Skip to main content

Full text of "Nova legenda Anglie: as collected by John of Tynemouth, John Capgrave, and others, and first printed, with new lives"

See other formats 


This  is  a  digital  copy  of  a  book  that  was  preserved  for  generations  on  library  shelves  before  it  was  carefully  scanned  by  Google  as  part  of  a  project 
to  make  the  world's  books  discoverable  online. 

It  has  survived  long  enough  for  the  copyright  to  expire  and  the  book  to  enter  the  public  domain.  A  public  domain  book  is  one  that  was  never  subject 
to  copyright  or  whose  legal  copyright  term  has  expired.  Whether  a  book  is  in  the  public  domain  may  vary  country  to  country.  Public  domain  books 
are  our  gateways  to  the  past,  representing  a  wealth  of  history,  culture  and  knowledge  that's  often  difficult  to  discover. 

Marks,  notations  and  other  marginalia  present  in  the  original  volume  will  appear  in  this  file  -  a  reminder  of  this  book's  long  journey  from  the 
publisher  to  a  library  and  finally  to  you. 

Usage  guidelines 

Google  is  proud  to  partner  with  libraries  to  digitize  public  domain  materials  and  make  them  widely  accessible.  Public  domain  books  belong  to  the 
public  and  we  are  merely  their  custodians.  Nevertheless,  this  work  is  expensive,  so  in  order  to  keep  providing  this  resource,  we  have  taken  steps  to 
prevent  abuse  by  commercial  parties,  including  placing  technical  restrictions  on  automated  querying. 

We  also  ask  that  you: 

+  Make  non-commercial  use  of  the  files  We  designed  Google  Book  Search  for  use  by  individuals,  and  we  request  that  you  use  these  files  for 
personal,  non-commercial  purposes. 

+  Refrain  from  automated  querying  Do  not  send  automated  queries  of  any  sort  to  Google's  system:  If  you  are  conducting  research  on  machine 
translation,  optical  character  recognition  or  other  areas  where  access  to  a  large  amount  of  text  is  helpful,  please  contact  us.  We  encourage  the 
use  of  public  domain  materials  for  these  purposes  and  may  be  able  to  help. 

+  Maintain  attribution  The  Google  "watermark"  you  see  on  each  file  is  essential  for  informing  people  about  this  project  and  helping  them  find 
additional  materials  through  Google  Book  Search.  Please  do  not  remove  it. 

+  Keep  it  legal  Whatever  your  use,  remember  that  you  are  responsible  for  ensuring  that  what  you  are  doing  is  legal.  Do  not  assume  that  just 
because  we  believe  a  book  is  in  the  public  domain  for  users  in  the  United  States,  that  the  work  is  also  in  the  public  domain  for  users  in  other 
countries.  Whether  a  book  is  still  in  copyright  varies  from  country  to  country,  and  we  can't  offer  guidance  on  whether  any  specific  use  of 
any  specific  book  is  allowed.  Please  do  not  assume  that  a  book's  appearance  in  Google  Book  Search  means  it  can  be  used  in  any  manner 
anywhere  in  the  world.  Copyright  infringement  liability  can  be  quite  severe. 

About  Google  Book  Search 

Google's  mission  is  to  organize  the  world's  information  and  to  make  it  universally  accessible  and  useful.  Google  Book  Search  helps  readers 
discover  the  world's  books  while  helping  authors  and  publishers  reach  new  audiences.  You  can  search  through  the  full  text  of  this  book  on  the  web 


at|http  :  //books  .  google  .  com/ 


Harvard  College 
Library 


FROM  THE  BEQUEST  OF 

Lucy  Osgood 

OF  MEDFORD,  MASSACHUSETTS 
^  _  _         J 


r 


1 


HENRY  FROWDE,   M.A. 

PUBLISHBR  TO  THB  UNIVBRSmr  OF  OXFORD 

LONDON,  EDINBURGH 

NEW  YORK 


J* 

As  collected   by  John   of  Tyncniouth, 

John    Capgravc.   and    others,   and 

first  printed,  with  New  Lives, 

by  \Vynk3*n  dc  Worde 

a.d.  mdxui 


NOW   Ri:-KD1TKI)  WITH   FRESH   MATKRIAI. 
^RoM  MS.  AND   PRINTED  SOL'RCIIS 

CAkl.    HdRSTMAN.    I'li  l> 

>l>n>iK   ••>'    'ALTKNCLIMMr    I.MiKMiKN  ' 
■  ItlMKI'    >>'M.C  i>>    HAMI'oir,'  'THK  MIU I  ll-r\(:l.lbll    I.CtilMMkV.'   ITC. 


VOLU.MK  I 


I )  X  I  1 1  K  1 1 
AT   TlIK   CLARENDON    PRKSS 

M  llCCCC  I 


HENRY  FROWDE,   M.A. 
ri'iusasB  TO  thb  uvnrBaimr  or  oirotu 

I.OMOON,  BDINBUtGII 
NEW   YOtK 


ar 

As  collected  by  John  of  Tynemouth. 

John   Capgrave,   and   others,   and 

first  printed,  with  New  Lives, 

by  Wynkyn  de  Worde 

a.d.  mdxui 


NOW  RE-EDITED  WITH  FRESH  MATERIAL 
FROM  MS.  AND  PRINTED  SOURCES 

BY 

CARL   HORSTMAN.   Ph.D. 

EDITOR  OF   '  ALTBNGLISCHB   LEGENDBN  ' 
'RICHARD   ROLLB  OF   HAMPOLE,'   'THE  SOUTH-ENGLISH   LEGENDARY,'   ETC. 


VOLUME  I 


OXFORD 
AT  THE  CLARENDON  PRESS 

M  DCCCC  I 


. .  i  I  1  ^  f    (i.  ^JfT  r  c^    \  i  ^ .  qI_ 


OXFORD 

PtlMTlD  AT  THE  CLARENDON   PtESS 

■y  HOBACS  MAtT,  M.A. 
r«IWT«»  TO  TMt    LNt^lASITV 


vi  ji^otta  iLegenna  9nglte 

WoRDE,  has  been  here  collated  for  the  first  time.  It 
has  suffered  greatly  by  fire ;  but  the  Editor  has  used 
his  utmost  endeavours  to  restore  the  text  wherever 
possible. 

Prefixed  to  each  Life — the  order  is  alphabetical — is 
a  list  of  all  the  materials^  whether  printed  or  in  MS.y 
employed  for  purposes  of  emendation,  supplement^  and 
illustration ;  and  it  is  hoped  that,  guided  by  these 
preliminary  notes,  the  reader  will  find  no  difficulty 
in  recognizing  at  a  glance  the  sources  on  which  the 
Editor  relies  for  his  Commentary  both  critical  and 
explanatory. 


\ 


CONTENTS 

VOL.  I 

PAGE 
iNTIiOMCnON \x 

rnotXiT.US I 

XoVA    LEGENDA    ANGLIE    (Dt    Sancto    Apriano- 

I>E  Sancto  Gundleo) ^55^' 

VOL.  II 
NnVA    LEGENDA    ASGIAE- iom/ittitfii    (I)e    Sancto 

i*iTHL.\co    De  Sancto  WusTANO) 1-531 

A I  IK.NDIX    I.     KOSCARROK*S  LlFB  OK  ST.  CHRISTINA  532 

11.    Admtional  Lives  by  John  of  Tynemouth 

(in  MS.  liodL  340) 53^ 

ML    Like  or  St.  Kremlndus  (from  MS.  Trin. 

ColL  Dublin  B.  2.  7.  A^c.)  .  .        .  f>^ij 


3lntroDucttoti 


THE  O>llrrtion  here  f;i\*en  is  the  result  of  three  processes.  In  sub- 
stance It  1^  John  ()f  Tynemouth*s  Sanciilogiuni  Ant;liae,  as  extant  in 
M^  f.  otron  T:licrtu«  K  I,  a  MS.  of  St.  Albans,  of  the  second  quarter  of 
thr  :>rurtrrnth  (cntur>*;  but  this  collect t(»n,  arranged  in  the  order  of  the 
C  ^Icr.i'.ar.  «.i%  in  the  course  of  the  fifteenth  century  rcarran>;ed  in  alpha- 
\^i:  .1!  order,  and  ^li^'litly  modified  by  reducing;  the  number  of  Narmtiones 
A]:*T.^U'.  in  the  lives-  probably  by  Cap^ravc,  under  whose  name  the 
i  i(<  t:<>r.  1%  mere  generally  known,  thou>;h  Wis  name  is  not  contained  in 
t:.'  M^S.  MM  extant ;  and,  la<«tJy,  tlic  Collcrtum  so  rearranged  uas,  with 
t  r  ak\  .:.  ri  **t  iiitren  m  w  lives,  edited  by  Wynkyn  dc  Woidc  in  1 516, 
u..  1' r  ::r  t::ii  Noia  I.e^'enda  An);liae.  It  i»  this  edition  which  I  have 
hr;r  rr;  r-  <!..•  t .! ;  restoring,  houevcr,  at  the  sainr  time  the  ori>;inal  con- 
•*■:.:«  '4  M>  I  iS.,  and  inendin);  the  text  <uhich  in  course  of  tune  had 
'•*:  •  •  ^-rr.i'  \  fffupiedi  fium  tht»  MS.  a^  well  as  fium  the  primitive 
',  \r  <.  *,.crr-. cr  oStainalile. 

I  l!  vk^s  I.l.iiiii  'r)neinouth  u  ho,  after  the  precedent,  it  is  said  1  by  Hale), 
«•:  «  -.*:  .  lie  *  .iNiris,  Abhat  of  St.  I'tnii  1 326  43  fd.  135c>»,  the  author  of 
A  >.hr  r;<t^i.:!n>  u-f.  (iallia  1  hti>tiana  \'Ili,  first  concei\c-d  the  idea 
ti  I.   :>t:iti,;  m  one  I.ci^endar)*  the  li\es  of  the  HiiKliikh  Saintb'.     The 

'      tly-   4an.r  <ti;i'lii  I>iofi)%ianDft,  however,  John  of  Tyncmonth't  llihtoria 
.».  .Ti  .t  .-.:%..  A^«.Mtc-l,  in  Ms.  liii-ll   140. 

'  \  '>r'  a:iriiiit  in  the  Minir  <'irr^.tioii  it  MS.  I^nwinwne  4^1  'liter  He 
1  •*■  r  :.  »sr  **.  Mmir  c!  S.  I  lh«l''c<!r  ^irR.  *\c  Kumr^y  *;.  foiirlcvKth  century, 
«.  .'    ;   i.ra.r.k  thr  IflluiftiAj;  fi'it)  ic^cn  li%r«  ^Jil%«>  iii  ahrKl^ementH) : 

A  A   ..    '•  i:   «  k.  I.ti.r:f?t-'.act  Mcrwiiinft.     I-  n>lila. 

i  1  :    •     •  Ji.  S.  ^■'.«allIl%  irx.  M.  Wrnifmla. 

€  V       •    »  T.  \\:*n.u»  N.  y.lU-i. 

!•  I  :         .  \.  A'.l' ,,".1*  mart.  <».  Ilnnttnriu^. 

K  I-..1       »  r«  1.  X.  \M*ii  i!«.  r.  A'.;  !.c^«». 

»  A        -■  ■:.  Y.  l>un  U:ii.*.  «.►.  <  ri 

*  i    ■■'     '.  Z.  11:  ^-i..  K.  K     ■'tMut. 
I!  \\   It      .    tl.ifu*.  A.  M>:!..r>:a.  S  <».-lrui.v 

\^i'    -•,»  H  <  »i* j'  :i.«  Liicf.  1.     M'^hwiMia. 

K     •»  ■•    I  t  -  A'JiilwnMu*.  \.     \\'.!rui.i      •ii.ly    the 

I      !        ....  I»  «».'..                                           l*j;if.:  :: .;  ;•  •  *tam. 

V     }r  •    ■•;■:'  'i;«  m  I  K(-.«'.niu«.                                       thi- 1<-'.! -w  .n,^  It  .ivr» 

N.    )!•'      •.    -.  r!  •■  ;->!rs       I  S*»  \!,.i.m.».                                          bti-  toi:i  i  ut,  with 

c   .•  <t  \\iilii-!i;v  X.    .\!i!r'.!itu«. 

•  »      I  r.*--. «    ;    yi.  \\  l,.'i    IrftiiiAoi.  \       IaVki;.*.               ^ 
I      <    .    •    t^M.  I.  ^Iil!^'.*»l-!.l.  /      i.i..!:i.  i» 

'.'      *■•'■— 'k*  ^-    J'i«n.'»Mi;%  /.     A  :•  lt<-!li:»  . 

"i  '  :%  .*»!rv',<»  It  in''r(>rMlt  T.!  ••!,  afi  Ma^  Hut  kr.im  :i  St.  jiKn  •  t  1  v  riuuuth. 
«  *{ '.Airr  «.  fkion  liiil^likh^aiutt  I  ntii.tiixi.  a  MS.  nc«ly  turucd  u|>ai  litiii  Llci^b, 

%ui.  I.  b 


Bona  iLegenDa  angtte. 


task  was  in  the  air.  Since  Bede  (in  his  Martyrology)  had  first  com- 
menced to  add  details  to  the  lists  of  Saints*  names  in  the  older  Calendars 
or  Martyrologies,  ^he  process  of  filling  out  these  details  had  continued  in 
ever-widening  lines,  until,  after  the  palmy  days  of  hagiography  in  the 
twelfth  and  thirteenth  centuries,  when  nearly  every  Saint  received  his 
Vita,  it  had  become  possible  to  expand  the  Martyrology  into  a  complete 
Legendary,  by  extracts  from  these  lives.  These  Legendaries  were  used  for 
the  lessons  in  the  Noctums,  and  for  sermons  (which  on  Saints'  days  often 
consisted  in  the  reading  of  the  life),  and  were  abridged  in  the  Breviaries  K 
The  most  perfect  example  is  the  famous  Legenda  Aurea,  the  Golden 
Legend  (so  called  for  its  excelleace)  by  Jacobus  de  Vorag^ne,  Archbishop  of 
Genoa  1292-8.  These  collections  comprised  the  generally  acknowledged 
Saints  of  the  whole  Catholic  Church.  But  in  England,  where  the  national 
idea  has  always  been  prominent  as  against  the  *  foreigner,*  and  was  then 
intensified  by  the  French  wars,  the  idea  sprang  up  of  forming  a  legendary 
of  exclusively  English  Saints — though  the  Saints  themselves  would  have 
objected  to  being  so  *  nationalized,*  the  idea  of  saintship — the  imitation  of 
the  Son  of  Man — being  incompatible  with  national  exclusiveness.  This 
idea  arose  in  John  of  Tynemouth,  and  in  executing  it  he  created  a  truly 
national  work,  which  deserves  to  rank  among  the  treasures  of  England. 

So,  having  traversed  (like  Goscelin  in  the  eleventh  century)  all  England 
in  search  of  materials — excerpting  the  Vitae,  Translationes,  and  Miracula 
dispersed  in  the  various  monasteries  and  cathedrals,  and  gathering  what- 
ever information  he  could  find — he  composed  Ais  lives  from  the  Vitae,  &c., 
so  obtained,  or — where  a  life  was  not  extant — from  the  Histories  and 

now  at  Cambr.  Addit.  3041,  which  from  an  inlaid  letter  I  was  able  (in  1892),  with 
the  kind  help  of  the  Librarian,  Mr.  Jenkinson^  to  make  out  as  a  work  of  Nic.  Ros- 
carrock  (1549 1-1634  ?),  wr.  c  1608-161 7,  and  which  was  first  in  the  possession  of 
Lord  Will.  Howard  of  Na worth.  This  manuscript  collection  is  very  valuable^  con- 
taining as  it  does  a  great  deal  of  new  information  on  the  Saints  of  Wales,  Cornwall, 
Devonshire,  &c.  I  recommend  it  to  the  workers  in  this  department.  I  find  in  it 
that  the  author  of  the  *  English  Female  Saints  '  (ed.  for  the  E.  E.  T.  S.)  is  Rob. 
(fl/.  Ralph)  huckland  (1564-1611). — Of  printed  works  I  ifiention:  J.  W.  (i.e.  John 
Wilson) :  The  English  Martyrologe,  conteyning  a  Summary  of  the  lives  of  the 
glorious  and  renowned  Saintes  of  the  three  Kyngdomes  England,  Scotland,  and 
Ireland,  collected  and  distributed  into  Moneths  aiter  the  form  of  the  Calendar, 
according  to  every  Saintes  festivity.  By  a  Catholick  Priest,  Anno  1608  (at  the 
end  of  the  Prologue  the  author  sijj^ns  I.  W.  Priest) ;  second  ed.  1627. 

The  Flowers  of  the  Lives  of  the  most  renowneil  Saints  of  the  three  Kingdoms 
England,  Scotland,  and  Ireland,  written  and  collected  out  of  the  best  authorities 
and  manuscripts  of  our  nation,  and  distributed  according  to  their  feasts  in  the 
Calendar,  by  the  R.  Father  Hierome  Porter,  Priest  and  Monke  of  the  Holy  Order 
of  Sanct  Iknedict  of  the  Congregation  of  England.  The  first  Tome,  printed  at 
Doway  with  licence  and  approbation  of  the  Ordinary,  M.  DC.  xxxii. 

Britannia  Sancta,  or  the  Lives  of  the  most  Celebrated  British,  English,  Scottish, 
and  Irish  Saints,  who  have  flourished  in  these  Islands,  from  the  Earliest  Times  of 
Christianity,  down  to  the  Change  of  Religion  in  the  Sixteenth  Century,  Faithfully 
collected  from  their  ancient  Acts  and  other  Records  of  British  History.  2  Parts. 
Lo&don,  Printed  for  Thomas  Meighan,  in  Drury  Lane,  mdccxlv  (by  R.  Challoner). 
(Rich.  Whytford,  The  Martiloge  in  Englysshe,  ed.  by  W.  de  Worde,  1526,  is  a 
general  martyrology,  but  includes  the  English  Saints.) 

^  Cf.  AltengL  L^enden,  Nene  Folge,  18S1,  p.  xxxii.  ff. 


3|nttotiuctton«  xi 

Chronicles  of  England  (Bede,  William  of  Malmesbury,  Matthew  Paris, 
&c.)i  adding  other  information  from  more  recent  sources  and  giving  as  far 
as  possible  the  history  of  each  Saint  from  all  the  materials  known  and 
accessible  in  his  time ;  always  abridging,  but  always  a  faithful  recorder 
('  relator  simplex ')  of  his  sources,  and  adding  at  most  the  dates  and  anni- 
versaries ;— to  these  lives  he  then  generally  appended,  after  the  fashion  of 
his  time,  one  or  more  Narrationes— legends,  sayings,  anecdotes,  &c.— in 
the  wise  of  Vincentius  Bellovacensis,  which,  however,  have  hardly  any 
connexion  with  the  subject;  and  added,  lastly,  at  the  bottom  of  the 
texts,  the  Antiphones  and  Collects  used  in  the  festivals  of  the  Saints. 
The  whole  he  arranged  in  the  order  of  the  Calendar,  beginning  with 
Edwardus  Rex  et  Confessor  (January  5),  and  gave  it  the  title :  *  Sancti- 
logium  Angliae,  Walliae,  Scotiae,  et  Hibemiae.' 

Of  this  collection,  MS.  Tiberius  E  ^  is  the  only  MS.  known  to  exist, 
and  is  therefore  of  primary  importance,  though  partly  destroyed  by  the  fire 
of  1 73 1.  This  MS.,  foL,  vellum,  beautifully  written  and  executed  in  large 
type,  in  double  columns,  was  written  near  the  middle  of  the  fourteenth 
century.  Since  the  fire,  it  has  been  carefully  re-bound,  in  two  volumes. 
Bishop  Nicholson  in  his  English  Historical  Library,  1736,  p.  98,  has 
preserved  an  inscription  at  the  end  of  the  MS.  (now  destroyed  by  the 
&Tt),  which  throws  light  on  the  history  of  the  MS. ;  it  is  this : 

'Hunc  librum  dedit  Dominus  Thomas  de  la  Mare  abbas  monasterii 
S.  Aibani  Anglorum  protomartyris,  Deo  et  ecclesiae  B.  Amphibali  de 
Redbum,  ut  fratres  ibidem  in  cursu  existentes  per  eius  lecturam  poterint 
celestibus  instrui,  et  per  Sanctorum  exempla  virtutibus  insigniri  ^J 

Thomas  de  la  Mare  was  Abbat  of  St.  Albans  1349-96,  after  being 
Prior  of  Tynemouth  1341-49.  Redbum  was  a  cell  of  St.  Albans,  dedicated 
to  St.  Amphibalus  (whose  bones  were  discovered  here  in  11 78);  situate 
4\  miles  north-west  from  the  abbey.  It  served  as  a  place  of  recess  for 
sick  monks  to  receive  the  benefit  of  ease  and  fresh  air.  Abbat  Richard 
Wallingford  (1326-35)  ordained  that  three  monks  should  always  be  here 
en  duty  for  one  month,  and  then  be  relieved  by  three  others— which 
number  was  increased  to  four  by  Abbat  John  Whethamstede  (Newcome, 
Hist,  of  St.  Albans,  1793,  pp.  218,  339).  (These  monks  *  on  duty*  are  the 
*  fratres  ibidem  in  mrsu  existentes  *  of  the  above  inscription.)  During  the 
great  plague  of  1349,  when  St.  Albans  was  suffering  from  want  of  pro- 
visions, Thomas  de  la  Mare,  to  relieve  the  distress,  sent  sixteen  monks 
to  dwell  at  Redburn,  with  books  and  other  necessaries,  and  built  a  new 
dormitory  there,  and  another  house,  one  part  of  which  he  reserved  for 
himself  to  study  in,  whenever  he  should  choose  to  make  his  stay  at  this 
place  (Newcome,  p.  247)'.  He  himself  liked  to  reside  there,  and  seems 
to  have  held  the  place  in  special  favour.  On  what  occasion  the  grant  of 
the  MS.  was  made,  we  have  no  means  of  ascertaining. 

MS.  Tib.,  then,  before  being  handed  over  to  Redburn,  was  a  MS.  of 

*  From  this  note  is  derived  Roscarrock's  nccount  of  MS.  Tib.,  see  Appendix  I. 

*  Cf.  l)ugdale,  Mon.  Angl.  iv.  525.  Tanner  mentions  a  MS.,  Tib.  E  xi, 
containing  *  Ordinationem  tangentem  socios  commorantes  apnd  Kcdburu  factam, 
A.D.  1366' :  but  the  volume  containing  it  was  lost  in  the  fire  of  1731. 

b2 


xii  Botta  HegenDa  anglie. 

St.  Albans ;  and  if  we  consider  its  date  and  supreme  correctness  it  must 
have  been  one  of  the  first  MSS.  of  our  Collection,  if  not  the  original  itself, 
made  in  the  Scriptorium  of  the  abbey  under  the  direction  of  John  of 
Tynemouth,  then  chronographer  of  St  Albans.  From  the  above  inscrip- 
tion the  conclusion  has  been  made  (by  Bishop  Nicholson ;  Gibson  \  Hist, 
of  Tynemouth,  1846,  ii.  53)  that  the  MS.  was  dedicated  to  Abbat  Thomas 
by  the  author,  and  that  the  work  was  undertaken  or  written  at  the 
abbat's  suggestion  :  but  nothing  in  the  words  of  the  passage  justifies  this 
construction.  Indeed,  it  will  presently  be  seen  that. the  work  most 
probably  belongs  to  a  time  anterior  to  Abbat  Thomas. 

The  fire  has  irremediably  damaged  the  first  leaves  of  the  MS.,  and 
generally  eaten  round  the  comers,  affecting  the  exterior  column  and  the 
first  lines  of  each  page,  which  are  often  illegible  to  the  naked  eye,  while 
the  interior  columns  are  generally  readable.  I  have  tried,  wherever 
possible,  to  restore  the  text,  partly  by  consulting  the  original  sources, 
partly  with  the  help  of  chemicals,  which  the  authorities  of  the  British 
Museum  were  kind  enough  to  employ  at  my  petition  for  the  clearer 
bringing  out  of  certain  passages — which  kindness  it  is  my  agreeable 
duty  here  publicly  to  acknowledge. 

The  MS.  contains  156  lives,  after  which  follows  a  prolix,  incomplete 
life  of  St.  Christina  (a  Saint  connected  with  St.  Albans)  *,  which,  though 
written  by  the  same  hand,  seems  to  be  a  subsequent  addition.  The  collec- 
tion includes  St  Patrick's  Purgatory  and  Tundal,  which  were  omitted  in 
the  later  stages  of  the  collection  ;  has  different  texts  for  SS.  Richard  and 
Ursula,  and  many  more  Narrationes  than  MS.  Tanner  and  the  edition ;  it 
alone  gives,  under  the  texts,  the  antiphones  and  collects  for  the  Saints' 
days  (collected  from  the  Sarum  and  other  Breviaries).  SS.  Margaret  and 
Oswin  have  genealogies  appended  on  the  margin.    A  prologue  is  wanting. 

I  here  give  a  list  of  its  contents,  with  the  anniversaries  of  the  Saints 
(S.  d,  =  Servus  dei,  V.  d.  =  Vir  dei)  :— 

(Vol.  I.) 

St.  Edward,  king  and  conf. .    Jan.      5.      St.  Brigida Feb.   i. 

St  Wlsin „        8.      6t  Werburg ,,3. 

St.  Adrian „        9.      St.  Laurence »      3  *• 

S,  d.  Aired „       12.       St.  Gilbert »     4* 

St  Kentegem „      13.       St.  Theliaus „      9. 

St.  Furseiis „       16.       St.  Ermenilda >i    13. 

S.  d.  Henry  the  hermit   .    .       „      16.      St  Ulrick* »    ao. 

St.  Wlstan ,,       19.       St  Ethelbcrt,  king  and  conf.       „    24. 

St.  Cadoc. ,,24.       St  Aldus  sive  Aiduus     .     .       „    a8. 

St.  Gildas „       29.       St.  Oswald,  bishop     ...       „    a8. 

*  *  We  may  fairly  presume  that,  among  the  many  famous  persons  with  whom 
Abbat  Thomas  became  connected  from  his  reputation  and  influence  in  the  public 
affairs  of  his  time,  there  were  none  whose  friendship  the  good  abbat  valued  more 
highly  than  that  of  John  of  Ty-nemouth.  This  reverend  historian  dedicated  to 
Abbat  Thomas  dc  la  Mare  that  great  work — the  Sanctilogium  Britanniae — which 
has  rendered  his  name  imperishable,  a  dedication  which  forms  a  tribute  to  the 
abbat's  character,  a  testimony  to  the  friendship  of  these  great  men,  and  an 
argument  for  supposing  that  the  work  was  undertaken  or  written  at  the  abbat's 
suggestion.* 

'■*  Of  this  life  I  give  Roscarrock's  account  in  Appendix  I  (ii.  p.  532).      '  al,  Feb.  a. 

•  His  life  by  John  of  Ford  exists  also  in  MS.  Cambr.  Addit  3037. 


3|ntcotiuction. 


XIU 


St.  David Mar.     i. 

St.  Ccdda „       2. 

St.Ccdd ?i 

St.  Winwaloe ,,       3. 

St.  Piran  (Kiaran)      ...  ,15. 
St  Kyneswyde  and  Kyne- 

burge „       6. 

S.  d.  Estcrwin „       7. 

St  Felix „       8. 

St  Patrick »,     17. 

PurgcUarium  S.  Patricii, 
Tundal, 

St  Edward,  king  and  martjrr  „     18, 

^  St  Cuthbeit „     ao. 

StHildclitha ,(24). 

St  Gundlens n     ^9^ 

St  Richard,  bishop     .     .     .  April    3. 

St  Bemac 1,       7- 

St  Guthlac „     IT. 

St  Caiadoc „     1 3- 

St  Willelmus*    pner    mart 

Norwic >i     15. 

St  Patem ,1     15. 

St  ElpbegnSy  archbp.  and  m.  „     19. 

(Vol. 

St.  B<n)iiace June     5. 

St  Gndwal „       6. 

S.  d.  Robert  (of  Newminster)  „       7. 

St  William,  arcbbp.  ...  „       8. 

St  Colnmba „        9. 

St.  Yto n      lO' 

St.  Margareta »»      10. 

St.  Odnlph  (Adulph)  .     .     .  ,,12. 

St.  Botnlph ,,17. 

St.  Alban »      22. 

St.  Etheldreda ^^      33* 

S.  d.  Bartholomew.     ...  ,,24. 

St  Amphibalus      ....  ,,(25?). 

St  Milbnrga ,.    25  *. 

St  Swithin July      2.    - 

St  Ondocoens „         2. 

St.  Modwenna „        5. 

St.  Sexbnrga „        6. 

St  Grimbald „        8. 

St  Withburga „        8. 

.St  Mildreda      .....  „       13. 

St  Inthwara ?  • 

St.  Dcusdedit ,1      I5« 


V.  d.  Anselm April  21. 

St  Egbert ,,24. 

St  Mellitus ,,24. 

St  Wilfrid ,,24. 

St  Erkenwald   (written  by 

another  hand)     ....  , ,     30. 

St  John  of  Beveriey  .     .     .  May     7. 

St  Lethard ? 

Stindractus „(8?)'. 

St  Fremund „      n. 

St  Brithun 1,      15. 

St  Brendan 1,      16. 

St.  Carantoc ,,16. 

St.  Dnnstan ,,19. 

St.  Ethelbert,  king  and  mart.  ,,      20. 

S.  d.  Godric.     .*....  „      21. 

StAldelm »,      25. 

St  Augnstin >»      26. 

Ven'.  Beda >i      27. 

S.  d.  Lanfranc »      28. 

St  Wistan June     i. 

St.  Odo „      2  ♦. 

StPetroc „       4. 

II.) 

St  Kenelm July    17. 

St  Sampson ,,      2S. 

St  Neot „      31. 

St.  Ethelwold Aug.     i. 

Hugo  puer  mart.  Line.   .    .  ?  ^ 

St  Xened Aug.     i. 

V.  d.  Walleuus,  abbat    .     .  „       3. 
Thomas  monachus  a  Gallis 

occisus ,,       5. 

St.  Oswald,  king   ....  ,,       5. 

St  Fiaprius ,,18". 

St  Oswin,  king     ....  ,,20. 

St  Audoenus „    24*. 

St  Ebba ,,25. 

St.  Bregwin ,,26. 

St.  Edwold „  29*^ 

St.Aidan „     3i» 

St.  Eanswida „      31. 

St  Cuthburga ,,     31- 
St  Wlfhilda Sept    9. 

St.  Osmanna 1,       9. 

St.  Ninian „      16."" 

St.  Editha „     16. 


*  Ccdd  died  Oct.  26,  but  his  festival  is  Jan.  7  in  the  '  Engl.  Martyrologe.* 

'  Abr.  from  the  Passio  by  Tho.  Monmuthensis  in  MS.  Cambr.  Addit.  3037 
(formerly  MS.  Brcnt-Eleigh).     His  day  is  generally  March  25,  cf.  Boll. 

*  Lethard's  day  is  Feb.  24  in  Boll,  (with  St.  Ethclbert) ;  Indract's,  Feb.  5  in 
Engl.  Mart.,  May  8  in  R.  Whitford. 

*  MS.  Tib. :  iv  nonas  lunii,  i.  e.  June  2  (so  also  Whitford) ;  the  Ed.  reads  Julii 
instead  ;  July  4  is  the  more  generally  accepted  date. 

*  al,  Feb.  23.  •  The  Engl.  Mart,  gives  Dec.  23. 

^  The  Engl,  Mart,  gives  July  27  in  the  first,  July  29  in  a  foil.  ed.        •  aL  Aug.  30. 

*  In  the  life  (p.  72;  the  date  is  corrupted  ;  r.  nono  Kal.  Sept  "  al.  Nov.  28. 


XIV 


Btfiaa  iLegenna  Snglie. 


St.  Theodor Sept.  19. 

St.  Colfrid*       ,,35. 

St  Honorius tt     Z^' 

St.  Melonis Oct      i. 

St.  Thomas,  bp.  of  Hereford  „  2. 
St.  Hcwald.  Niger,  and  Albus  „  3. 
St-Ositha ,(5?)'- 

::  I: 

„  10. 

„  II. 

„  12. 

„  17. 

»  19- 

„  21. 
»  (23). 
*f        24. 

„     31- 
Nov.  2*. 

.,        3*. 

„      3*. 

„  (3)*. 

V  3. 

»  4. 


St.  Ywius 

St  Keina 

St  Paulinus 

St.  Ethelburga 

St  Edwin 

St  Ethelred  and  Ethelbrict  . 
St.  Frideswida  .     .     .     .     . 

St.  Egbin 

St.  C/rsuIa 

StMello 

St.  Maglorius    .... 

St.  Elfleda 

St.  Foillan 

St.  Malachias    .     .    .    .     , 
St.  Wenefreda  .... 
St.  Benignus      .... 
StClitaucns     .    .    .    .     , 
St  Rumwold     .... 
St.  Claras 


St.  Iltut Nov.     6. 

St  Willebrord ,        7. 

St.  Kebius „        8. 

St.  loStQS        ......  jf        10. 

St.  Dubric »>      14* 

St.  Macutus „      15. 

St.  Edmund,  archbishop      .  „      16. 

St  Hilda ,,17. 

St.  Hugo,  bishop  ....  „      17. 

St.  Edmund,  king  ....  ,,20. 

St.  Maxentia „  (20)  "*, 

St.  Columban „      21. 

St.  Birin Dec.     3. 

Stiustinan n(5?)'- 

St  Edburga „      13. 

St  Thatheus ,,26. 

St.  Thomas  Cant >,      29. 

St  Egwin »      30* 

S.  d.  Finan Sept.  10. 

St  Eata (Oct  26?). 

St.  Walburga May     i. 

St  Ythamar June   10. 


St  Christina  ) 


(Follows 


The  last  four  lives  are  out  of  their  place,  and  may  be  a  later  addition  •. 
One  difficulty  of  the  task  was  to  fix  the  anniversaries  of  all  the  Saints, 
on  which  their  place  in  the  collection  depended— especially  of  lesser  local 
Saints.  In  St  Cedd  John  of  Tynemouth  remarks  that  he  gives  this  life 
after  St.  Cedda  because  he  could  nowhere  find  the  day  of  his  death  and 
would  not  leave  him  out — *  Quia  enim  diem  obitus  s.  Cedd  ep.  nusquam 
reperire  potui,  Ate  post  viiam  s.  Cedde,  fratiis  sui,  virtutes  eius  et  vitam 
quas  Beda  venerabilis  in  sua  sparsim  scribit  historia  inserere  potius 
quam  intactas  relinquere  mente  concepi,'  The  same  difficulty  seems  to 
acqpunt  for  the  omission  of  the  anniversaries  of  several  minor  Saints, 
as  Lethardus,  Indractus,  Amphibalus,  Hildelitha,  luthwara,  Clitaucus, 
Justinan,  Hugo  puer,  Eata,  whose  place  in  the  Collection  is  therefore  not 
vindicated  by  date.  In  some  cases  the  dates  differ  from  those  given  by 
other  authorities '°.  Another  difficult  point  was  whether  the  Saints  were 
canonized  or  merely  popular  Saints.  In  the  titles,  certainly,  a  distinction 
is  made  between  Sanctus  and  Servus  Dei  or  Vir  Dei,  which  seems  to 
bring  out  this  difference ;  Aired,  Anselm,  Lanfranc,  Bartholomew,  Godric, 
Henry,  Robert,  &c.,  bear  the  latter  attribute.  Hugo  puer  and  Thomas 
monachus  are  given  without  any  qualification.  No  difference  is  made 
between  Sanctus  and  Beatus. 

*  This  life  has  the  false  title :  De  Benedict©  abbate  et  monacho  ;  but  St.  Benedict 
[Biscop]  is  wanting  (his  life  was  added  in  the  Ed.). 

*  a/.  Oct  7.  '  a/,  Nov.  3.  *  Nov.  3  in  Roman  Mart.  *  al.  Nov.  9, 

*  a/.  Aug.  19.  '  al.  Oct.  24.  •  Whitford  Dec.  5,  a/.  Aug.  23. 

*  MS.  Bodl.  240  gives  a  life  of  St  Derithea  (alio  nomine  Itta)  as  contained  '  in 
Sanctilogio  lohamiis '  (see  ii.  p.  543).  No  such  life,  however,  is  found  in  our 
Collection.     '  Sanctilogio '  may  be  a  mistake  for  Martirologio. 

^^  As  in  Fiacrius,  Laurentius. 


SntcoDuctton. 


XV 


St  Erkenwald  is  written  by  another,  less  correct,  hand ;  but  in  the 
midst  of  this  text  one  column  (fol.  117  b  2)  is  written  by  the  old  hand, 
containing  different  matter,  viz.  a  narration  of  Piers  Tollere.  In  Ebba 
a  passage  is  added  at  the  end  by  another  hand  on  the  space  left  vacant 
by  the  former  scribe.  In  Egwin  the  narration  at  the  end  has  been 
purposely  effaced. 

The  Collection  contains  about  177  Narrationes.  Some  of  these  treat 
of  English  Saints  not  contained  in  the  lives :  so  St.  Erkengoda's  life  is 
given  in  the  Narratio  to  Sexburga,  Alcuin's  in  Aldhelm,  Herebertus  puer 
in  Wenefreda,  Walleuus  comes  in  Lanfranc ;  Hedda,  Conred,  and  Offa 
in  Wilfrid,  Sigibert  in  Furseus,  Sebba  in  Hildelitha,  Cedwalla  in  John 
of  Beverley. 

2.  In  some  MSS.  of  the  fifteenth  century  we  have  the  same  collection 
in  a  different  order:  the  lives  are  now  arranged  alphabetically,  not  in 
the  order  of  the  Calendar,  and  Patrick's  Purgatory  and  Tundal  as  well  as 
many  Narrationes,  and  the  marginal  additions  of  M  S.  Tib. — the  antiphones 
and  collects,  and  the  genealogies  in  Margareta  and  Oswin— are  omitted. 
Besides,  the  Narrationes  of  Paulus  Leonensis  and  Alcuin,  which  in  MS.  Tib. 
occur  in  Laurentius  and  Aldelm,  are  now  given  with  Ithamar,  and  certain 
passages  in  Ebba  (p.  307),  Egbert  (p.  367),  Edwin  (p.  361),  Malachias 
(p.  164),  Wlric  (p.  512)  are  left  out.  But  otherwise  the  texts  are  literally 
the  same  as  in  Tib.,  though  more  corrupted,  and  even  the  titles  remain 
the  same.  Even — although  the  order  of  Cedda  and  Cedd  is  now 
reversed — the  words  ''hie post  vitam  s.  Cedde '  in  the  above  quotation  are 
retained  unchanged  in  Cedd,  which  is  rather  curious.  These  MSS.  are  : 
Otho  D  ix,  York  Cath.  Libr.  xvi.  C  I,  and  Tanner  15.  MS.  York  (where 
the  collection  follows  after  the  *  Legendae  Sanctorum  collectae  per  Fratrem 
Petrum  Calo  Ord.  Praed.')  I  have  not  been  able  to  consult  MS.  Otho,  wr. 
before  1450,  was  nearly  effaced  by  fire ;  the  list  of  contents  in  Smith,  Cata- 
logue of  Cott  MSS.  Oxf ,  1696  (who  describes  the  MS.  as  * Vitae  Sanctorum 
Angliae  collectae  a  lohanne  Capgravio'),  omits  several  lives,  viz.  Carantoc, 
Edward  mart.,  Ethelbert,  Odulph,  Paulinus,  Tatheus,  Ursula :  but  these 
were  extant  except  the  last  two*.  MS. Tanner  1 5,4to,  vellum,  well  executed, 
in  double  columns,  was — according  to  a  note  in  the  MS. — written  in  1499 
for  the  church  of  Canterbury  at  the  expense  of  Tho.  Goleston,  prior  of 
that  church  and  professor,  by  Jacob  Neill,  a  Norman  from  Rouen ;  the 
collection  is  titled  *  De  Sanctis  Angliae  **— (the  note  runs  thus :  *  Perfectum 
est  hoc  opus,  wlgariter  intitulatum  De  Sanctis  Angliae,  ad  laudem  et 
honorem  omnipotentis  Dei  ac  See.  Cantuar.  ecclesiae,  ex  impensis 
Reverendi  in  Christo  patris  Domini  Thomae  Goleston,  eiusdem  ecclesiae 
prioris  ac  sacrarum  literarum  professoris  egregii,  per  me  lacobum  Neill 

*  The  MS.  is  now  practically  useless,  as  only  occasionally  a  word  is  readable. 
It  was  written  at  the  end  of  the  first  half  of  the  fifteenth  century.  It  had  the  Tib.- 
tcxt  of  St  Richard.     I  find  no  trace  of  Tatheus ;  Ursula  is  wanting. 

*  The  Collection,  fol.  1-581,  is  followed,  in  another  hand,  by  De  primo  statu 
Landavensis  ecclesiae,  excerpta  de  pervetusto  libro  de  Vitis  Sanctorum  Britanniae, 
f^  583.  De  filia  Guordic  quam  S.  Dubricius  Deo  consecravit,  f.  589.  Vita 
S.  DubrJcii  archiep.  Urbis  Legionum,  f.  590.  Vita  S.  Bemachi,  f.  593,  ending 
incomplete  on  f.  596. 


3cvi  JiSotia  Legenna  anglie. 

Normannum  et  Rothomagi  natum,  anno  Verbi  incarnati  1499').  It  is 
preceded  by  an  alphabetical  index  of  the  Saints'  names,  with  a  short 
characteristic  (beginning  'Adrianus  abbas  greca  lingua  peritus  floruit. 
Aidanus  qui  et  Aidus,  abbas,  virtutibus  mirandis  et  miraculis  efTuIsit. 
Aidanus  episcopus  plagas  Anglie  borealis  sub  rege  Oswaldo  ad  fidem 
convertit,'  &c.).  This  MS.,  like  Otho,  omits  Ursula^  but  retains  the 
Tib.-text  of  Richard ;  it  omits,  besides,  Theliaus  (though  named  in  the 
index)  and  Winwaloeus  (which  were  retained  in  MS.  Otho).  No  more 
MSS.  are  known,  though  the  expression  *  vvlgariter  intitulatum,'  &c.,  in 
the  above  note  seems  to  indicate  that  the  collection  was  rather  a  popular 
work  at  that  time.  None  of  the  MSS.  preserved  seems  to  be  the  original 
MS.,  which  must  have  belonged  to  the  first  half  of  the  century,  and 
possibly  contained  Capgrave's  name ;  it  probably  omitted  Ursula. 

The  state  of  the  Collection  as  represented  by  these  MSS.  of  the  fifteenth 
century,  and  popularly  known  by  the  title  De  Sanctis  Angliae,  forms  the 
intermediate  stage  between  MS.  Tib.  and  the  edition  of  15 16.  The 
new  alphabetically  arranged  text,  with  its  omissions',  was  reproduced 
in  the  edition ;  but  on  the  other  side  it  still  retains  some  of  the  original 
contents  of  MS.  Tib.  which  have  disappeared  in  the  edition— so  the 
Tib.-text  of  St.  Richard— and  stands  nearer  to  it  in  the  titles  and  readings, 
while  it  has  none  of  the  additional  lives  of  the  edition.  To  whom 
this  new  state  is  due  we  have  no  direct  testimony.  The  Collection  has 
from  an  early  date  been  known  as  Capgrave's  (i  393-1 464),  though  no 
one  knows  on  what  authority ;  so—as  he  was  neither  the  author  of  the 
original  collection  (MS.  Tib.),  nor  can  have  any  connexion  with  the 
edition  and  its  additions — he  must,  i/he  had  a  hand  in  the  work,  be 
the  author  of  this  new  revision,  though  the  mere  mechanical  transposi- 
tion of  the  parts  into  alphabetical  order — and  that  is  nearly  all  the  merit 
he  can  claim— would  hardly  entitle  him  to  the  name  of  author,  let  alone 
the  sole  author,  of  the  Collection  '. 

3.  At  last  the  Collection,  thus  newly  arranged  and  revised,  was,  with 
further  omissions  and  fifteen  new  lives,  edited  in  15 16  by  Wynkyn  de 
Worde.    This  edition  has  the  following  note  at  the  end  : 

*  Explicit  Nona  legenda  Anglie  '.  Impressa  Londonias  in  domo  Winandi 
de  Worde,  commorantis  ad  signum  solis  in  vico  nuncupato  the  Flete 
strete,  Anno  domini  MCCCCCXVI,  xxvii.  die  Februarii. 

Itaque  omnes  hystorie  hie  collecte  merito  dicuntur  noue,  quia  licet 

*  Even  the  line  omitted  in  Margaret  in  the  Ed.  (see  p.  173,  1.  40)  is  already 
wanting  in  MS.  Tanner. 

^  Cave,  Hist.  lit.  ii.  285,  rightly  says:  *De  hac  (lohannis  Tinmuthensis) 
lacnbratione  non  racemos  quosdam  sed  plenam,  quod  aiunt,  vindemiam  reportavit 
loh.  Capgravius  in  Catalogo  Sanctorum  Angliae,  cuius  operis  non  tarn  auctor 
quam  exscriptor  audire  meruit.* 

»  The  same  title  appears  in  the  Prologue,  p.  9 :  *  Et  quia  maior  pars  Sanctorum 
in  hac  presenti  legenda  iam  nouiter  impressa  contentorum  fuerunt  de  ista  patria 

r;  nunc  Anglia  vocatur,  aut  cum  vocabatur  Britannia  vel  postquam  nomcn 
glie  sortita  est  in  ea  nati  vel  conversati;  et  quia  similiter  predicte(I)  terre 
Hibemie,  Scotie,  et  Wallie  de  iure  snbici  debent  et  obedientes  esse  tenentnr  huic 
regno  Anglie,  presens  volnmen  istud,  ut  videtur,  non  incongme  vocari  potest 
"  Nova  legenda  Anglie." ' 


3[ntromiction.  xvii 

quedam  de  istis  etiam  reperiuntur  apud  plures,  non  tamen  ita  emendate 
et  correcte  sicut  in  hoc  volumen  continentur  ^  * — 

in  which  note  the  title,  as  well  as  the  last  remark  about  the  newness  of 
these  histories,  seems  passing  strange  to  us  who  know  the  history  of  the 
Collection,  and  seems  to  prove  that  the  editor  knew  neither  John  of 
Tynemouth's  nor  Capgrave's  name.  Of  this  edition  three  copies  are 
still  extant  in  Oxford,  three  in  Cambridge,  two  in  London,  one  (C  48,  h  2) 
imperfect,  wanting  ff.  283-91,  the  other  (G  11925)  complete.  It  has  no 
title-page ;  the  first  leaf  bears  the  same  woodcut  (the  Trinity  surrounded 
by  Saints)  on  both  sides,  which  is  again  repeated  on  the  recto  of  the 
last  leaf,  the  verso  bearing  Caxton*s  device^ 
The  Ed.  adds  a  Prologue,  and  the  following  new  lives  : — 

St.  Benedict ".  St.  Johannes  de  Bridlington. 

St.  Bertellin.  St.  loseph  ab  Arimathia. 

St.  Cnngar.  St.  Kilian. 

St.  Decuman.  St.  Osmund. 
St.  Edgar  (text  transp.  to  the  end  of      St.  Walstan. 

the  Ed.»).  St.  Wyro. 

St  Helena.  St.  William,  mart  RofTensis. 

besides  new  lives  for  St.  Richard  and  St.  Ursula,  in  the  place  of  the  older 
texts  of  MS.  Tib. 

Of  these  new  lives,  those  of  Cungar  and  Decuman  are  late  works  of  the 
fourteenth  century,  as  is  proved  by  the  alliteration.  John  of  Bridlington 
died  1379,  Oct.  10,  and  was  translated  In  1404  (cf.  Walsingham). 
Osmund  was  canonized  in  1456  by  Calixtus  III,  translated  in  1457 ;  his 
feast  was  celebrated  on  Dec.  4  with  an  office  of  nine  lessons,  through  the 
whole  province  of  Canterburj^  and  his  translation  on  July  16  with  an 
Octave,  in  the  diocese  of  Sarum ;  his  life  in  the  Ed.  merely  reproduces 
the  lessons  of  the  Officium  as  extant  in  the  Sarum  Breviary  and  com- 
posed for  the  translation  in  1457.  The  new  lives  had  not  been  added  in 
1499,  when  MS.  Tanner  was  written.  It  is  evident,  therefore,  that  these 
lives  cannot  have  been  introduced  by  Capgrave :  both  they  and  the  Pro- 
logue (which  is  not  found  in  any  of  the  MSS.  mentioned)  *  must  be  later 
additions,  made— by  an  anonymous  author — to  a  new  issue  of  Capgrave's 

•  These  words  are  on  a  par  with  the  arrogance  displayed  in  the  Prologue  where 
the  writer  calls  himself  the  '  collector  sive  ut  ita  dicam  auctor  operis/  who  *  suam 
compilandis  Sanctorum  vitis  dedit  operam,  ut  et  ipse  tam  pii  operis  fructum 
percipiat,  et  aliis  quoque  ad  eorum  meritum  plura  aliaqne  ad  hec  addend! 
facultatem  relinquat'  (p.  9).  It  seems,  therefore,  that  both  the  note  and  the 
Prologue  belong  to  the  same  writer. 

•  MS.  Tib.  had  given  the  title  of  Benedict  to  the  life  of  Colfrid;  the  Ed.  now 
supplies  the  want. 

•  The  reason  why  he  was  placed  at  the  end  is  given  in  the  life :  *  Vita  b.  regis 
Edgari  minime  fait  inventa  quousque  liber  iste  impressus  fuit  ultra  literam  E,  ita 
Guod  in  loco  suo  secundum  ordinem  alphabet!  nullo  modo  imponi  potuit ;  idco  in 
nne  presentis  libri  imponitur,  et  in  tabula  secundum  ordinem  alphabet!  locum 
snum  tenebit* 

•  The  '  Fasciculus  Temporum'  quoted  in  Prol.,p.  5,  is  a  work  of  Walter  Rolevinck 
(1425-1502,  b.  at  riorstmar,  Westfalia;  Carthusian  at  St.  Clara,  Cologne),  and 
appeared  in  1474  at  Cologne.  He  also  wrote  '  De  laude  veteris  Saxoniae  nunc 
W'estialiae  dictae  *  1478  (re-ed.  Koln  1865),  '  De  origine  Frisonum,'  &c 


XVlll 


jQima  Legemia  9ngtte. 


text;  and  this  new  author  must  also  be  held  responsible  for  the  other 
alterations  newly  introduced.  This  unknown  author  was  a  contemporary 
of  W.  de  Worde,  and  his  new  revision  was  no  doubt  made  expressly 
for  its  publication  by  print  \ 

These  new  lives  have  no  Narrationes.  They  are  most  of  them  compila- 
tions from  different  sources  in  the  wise  of  John  of  Tynemouth,  though 
less  abridged.  In  Ursula  the  complete  text  of  the  Revelationes  C.  Her- 
manni  losephi  can.  reg.  Steinfeldensis  is  given  without  abridging,  followed 
by  extracts  from  the  Passio  and  Legenda  aurea  ;  in  Osmund  the  com- 
plete text  of  the  lessons  in  the  Sarum  Breviary.  Joseph  ab  Arimathia  is 
an  excerpt  from  John  of  Glastonbury,  but  incomplete,  as  the  text  some- 
times" breaks  off  with  *&c.*  In  the  new  life  of  Richard  the  end  is  made 
up  from  the  older  text  of  John  of  Tynemouth,  and  the  Narratio  is 
retained. 

In  addition  to  the  omissions  referable  to  Capgrave  the  Ed.  omits 
several  passages  which  are  still  found  in  MS.  Tanner  :  so  the  Statutes  of 
Clarendon  in  Thomas  Beket,  some  passages  in  Brendan  (pp.  142,  149, 
152),  in  Edward  mart.  (p.  350),  Erkenwald  (pp.  392,  398),  Kentigem 
(p.  122).  Other  alterations  are  rare.  In  Godric  the  prologue  (relating 
how  the  life  came  to  be  written)  is  transposed  to  the  end  (p.  497).  In 
the  Narratio  of  Cedwalla,  given  in  John  of  Beverley,  the  epitaph  in  verse 
has  been  added  from  Bede;  in  Patrick,  p.  280, 1.  35,  a  sentence  inserted 
(*Et  secundum  opinionem  modemorum  S.  Patricius  et  S.  Benignus 
discipulus  suus  iacent  in  uno  scrinio  ex  australi  parte  summi  altaris  in 
Glastonia  *) ;  in  Gildas  the  last  sentence  replaced  by  another ;  in  Dubric 
the  first  line  (with  the  date)  omitted.  Sometimes,  though  very  rarely, 
the  text  has  been  interfered  with:  in  Felfcc  the  last  sentence  *  et  Veritas 
inquisita  innotuit  *  has  been  expanded  to  *  Quesitus  calumniator  capitur,  et 
peccatum  confitens  suspendio  iudicatur :  sed  lohanne  interveniente,  mors 
in  exilium  conuertebatur  * ;  in  Wistan  466,  the  reading  *timebat  enim 
plebem  *  replaced  by  *  quod  quidem  non  bene  ausus  fuerat  attemptare  ob 
plebis  timorem ' ;    in  Wlfhilde  507,  Tib.  reads  *  languorem  simulat,*  Ed. 

*  gravi  se  corporis  sui  languore  laborare  simulat ' ;  in  Guthlac,  half  a  line 
has  been  transposed;  in  Petroc,  p.  317,  the  Ed.  inserts  after  *barbari* 

*  christiane  religionis  penitus  ignari ' ;  in  Wilfrid,  ii.  431,  *  Eboracensem ' ; 
occasionally  a  word  is  added  to  relieve  the  sense  (so  *  te  decet '  ii.  228, 
1. 36,  *  et  quod  valuerit '  ii.  94,  1. 20,  *  ipsa*  ii.  314, 1.  31) ;  *  deuote'  ii.  314  is 
changed  to  *  deuotissime  V    Sometimes  the  beginning  words  are  re- 

*  That  it  must  have  existed  some  time  before  1516,  is  proved  by  the  fact  that  in 
the  same  year  15 16  appeared  an  extract  in  English  in  Pynson's  press.  The 
English  text  could  hardly  have  been  made  from  W.  de  Worde's,  and  printed,  in 
the  same  year.  Whether  \V.  de  Worde's  edition  of  1516  was  preceded  by  an 
earlier  one  we  have  no  information.  The  Prologue  speaks  of  this  present  Legenda 
as  *iam  noviter  impressa';  these  words  do  not  necessarily  imply  that  there  was 
an  older  edition  ;  if  they  do.  the  words  themselves  must  have  been  inserted.  The 
editor  of  the  English  epitome  (The  Kalendre  of  the  newe  Legende  of  Englande) 
says  expressly  (in  the  Prolog.)  that  *  it  is  but  of  late  tyme  syth  the  sayde  I^gende 
(i.e.  the  Latin  text)  was  gatheryd  to-gyther  in  suche  maner  as  it  is  now." 

*  A  construction  like :  '  Deus,  cor  contritum  non  despiciens,  sed  secundum 
multitudinem  miserationum  suarum  remisit  ei  peccata  muita*  (i.  162),  suggests 


3|nttoDuctton. 


XIX 


arranged :  in  Ncot,  Tib.  begins  *  Fuit  quidam  rex/  Ed.  *  Rex  quidam  fuit ' ; 
in  Modwenna,  T.  *  Fuit  in  Hibemia  virgo  quedam,*  E.  *  Virgo  quedam  fuit 
in  H.' ;  in  Patemus,  T.  *  Sanctus  autem  Patemus  episcopus,*  E.  *  Patemus 
autem  episcopus  sanctus' ;  in  Werburg,  T.  *  Filia  regis  et  sponsa  Christi 
decentissima  virgo  W./  E.  *  Sponsa  Christi  dec.  virgo  W.  regis  filia*— and 
similarly  in  Rumwold,  Winwaloeus,  Wenefred ;  in  Willebrord,  *Fuit'  is 
changed  to '  Erat.'  In  the  titles  the  appellation  of  Sanctus  has  been  more 
generally  extended,  though  Esterwin,  Finan,  Godric,  and  Robert  still 
figure  as  Servi  Dei,  Beda  as  Venerabilis ;  archiepiscopus  has  been  intro- 
duced for  the  simpler  episcopus  of  Tib.  Sometimes  the  Ed.  commits 
grave  blunders,  which  do  not  testify  to  the*  erudition  of  its  author :  so 
ii.  459,  where  he  reads  *  martirolog^am '  for  *  macrologiam  * ;  ii.  331,  where 
*  autem '  is  misread  *  Arcten.' 

The  following  is  the  list  of  contents  of  the  Ed.,  with  the  anniversaries 
of  the  Saints  : — 

Prologjus,  with  Tabula. 


9- 

28. 

31. 

23. 
12. 


24. 
26. 


De  S.  Adriano,  ab.  et  conf.  Jan. 

„     Aido  s.  Aidno,  ab.    .  Feb. 

„     AidaDO,  ep.  et  c.  •    .  Aug. 

„     Albano,  mart  .     .     .  June 

„     Aldelmo,  ep.  et  c.      .  May 

„     Alredo,  ep.  et  c.   .     .  Jan. 

„     Amphibalo,  m.     .     .  (June  25  ?) 

„     Anselmo,  archiep.     .  Ap.  21 

„     Andoeno,  ep.  et  c     .  Aug. 

„     Angustino,  ep.  et  c.  .  May 

„     Bartholomeo      servo 

Dei June  24. 

„     Betudicto    ab.  cogn. 

Biscop Jan.  12. 

Dc  Vener.  Beda,  presb.  .     .  May  27. 

De  S.  Benigno,  ep.  et  c.      .  Nov.  3. 

„     Bernaco,  c Ap.  7. 

„     Birino,  ep.  et  c.    .    .  Dec.  3. 

„     Bonifacio,  ep.  et  m.  .  June  5. 

„     Botulpho,  ab.  et  c.     .  June  1 7. 

„     Bregwino,  ep.  el  c.    .  Aug.  26. 

„  /Brendano,  ab.  .     ,     .  May  16. 

„     Brigida,  virg.    .     .     .  Feb.  i. 

„     Brithuno,  ab.  et  c.     .  May  15. 

„     Bcrtellino,  er.  et  c.    .  Sept.  9. 

„  .  Cadoco,  cp.  et  m.      .  Jan.  24. 

„     Caradoco,  er.  .     ,     .  Ap.  13. 

„  .  Carantoco,  c.    .     .    .  May  16. 

„     Cedd,  ep.,   fratre  S. 

Cedde      ....  (Jan.  7). 

„     Cedda,  cp.  et  c     .     .  Mar.  2. 

„     Claro,  pr.  et  m.    .     .  Nov.  4. 

„     Clitauco,  r.  et  m. .     .  (Nov.  3). 

,,     Colfrido,  ab.  et  c.      .  Sept.  25. 

„     Columba,  ab.  et  c.     .  June  9. 

„     Colurobano,  ab.  et  c.  Nov.  21. 

„     Cuthberto,  ep.  et  c.   .  Mar.  20. 


De  S.  Cuthburga,  reg.  et  v.  Aug.  31. 

„     Cungaro^  er.  et  c.      .  ?  * 

„     David,  ep.  et  c.    .    .  Mar.  i. 

„     Dtcumano^  cr. .    .     .  ?  * 

„     Deusdedit,     archiep. 

etc July  15. 

„     Dnbricio,  ep.  et  c.     .  Nov.  14. 

„     Dunstano,  ep.  et  c.    .  May  19. 

„     EansMrida,  v.  et  ab.   .  Aug.  31. 

„     Eata,  ep.  et  c.  .    .    .  (Oct.  26  ?). 

„     Ebba,  v.  et  ab.      .    .  Aujj.  25. 

„     Edburga,  V.  et  m. .     .  Dec.  13. 

,,     Edgaro  r.  et  c.  (text 

at  end)    ....  ? 

„     Editha,  v.  et  ab.  .     .  Sept.  16. 

,,     Edmundo,  ep.  et  c.   .  Nov.  16. 

„     Edmundo,  r.  et  m.     .  Nov.  20. 

„     Edwardo,  r.  et  c.  .     .  Jan.  5. 

„     Edwardo,  r.  et  m.      .  Mar.  18. 

„     Edwino,  r.  et.  m.  .     .  Oct.  12. 

„     Edwoldo,  c.     .     .     .  Aug.  29. 

„     Egberto,  mon. .     .     .  Ap.  24. 

,,     Egbino,  mon.  .     .    .  Oct.  19. 

,,  v^Egwino,  ep.  et  c. .     .  Dec.  30. 

„     Elfleda,  ab.  et  v.  .     .  Oct.  29. 

„     Elphego,  arch,  et  m.  Ap.  19. 

,,     Erkenwaldo,  ep.  et  c.  Ap.  30. 

„     Ermenilda,  reg.     .    \  Feb.  13. 

De  servo  Dei  Esterwino     .  Mar.  7. 

De  S.  Ethelherto,  r.  et  c.    .  Feb.  24. 

„     Ethelberto,  r.  et  m.  .  M.iy  20. 

„     Ethelburga,  V.  et  ab.  .  Oct.  11. 

„  -^theldrcda,  v.  .     .     .  June  23. 
De  SS.  Ethelredo  et  Ethel- 

bricto,  mm.  .     .     .  Oct.  17. 

De  S.  Ethclwoldo,  ep.  et  c. .  Aug.     i . 

„     Felice,  ep.  et  c.    .     .  Mar.  8. 


Lydgate*s  time. 
E.  'alacris.* 

*  a/.  Nov.  6  or  7, 


Tib.  writes  '  reverendissimus,*  Ed.  *  reuerentissimus ' ;  T.  *  alacer,' 
*  Engl.  Mart.  Aug.  27,  Brit  S.  March  i. 


XX 


Botta  LegenDa  anglie. 


De  S.  Fiacrio,  er.  et  c.  .    .  Aug.  i8. 

De  s.  D.  Finano,  cp.  et  c.  .  Sept.  lo. 

Be  S.  Foillano,  ep.  el  m.    .  Oct.  31. 

„     Fremundo,  r.  et  m,    .  May  11. 

„     Frideswida,  v. .    .    .  Oct.  19. 

„     Furseo,  ab.  et  c.  .    .  Jan.  16. 

,,     Gilda,  ab.  et  c.     .     .     Jan.  39. 

„     Gilberto,  c Feb.  4. 

De  s.  D,  Godrico,  er.     .     .     May  ai. 

De  S.  Grimbaldo.  ab.  et  c. .  July  8. 

„     Gudwalo,  ep.  et  c.     .  June  6. 

„     Gundleo,  r.  et  c.  .     .  Mar.  29. 

„     Guthlaco,  c.     .     .     .  Ap.  11. 

„     Helena,  reg.     .     .     .  Aug.  18. 

„     Henrico,  er.      ...  Jan.  16. 
De  SS.  Hewaldo,  Nigro,  et 

Albo,  mm.  .    ,     .  Oct.  3. 

De  S.  Hilda,  v.  et  ab.    .     .    Nov.  17. 

„     Hildelitha,  v.  et  ab.  .  (Mar.  24). 

„     Honorio,  arch,  et  c.  .  Sept.  30. 
De      puero      Hugone,      a 

ludeis  crucifixo     .  (July  27?). 

De  S.  Hugone,  ep.  et  c. .    .  Nov.  1 7. 

„     Iltuto,  ab.  et  c.     .    .  Nov.  6. 

„     Indracto  et  sociis  eins, 

mm (May  8?). 

„     lohanne  de  Beverlaco, 

ep.  et  c   .     .     .     .  May  7. 

„     lohanne  de  Bridling- 

tony  c Oct.  10. 

„     losepho  ah  Arimathia          ?  * 

„     Ithamaro,  ep.  et  c.     .  June  10. 

„     Ivone,  ep.  et  c     .     .  June  10. 

„     Iwyo,  c Oct.  6. 

„     lustinano,  m.  et  mon.  (Dec.  5  ?). 

„     lusto,  arch,  et  c.  .     .  Nov.  10. 

„     luthwara,  v.  et  m.     .  (Dec.  23?). 

„     Kebio,  ep.  et  c.    .     .  Nov.  8. 

„     Keyna,  v Oct.  8. 

„     Kenedo,  c Aug.  1. 

„     Kenelmo,  r.  et  m.      .  July  17. 

„     Kentegemo,  ep.  et  c.  Jan.  13. 

„     Kylyanoy  cum  sociis 

suis,  mm.     .     .     .  (July  S). 
De  SS.  K)meburga ',  Kynes- 

wida,  et  Tibba,  vv.  Mar.  6. 

De  S.  Lamfranco,  arch,  et  c  May  28. 

„     Laurcntio,  arch,  et  c. .  Feb.  3. 

„     Lethardo,  ep.  et  c     .  (Feb.  24?). 

„     Machuto,  ep.  et  c.     .  Nov.  15. 

„     Maglorio,  ep.  et  c.    .  Oct.  24. 

„     Malachia,  ep.  et  c.    .  Nov.  2. 

„     Margareta,  reg.  Sco- 

liae June  10. 

„     Maxentia,  v.  et  m.     .  (Nov.  20). 

„     Mellito,  arch,  et  c,    .  Ap.  24. 


De  S.  Mellone,  cp.  et  c      .    (Oct  a  a). 


Meloro,  dl  .    .     .     .    Oct. 


„  Milburga,  v.     .     .     . 

,»  Mildreda,  v.  et  ab.    . 

„  Modwena,  v.  et  ab.    . 

„  Neoto,  ab.  et  c.     .     . 

„  Odone,  arch,  et  c. 

„  Odulpho,  c.      .     .    . 

„  Ositha,  V.  et  m.    .    . 

„  Osmanna,  v.     .    .     . 

„  Osmundo,  ep.  et  c,    . 

„  Oswaldo,  ep.  et  c 

„  Oswaldo,  r.  et  m. 

„  Oswino,  r.  et  m.  .     • 

„  Oudoceo,  ep.  et  c. 

„  Patemo,  ep.  et  c.  .    . 

„  Patricio,  ep.  et  c. .     . 

„  Paulino,  ep.  et  c.  .     . 

„  Petroco,  ab.  et  c.  .     . 

„  Pirano,  ep.  et  c.    .     . 

„  Richardo,  ep.  et  c.  . 
De  s.  D.  Roberto,  ab.  vencr. 
De  S.  Rumwoldo,  c  .     .     . 

„  Sampsone,  ep.  et  c   . 

„  Sexburga,  reg. .     .     . 

„  Swithuno,  ep.  et  c    . 

„  Thatheo,  ep.  et  c 

„  Theliao,  ep.  et  c.  .     . 

„  Theodoro,  arch,  et  c 

„  Thorn  a,  ep.  Herfordie 

„  Thoma,  arch,  et  m.  . 

„  Thoma,  mon.  a  Gallis 

occiso 

„  Walburga,  v.    .     .     . 

„  Walleuo,  ab.    .     .     . 

„  IValstanOy  c    .     .     . 

„  Wenefreda,  v.  et  m.  . 

„  Werburga,  v.    .    .     . 

„  Wilfrido,  ep.  et  c. 

„  Wyronif  ep.  quie- 
scente  in  Traiecto 
inferiori,  et  c.    .     . 

„  Willebrordo,  ep.  et  c. 

„  Willelmo,  puero  et  m. 

„  Willelmo,  ep.  et  c.    . 

„  Willelmo y  m.    .     .     . 

„  Winwaloeo,  ab.  et  c. 

,,  W'istano,  r.  et  m.  .     . 

„  W'ithburga,  v.  .     .     . 

„  Ursula,  V.  et  m.   .     . 

„  Wlfhilda,  V.  et  ab.    . 

„     Wlrico,  c 

„  Wlsino,  ep.  et  c.  .     . 

„  W Istano,  ep.  et  c. 


June 
July 


I. 
25- 
13. 

5. 
31. 

4- 
12. 


uly 

July 

July 

June 

(Oct.  5?). 

Sept.  9. 
5  Dec.  ±. 
{July 

Feb. 

Aug. 

Aug. 

July 

Ap. 

Mar. 

Oct. 

June 

Mar. 

Ap. 

June 

Nov. 

July 

July 

July 

Dec. 

Feb. 

Sept. 

Oct. 

Dec. 


16. 

28. 

5. 
20. 

2. 
15- 
17- 
10. 

4. 

5. 

3. 

7. 

3. 
28. 

6. 

2. 
26. 

9. 
19. 

2. 
29. 


Aug. 
May 
Aug. 
May 
Nov. 
Feb. 
Ap. 


5. 
I. 

3. 

30- 

2. 

3. 
24. 


May 
Nov. 
Ap. 
June 
(May  23)'. 
Mar. 
June 
July 
Oct. 
Sept. 
Feb. 
Jan. 
Jan. 


15 


19 


The  alphabetical  order  is  not  always  strictly  observed.    It  will  be  seen  that 

*  al.  March  17  or  July  27. 

*  Et  De  SS.  Kyneswida  regina  et  abbatissa  et  de  Kyneburga  et  Tibba  virginibus ; 
but  Kynetwida  was  not  regina.  '  CL  Boll.  May  23. 


3[ntrotiuctton»  xx; 

some  of  the  new  lives,  as  Benedict,  Bertellin,  Cangar,  Wiro,  Ursnla,  are  inserted 
in  a  wrong  place. 

Considering  the  heavy  style  of  the  Prologus  with  its  cumbrous,  mean- 
dering periods,  the  grave  mistakes,  the  superficialities  in  the  new  parts, 
I  should  say  that  the  last  reviser  can  hardly  be  called  a  profound  scholar 
or  able  writer,  and  must  be  sought  in  the  humbler  sphere  of  the  clergy  \ 
He  boldly  presents  the  volume  as  his  own  work,  speaks  of  himself  as 
'collector  sive  ut  ita  dicam  auctor  huius  operis,'  who  *suam  compilandis 
Sanctorum  vitis  dedit  operam  *  (Prol.  p.  9)  *,  and  arrogantly  ignores  the 
existence  of  a  previous  work,  merely  intimating  vaguely  that  *  quedam  ex 
istis  (historiis)  etiam  reperiuntur  apud  plures  (K)y  non  tamen  ita  emen- 
date et  correcte  sicut  in  hoc  volumen.' 

In  the  same  year  with  W.  de  Worde's  edition  an  English  epitome  of 
the  work  was  printed  by  Pynson  under  the  title  *  The  Kalendre  of  the 
newe  Legende  of  Englande.'  It  is  followed  by  a  life  of  St.  Bridget 
'shortly  abridged,' and,  in  some  copies,  by  Walter  Hilton's  treatise  on 
mixed  life.  It  contains,  in  the  same  order,  ^  the  items  of  the  Latin 
edition,  with  all  the  additional  lives,  and  St.  Edgar  at  the  end,  but  all 
epitomized — hence  the  name  Kalendre.  To  it  is  prefixed  a  new  Prologue, 
which  states  that  the  book  was  'taken  out  the  newe  Legende  of  the 
sayntys  of  Englande,  Irelande,  Scotlande,  and  Wales  for  theym  that 
vnderstande  nat  the  Laten  tonge,'  and  refers  the  reader  for  more  informa- 
tion to  the  *  hole  Legende '  which  was  *  but  of  late  tyme  gatheryd  togither 
in  suche  maner  as  it  is  now  * ;  expressing  *  the  pryncypall  intent  of  this 
treatyse  to  be  as  a  Kalendre,  to  shewe  the  names  of  the  seyntes,  of  theyr 
countrey,  &  where  they  lye,  to  shewe  also  some  lytell  thynge  of  theyr 
vertues  &  myracles,  with  some  parte  of  theyr  storyes  shortlye  towched,* 
everything  being  *  shortly  touched  more  lyke  to  a  Kalendre  then  a 
Legende.*     The  book  is  still  extant  in  some  copies '. 

*  That  he  was  a  rather  narrow-minded  man  appears  from  the  Prologue,  p.  8, 
where  he  vindicates  the  power  of  English  Saints  as  against  foreign  Saints,  thus : 
'  ^itdi  quorsum  hec  omnia  ?  Nimirum  ut  nulla  curiosa  indagine  forenses  queritemus 
longinquasve  Sanctorum  operationes,  cum  intra  nos  ipsos  (he  means  in  England) 
sit  regnum  Dei,  et  tantos  hie  habcamus  sanctos  patronos,  ut  eorum  merita  nobis 
snfficcrcnt  ad  imitandum  exempla,  si  nulla  prorsus  alia  documenta  haberemus ; 
immo  tanto  diligentiori  studio  eos  imitari  debemus,  quo  eis  vicinius  sumus  annexi.' 
His  patriotism  appears  also  in  this  that,  whereas  John  of  Tynemouth  had  titled  his 
collection^  *  Sanctilogium  Angliae,  Walliae,  Scotiae  et  Hibemiae,'  he  in  his  title 
only  retains  Angliae — *  quia  predicte  terre  Hibemie,  Scotie,  et  Wallie  de  iure  subici 
debent  ct  obcdientes  esse  teiientur  huic  regno  Anglie '  (so  Prol.).  He  bitterly 
declaims  against  the  prelates  of  his  time. 

*  He  would,  however,  hardly  have  dared  to  use  these  terms  if  he  had  not  at 
least  introduced  the  new  lives. 

'  As  a  specimen,  I  give  the  Prologue  and  the  first  life. 

Here  begynneth  the  Kalendre  of  the  newe  Legende  of  Englande. 

The  Prologe, 

THe  firste  treatyce  of  this  present  boke  is  taken  out  of  the  newe  Legende  of 
the  sayntys  of  Englande  |  Irelande  |  Scotlande  |  and  Wales  for  thcym  that 
vnderstande  not  the  Laten  tonge  |  that  they  atte  theyr  pleasure  may  be  occupyed 
therwith  |  and  be  therby  Y  more  apte  to  lerne  the  resydue  wheu  they  shall  here 


xxii  Botia  Hegpentia  anglie. 

John  of  Tynemouth  titled  his  work  '  Sanctilogium  Angliae,  Walliae, 
Scotiae,  et  Hiberaiae*;  the  last  reviser,  considering  that  all  the  Saints 
were  '  de  ista  patria  quae  nunc  Anglia  vocatur/  and  that  Ireland,  Scotland, 

the  hole  Legende.  And  it  is  to  vnderstande  |>*  nat  oonly  those  sa3mtes  that  were 
borne  in  theyse  Coantreys  be  in  the  sayde  Legende  and  in  this  lytell  treatyce  | 
Bat  also  dynerse  other  blessyd  sayntes  that  were  borne  beyonde  the  see  |  and  that 
came  into  any  of  theyse  countreys  Englande  |  Irelande  |  Scotlaifde  |  and  Wales 
doynge  there  any  notable  thynge  to  the  honour  of  god  |  and  to  the  profyte  of  the 
people  as  to  preche  to  theym  the  Faythe  of  onre  Lorde  I  and  to  sette  the  people  in 
good  ordre  |  Or  that  hane  lyued  a  blessyd  lyfe  in  any  of  the3rse  Coontreys  to  gyue 
the  people  example  of  good  lyn3mge  |  Be  also  in  the  sayde  Legende  and  in  this 
present  treatyse  &  be  accompled  to  be  of  that  countrey  that  they  so  came  into  | 
As  seynt  Angnstyne  the  appostell  of  Englande  whom  blessyd  seynt  Gregorye  then 
beynge  pope  sent  fro  Rome  with  seynt  Panlyn  |  seynt  Laurence  the  confessonre 
and  dyuerse  other  in  his  company  to  preche  the  fevthe  of  oure  Lorde  to  the  people 
of  this  Kealme  then  beynge  Idolatroures  and  clerely  alyenatyd  fro  trueth  wherupon 
Seynt  Augustyne  FaylhfaUy  accomplyffhynge  his  Auctoryte  with  his  company 
conuertyd  Seynt  Ethelbert  then  kynge  of  Kent  and  all  his  people  to  the  fayth 
of  our  lorde  |  And  after  seynt  Paulyne  conuerted  seynt  Edwyn  then  kynge  of 
Northamhumbre  and  all  his  people  |  in  whiche  countreys  Churches  were  buylded  | 
Temples  of  IdoUys  destroyed  or  turned  into  Churches  |  byffhoppes  &  preestes 
ordeyned  in  all  the  countrey  |  And  the  fayth  gladly  rescevued  with  great  denocyon. 
and  after  y  deth  of  seynt  Augustyne  and  of  kyng  Ethelbert  kynge  Edbalde  J>* 
was  sone  to  kynge  Ethelbert  fell  to  Idolatrye  forsakynge  the  cristen  fayth  |  wherby 
the  faythe  there  was  lyke  to  haue  holly  peryffhed  |  whom  ))•  sayd  seynt  Laurence 
which  was  buffhop  of  CauMerbury  next  after  seynt  Augustyne  by  especyall 
myracle  of  seynt  Peter  reduced  agayne  to  the  faythe  |  as  in  the  Ijrfe  of  seynt 
Laurence  appcryth.  &  longe  after  theyr  tyme  other  holy  men  |  seynt  Adryan  | 
seynt  Honorye  j  seynt  Felyx  |  seynt  Beryn  |  and  dyuers  other  cam  fro  beyonde 
the  see  and  mocne  cdefyed  the  people  in  this  Realme  of  Englande  and  establyfthed 
greatly  that  fayth  whiche  seynt  Augustyne  |  seynt  Paulyne  |  seynt  Laurence  and 
theyr  company  had  begon  |  &  also  dyuerse  countreys  in  Englande  whiche  were 
nat  holly  conuerted  in  seynt  Augustynes  dayes  {  8c  some  that  after  his  dayes  fell 
agajme  to  Idolatrye  the«  they  reduced  to  the  fayth  of  our  lord.  And  neuerthelesse 
ryght  fewe  of  this  Kealme  of  Englande  specyally  of  p^  Cowmen  people  haue  harde 
of  any  suche  men  in  soo  moche  y  ])•  oonly  hcrynge  of  theyr  names  wyll  be 
a  lemynge  to  most  men  |  and  so  it  wyll  be  of  dyuerse  other  blessyd  men  and 
women  that  were  borne  in  this  Realme  |  which  haue  done  many  notable  thynges 
for  the  comen  welthe  of  the  people  therof  afwell  pfvfy table  for  this  lyfe  as  for  )>• 
lyfe  to  come  |  as  seynt  Dunstane  j  seynt  Dcusdedit  I  seynt  Wylfryde  |  Seynt 
Oswalde  |  seynt  Cedd  |  and  seynt  Chadde  bvffhoppes  |  Seynt  Ethelbert  |  seynt 
Edwyn  |  seynt  Edgare  |  and  seynt  Oswalde  kyngys  |  seynt  Sexburgh  |  &  seynt 
Ermenylde  queues  |  seynt  Wallen  |  seynt  Gylbert  |  seynt  Wulryke  |  and  djruerse 
other  holy  men  'and  women  |  as  in  the  sayd  Legende  |  and  also  in  this  treatyse 
apperyth  |  by  which  gloryouse  sajmtys  w*  other  borne  in  other  Countreys  as  before 
appcryth  the  fayth  of  our  Lorde  hath  ben  pr^ched  receyued  &  greatly  pa)Speryd  in 
this  Realme  so  that  many  of  oure  Auncestours  neyghboures  and  frendes  by  the 
mercye  of  our  lorde  be  now  in  \fi  Joyes  of  heuyn  to  praye  for  vs  And  for  all 
the  people  &  we  also  by  the  grace  &  goodnes  of  our  lord  be  heyrys  apparauwte  to 
the  kyngedome  of  heuyn  |  And  if  the  lawe  of  god  had  nat  ben  knowen  in  theyse 
parties  both  we  &  our  Auncestours  myght  pan:ase  haue  lyued  in  erroures  as  other 
do  I  wherfore  we  be  moche  bounden  to  loue  theym  &  honoure  them  |  &  in  lyke 
wyse  to  do  that  is  in  vs  to  helpe  other  as  they  dyd  to  helpe  vs  our  Auncestoars 
and  frendys.  And  veryly  if  there  were  nowe  in  thyse  dayes  the  hygh  Charjte  8c 
parfyte  loue  to  almyghty  god  &  to  oure  neyghboure  ))'  was  in  theyse  blessyd  seyntes 
or  at  leest  a  desyre  therto  with  loue  of  Justyce  &  zele  of  \fi  comen  welthe  &  lyke 
desyre  to  brynge  ]>^  people  to  good  lyfe  with  hole  truste  &  sure  fajthe  in  our  lord  as 
was  in  theyse  blessyd  men  &  women,  It  wolde  renewe  J)'  face  of  this  worlde  and 
brynge  a  newe  lyghte  amonge  the  people  |  as  it  dyd  in  the  tyme  of  ])>  sayd  gloryous 


31nttoliuctiom  xxiii 

and  Wales  '  de  iure  subici  debent  et  obedientes  esse  tenentur  huic  regno 
Angliae/  simply  styles  it  *Nova  Legenda  Angliae.'  The  Collection,  in 
fact,  contains  Saints  of  all  these  countries.     It  is  particularly  rich  in 

seyntys  in  whom  floryiThed  8c  shyned  all  p^rfeccyon  of  vertues  as  euydently  wyll 
appere  to  theym  that  wyll  rede  thejrr  Legende  |  trewe  mekenes  innyncyble  pacyence 
symple  obedyenoe  henenly  wysdome  parfyght  charyte  lone  of  Justice  with  mercye  | 
pyte  I  &  compassyon  vppon  theyr  neyghbourys  |  ryches  in  pouerte  |  8c  pouerte  in 
ryches  with  other  lyke  vertues  and  gracyous  gyftes  of  god ;  many  of  them  were 
Dedye  ontwarde  but  within  forthe  they  were  replenyfled  with  goosUye  swetnes  and 
Comforte  |  In  the  syght  of  the  worlde  and  in  theyr  owne  syght  they  were  vyle  and 
ahiecte  |  hot  in  the  syght  of  almyghtye  god  8c  of  all  sejmtes  they  were  precyous  & 
syngnlerly  elect  Wherfore  the  people  of  Irelande  haue  seynt  Patryke  for  his  blessyd 
lyfe  and  for  that  he  conuerted  moche  people  there  to  the  faythe  in  great  honour 
and  in  theyr  necessyties  they  call  vnto  hym  for  helpe  with  great  deuocyon  |  And  in 
lyke  wyse  in  Scotlande  the  people  there  haue  seynt  N3mian  comfvenlye  called 
.leynt  Tronyon  in  great  honoure  for  the  same  cause  |  And  in  Wales  they  haue 
deuocyon  to  seynt  Dauyd  for  his  blessyd  lyfe  |  and  for  confermynge  and  establylTh- 
ynge  of  }fi  people  in  the  faythe  by  his  prechynge  8c  good  example  |  but  in  this 
Kealme  of  Knglonde  what  so  euer  is  the  occasyon  |  fewe  people  in  comparyson  of 
the  multytude  haue  deuocyon  to  any  of  thyse  blessyd  seyntes  that  haue  laboured 
for  the  welthe  of  the  people  in  this  Realme  in  tyme  paste  or  that  haue  theym  in 
honoure  as  other  Countre3r8  haue  other  seyntes  in  lyke  case  |  8c  yet  we  knowe  ryght 
well  that  seyntys  in  heuyn  be  in  suche  fauouie  with  almyghty  god  J)*  theyre  prayer 
is  herde  for  suche  persones  as  they  pray  for  and  we  maye  not  dowte  but  they  be 
redye  to  pray  for  vs  if  we  do  worship  theym  and  call  vnto  theym  by  our  prayer  for 
helpe.  God  forbede  that  any  of  vs  shulde  thynke  or  saye  the  contrarye  as 
thynkjmge  in  his  mynde  or  sayinge  in  this  wyse  |  Sayntes  be  aboue  in  heuen  and 
we  be  here  bynethe  and  therfore  they  haue  no  mynde  vppon  vs  for  to  helpe  vs  or 
to  pray  for  vs  |  so  to  thynke  or  so  to  saye  is  to  thynke  playnly  and  to  saye  that 
seyntys  haue  no  charyte  |  8c  that  is  not  so  for  if  they  had  charyte  when  they  were 
here  in  Erthe  moche  more  they  haue  it  nowe  in  heuen.  But  when  they  were  here 
they  hadde  great  charyte  as  it  is  open  by  the  great  labourys  that  they  hadde  for 
the  saluacvon  of  the  people  of  this  Realme  and  prayed  for  theym  not  callyd  vppon 
so  to  doo  ]  Thenne  what  shall  the  great  charyte  do  that  they  haue  nowe  in  heuen  | 
Let  vs  beleue  as  seynt  Paule  sayth  Charitas  nnnquam  excidit.  The  charyte  that 
any  persone  hath  here  8c  doth  contynewe  therin  whyle  he  lyueth  seasyth  not  in 
Heuen  neyther  is  there  dimynyffhed  but  it  is  there  encreasyd  and  made  more.  So  of 
thyse  sayntes  theyr  charyte  is  more  in  heuen  nowe  thenne  it  was  here  wherfore  if 
the  great  charyte  that  they  had  here  made  them  so  redy  to  pray  for  the  people  that 
callyd  not  vnto  theym  for  any  helpe  or  prayer  as  is  aforesayde  |  shall  not  theyr 
great  charyte  that  they  haue  now  in  heuen  make  them  moche  more  redy  to  pray 
specyally  for  all  suche  as  doth  worshyp  them  &  call  for  helpe  vnto  them  |  More  ouer 
if  theyr  prayer  were  harde  here  bynelh  in  the  Erthe  where  they  were  so  fer  from  )>• 
blessyd  presence  of  god  |  must  not  then  theyr  prayer  be  herde  now  aboue  in  heuen 
where  they  haue  god  present  face  to  face,  therfore  sythen  we  be  sure  fyrste  of  this 
y  they  be  redye  to  pray  for  all  ]>'  wyll  deuotly  call  vnto  them  |  sure  also  secowde  of 
this  that  theyr  prayer  shalbe  herde  lelte  vs  deuoutly  as  we  can  w*  all  our  hartes 
call  vnto  them  for  helpe  to  pray  for  vs  |  &  by  Jt®  grace  of  our  lorde  they  shall  here 
our  prayer  &  shall  opteync  for  vs  J>'  we  desyre  or  another  thynge  );'  shalbe  more 
pr^phytable  for  vs,  8c  where  J>®  people  of  this  Realme  of  Kngiond  honour  the 
gloryuus  martyr  seynt  George  as  theyr  chief  patrone  &  defender  by  whose  prayer 
8c  speciall  proteccio^/  they  haue  ben  in  tyme  past  prcseruyd  agaynste  theyr  enemyes 
8c  by  \>*  grace  of  our  lorde  in  tyme  to  come  shalbe  yet  neuerthelesse  if  they  also 
honoure  theyse  gloryous  seyntes  )>'  haue  laboured  in  this  Couwtrey  for  \r  hehhe  of 
y  people  as  is  aforesayde  they  shall  therby  ryght  hyghly  please  theyr  Patron  seynt 
George  |  8c  so  they  shall  do  all  other  sayntes  suche  as  they  haue  honoured  &  had 
deuocion  to  in  tyme  pa^t  |  for  there  is  amonge  ]r  blessyd  seyntes  in  heuen  |  one 
wyll  J  one  loue  8c  one  full  charyte  {  where  ]f'*  honouVe  to  all  is  honour  to  one  {  8c 
the  honoure  to  one  is  honoure  to  them  all.   8c  if  any  thynge  herein  be  mystaken  or 


xxtv  ji^otia  legenna  9ngtte. 

Welsh  Saints,  comprising. not  only  the  lives  of  MS.  Vespas.  A.  xiv  (which 
MS.  was  known  to  John  of  T.),  viz.  Gundleus,  Cadocus,  Iltutus,  Teliaus, 
Dubricius,    David,    Bemacus,    Patemus,    Cletaucus,    Kebius,  Tatheus, 

nat  spoken  in  co»nenye/f t  Englyffhe  or  dewe  ordre  as  it  shalde  be  or  if  it  be  oner 
shortlye  touched  or  nat  suflfycye«tly  exp;rssyd  |  wherby  any  maner  of  p^rsone  myght 
be  offeffded  or  take  occasion  of  excepcio;»  |  )>^  it  wyll  please  hym  to  take  it  for  ^ 
best  I  for  so  it  is  ment  &  charytably  to  refoarme  it  by  >•  Legende  where  nede 
shalbe  |  takynge  )>*  pryncypall  inte^ft  of  this  treatyse  to  be  as  a  Kalendre  |  to  shewe 
y  names  of  )>•  scyntes  of  thejrr  couwtrey  &  where  they  lye  |  as  it  shal  do  when  it 
apperyth  so  ferre  in  y*  Legende  as  it  doth  moost  comenly  but  not  in  all  places  |  to 
shewe  also  some  lytell  thynge  of  theyr  vertues  &  myracles  with  some  parte  of  theyr 
storyes  shortlye  towched  |  )>*  it  maye  be  as  a  preparatyfe  or  a  begynnjmge  to  reduce 
the  people  of  this  Realme  p*  rather  to  haue  the  sayde  blessyd  seyntes  in  loue  8c 
honoure  |  for  there  can  no  thynge  be  loucd  &  honoured  but  it  be  knowe«.  And 
for  asmoche  as  it  is  but  of  late  tyme  syth  the  sayde  Legende  was  gatheryd  to- 
gyther  in  suche  maner  as  it  is  nowe  |  and  that  euery  thynge  in  this  treatyse  is 
shortly  touched  more  lyke  to  a  Kalendre  then  a  Legende  |  coi^syderynge  also 
that  the  most  parte  of  tho  sayntes  that  be  in  the  sayd  legende  8c  in  this  kalender 
were  eyther  borne  in  this  Realme  or  were  abydjmge  therin  &  that  theyse  other 
countreys  Irelande  |  Scotlande  and  Wales  |  of  veray  ryght  owe  to  be  subiecte  & 
obedyent  to  this  Realme  of  Englonde  as  it  semyth  this  lytyll  treatyce  maye 
conuenyentlye  be  callyd  the  Kalender  of  the  newe  Legende  of  Englonde. 

Moreouer  next  after  y>  sayde  Kalendre  foloweth  the  lyfe  of  seynt  Byrget  shoitlye 
abrygged  a  holy  and  blessyd  wydowe  |  which  lyfe  is  ryght  expedyent  for  euery 
maner  of  persone  to  loke  vpon  moost  in  especiall  for  them  that  lyue  in  matrymony 
or  in  the  estate  of  wydowhod  |»*  they  may  se  what  grace  and  vertue  was  in  this 
blessyd  woman  which  lyued  in  the  same  degre  as  they  do  |  and  the  rather  to  be 
encouraged  to  desyre  to  haue  lyke  grace  and  vertue.  In  J>*  latter  ende  of  this  boke 
is  a  lytell  draught  of  Mayster  Wa[l]ter  Hylto«  of  the  medled  lyfe  shewynge  howe 
and  by  whome  it  shulde  be  vsed  |  &  though  it  haue  ben  Impiynted  before  this  tyme 
yet  take  it  charytably  |  for  )>*  more  a  good  thynge  is  knowen  the  better  it  is  and 
parcase  by  this  occasyon  it  may  come  to  the  knowlege  of  some  men  that  otherwyse 
shulde  neuer  haue  harde  speke  of  it. 

Explicit  Prologus. 
[Follows  the  Table  of  the  seyntes  (with  the  same  items  as  Nova  leg.  Angl., 
and  Edgar  at  the  end).] 

De  sancto  Adriano  abbate  &  confessore 

SEynt  adryan  was  abbot  of  the  monastery  of  niridian  |  that  is  a  lytle  fro 
napuls.  And  for  his  vertue  |  and  cunnynge  vitalian  |  the  pope  wolde  haue 
made  him  archebuflbpe  of  Caunterbury  |  &  he  of  mekenes  refusyd  it  for  his 
escuse  desyred  ))'  saynt  Theodre  myghte  be  elected  therto  |  &  so  he  was  vpon  this 
co^fdicion  that  he  shulde  accompany  sejmt  Theodre  into  Englowde  and  he  assentyd 
and  so  refusynge  the  honoure  he  toke  the  laboure  |  And  when  he  came  into 
Englowde  he  had  cowmyttyd  to  hym  the  rule  Of  the  monasterye  of  seynt  Augustyne 
of  Caunterbury  and  there  he  gadered  a  great  multytude  of  dyscyples  &  taught  them 
metyr  astronomye  arythmetryke  |  8c  also  dyuynite  |  &  many  of  his  dyscyples  coulde 
greke  &  latew  towge  as  well  as  theyr  owne  J  &  he  with  seynt  Theodre  taught  )»• 
tewnes  of  syngynge  in  p*  churche  of  Englond  which  afore  theyr  tyme  was  onely 
vsed  in  Kent  |  &  he  passed  out  of  this  worlde  full  of  good  werkes  |  &  good 
exaumples  the  .v.  Idus  of  January  |  in  the  yerc  of  our  lorde  God  scuyn  hundred 
&  .VIII.  &  lycth  in  his  monastery  at  Caunterbury.  And  after  his  deth  shypme«  of 
Englowde  which  were  lyke  to  haue  ben  robbed  by  pyratis  in  )>•  see  by  prayer  to 
seynt  Adryan  were  dclyuered  |  he  reyscd  a  man  fro  deth  |  &  he  appered  to  one 
I  &  bad  hym  shewe  seynt  Dunstane  J?*  he  dwellyd  in  houses  )>'  were  well  & 
sufficiewtly  couered  |  but  J)"  moder  of  almyghty  god  &  he  (  &  other  her  seruauntes 
lay  open  to  Jr»  heuyns  wherfore  anone  seynt  Duwstane  repayred  the  Churche  of 
our  Lady  |  and  vsed  moche  to  be  there  in  contemplacyon  |  and  on  a  nyght  as  he 


3[ntroiiuctton.  xxv 

Karantocus,  Aiduus  (so  the  order  in  MS.  Vesp.  *),  but  also  Oudocoeus 
(from  Liber  Landavensis '),  Gudwalus  (abr.  from  MS.  Cambr.  Addit. 
3096),  lustinan,  Kened,  Keyna  (of  these  the  original  lives  are  lost), 
Winwaloeus  (abr.  from  the  life  in  Bodl.  240)  and  Ethbin,  Wenefreda, 
Gildas,  Melorus"  and  Petroc  of  Cornwall  (both  from  unknown  lives), 
Iwius(?)*,  the  Armorican  Saints  Sampson,  Maglorius,  Macutus  (St  Malo)°, 
and,  of  later  Saints,  Caradoc  (d.  1124);  the  Ed.  adds  Cunganis  (al. 
Docuinus,  of  Cungresbury,  in  Somerset)  and  Decumanus  (murdered  at 
a  place  called  St.  Decombe's,  near  Watchet,  in  Somerset,  in  706). 

In  Pits,  Append.,  p.  867,  is  mentioned  a  *Ioh.  Anglicus,  seu  forsan 
Cambrobritanus,  vir  in  sanctos  admodum  pius,  quod  inde  coniicio,  quia 
scripsit  De  vitis  Sanctorum  Wallensium,  librum  unum,  Qui  MS.  habetur 
in  privata  Bibliotheca  Gualteri  Copi.  Sed  qua  tempestate  claruerit  hie 
auctor  mihi  non  constat.'  This  lohannes,  though  distinguished  by  him 
from  John  of  Tynemouth,  is  undoubtedly  our  author.  I  find  in  MS.  Bodl. 
240,  p.  617,  the  quotation:  *De  Sco  Kenedo  confessore :  lohannes 
Anglicus  in  Sanctilogio  suo  de  Sanctis  Wallie  et  Scotie.*  It  is  probable, 
therefore,  that  the  Welsh  lives  were  first  collected  separately  by  our 
author  before  he  incorporated  them  in  the  larger  Collection.  He  seems 
to  have  first  gathered  his  materials  batch- wise,  in  a  Welsh,  an  Irish,  and 
an  English  section,  and  then  to  have  wrought  them  together  into  one. 

was  there  in  prayers  he  sawe  euydently  oar  Lady  &  seynt  Adryan  in  the  sayd 
Chorche  laudynge  8c  honourynge  our  Lorde. 

'  MS.  Vesp.  has  two  lives  of  Dubricins  and  two  of  Kebias ;  at  the  end  it 
ioclndes  Brendan.    Another  collection  is  MS.  Tit.  D.  xxii. 

*  St  Elgar  in  the  Lib.  Landavensis  is,  however,  omitted. 

*  A  Saint  honoured  at  Ambresbury  in  Wiltshire.  Besides  the  life  in  our  Collec- 
tion, another  short  one  b  extant  in  MS.  Reg.  8  C.  vii,  f.  162  (thirteenth  century), 
which  is  this  : — • 

De  Sancto  Meloro. 

(i)  Melorus  filius  ducis  Comubie  erat  Cuius  patri  frater  erat  Riiioldus  comes, 
qui  regnandi  cupiditate  ductus  fratrem  sunm  occidit,  filiumque  suum  Melorum 
trucidasset  si  preces  eius  eum  non  eripuissent.  Datus  est  igitur  puer  nutriendus  in 
cenobio  S.  Borentini,  ubi  commoraiis,  ita  se  gessit  nt  eum  omnes  Spiritus  sancti 
gratia  replelum  cognoscerent.  (2)  Hoc  andiens  Riuoldus  condoluit,  et  veniens  ad 
puerum  manum  eius  dexteram  et  pcdem  levum  abscidit.  Mira  res,  inserta  est 
puero  diuinitus  pro  manu  carnea  manns  argentea,  et  pro  pede  cameo  pes  eneus — 
quod  nnlli  fidelium  vertatur  in  dubium,  quia  testimonio  multorum  veraciter  est 
compertum.  Crescebantque  in  puero  membra  metallina,  sicut  in  ceteris  pueris 
membra  naturalia.  (^)  Rumore  igitur  tanii  miraculi  longe  lateque  diffuso,  con- 
doluit Riuoldus  (juoa  cum  perimere  non  posset.  Tandem  vero  muneribus  datis 
nntricium  pueri  m  eius  mortem  consentire  fecit.  Quod  audicns  uxor  nutricii 
puerum  secrete  ad  amitam  eius  misit.  Hoc  intelligens  nutricius  ibidem  pro- 
ficiscitur,  et  quasi  alumiium  suum  visitaturus  ospicium  suscepit.  Utrosque  ergo 
suscepit  lectus  unus  :  sed  cum  dormisset  puer,  ipse  surrexit  ct  decollauit  eum. 
OrcUto :  Deus  qui  beato  Meloro  martiri  tuo  talc  munus  contulisti  glorie  ut  regalis 
prosapie  dignitatem  ad  celi  transferret  claritatem  per  martyrii  sanctitatem,  fac  nos 
nis  eius  meritis  hie  libi  placere,  ut  cum  ipso  mereamur  in  celis  congaudere,  per. 

*  Iwius  (I wig,  Iwy),  a  native  of  Britany(?),  was  disciple  of  Cuthbcrt,  died  in 
Armorica ;  his  relics  were  at  Wilton ;  cf.  BolL,  Oct.  6. 

*  Others,  as  Briocus  (St.  Brieux),  ludocus,  Paulus  Leonensis  (a  disciple  of 
Sampson),  Golvenus  ep.  Leonensis,  Lconorius  (a  disciple  of  lltutus),  are  omitted. 

VOL.  I.  C 


xxvi  Ji^otia  legeniia  anglie* 

Of  Scotch  Saints  we  find  Ninian  (of  Whithern),  Kentigerli  (of  Glasgow), 
Columba,  and,  of  later  time,  Margarcta  Regina'  (d^  1093). 

The  Irish  Saints  are  less  complete;  we  find  represented  Patrick, 
Benignus,  Indractus  (these  also  connected  with  Glastonbury),  Brig^da, 
Piran  or  Kiaran  (of  Saighir),  Finan  (of  Mobile),  Brendan,  Aiduus, 
Columba,  Modwena,  and  of  Irish  missionaries  ^  Columban,  Furseus  and 
his  brother  Foillan,  Fiacrius,  Maxentia  (?),  Osmanna ;  the  Ed.  adds  Kilian' 
and  Wyro  ^  The  great  collections  of  Irish  Saints,  the  Liber  Kilkenniensis 
(or  Codex  Ardmachanus)  and  MS.  Dublin  Trin.  ColL  E.  3.  11,  MSS. 
Rawl.  485  and  505,  and  several  MSS.  in  the  Bibl.  Due.  Burgundiae  near 
Brussels  (Cod.  Salmaticensis,  and  Vol.  xi,  besides  a  collection  in  Irish 
in  Vol.  iv)  are  all  of  subsequent  date. 

Of  the  English  Saints,  Audoenus  (St.  Ouen)  hardly  deserves  a  place 
in  the  Collection,  and  can  rest  his  claim  only  on  some  bones  shown  at 
Canterbury,  and  their  translation  as  described  by  Eadmer — but  with  the 
same  right  St.  Andrew  the  apostle  might  have  been  admitted,  with  more 
right  Gregory  the  Great  (of  whom  relics  were  also  shown  at  Canterbury), 
or  Germanus  and  Lupus,  who  visited  England  to  defend  the  &ith  against 
Pelagianism.  The  first  bishops  were  Italians,  as  also  Lanfranc,  Anselm ; 
Theodorus  was  a  Greek ;  Adrian  an  African  ;  Ivo  a  Persian ;  loseph  ab 
Arimathia  a  Jerusalemitan ;  Aidan  a  Celt ;  Henry  the  hermit  a  Dane. 

Some  Saints  are  omitted  in  the  lives,  but  occur  among  the  Narrationes, 
as  Erkengoda,  Alcuin,  Herebertus  puer,  Walleuus  comes  (see  above). 
Some  additional  lives  are  given  in  MS.  Bodl.  240  (a  collection  made  at 
Bury  St.  Edmund's,  which  contains  lives  from  John  of  Tynemouth  and 
other  authors),  viz.  St.  Huna,  Brithnod,  Eadnod,  Ailwin  ep.  Elmamensis 
(these  from  the  Hist.  Eliensis),  lurminus  (from  a  Bury  St.  Edmund's 
MS.) ;  these  lives  I  have  given  in  an  Appendix,  ii.  p.  538  ff. 

Of  early  British  Saints  the  Collection  contains  Mello  (first  bp.  of  Rouen, 
d.c.  280),  Alban  (the  Protomartyr  of  Britain),  and  Amphibalus  (both 
martyred  at  St.  Albans,  304) ;  the  Ed.  adds  loseph  ab  Arimathia  (patron 
of  Glastonbury ;  from  loh.  Glaston.)  and  Helena.  The  A.  S.  Church  *  is 
represented  by  the  first  bishops  of  Canterbury:  Lethard  (who  accom- 
panied Bertha  of  France  on  her  marriage  with  Ethelbert  of  Kent), 
Augustin  (who  landed  in  the  isle  of  Thanet  in  597 ;  first  bp.  of  Canterbury, 
597-605),  Laurentius  (605-19),  Mellitus  (619-24),  lustus  (624-7),  Honorius 
(627-53),  Deusdedit  (653-64),  Theodorus  (668-90),  then  Bregwin  (759- 
765  ;    Tatwin,   Nothelm,   Cuthbert   being  omitted) ;    by  Felix,  bp.  of 

'  Of  the  fabulous  Saints  of  early  Scotland,  Palladius,  Constantin,  Ternan,  Seraan, 
Drostan,  Kennocha,  Machor,  &c.,  none  is  represented;  nor  K.  David  of  later  time 
( 1 080-1 153).  The  earliest  authority  for  the  former  is  John  Fordun's  *  Scoticbronicon ' 
(c.  I363ff.)»  and  the  Aberdeen  Breviary.    St.  Asaph  is  mentioned  in  Kentigem. 

'  The  Collection  might  also  have  contained  Callus,  Deicolus,  Livin,  Cumian,  &:c 

>  MS.  Bodl.  240,  in  addition,  gives  a  life  of  St.  Derithea  or  Itta  (Jan.  15)  as 
contained  in  Sanctilogio  lohannis,  ed.  ii.  p.  543. 

*  Of  its  Saints  there  is  an  AS.  list :  De  Sanctis  in  Anglia  sepultis,  in  MS. 
C.C.C.C.  18  and  Vitell.  D.  27,  ed.  Hickes,  Diss.  Epist.,  p.  117;  cf.  Liebcrmaim, 
Die  Engl  Heiligen. 


3lnttoOuction.  xxvS 

Dunwich  (in  Suffolk),  Birin  of  Dorchester  (near  Oxford),  Ithamar  of 
Rochester,  Erkenwald  of  London,  Egwin  of  Worcester,  Aldelm  of  Sher- 
bum  (d.  709 ;  the  preceding  bp.  of  Wessex,  Hedda,  is  om.) ;  by 

K.  Ethelbert  of  Kent  (bapt.  597,  d.  616),  his  granddaughter  Eanswida 
(c  633;  abb.  of  Folkstone),  Ethelred  and  Ethelbrict,  grandsons  of 
K.  Eadbald  (Vita  in  MS.  Bodl.  285,  relics  at  Ramsey),  and  their  sister 
Domneva's  daughters  Milburga  (abb.  of  Wenlock,  d.  c.  670)  and  Mildred 
of  Minster  (Mildgyth  is  om.),  and  another  (?)  Ethelbert's  daughter 
Edburg  (third  abb.  of  Minster) ; 

The  Eastanglians  Etheldreda  (d.  679,  founder  of  Ely),  Ethelburga, 
Withburga,  Sexburga— all  daughters  of  K.  Anna  (their  brother  lurminus, 
V.  in  MS.  Bodl.  240,  is  om.),  Sexburg*s  daughters  Ermenild  and  Erken- 
goda,  and  the  former's  daughter  Werburg  of  Ely,  and  K.  Ethelbert  (mart. 
by  Of&,  792) ; 

Kyneswida  and  Kyneburga,  daughters  of  K.  Penda  of  Mercia,  his  grand- 
son Rumwold  (c  660 ;  Wulfade  and  Rufin,  sons  of  Wulfere,  are  om.), 
Ositha  (according  to  John  of  T.,  gp*anddaughter  of  Penda),  Frideswida 
of  Oxford  (d.  c.  735) ; 

Ethelburga  and  Hildelitha  of  Barking,  Essex,  and  Cuthbuiga  of 
Wimbome,  Wessex. 

The  Northumbrian  Church  owns  Paulinus,  first  bp.  of  York  (till  633), 
kings  Edwin  (bapt.  627,  killed  in  the  battle  of  Hatfield,  633),  Oswald 
(d.  642),  Oswin  (d.  651,  buried  at  Tynemouth);  abb.  Hilda  of  Whitby 
(d.  680  ;  her  sister  Hereswitha,  and  Bega  and  Heuua  are  om.),  Ebba  of 
Coldingham  (uterine  sister  of  Oswald,  d.  683) ;  the  missionaries  Aidan 
of  Hy,  bp.  of  Lindisfam  (d.  651 ;  his  successors  Finan  and  Colman  are 
om.),  Cedda  (Chad),  bp.  of  York  (664-9),  of  Lichfield  (till  672),  and  his 
brother  Cedd,  the  apostle  of  Mercia  and  Essex ;  bp.  Wilfrid  of  York,  the 
restorer  of  Romanism  and  apostle  of  Sussex  and  Frisia,  Eata  of  Hexham, 
Cuthbert  of  Lindisfam  (Bosa,  Boisil  om.),  John  of  Beverley  (d.  721),  abb. 
Brithun  (Bircthun)  of  Beverley,  Benedict  Biscop,  the  founder  of  Wear- 
mouth  (674)  and  Jarrow  (682),  and  abbats  Esterwin,  Colfrid ;  Beda ; 
Guthlac  (d.  714),  and  his  disciple  Bertellin  (added  in  Ed.) ;  Egbert 
(d.  729),  the  friend  of  Willibrord. 

Of  Saxon  missionaries  of  the  eighth  century,  we  find  Willibrord  of 
Northumbria,  the  apostle  of  the  Frisians  (bp.  of  Utrecht,  696,  d.  739),  the 
two  brothers  Hewald  (Albus  and  Niger,  mart,  in  Westfalia),  the  brothers 
Odulf  or  Adulf  (bp.  of  Utrecht?)  and  Botulf  (afterwards  abb.  of  Ikanho 
or  Botulphstown,  Boston,  in  Lincolnshire),  Wilfrid,  Boniface  (archbp.  of 
Maintz,  d.  754),  Walburga  (abb.  of  Heidenheim,  dioec.  Eichstadt) — (but 
her  brothers,  Willibald  and  Wunibald,  as  well  as  Wigbert,  Suidbert  of 
Kaiserswerth,  Adelbert,  Willehad  (bp.  of  Bremen,  787-9),  Liudger  of 
Miinster  (Vita  in  MS.  Harl.  2800),  Lioba,  Solus  (hermit  at  Solenhoven),  &c. 
are  omitted).  Alcuin,  the  friend  of  Charlemagne  (d.  804),  is  given  in 
the  Narr.  to  Aldelm. 

The  ninth  century,  the  period  of  the  Danish  invasion  and  of  uni- 
versal  ruin,   has   contributed  the    kings   and    martyrs    Fremund   and 

c  2 


xxviii  Botia  legentia  9nglie. 

Edmund  of  East  Anglia  (c.  870),  Kenelm  (819)  and  Wistan  (849)  of 
Mercia ;  Edmund's  brother  Edwold  (hermit  at  Shaftesbury),  bp.  Swithin 
of  Winchester  (d.  861),  Neot  (hermit  at  St.  Neot's  in  Cornwall,  d.  c.  877), 
Clarus  (hermit  at  St.  Clair  in  Normandy,  d.  894),  Grimbald  (a  monk  of 
St.  Bertin,  who  became  abbat  of  Newminster  at  Winchester,  d.  903), 
and  the  historic  Ositha  (mart.  c.  871). 

The  tenth  century,  a  period  of  reconstruction  and  revival  of  discipline, 
as  instanced  in  the  Cluniac  reform,  has  provided  K.  Edgar  (d.  975),  in  the 
Ed. ;  Edward  king  and  martyr  (murdered  at  Corfe  Castle,  978) ;  the  great 
bishops  Odo  (d.  958),  Dunstan  (d.  988),  Elphegus  (mart.  1012)  of  Canter- 
bury, Oswald  (d.  992)  of  York,  Ethelwold  (d.  984)  of  Winchester,  Wulsin 
of  Shirbum — (but  Bimstan  and  Elphegus  of  Winchester,  whose  lives  are 
in  MS.  Lansd.  436,  and  Ailwin  of  Elmham— see  ii.  541— are  om.) ;  Efleda 
of  Rumsey,  Wlfhilda  of  Barking  (d.  c.  980),  Editha  of  Winchester  (Edgar's 
daughter,  d.  984) — (but  Edburga  of  Winchester,  daughter  of  Edward  I,  is 
om.);  Walstan,  a  local  saint  of  Bawburgh  near  Norwich  (d.  1016),  is 
added  in  the  Ed. 

In  the  eleventh  century,  the  old  order  is  represented  by  Edward,  king 
and  confessor  (1042-66),  bp.  Wulstan  of  Worcester  (1062-95) ;  Walleuus 
Count  of  Northumberland  (beheaded  by  William  the  Conqueror,  1075, 
buried  at  Croyland),  in  Narr.  to  Lanfranc— (William  of  Roschild  (d.  1067) 
is  om.) ;  the  Norman  immigration  by  archbps.  Lanfranc  (1070-89)  and 
Anselm  (1093-1109),  bp.  Osmund  of  Salisbury  (1078-99) — (but  Remigius 
of  Lincoln  (d.  1092 ;  Vita  in  C.C.C.C.  425,  ed.  Wharton,  Anglia  Sacra) 
and  Thurstan  of  York  (d.  at  Pontefract,  11 20)  are  om.). 

The  twelfth  century,  the  period  c^f  the  Cistercian  and  Carthusian  re- 
vival, adds  the  hermits  Henry  of  Coquet  (of  Danish  descent,  d.  1127), 
Bartholomew  of  Fame,  Caradoc  of  St.  Ismael's  (d.  1124),  Ulricus  of 
Haselborough  in  Dorset  (d.  11 54),  Godric  of  Finchale  (d.  1170);  archbps. 
Malachias  of  Armagh  (d.  c.  1148;  but  Laurentius  of  Dublin,  d.  1181, 
is  om.),  William  of  York  (d.  1 154),  Thomas  Beket  of  Canterbury  (d.  1 170), 
bp.  Hugo  of  Lincoln  (Carthusian,  d.  1206) ;  abbats  Robert  of  New- 
minster near  Morpeth  (d.  11 59;  another  life  in  Lansd.  436),  Walleuus  of 
Mailros  (d.  1160),  and  his  friend  Ailred  of  Rievaux  (d.  1 166— these  three 
were  Cistercians ;  Stephen  Harding,  founder  of  Cistercians,  who  died  1134, 
is  om.),  Gilbert  of  Sempringiiam  (founder  of  the  Order  of  Gilbertians,  d. 
1 1 90);  and  the  boy-Saints  William  of  Norwich  (d.  1137,  Vita  in  MS. 
Cambr.  Addit.  3037)  and  Herebertus  puer  (Narr.  in  Wenefred,  d.  1180) — 
(but  Harold  of  Gloucester  (d.  1 168,  March  17)  and  Robert  of  Edmundsbury 
(d.  1 181)  are  omitted).  Christiana  (or  Theodora),  a  Saint  connected  with 
St.  Albans,  is  given  as  an  appendix  in  MS.  Tib. 

The  thirteenth  century  concludes  the  list  with  Edmund  archbp.  of 
Canterbury  (d.  1241),  Richard  bp.  of  Chichester  (d.  1253,  transl.  1276), 
Thomas  bp.  of  Hereford  (d.  1282,  canonized  by  John  XXII  in  1320),  the 
boy-martyr  Hugo  of  Lincoln  (murdered  by  the  Jews  in  1255),  and  Thomas 
de  la  Hale  (or  Tho.  of  Dover,  murdered  by  the  French  in  1295).  (But 
Simon  Stock,  who  propagated  the  Carmelite  order  in  Europe  and  died  at 


3Inttotiuction. 


XXIX 


Bordeaux,  July  i6, 1265,  and  is  honoured  as  a  Saint  in  his  Order;  Simon 
de  Montfort,  of  whom  '  Miracula,  cum  oratione  ad  ilium,  a.d.  1265/  are 
given  in  MS.  Vesp.  A.  vi  (fifteenth  cent.) ;  Robert  of  Knaresborough 
(Engl,  life  in  verse  ed.  Roxb.  Club,  1824) ;  and  Rich.  Rolle  of  Hampolle 
(c  1300-1349  ?),  have  no  place  in  the  Collection.) 

The  Collection  is  as  complete  as  possible,  and  the  amount  of  materials 
brought  together  by  one  man  is  truly  astonishing.  But  it  is  always  the 
*  one  man '  who  does  things,  and  the  success  will  largely  depend  on  the 
individual,  or  character,  and  on  the  encouragement  or  discouragement  he 
may  find.  The  spirit  (*  trieb  *)  of  a  time  will  produce  questions,  or  tasks, 
which  evolve  in  the  brain :  but  the  answer,  and  whether  there  be  an 
answer,  will  always  lie  with  the  individual.  Often  *  lux  in  tenebris  lucet,  et 
tenebrae  earn  non  comprehendunt.'  He  may  be  ousted  by  his  peers — 
and  then  there  may  be  a  Hegira,  the  upheaval  of  Islam,  or  the  posthumous 
triumph  of  the  Son  of  Man.  Or  he  may  turn  his  back  upon  his  kind,  and 
be  silent,  if  he  think  fit — it  is  his  undoubted  right  to  be  silent,  and  no 
force  can  compel  him  to  speak  if  he  refuses ;  his  talents,  his  genius,  are 
from  God,  and  his  own,  as  well  as  his  love,  to  dispend— or  not  to  dispend 
— as  he  thinks  fit.  He  is  always  the  supreme  judge  in  matters  regarding 
himself— under  God— and  no  Kaiser  or  King  will  prevail  against  him  in 
this  respect.  He  may  have  five  talents,  and  trade  with  them  and  make 
other  five,  or  he  may  have  two,  and  gain  two,  or  he  may  have  one,  and 
hide  it  in  the  earth.  He  may  even  serve  in  being  silent,  and  be  a  passive 
instrument  in  producing  some  end.  The  community,  society,  mass — the 
human  beast — is  always  slow  and  mediocre,  and  may  not  be  ripe,  or  may 
slumber— or  may  not  deserve  him.  A  resolute  man  will  not  long  be 
crying  in  the  wilderness :  the  world  is  wide,  and  has  many  peoples,  and 
many  occupations,  or  quiet  harbours,  to  rest  in  and  be  at  peace. 

In  our  case  the  question  was  answered,  the  task  was  done :  our  author 
was  a  congenial  man,  amongst  congenial  men,  and  found  all  the  encourage- 
ment and  assistance  he  would  require.  His  task  was  in  the  air,  and 
served  the  purpose  or  interest  of  his  class.  He  found  the  libraries  open, 
information  ready  for  the  asking,  friendly  compeers,  and  no  jealousy — 
from  a  mistaken  sense  of  fame — which  often  defeats  the  best  intentions. 

His  Collection  exhausts  nearly  all  the  materials  then  known  to  exist. 
He  might  perhaps  have  added  Caedmon,  Bega  (Vita  in  MS.  Faust.  B.  iv, 
ed.  Tomlinson,  1842),  Peter  first  abbat  of  Canterbury  (V.  by  Eadmer  in 
C.C.C.C.  371),  Remigius  first  bp.  of  Lincoln  (V.  in  C.C.C.C.  425),  Edburg 
Winton.,  Elphegus,  Bimstan  (all  contained  in  MS.  Lansd.  436),  or  the 
additional  lives  in  Bodl.  240  (see  II.  538),  or  some  more  of  the  mis- 
sionaries ;  but  generally  the  Saints  omitted  are  omitted  because  a  life 
did  not  exist,  or,  as  in  the  case  of  many  Irish  Saints,  was  out  of  his 
reach.  His  knowledge  of  English  hagiography  is  truly  astonishing.  He 
knows  all  the  chief  lives  of  earlier  and  later  hagiographers.  He  knows 
Adamnan*s  Life  of  Columba  (c.  695),  Bede— who  stands  on  the  threshold 
of  English  hagiography,  Alcuin's  Vita  Willebrordi,  Willibald's  V.  Boni- 
facii,  Wolstan's  Life  of  Ethelwold.    But  the  systematic  production  of  lives 


XXX  iQotia  leffeniM  anglie. 

dates  from  the  Norman  Conquest  with  its  influx  of  French  learning, 
heralded  by  Abbo  of  Fleury  (V.  Edmundi,  wr.  ab.  985)  and  Folcard  of 
St  Bertin,  afterwards  of  Thomey.  He  knows  nearly  all  the  great  writers 
of  the  twelfth  and  thirteenth  centuries— Goscelinus  (who  accompanied 
Hermann— afterwards  bp.  of  Salisbury— fit>m  St.  Bertin  to  England,  and 
was  successively  monk  of  Ely,  Ramsey,  and  St.  Austin*s,  Canterbury, 
where  he  died  ab.  1098),  the  biographer  of  the  early  Saxon  Saints; 
Osbem  of  Canterbury,  the  friend  of  Laxifranc  (V.  Dunstani,  Elphegi,  &c.) ; 
Eadmer  of  Canterbury  (d.  1124),  the  ftiend  of  Anselm  and  historian  of 
the  later  archbishops;  Osbert  de  Clare  (CI140?  prior  of  Westminster) ; 
William  of  Malmesbury  (d.c.  1 142)  who  wrote  lives  of  the  Saints  of  his 
monastery;  Giraldus  Cambrensis  (i  i46?-i22o?,  author  of  the  V.  Caradoci  ?); 
Ailred  of  Rievaux  (V.  Edwardi  c,  &c);  Petrus  Blesensis  (d.c  12 12; 
V.  Guthlaci);  Reginald  of  Durham  (V.  Godrici,  Ebbe,  Cuthberti),  &c 

Where  a  life  did  not  exist,  he  had  to  compile  his  materials  from  other 
lives,  or  ftt)m  the  Histories  and  Chronicles  of  England— chief  of  which 
is  Bede*s,  from  whence  he  makes  extracts  in  the  case  of  Edwin,  Aidan, 
Cedda,  Cedd,  Hilda,  Egbert,  the  Hewalds ;  he  uses  him  by  preference  even 
where  a  life  did  exist,  as  in  Augustin,  Paulin,  Oswald  r.,  John  of  Beveriey, 
or  with  the  life,  as  in  Wilfrid.  Ethelbert  and  Lethard  are  made  out  of 
Goscelin's  V.  Augustini ;  Amphibalus  from  V.  Albani ;  Hugo  puer  is 
extracted  from  Matthew  Paris.  For  Dunstan  and  Tundal  even  Vincentius 
Bellovacensis  is  used ;  for  Richard  the  bull  of  canonization  (1262). 

In  a  few  cases  he  had  himself  to  compile  his  life  from  a  few  meagre 
notices  in  the  historians,  as  in  Kyneburg  and  Kyneswide,  Hildelitha, 
Edburga  (whom  he  confounds  with  Ethelburga),  Felix,  Brithun. 

In  many  cases  the  primitive  life  has  perished,  and  our  Collection  thus 
itself  becomes  the  prime  source,  as  in  Caradoc,  Clams,  Finan,  Henry, 
lustinan,  luthwara,  Iwius,  Kened,  Keyna,  Melorus,  Maxentia,  Osmanna, 
Petroc,  Wlfhilda,  to  which  the  Ed.  adds  Bertellin,  Cungar,  Decuman, 
Edgar,  John  of  Bridlington,  Walstan,  William  of  Perth ;  or  the  primitive 
life  is  only  known  in  other  abridgements,  as  in  Elfleda,  Robert,  Milburg, 
Wulsin.  Or  additions  are  given  from  unknown  sources,  as  in  Laurentius, 
Paulin.  This  great  number  of  Saints'  lives  otherwise  unknown  renders 
the  Collection  so  highly  valuable,  though  in  these  cases  it  is  often  difficult 
to  remedy  the  text. 

The  primitive  sources  are  often  supplemented  by  other  more  recent 
records,  and  the  biography  of  the  Saints  is  continued  to  its  end.  The  lives 
are  often  mosaics  of  the  most  varied  materials;  compounds  of  many 
ingredients.  The  life  is  followed  by  the  Translatio  and  Miracula,  often 
written  by  different  or  various  authors ;  additions  are  given  from  other 
lives  (as  in  Anselm  from  Milo's  V.  Lanfranci,  Erkenwald  from  V.  Ethel- 
burgae ;  in  Cuthbert  from  Reginald,  Dunstan  from  Eadmer),  the  history 
is  completed  from  the  Chronicles  and  Histories  (under  the  quotation 
*  ut  in  historiis  legitur  *),  as  Bede,  William  of  Malmesbury  (for  Patrick), 
Florence  Wigom.  (for  Wulstan),  Simeon  Dunelm.  (for  Cuthbert),  Matthew 
Paris  (for  Amphibalus),  Historia  Eliensis,  Higden  (for  Dunstan,  Edmund 


3Inttotiuctton» 


XXXI 


archbp.y  Lanfranc),  Brompton  (for  Augustin,  Edward  Conf.,  Dunstan, 
Lanfranc),Viiicentia8Bellovacensis  (for  Boniface,  Dunstan),  Legenda  aurea 
(for  Bede,  Tha  Beket).  In  Alban  the  life  is  filled  up  from  Bede,  Matth. 
Paris,  Hist  Eliensis,  and  some  additions  '  que  in  diversis  locis  exarata 
repperi.'  Augustin  is  made  up  from  Bede,  Goscelin,  Brompton ;  Bede 
from  Bede's  works,  WilL  of  Malmesbury,  Simeon  of  Durham,  Leg. 
anrea ;  Dunstan  from  the  two  lives  by  Osbem  and  Eadmer,  from  Vine. 
BelL,  Higden,  Brompton,  Will.  Malm.  De  Antiq.  Glaston. ;  in  Cuthbert, 
Bede's  life  is  preceded. by  the  libellus  de  ortu,  and  followed  by  extracts 
from  the  Hist,  translationum,  Simeon  Dunelm.,  Reginald's  lib.  de  admi- 
randis  C.  virtutibus,  and  the  Hist.  Cuthberti ;  Wulstan  is  compiled  from 
the  life  by  WilL  Malm.,  its  abridgement  in  Harl.  322,  WilL  MaUn.  Gesta 
Pont.,  Flor.  Wig.,  Ailred's  Vita  Edwardi,  and  the  lib.  miraculorum  in 
MS.  Dunelm.  B.  iv.  Patrick  is  supplemented  '  ex  libris  monasterii  apud 
Glastoniam,'  sc.  from  William  of  Malm.  De  Antiq.  Glast.,  and  Joh.  Glast. 
Chronica.  John  of  Tynemouth  likes  to  give  documents :  in  Thomas 
Beket  he  finally  adds  the  Statutes  of  Clarendon  (om.  in  Ed.),  as  in 
Augustin  he  faithfully  records  the  Quaestiones  and  Responsiones  ex- 
changed between  him  and  Pope  Gregory.  He  even  adds  genealogies  in 
Margaret  and  Oswin.  Everything  is  water  to  his  mill,  and  he  affects 
with  like  tenderness  spurious  and  genuine  elements;  so  in  Cuthbert, 
Edmund  K.,  and  Tho.  Beket  he  gives  the  fabulous  li belli  de  ortu  mirabili. 
In  Ositha  and  Edburg  he  has  confounded  two  different  Saints.  He  shows 
his  hand  in  the  accumulation  of  matter :  but  he  rarely  adds  of  his  own  \ 

At  that  time  no  book  was  deemed  complete,  or  perfect,  without  its 
share  of  Narrations.  They  were  the  craze  of  the  age.  They  appeared 
not  only  in  separate  collections  ^  but  as  by-works  in  books  of  nearly  every 
description.  They  ruled  the  sermon,  and  both  the  English  Evangelia 
Dominicalia,  and  the  Latin  sermons  of  Waldeby,  are  replete  with  them  ; 
in  the  former,  they  form  the  third  part  of  the  sermon,  after  the  gospel 
story  and  the  Exposition.  The  custom  seems  to  have  sprung  up  with 
the  begging  Friars,  and  their  popular  oratory ;  in  their  pulpit  addresses 
they  liked  to  amuse  the  multitude  with  stories  and  buffooneries.  To 
humour  this  taste  John  of  Tynemouth  introduced  his  Narrationes,  which 
accompany  most  of  his  lives— generally  one  or  two,  sometimes  even  more 
(Kentigem,  Boniface,  Edward  C.  have  3,  Dunstan,  Ethelbert,  Willibrord 
4).  They  have  generally  only  a  loose— if  any—connexion  with  the  life, 
at  most  as  *  Incidents'  of  the  same  time— and  so,  Incidentia,  they  are  fre- 
quently titled,  while  others  have  the  heading  Narratio,  sometimes  with  the 
qualification  *  edificatoria.*  Accordingly,  they  often  begin,  *  lllis  diebus,* 
*  lllis  etiam  diebus,'  *  Eo  tempore,*  *  Circa  hec  tempora,'  *  Circa  hos  dies,' 
or,  e.g.,  *  Circa  infantiam  S.  Kentigemi.*   But  the  Narrationes,  properly  so 

*  In  Richard  and  Thomas  Hercfordic  occurs  the  same  sentence  in  the  same  words. 
Colamba  concludes  with  «  sentence  of  his  own  {*  Est  autem  sciendum  quod  Hibemia 
proprte  Scotorum  est  patria:  antiquitus  igitur  Scotia  pro  Hibemia  sepius  scribi 
solct/  &c.).  Occasional  remarks  about  his  authorities,  travels,  &c.  are,  of  course, 
also  his  own.  '  Cf.  Crane,  The  rttempla  of  Jac.  de  Vitry,  1890. 


xxxii  ji^otia  iLegenna  Sngtie. 

called,  often  take  no  regard  of  the  time  (cf.  e.  g.  Adrian,  Bede,  &c).  They 
comprise  stories  of  all  sorts — legends  or  legendary  tales  (contcs  devotes), 
as  Dorothea  (ii.  361),  Eufrosyna,  Margareta,  Marina,  Pelagia,  Tais,  or 
stories  and  anecdotes  (exempla)  of  the  Fathers  of  Egypt,  as  Macarius, 
Nathanael,  Arsenius,  Pastor,  Pachomius,  Zeno,  Isaac,  Antonius,  or  of  such 
foreign  Saints  as  Leo  papa  (i.  68),  Helias,  Gengulphus,  Magnus,  Paulinus 
Nolanus  (i.  159),  Lupus,  Andreas  Fundanus,  Amulf,  Anianus,  Goar, 
Benedict,  Peregrinus,  loh.  Damasccnus,  Aurea,  Eligius,  Quintin,  Carileph, 
Antidius,  Goderanus,  Ioh«  elemosinarius,  Equicius,  Florentius,  Pharo, 
Basilius,  Genebaudus,  Sanctolus,  Dacius,  Bernard,  Gregorius,  Maurelius, 
Odilo,  Odo,  Hildebrand  (ii.  529);  also  of  Charles  Martel,  Pipin  (ii.  451)1 
Carolus  (ii.  185),  Ludovicus  (ii.  228),  Conrad  (i.  74),  Otto  III  (i.  315), 
Henricus  111  (i.  348) ;  of  English  Saints  not  contained  in  the  Lives  (see 
above),  or  regarding  such  subjects  as  De  Cruce  de  Holm  (i.  329),  of  the 
blood  of  Hayles  (i.  324).  Some  are  legends  of  the  Virgin  (i.  440,  443,  iL 
38,  175).  Some  give  descriptions  as  of  the  monastic  life  in  the  Thebais 
(i.  177),  in  Lindisfam  (i.  184, 367),  or  of  the  state  of  society  under  William 
the  Conqueror,  when  it  was  *obprobrium  vocari  Anglicus'  (ii.  142).  Many 
point  a  moral— so  the  tales  or  sayings  from  the  Vitas  Patrum— as  against 
*  superbia,'  *  vanitas,'  *  desidia,'  *  intemperantia,*  *  fomicatio,'  *  desperatio/ 
&c.,  or  are  meant  to  illustrate  tenets  of  the  Church  (as  that  of  the  Trinity, 
i.  368,  of  the  use  of  masses,  i.  299) ;  one  (ii.  529)  relates  the  bad  end  of  the 
wicked  pope  Benedict.  A  speciality  of  our  author  is  the  many  tales  of 
apparitions  of  the  dead,  visions  of  the  infernal  regions— in  the  manner 
of  Tundal— or  of  devils  or  demons,  &c.,  which  prove  his  superstitious 
disposition— so  the  vision  of  Drithelm  (i.  15,  from  Bede),  of  Kaiser  Carl 
(ii.  185),  of  a  Roman  Knight  (ii.  272),  of  a  Cistercian  (i.  473),  in  Walleuus 
(ii.  409),  from  Bede  (ii.  338),  &c.  The  Narrationes  are  derived  from  all 
manner  of  sources— most  of  them  from  Vincentius  Bellovacensis,  the 
prototype  of  our  author,  others  from  Vitas  Patrum,  Gregory's  Dialog^ues, 
Legenda  aurea  (quoted  as  Legenda  Sanctorum  in  Tib.),  Cassian  (i.  177), 
Paulus  Diaconus  (ii.  320),  Martinus  Polonus(ii.69);  others  from  English 
sources,  as  Bede  (i.  1 5, 36, 299,  ii.  63, 338, 357),  Wendover  (i.  46),  Matthaeus 
Paris  (i.  329),  Trivet  (i.  190 ;  cf.  Annal.  p.  98),  Higden  (ii.  141),  Chronicon 
Hayles  (i.  324),  Brompton  (i.  247,  315,  ii.  528). 

AH  the  articles  of  the  Collection  are  extracts,  excerpts,  abridgements. 
The  author  always  abridges ;  even  if  he  leave  out  only  a  word  or  two, 
he  will  show  his  metier.  But  sometimes,  especially  in  extracts  hastily 
made  during  his  travels,  he  abridges  too  much,  and  so  it  happens  that, 
heaping  participle  upon  participle,  and  contracting  the  text,  he  forgets  to 
put  the  verb,  or  particles,  as  *  ut,'  *  cum,*  or  breaks  the  construction  and 
writes  nonsense  \  or  disjoints  the  sentence  by  omitting  the  relative.    He 


illis  qui  nil  prcter ^^-^^.^    ^  ^,    „.„  j,„w*«»ww*i. , 

ib.  1.  27,  *  est '  om.,  also  i.  235  ;  bad  contractions:  ii.  91,  *  El  prosteraens  se,  vir 
sanctns  . . .  inquit  (r.  prostementi) ; '  ii.  93,  *  ubi  per  aliquod  tempus  moram  faciens, 


3IntroDuction«  xxxiii 

does  not  seem  to  have  revised  his  notes,  in  order  to  eliminate  these 
errors,  which  are  rather  frequent.  He  makes  not  only  grammatical, 
but— though  rarely — also  historical  mistakes,  in  the  dates  or  names ;  he 
confounds,  for  instance,  Henricus  II  and  III  in  i.  348,  false  dates  occur 
in  the  vision  of  Carolus  ii.  185,  and  in  i.  235,  1.  40 ;  in  Odo  (ii.  224) 
a  mistake  in  the  name  leads  to  grave  blunders  afterwards. 

His  latinity,  though  lax,  is  not  very  incorrect,  and  is  superior  to  that  of 
the  author  of  the  Ed.  He  uses  the  orthography  of  his  time  (*  michi,' 
*  nichir))  uses  *  nonnulli'  =  *non  nulli,  plurimi,*  writes  *  Parisius,*  *  ad  inva- 
dendimi  Angliam,'  &c. ;  but  the  vicious  use  of  *  enim,*  even  in  the  beginning 
of  his  lives  (cf.  Cedd :  *  Quia  enim  diem  obitus  S.  Cedd  nusquam  rep- 
perire  potui,'  &c),  is  rather  offensive;  his  *quantocius  *  is  changed  into 
'  quamtotius '  in  the  Ed. 

Of  John  of  Tynemouth,  the  original  author  of  oar  Collection,  we  have 
very  little  information— a  fate  which  he  shares  with  all  the  English 
historiographers.  He  is  also  known  as  Tinmuthensis,  lohannes  Anglicus 
(in  MS.  Bodl.  240),  and  (as  he  styled  himself)  lohannes  Peccator* 
(MS.  Lambeth  10);  and  is  identical  with  loh.  Anglicus  sive  Cambro- 
britanus  in  Pits'  Appendix  ^  The  only  reliable  authority  regarding  him 
is  John  Boston  Buriensis  (fl.  1410),  who  first  traversed  the  whole  of 
England  in  search  of  materials  for  a  Catalogue  of  English  writers,  noting 

cepemnt  iam  multi  eius  exemplo  mundum  relinquere*;  i.  237,  'sagitta  desuper 
▼eniens,  usque  ad  cor  snnm  pertingcre  protestabatur ; *  ii.  189,  'rex  somnium  viait, 
qood  mane  snis  ostensnm,  vcram  somnii  interpretationem  nullus  ei  indicare  potuit ; ' 
i.  434,  'traditnr  (Etheldreda)  regi,  cuius  consortio  13  airnis  usa  non  ut  coniunx  sed 
ut  domina,  non  solum  timore  domini  ductus,  verum  etiam  sanctitate  eius  allectus, 
vcnerata  est  ab  eo  et  dilecta  ; '  i.  399,  *  artifex  .  .  .  falcem  arripuit  .  .  .  pellemque 
radendi  opera  dedita  cepit ;  *  i.  234,  *  Cuthberlns  precepit  Cuthredum,  filium 
Archcdcnk,  quern  Dani  cuidam  vidua  in  seruum  vendidcrant,  precio  libcrtatis  per- 
soluto,  exercitus  et  qui  supererant  de  indigenis  sine  rege  nutantes,  perductum  in 
medium  in  regem  constitui,*  &c. ;  *ut'  is  om.  i.  340,  1.  15,  ii.  142,  1.  32  ;  'cum,* 
i.  419,  1.  41 ;  'qui,'  i.  421,  ii.  83,  222,  &c.  This  omission  of  *  qui'  is  an  imitation 
of  common  Saxon  parlance.  Bad  blunders  are :  ii.  338,  *  Puerum  contractum  .  .  . 
sanitatem  reddidit ; '  i.  348,  *  Tres  viros  .  .  .  curati  sunt.*  Sometimes  the  text  is 
unintelligible  through  such  lapses  of  the  pen,  as  in  *  Thomas  Dovorie,  Hugo.' 
In  i.  210,  the  subject  ('antiquus  anguis')  has  been  om.  In  i.  317,  1.  35,  '  edissere' 
is  taken  to  be  infinitive. 

*  So  Patrick  and  Columban  call  themselves  *  Peccator.' 

*  Pits*  Appendix  contains  two  more  lohannes  Anglici :  *  loannes  Anglicus  sacrae 
theologiae  Doctor ;  vir  in  b.  Mariam  virg.  mirifice  plus ;  scripsit  de  quatuor  eius 
festiuitatibus,  sc.  de  Natiuitate,  Annunciatione,  Puriticatione,  et  Assumptione,  cui 
open  titulum  praefixit  Rosarium  b.  Mariae  virg.,  Librum  unum ;  an  aliud  quid  in 
lucem  emiserit  nescio,  et  quo  tempore  claruerit  penitus  ignoro ; '  and  *  loannes 
Anglicus  natione  et  cognomine,  ordinis  S.  Krancisci  Dr.  Theologus,  et  Parisiis 
saciae  Theol.  Professor ;  vir  pins  et  cruditus ;  teste  Henrico  Vvillot  scripsit  quam 
▼ocat  Summam  loanninam  super  Magistrum  Sententiarum  Libros  quatuor,  De 
perfectione  Euangelica  lib.  vnum,  Sermones  varios  lib.  vnum,  Manipulum  florum 
lib.  vnum;  qua  porro  tempestate  floruerit,  nee  scribit  Vvillot,  nee  aliunde  mihi 
constat.*  Tanner  considers  the  first-named  identical  with  John  of  T.  The  name 
was  not  uncommon;  the  mysterious  papess  Jutta  is  said  to  have  taught  theology 
in  Rome  under  this  name  before  she  was  elevated  to  the  papal  dignity  as  John  VIII 
(Schaff,  Hist,  of  the  Church,  vil.  365). 


xxxiv  ji^otia  legenna  anglte. 

down  the  titles  of  all  the  books  he  found,  with  their  author's  names  and 
their  opening  words.  In  his  CatalQgus  Scriptorum  Ecclesiae  (abr.  in 
Tanner,  BibL  1748,  p.  xvii)  he  gives  the  following  account : 

'lohannes  dictus  Anglicus,  vicarius  de  Xynemuthe,  floruit  A.  C.  mcccbcvi 
et  scripsit  Historiam  auream  collectam  de  diversis  historiis  et  eventibus 
orbis  terrarum  a  creatione  mundi  usque  ad  tempora  regis  Edwardi  in- 
clusive, vol.  iii.  15,  162,  147,  82.  Librum  servorum  Dei  maiorem,  qui 
vocatur  Martirologium,  in  maximo  volumine,  1 5.  Librum  servorum  Dei 
minorem,  qui  vocatur  Sanctilogium  ex  vitiset  miraculis  sanctorum  Angliae, 
Walliae,  Scotiae,  et  Hibemiae  collectum,  in  magno  volumine,  15.  Marti- 
rologio  quoque  venerabilis  Bedae  sanctorum  nomina  nonnulla,  martyrum 
et  confessorum  et  virginum  virtutes  et  miracula  breviter  et  succincte 
adiecit.  Scripsit  etiam  Super  Genesim,  Exodum,  Leviticum,  Numerum, 
Deuteronomium,  losuae,  ludicum,  Regum,  et  Apocalypsin  morales 
expositiones  et  allegoricas,  et  plerisque  in  locis  literales  ex  opusculis 
sanctorum  doctorum  et  patrum  antiquorum  diligenter  extractas,  in 
maximo  volumine.  De  omnibus  vero  Sanctis  usus  ecclesiae  Sarisburiensis 
lectiones,  vitas  eorum  breviter  continentes,  compilavit  in  imo  volumine, 
quem  quidem  librum  Lectionarium  nominare  decrevit.' 

The  succeeding  bibliographers,  Bale  (first  ed.,  Ipswich,  1548 ;  second, 
Basle,  1557),  Pits  (Relat.  historic.  Paris,  1619),  Tanner,  Gale,  rest  on 
Boston,  but  rather  add  to  the  difficulties ;  Leland,  who  did  not  know 
Boston,  gives  no  notice  ^ 

Pits  calls  Tynemouth  his  native  place,  and  Tanner  says  that  he  was 
bom  there.  Both  add  that  he  was  afterwards  a  monk  of  St.  Albans — 
*  Postea  factus  est  ordinis  S.  Benedict!  monachus  ad  S.  Albanum.' 

That  he  was  vicar  of  Tynemouth  may  be  taken  for  granted.  His  name 
appears  in  two  entries,  of  13 15  and  13 16,  in  Bp.  Kellawe*s  Registrum 
Dunelmense.  In  Nov.  131 5,  'Dominus  lohannes  perpetuus  vicarius  de 
Tynemuthe  *  is  one  of  a  committee  appointed  by  the  Bp.  of  Durham  to 
inquire  into  the  state  of  the  parish  church  of  Meldon,on  the  presentation 
of  Robert  de  Tymparon  for  the  vacant  rectory  (Hardy,  Reg.  Dun.  ii. 
P'  755)  t  and  again,  on  the  transfer  of  R.  de  Tymparon  to  the  rectory  of 
Hartbume  (on  the  death  of  John  de  Percy,  rector,  July  4,  1316;  cf. 
Hardy,  ib.  810),  he  appears  in  a  new  Inquisition  '  made  on  the  presentation 

*  He,  however,  elsewhere  quotes  him  by  the  name  Chrysistoriographus  (from  his 
Hbtoria  aurea ;  cf.  Nicholson,  Engl.  Hist.  Libr.,  London,  1736,  p.  05). 

*  As  this  piece  is  wanting  in  Hardy,  I  give  it  here  from  Hodgson  :  *  Reverendo 
Ricardo  Dnnolm.  episc(^,  Officialis  domini  archidiaconi  Northnmbrie.  Man- 
datom  vestmm  vii  Idus  Octobris  a.  d.  131 7  recepi  in  hec  verba :  "  Ricardns,  etc, 
presentaverunt  nobis  religiosi  viri  prior  et  conventns  ecclesie  nostre  Dnnolm. 
magistram  lohannem  de  Nassington  clericum  suum  ad  ecclesiam  de  Mcldon. 
Qnocirca  vobis  mandamus  qnatenus  etc.  diligenter  inqniratis  an  dicta  ecclesia  vacat 
etc.     Dat.  apud  Dnnolm.  3°  die  Oct.  et  consecrationis  nostre  anno  sexto." 

*  Auctoritate  igitur  huius  mandati  diligentem  feci  inquisitionem  per  dominos 
Robcrtum  de  Bothal,  Willelmum  de  Whelpington,  lohannem  de  Stannmgton 
ecclesiarum  rectores,  dominos  Willelmnm  de  Novo  Castro,  lohanrum  de  Tynemwe, 
Philippnm  de  Neuton  in  Glendale,  Robertum  de  Chevelingham,  lohannem  de 
Ponteland,  Gilbertum  de  Newbum  ecclesiarum  vicarios,  dominos  lohannem  de 


3lnttotiuction. 


XXXV 


of  John  of  Nassington  for  the  same  rectory,  dated  iii.  Id.  Oct.  1316 
(Hodgson,  Hist,  of  Northumberland,  1827-40,  ii.  2,  pp.  7,  8)  \ 

This  is  the  earliest  notice;  for  in  1314  and  1321  John  de  Howicke 
appears  as  *  Priest'  (i.e.  vicar)  of  Tynemouth,  according  to  Gibson,  Hist. 
of  Tynemouth,  i.  135  (who  does  not  give  his  authority,  but  seems  to  rest 
on  the  Chartulary  of  Tynemouth).  Further  back,  in  1293,  when  Edward  I 
sought  to  obtain  the  advowson  of  the  church  of  Tynemouth,  a'  Willelmus 
vicarius  de  Tynemuthe '  is  mentioned— together  with  John  de  Trokelowe, 
cellarer,  and  other  monks  of  the  priory— among  the  advocates  of  the 
King's  claims,  in  the  Roll  of  'Pleas  de  quo  warranto,'  Newcastle,  21 
£dw.  I  (Hodgson,  iii.  i,  121 ;  Gibson,  i.  112). 

As  to  the  *  terminus  ad  quem,'  a  new  vicar,  John  de  Howord  (?),  occurs 
in  a  grant,  dat  Aug.  i,  1325,  cited  by  Gibson  (i.  138)  from  the  Tynemouth 
Chartulary  ' ;  which  runs : 

'  Know  all  men,  &c.,  that  I,  Thomas  de  Raynton,  have  given  to  the 
Prior  and  Convent  of  Tynemouth,  and  to  the  Monks  of  S.  Alban  there 
servants  of  God,  four  messuages,  sixty  acres,  and  three  roods  of  land, 
with  the  appurtenances,  in  Bacworth,  Moreton,  Whiteley,  and  Milneton, 
which  I  had  of  John  de  Howord  (?),  Chaplain  and  Vicar  of  Tynemouth. 
These  being  witnesses :  Adam  de  Burton  Knight,  Robert  de  Ryhill, 
Thomas  de  Fenwyk,  John  de  Plessys,  Thomas  de  Hedewyn,  John  de 
Bacworth,  Henry  Faukes,  and  others,  on  Monday  next  after  the  feast  of 
S.  Peter  ad  Vincula  (i  Aug.)  1325.' 

And  later  on,  in  an  Inquisition  taken  at  Preston,  Nov.  25,  1353  ^  John 

Prndhow,  Nicholaum  Tyok,  Thomam  de  Rotheljeiy  ct  Willelmum  dc  Werkeword 
capellaoos  parochiales  de  Novo  Castro.  Qui  dicant  iurati  qnod  dicta  ecclesia 
vacat  ct  vacavit  fere  a  fcsto  S.  Marci  Ev.  a.  d.  1316  j)er  admissionem  d.  Robert! 
nitimi  rectoris  eiusdem  ad  vicariam  de  Hertebame,  quam  vicariam  idem  Robertus 
pos&idet.  Item  dicunt  quod  religiosi  viri  prior  et  conventus  ecclesie  Dpnolm.  sunt 
▼eri  patroni  eiusdem  et  ultimo  tempore  pads  presentaverunt  et  sunt  in  possessione 
presentandi,  et  valet  annuatim  10  marcas.     Non  est  pensionaria  nee  litigiosa,  etc. 

*  Data  apud  Novum  Castrum  super  Tynam  iii  id  us  Oct.  a.  d.  1316  *  (Reg.  Eccles. 
Dunelm.  i.  fol.  no). 

*  This  is  undoubtedly  our  author.  A  different  person  is  the  *  Dominus  de  Tyne- 
moth  monachus  de  Tynemuth  Dun.  dioces./  who  appears  in  the  list  of  sub- 
deacons  ordained  in  1342,  of  deacons  in  1343  (in  Hardy,  Reg.  Dun.  iii.  125,  333) ; 
another,  again,  the  *  Frater  Johannes  de  Tynemuth  monachus  Novi  Mouasterii/ 
who  was  made  acolyte  in  1337,  deacon  in  1340,  presbyter  in  1341  (Hardy,  189, 
203,  210) ;  both  of  these  are  too  late.  The  name  is  rather  frequent.  A  John  de 
Tinemue  was  presented  to  the  rectory  of  Meldon  by  Sir  Roger  Bertram  between 
1260  and  1274  (Hodgson,  Hist,  of  Northumb.,  ii.  2,  8  ;  iii.  2,  50)  ;  another  occurs 
in  1383  (ib.) ;  another  is  mentioned  in  the  Treasury  accounts  of  the  church  of 
Durham  cited  in  Raine,  S.  Cuthbert,  p.  138,  a.  d.  1402  and  1413  ;  a  *  Dominus  loh. 
de  T.'  occurs  as  owing  xj.  in  an  account  vol.  of  Finchale  in  1415-6  (Invent,  and 
account  rolls  of  Finchale).  A  John  of  T.  was  Grey  friar  at  Lynn,  Norfolk,  vicar 
of  Boston,  Line,  suffragan  bishop  under  the  title  of  Bp.  of  Argos,  and  died  in  1524 
(MS.  I.ansd.  979) ;  cf.  Gibson,  ii.  clxxi. 

*  Despite  this  fact,  Gibson  would  have  John  of  T.  continue  as  Ancar  for  more 
than  the  next  decade.  After  mentioning  the  new  Lady  Chapel  erected  in  1336, 
he  says:  'The  pursuit  of  learning  and  virtue  was  not  neglected  within  the  cloister 
of  T.  Priory.     John  of  T.  flourished  here  about  this  time.* 

'  In  this  inquisition  it  was  found  *  That  it  would  not  be  to  the  prejudice  of  the 


xxxvi  ji^oioa  legenna  anglte. 

de  Whetely  is  named  as  vicar  of  the  church  of  Tynemouth.  It  appears, 
therefore,  that  our  author's  vicarship  had  expired  in  1325,  and  that  he 
filled  that  post  from  1315  to  ab.  1325. 

From  these  facts  we  must  start.  As  twenty-five  was  the  canonical  age 
for  receiving  priesthood,  we  may  deduce  that  he  was  bom  ab.  129a  His 
date,  therefore,  is  earlier  than  is  generally  supposed,  and  nearly  coincides 
with  the  great  revival  of  thought  and  literature  in  the  North,  as  repre- 
sented by  Duns  Scotus  (i274?-i3o8)  and  Richard  RoUe  (1300?- 1349?). 

As  vicar  he  was  closely  connected  with  the  priory  of  Tynemouth; 
and  there  is  reason  to  believe  that,  as  vicar,  he  was  member  of  the 
fraternity^  and  their  deputy  for  the  parish,  and  that  so  he  was  a 
Benedictine  monk  from  the  outset,  and  long  before  his  settlement  at 
St.  Albans.  These  vicarages  had  sprung  up  during  the  reign  of  the 
three  Edwards,  whose  policy  it  was  to  enforce  the  power  of  the  State 
on  the  clergy  and  to  curb  the  civil  power  of  the  Pope. 

I  read  in  Newcome,  Hist,  of  St  Albans,  1793,  p.  233,  that  *it  was  a 
very  politic  act  of  Edward  III  to  institute  vicarages,  and  thus  encourage  a 
laborious  parochial  clergy,  endowing  the  same  out  of  the  swoln  possession 
of  the  regulars  :  for,  though  it  was  impracticable  to  deprive  these  bodies 
of  lands  or  of  tithes  by  force,  yet  they  would  consent  to  endow  U  vicar,  ^ 
and  provide  for  his  residence,  on  condition  he  was  one  of  their  body  ; 
but,  on  other  terms,  or  to  suffer  the  patronage  to  pass  from  them,  they 
still  refused.'  The  case  was  similar  at  Redburn,  where  the  vicarage 
house  was  also  the  residence  of  the  monks  ^  (Newcome,  p.  218). 

So,  then,  we  may  construe  his  earlier  life  thus :  that  he  was  bom  at 
Tynemouth  ab.  1290,  probably  of  low  parentage— as  his  only  name  is 
John  of  T.  simply,  without  a  surname;  that,  being  a  clear-headed, 
studious  boy  of  some  promise,  he  was  taken  in  hand  by  the  convent, 
educated  in  their  house,  and  early  entered  the  brotherhood  ;  that  he  was 

King  or  of  others,  if  licence  were  granted  to  John  de  Wheteley,  Vicar  of  the 
Church  of  Tynemouth,  to  give  and  assign  to  the  Prior  and  Convent  of  Tynemouth, 
nine  messuages,  one  toft,  one  hundred  and  sixty  acres  of  land,  and  ioj.  rent,  in 
Westmorton,  Westbacworth,  Tynemouth,  Preston,  Estbacworth,  and  Estchirton, 
in  part  satisfaction  of  10/.  yearly  in  lands,  which  they  were  licensed  to  acquire 
under  the  King's  letters  patent,  notwithstanding  the  statute  of  Mortmain.  It  was 
also  found  that  the  same  were  holden  of  the  Prior  and  Convent  at  a  rent  of  i6i.  ^d, 
yearly,  and  were  further  worth  23J.  And  that  there  remained  to  the  aforesaid 
John  beyond  this  gift  seven  messuages  and  eight  oxgangs  of  land  in  Estchirton, 
worth  yearly  looj.,  holden  of  the  said  Prior  and  Convent  by  the  service  of  one 
pound  of  pepper,  so  that  he  was  fully  able  to  sustain  all  burthens  and  charges 
incident  thereto  *  (Gibson,  i.  I53\  A  list  of  the  vicars  and  priests  of  T.  in  more 
recent  times,  since  1492,  is  given  by  Gibson,  ii.  p.  clxxii. 

*  I  have  made  inquiries  on  this  point,  and  find  a  certain  unwillingness  to  allow 
the  identity  of  monk  and  vicar  in  the  same  person,  but  the  fact  seems  undeniable. 

•  John  of  T.  was  not,  then,  as  Pits  has  it,  *  vicarius  sub  pastore  loci,'  but  tinder 
the  prior,  and  probably  a  monk  himself.  The  vicar  always  appears  with  the 
officials  of  the  priory,  and  is  named  in  one  breath  with  other  monks ;  his  church 
was  that  of  the  priory,  and  stood  within  its  precincts.  Du  Cange  says  s.  v. 
Vicarius  :  *  Sic  appellabantur,  ah  Anglis  praesertim,  Vicarii  pcrpetui  qui  in  Ecclesiis 
constituuntur  quae  Monasteriis  aut  Collegiis  Canonicorum  appropriatae  sunt,  i.  e. 
quae  ad  Monasteria  aut  Collegia  Canonicorum  pertinent.' 


3lnttoDuction.  xxxvii 

sent  by  them  to  the  University,  probably  Oxford ',  to  acquire  that  higher 
knowledge  which  the  Priory  could  not  give ;  and  that,  after  completing 
his  course,  he  received  the  orders  of  acolyte,  subdeacon,  deacon,  and 
presbyter  at  Durham— which  orders  were  conferred  in  consecutive  years 
— and,  lastly,  was  appointed  vicar  of  Tynemouth  by  the  Prior  and 
Convent,  with  the  assent  of  the  Abbat  of  St.  Albans,  and  presented  to 
the  bishop. 

The  pride  of  Tynemouth  was  its  old  and  famous  priory.  It  stood  upon 
a  lofty  rock  north  of  the  mouth  of  the  Tyne,  which  here  divides  the 
counties  of  Northumberland  and  Durham,  prospecting  boldly  into  the  sea 
and  partly  encircled  by  its  waves ;  it  was  surrounded  on  the  land  side 
with  an  escarpment  in  the  manner  of  a  fortress,  the  defences  extending 
around  '  Prior's  Haven '  to  and  upon  the  fortified  peninsula  which  forms 
the  southern  side  of  the  haven  \  Across  the  river  stood  the  old  monastery 

*  There  were  but  four  colleges  at  Oxford  at  that  time :  University,  Merton 
(founded  by  Walter  de  Merton,  1264),  Balliol  (f.  by  Balliol,  K.  of  Scots,  c  1260), 
Exeter ;  yet  the  nomber  of  students  is  stated  at  30,000  [?].  The  rise  of  Oxford  was 
due  to  the  studious  pursuits  of  the  new  orders,  and  the  emulation  among  the  old. 
All  men  of  any  note  in  the  thirteenth  century  were  either  Dominicans  or  Franciscans, 
as  Roger  Bacon,  Al.  Hales,  Rob.  Grosthead,  Scotus.  Their  superior  learning  was 
an  incentive  to  the  older  orders  to  send  their  youn^  men  to  the  University  and  to 
endow  new  collies,  the  continual  round  of  duties  in  the  monasteries  allowing  no 
vacant  hours  for  private  study.  So  Merton  and  Balliol  were  founded,  with  a  view 
to  train  young  men  for  the  offices  in  the  abbeys,  and  to  give  them  that  tincture  of 
science  which  the  friars  were  found  to  possess.  In  the  reign  of  the  Edwards,  the 
same  spirit  continued,  and  new  foundations  were  added,  not  only  by  the  monasteries 
but  by  other  patrons,  bishops,  &c. ;  so  that  at  the  death  of  Edward  III,  in  1377, 
there  were  seven  colleges  built  at  Oxford,  six  at  Cambridge.  *  These  seminaries 
were  soon  overstocked,  and  the  monasteries  could  not  employ  all  that  were  fit ; 
then  the  rest  were  transplanted  into  the  country  churches,  and  became  the  regular 
clergy  and  the  new  endowed  vicars*  (Newcome,  p.  232).  In  Edward  H's  time, 
the  Benedictines  of  Durham  built  Durham  College  for  their  young  men  ;  those  of 
Gloucester  built  Gloucester  College,  which  was  afterwards  enlarged,  by  licence  of 
mortmain,  for  other  houses  of  the  Benedictines  ;  and  Archbp.  Islip  founded  Canter- 
bury College  to  educate  young  men  for  the  supply  of  the  abbey  and  cathedral  of 
Canterbury,  called  Christ  Church.  It  was  the  custom  of  St.  Albans  to  send  their 
novices  to  Gloucester  Hall  (now  Worcester  College). 

'  *  The  situation  of  the  buildings  may  be  gathered,  in  some  degree,  from  a  plan 
of  Tynemouth  made  in  the  time  of  Queen  Elizabeth.  The  original  exists  in  the 
Cotton  Collection  (Aug.  I.  ii,  art.  vi,  vii).  From  this  plan  we  learn  that  the 
monastery,  church,  and  conventual  buildings,  together  with  the  ward-house,  were 
surrounded  on  the  land  sides  with  an  escarpment  in  the  manner  of  a  fortress  ;  and 
that  on  entering  from  the  village,  over  a  wide  moat  and  drawbridge,  the  first 
building  was  the  gate-house  of  the  monastery,  in  which  the  porter  resided,  having 
for  its  neighbour  the  ward-house,  where  armed  defenders  of  the  convent  were 
lodged.  To  the  right  of  this  was  the  "outer  port,"  beyond  which  the  defences 
extended  around  "Prior's  Haven"  to  and  upon  tnat  fortified  peninsula  which  forms 
the  southern  side  of  the  haven.  Entering  within  the  gate- house  and  wall,  was  the 
great  court,  on  the  south  side  of  which  stood  the  principal  domestic  offices  of 
the  convent,  within  an  enclosure  or  inner  court.  On  the  south  side  of  the  parish 
church  or  original  edifice,  and  adjoining  that  part  of  the  wall  which  is  now 
standing,  was  the  common-hall,  which  formed  the  western  side  of  the  cloister. 
On  the  southern  side  were  the  buttery-hall  and  kitchen,  and  the  new  hall.  The 
Chapter-house  and  the  dormitory  formed  the  eastern  side  of  the  inclosure  called 
the  Cloister,  and  on  the  south  of  the  dormitory  was  the  "  Lords'  Lodging,"  which 


xxxviii  j0ot)a  iLegenna  9nglie. 

of  Jarrow  (founded  by  Benedict  in  682,  with  its  sister  monastery  of  Wear- 
mouth,  founded  674),  made  famous  by  Bede ;  at  some  distance  to  the 
north  was  the  Isle  of  Coquet  (sometime  a  possession  of  the  priory,  later  on 
of  St.  Albans),  so  famous  for  hermits  in  Cuthbert's  time.  The  priory  was 
founded  in  625  by  K.  Edwin,  was  repeatedly  destroyed  by  the  Danes,  and 
as  often  restored  by  distinguished  persons ;  was  for  a  time  given  to  Jarrow 
(by  Waltheof,  Earl  of  Northumberland,  c.  1074)  and,  with  Jarrow,  annexed 
to  the  church  of  St.  Cuthbert  (1085) ;  but  was  refounded  as  a  Black 
priory  subordinate  to  the  Norman  abbey  of  St.  Albans,  in  1090,  by 
Earl  Robert  de  Mowbray,  who  rebuilt  the  place  and  fortified  it  From 
this  time  it  remained  a  cell  of  St.  Albans,  till  its  dissolution  on  Jan.  12, 
1539,  when  Robert  Blakeney,  the  last  prior,  with  fifteen  monks  and  three 
novices  signed  the  deed  of  surrender  (which  deed  b  preserved  among 
the  records  of  the  former  Court  of  Augmentations  at  Carlton  Ride, 
London).  In  11 21  the  monks  of  Durham  endeavoured  to  recover  the 
church,  by  virtue  of  the  gift  of  Waltheof,  and  urged  that  claim  in 
a  chapter  at  York,  but  in  vain ;  they  renewed  their  claim  from  time  to 
time,  until  it  was  compromised  in  11 34,  with  the  sanction  of  Pope 
Alexander  III.  In  Abbat  Richard  d'Albiney's  time  (d.  1129)  an  arrange- 
ment was  made  between  the  priory  and  the  parent-abbey  of  St  Albans, 
whereby  the  church  of  Tynemouth  was  to  pay  to  the  abbey  3ar.  yearly, 
and  to  relinquish  to  the  abbats  the  churches  of  Bywell  and  Woodbum, 
the  tithes  of  Amble,  and  the  Isle  of  Coquet ;  and  it  was  provided  that 
when  the  abbat  made  a  visit  to  Tynemouth,  he  with  twenty  attendants 
should  be  entertamed  for  fifteen  days  by  that  fraternity  (Gibson,  p.  42). 

The  patron  Saint  was  St.  Oswin,  King  of  Deira — of  the  illustrious 
lineage  of  Edwin,  the  first  founder— who  joined  the  army  of  martyrs  in 
651,  and  was  interred  Mn  the  oratory  of  the  Blessed  Virgin  at  Tynemouth.' 

bailding,  as  the  name  implies,  was  appropriated  to  the  accommodation  of  the 
royal  and  noble  guests' of  the  priory.  It  would  seem  that  additional  provision  for 
hospitality  was  required,  since,  on  the  west  of  the  buttery-hall,  the  "new  lodging" 
is  marked  upon  the  plan.  Near  to  this  building,  and  within  the  inner  court,  were 
the  brewhouse,  mill,  and  bakehouse.  On  the  northern  side  of  the  parish  church, 
and  apparently  detached  from  ihe  sacred  building,  was  "the  Prior's  Lodging," 
which,  with  the  "  Corn-house,"  appears  to  have  formed  the  eastern  boundary  of  the 
great  court  Its  western  side  was  occupied  by  *'the  Constable's  Lodging"  and 
the  "  Kylne."  A  long  row  of  stables,  which,  if  the  proportions  of  the  plan  can  be 
trusted,  were  nearly  as  long  as  the  church,  inclosed,  on  the  eastern  side,  a  triangular 
space  called  the  **  Poultry- yard" ;  and  eastward  of  the  stables  stood  a  very  large 
building  marked  as  **  the  great  bam,"  a  lesser  building  called  a  bam,  and  another 
called  the  granary,  which,  with  the  stables,  inclosed  a  space  called  the  bam-yard. 
The  space  between  these  buildings  an4  the  edge  of  the  cliff,  which  at  that  time 
probably  extended  much  further  into  the  sea  than  it  does  at  present,  formed  the 
**  North- Walk."  A  large  quadrangular  space  eastward  of  the  abbey  church  is 
represented  as  vacant,  and  is  called  the  *'  Garden  Place,"  and  its  southern  boundary 
appears  to  have  been  a  wall  in  nearly  tlie  same  situation  as  the  present  boundary 
wall.  The  space  represented  in  the  plan  between  that  wall  and  the  edge  of  the 
cliff  which  overlooks  the  Prior*s  Haven,  corresponds  to  the  sloping  ground,  covered 
with  grass,  between  the  two  existing  walls,  and  is  marked  as  the  "  South  court." 
Adjoining  the  ditch,  to  the  south-west  of  the  town  of  T.,  the  place  of  *'  the  old  Fish 
ponds,  now  an  old  dyke,"  is  represented  on  the  plan '  (Gibson). 


3lnttotiitctton.  xxxix 

His  body  was  revealed  and  discovered  in  1065,  and,  on  the  completion 
of  the  new  buildings  commenced  by  Mowbray,  solemnly  translated  and 
enshrined  in  i  no  (on  which  occasion  also  his  Vita  was  written  by  a  monk 
of  St  Albans,  then  resident  at  Tynemouth).  There  were  also  interred 
the  bodies  of  Malcolm  Cenmar,  King  of  Scotland,  and  his  son  Edward, 
who  were  slain  by  Mowhray's  forces  in  besieging  Alnwick  Castle  in  1093 
(the  bodies  were  alleged  to  have  been  discovered  in  1257);  also  Cospa trie, 
Earl  of  Dunbar. 

The  Norman  church,  built  by  Mowbray,  was  renovated  in  a  more 
magnificent  style  in  1220  (at  which  time  Salisbury  Cathedral  and  Hexham 
abbey  church  were  also  commenced) :  a  choir  was  added,  and  a  western 
extension  equal  to  about  one-third  of  the  whole  length  ;  the  new  parts,  so 
incorporated  with  the  Norman  church,  being  built  in  the  beautiful  Early 
English  style  with  lancet  windows,  gracefully  clustered  columns,  and  foliated 
capitals.  From  this  time  the  church  was  conventual  and  parish  church  at 
the  same  time,  being  halved  so  that  the  choir  with  its  stalls  was  reserved 
to  the  monks,  the  nave  to  the  parish  or  vill ;  a  screen  separated  the  two. 

A  dispute,  which  had  arisen  between  the  Abbat  of  St.  Albans  and  the 
Bishop  of  Durham,  touching  the  right  of  episcopal  visitation  and  juris- 
diction in  the  parochial  churches  appropriate  to  Tynemouth — the  priors 
having  refused  obedience  to  the  bishop  by  virtue  of  the  immunity  enjoyed 
by  the  parent-abbey,  which  was  immediately  subject  to  the  Holy  See— 
was,  in  1247,  finally  settled  by  the  sentence  of  delegates  appointed  by  the 
Pope,  in  this  way,  that  the  bishops  were  to  exercise  the  office  of  visitor  in 
the  parochial  part  of  the  church  only  ('  visitationis  officium  exercebunt 
in  ilia  parte  ecclesiae  in  qua  parochianis  divina  celebrantur,  sine  onere 
procurationis,  ita  quod  de  monachis,  seu  alia  parte  ecclesiae,  sive  ecclesia 
de  cella,  se  nullatenus  intromittant'),  and  the  priors,  when  appointed  by 
the  abbat,  were  to  be  presented  and  promise  canonical  obedience  to  the 
bishop  *  ratione  ecclesiarum  parochialium  ;  Vicarii  autem  in  ecclesia  de 
Tynemuth  successive  instituendi  a  priore  et  conventu  de  Tynemuth, 
de  assensu  abbatis  eorum,  praenominato  episcopo  et  successoribus  suis 
praesentabuntur ;  qui  quidem  admissi  eidem  episcopo  in  spiritualibus,  et 
monachis  memoratis  de  temporalibus  respondeant'  (Hardy,  Reg.  Dun.  i. 
p.  83). 

The  to^Ti  of  Tynemouth  owed  its  rise  to  the  priory,  and  had  sprung  up 
as  early  as  the  reign  of  Edward  I.  It  was  a  village  inhabited  by  tenants 
in  husbandry,  by  workers  in  various  handicraft  trades,  and  by  humble 
villagers,  clustering  under  the  defence  of  the  prior's  castle,  and  obtaining 
a  livelihood  in  dependence  upon  the'  great  ecclesiastical  fraternity,  who 
were  its  lords.  *  The  Prior  was  to  the  dwellers  in  his  demesne  not  only 
an  ecclesiastical  father,  a  feudal  superior,  and  dispenser  of  justice,  but 
was  the  head  of  an  establishment  which  gave  employment  to  the  people, 
and  maintained  a  considerable  body  of  functionaries,  serving-men,  and 
dependents*  (Gibson,  Guide  to  T.). 

The  priory  was  rich,  and  had  great  territorial  possessions  ;  the  prior 
had  jurisdiction  within  the  liberty,  and  appointed  his  own  shere-reefe 


and  coroner.  It  had  generally  from  fifteen  to  twenty  monks.  It  had 
a  Scriptorium  or  Library,  some  of  whose  books  are  still  extant  *.  Nor 
was  it  without  its  share  in  literary  pursuits.  One  of  the  monks  wrote  the 
Vita  S.  Oswini  (MS.  C.C.C.C.  134)  about  mo  (cf.  Hardy,  Descr.  Cat). 
A  Tynemouth  Chartulary  (or  rather  portions  of  a  Chartulary  collected  into 
a  volume)  is  now  in  the  possession  of  the  Duke  of  Northumberland 
(Gibson).  John  de  Trokelowe  was  cellarer  at  Tynemouth  before  he  was, 
with  the  then  prior,  for  conspiracy  removed  in  chains  to  St.  Albans, 
where  he  afterwards  remained  and  wrote  Annales  Edwardi  II  (ed.  Riley). 

As  a  cell  of  St.  Albans  it  kept  up  a  constant  intercourse  with  the 
parent  monastery.  Monks  of  the  abbey  became  priors  of  Tynemouth, 
and  priors  of  T.  became  abbats  of  St.  Albans — as  Thomas  de  la  Mare 
(who  was  prior  134 1-9,  abbat  1349-96),  and  afterwards  the  famous 
John  Whethamstede  (prior  1396-1420,  abbat  1420-40,  and  again  1451-64). 
Offending  monks  of  either  place  were  relegated  to  the  other. 

It  was  a  lively  place,  in  a  lively  time,  and  played  a  prominent  part  in 
the  history  of  those  days,  being— on  account  of  its  fortified  position— the 
frequent  resort  of  the  kings  on  their  expeditions  against  the  Scots.  It 
had  plenty  of  trouble  as  well  as  of  glory.  Here  are  some  of  the  incidents 
that  happened  during  our  author's  time,  and  of  many  of  which  he  was 
eye-witness.  An  eventful  period  was  the  reign  of  Edward  I  *.  During 
a  considerable  part  of  this  reign  the  monks  were  involved  in  a  dispute 
with  the  burgesses  of  Newcastle,  regarding  the  trade  at  the  prior's  town 
of  North  Shields  to  the  detriment  of  the  king's  lieges  in  Newcastle;  in 
1292  judgement  was  given  for  the  king  and  the  burgesses.  About  the 
same  time  the  judicial  privileges  of  the  prior  were  attacked,  and  the 
king's  judges  claimed  to  have  cognizance  of  all  pleas  arising  within 
the  liberty  of  Tynemouth  ;  for  nearly  eight  years  the  prior  had  to  submit 
to  this  deprivation  of  his  rights.  Moreover,  the  king  sought  to  obtain 
the  advowson  of  the  priory,  and  to  grant  licence  for  election  of  priors; 
attacked  the  right  of  sanctuary  and  of  amerciments  of  both  the  priory 
and  the  abbey.  The  priory  also  suffered  heavily  under  the  exactions 
made  for  a  crusade,  and,  later  on,  for  the  recovery  of  Guienne.  In  1295 
Adam  de  Tewing  was  prior:  he  was  accused  of  disobedience  to  the 
abbat,  whereupon  Abbat  John  de  Berkhamstede  hastened  to  Newcastle, 
entered  the  priory  by  night  and  seized  the  prior,  who,  with  John  de 
Trokelowe  and  other  monks,  was  sent  in  fetters  to  St.  Albans;  they 
were  said  to  have  conspired  to  transfer  the  advowson  to  the  king. 
Adam  was  succeeded  by  Simon  (de  Walden?).  But  despite  his 
wranglings  with  the  priory,  the  king  was  a  frequent  visitor  there:  he 

*  So  MS.  Vitellius  A.  xx  (which  prior  Ralph  de  Dunham  gave  to  the  priory)  ; 
MS.  Durham  Cath.  A.  iv.  b,  thirteenth  century  (which  was  given  to  the  church  of 
St.  Oswin  by  brother  Henry  de  Gorham) ;  MS.  C.C.C.  Oxf.  134,  with  the  ViU 
S.  Oswini ;  MS.  C.C.C.  O.  144  (written  at  T.  in  the  fourteenth  century) ;  but  the 
oldest  relic  was  a  Psalter,  known  as  Liber  Oswini  regis,  MS.  Galba  A.  v  (now 
nearly  destroyed  by  fire").  MS.  Kaust.  B.  ix,  containing  part  of  the  St.  Albans 
Chronicle  (1360-88)  is  the  MS.  found  by  Leland  at  Tynemouth. 

»  Cf.  Gibson. 


3Inttotiuctton.  xu 

sojourned  there  in  November  and  December,  1292,  while  on  a  visit  to 
the  North,  to  give  his  decision  on  the  claims  of  the  rival  candidates 
for  the  throne  of  Scotland  ;  again  in  December,  1298,  in  1299,  1300,  and 
in  the  midsummer  of  1301.  On  his  visit  of  1299  he  restored  to  the 
prior  the  right  of  holding  pleas,  and  in  1301  he  granted  a  confirmation 
of  all  the  liberties  and  royal  franchises  given  them  by  King  Richard. 
In  1300  he  was  accompanied  by  his  youthful  bride  Margaret,  who 
kept  her  court  in  the  North  while  her  lord  was  pursuing  his  campaign. 
In  1303  the  queen  resided  in  the  monastery. 

In  Edward  ITs  reign,  Tynemouth  became  the  scene  of  remarkable 
events.  In  131 2,  during  the  contest  of  the  king  with  the  confederated 
barons  on  account  of  the  favourite  Galveston,  Edward  and  Queen 
IsabeUa  were  residing  at  Tynemouth,  when  Thomas  of  Lancaster  suddenly 
approached  with  the  forces  of  the  barons;  whereupon  the  king  and 
Galveston  swifdy  departed  by  sea  for  Scarborough  (May  5),  leaving  behind 
the  forsaken  queen.  In  13 16  Tynemouth  suffered  much  from  the  unhappy 
warfare  between  England  and  the  Scots — first,  from  the  depredations 
of  the  English  army  after  their  defeat  at  Bannockbum,  then  from  the 
Scots  under  Bruce,  who  crossed  the  border  and  plundered  the  North 
with  impunity.  On  pretence  of  expelling  the  invaders,  lawless  bands — 
the  Shawaldi  or  Savaldores— were  formed,  by  one  of  which,  under 
Sir  William  Middleton,  many  injuries  were  done  to  the  priory;  there, 
however,  Middleton  was  captured  by  Ralph,  Lord  Greystoke,  tried  in 
London,  and  executed  (Hardy,  Reg.  Dun.  iii.  p.  ci).  It  was  a  season 
of  distress  and  peril ;  so  that  no  husbandman  dared  to  plough,  and  no 
sower  to  sow,  during  four  years,  for  fear  of  the  enemy.  Early  in  the 
reign  Richard  de  Tewing,  till  then  cellarer  of  St.  Albans,  became  prior. 
He  maintained  eighty  armed  men  for  the  defence  of  his  monastery,  and 
sustained  its  welfare  by  his  firmness.  In  1322  Queen  Isabella  spent 
some  time  at  Tynemouth,  when  Edward  was  driving  the  Scotch  marauders 
from  the  English  soil.  In  June,  1323,  the  possessions  of  the  convent 
having  been  greatly  injured  by  the  Scots,  a  royal  licence  was  granted  for 
acquiring  lands  to  the  value  of  ;£io  f>er  annum. 

Scarcely  had  Edward  III  been  crowned,  in  his  fifteenth  year,  when 
Bruce,  taking  advantage  of  the  king's  youth,  sent  20,000  men  across  the 
border  to  plunder  the  northern  counties,  and  Tynemouth  again  suffered  in 
the  general  devastation  ;  but  on  Nov.  20,  1327,  a  truce  was  agreed  upon 
at  Newcastle.  In  February,  1328,  the  king  confirmed  to  Prior  Tewing  the 
charters  of  his  royal  ancestors.  On  occasion  of  the  marriage  of  Eleanor, 
the  king's  sister,  to  the  Count  of  Gueldres,  the  prior  was  called  upon  to 
contribute  to  the  expenses,  and  when  he  was  slow,  more  urgently  re- 
minded, in  1333.  In  1334  the  royal  Edward  visited  the  monastery,  and 
probably  also  in  1333  and  1335  when  he  was  at  Newcastle.  About  this 
time  the  monks  were  engaged  in  repairing  their  buildings  and  defences ; 
in  1336  a  new  Chapel  of  St.  Mary  was  added.  After  Richard  de  Tewing, 
who  greatly  extended  the  territorial  possessions  of  the  priory,  Roger  le 
Brabanzon — a  member  of  a  noble  family  of  Norman  descent— succeeded 

VOL.  I.  d 


to  the  priorate  about  1339,  and,  after  him,  Thomas  de  la  Mare,  in  1341. 
He  was  the  second  son  of  Sir  John  de  la  Mare  and  Johanna,  daughter  of 
Sir  John  de  Harpsfield,  and  was  bom  about  1308.  The  family  was  settled 
in  Herts.  His  father's  brother  was  abbat  of  Missenden ;  Richard,  his  own 
elder  brother,  was  an  Augustine  monk  at  Thetford;  John,  his  other 
brother,  took  the  monastic  vow  at  St.  Albans,  and  their  only  sister  was  a 
nun  of  De  la  Pre,  a  cell  of  St.  Albans ;  probably,  he  was  also  related  to 
the  noble  Alicia  de  la  Mare,  abbess  of  St.  Mary's  at  Winchester  (Gibson). 
He  had  served  his  probation  in  the  cell  of  Wymundham,  had  been 
professed  in  1326,  appointed  steward  of  St.  Albans  in  1335,  and  cellarer  in 
1336.  He  was  cheerful,  meek  and  humble  in  spirit,  benign,  generous, 
hospitable,  a  lover  of  peace,  a  patron  of  learning,  an  encourager  of  merit ; 
a  general  favourite ;  of  dignified  presence,  and  fluent  speech.  As  prior 
of  Tynemouth,  he  was  first  employed  in  combating  the  enemies  of  the 
convent,  next  in  restoring  its  prosperous  state  and  repairing  its  buildings 
(on  which  he  spent  £S64)f  and,  withal,  in  extending  the  Kingdom  of 
God.  In  1346,  when  King  David  invaded  England,  the  Scottish  leader, 
Douglas,  sent  a  message  commanding  the  prior  to  prepare  entertainment 
for  him  and  his  numerous  followers  for  two  days.  He  came— but  as 
a  prisoner.  A  great  nuisance  at  this  time  was  a  neighbour,  Sir  Gerard 
de  Widdrington,  who  unscrupulously  claimed  the  manor  of  Hawkesley, 
and,  not  content  with  going  to  law,  kept  the  monks  in  constant  fear 
of  assassination.  In  this  conflict  Thomas  was  assisted  by  Lady  Mary 
de  Percy,  sister  of  Henry,  Duke  of  Lancaster,  who  not  only  gave  her 
jewels  to  enable  him  to  maintain  his  right,  but  also  sent  to  his  aid 
a  mighty  champion.  Sir  Thomas  Colvin,  on  whose  appearing  in  court  on 
the  day  of  the  trial,  and  oflfering  to  maintain  the  prior's  right  by  fight.  Sir 
Gerard  withdrew  his  suit.  In  his  time  of  peace  the  prior  devoted  himself 
to  peaceful  study  and  to  preaching  the  word  of  God  ;  in  performing  this 
duty  he,  contrary  to  custom,  employed  to  accompany  and  to  aid  him 
many  secular  clergymen  and  friars.  In  his  convent  he  enforced  the 
rule,  and  enjoined  piety.  He  seems  to  represent  the  influence  of  the  new 
zeal  awakened  by  Richard  Rolle.  In  1349,  when  the  great  pest  (the 
Black  Death)  had  cut  off  the  lives  of  the  abbat  of  St.  Albans,  Michael  de 
Mentmore,  of  the  prior,  the  sub-prior,  and  more  than  forty  monks  of  the 
abbey,  so  that  the  surviving  brethren  knew  not  how  to  fill  the  vacancies, 
Thomas  de  la  Mare  was  elected  abbat,  and  invested  at  Avignon  by  the 
Pope.  As  abbat  he  continued  the  work  of  reform,  an  able  administrator, 
a  patron  of  learning,  a  friend  of  the  king,  and  died  in  1396.  In  the 
priorate  he  was  succeeded  by  Clement  of  Whethamstede,  a  monk  of 
St.  Albans,  and  he  by  John,  uncle  of  John  of  Whethamstede,  after  whom 
followed,  in  1396,  John  of  Whethamstede,  junior,  who,  in  1420,  became 
abbat  *. 
These,  then,  were  the  surroundings  in  which  our  author  grew  up.    The 

*  As  a  curiosity  it  may  be  noted  that  in  the  sixth  year  of  his  abbacy  we  find 
a  warning  addressed  to  the  monks  of  Tynemouth  that  they  shall  no  longer  act 
plays  in  the  church  (*  feiialiter  agere  in  ecclesia  *)  on  St.  Cuthbert's  day,  while 


3[nttotiuction.  xiiii 

place  itself,  which  rises  almost  perpendicular  above  the  waves,  the  sea 
with  its  cahns  and  storms  and  ships  *,  and,  more  than  this,  the  grand 
memories  of  the  past  which  lingered  in  the  neighbourhood,  must  all  have 
tended  to  rouse  the  loftier  instincts  of  his  mind  and  to  impress  it  with 
feelings  of  reverence.  The  new  enthusiasm  which  blazed  up  in  the 
North  also  exercised  its  influence.  Here  he  would  perform  the  duties  of 
his  office  as  parish  priest,  but  in  his  leisure  hours  revert  to  his  studies  in 
the  library  of  the  monastery,  bending  over  the  goodly  tomes  which  told 
of  a  great  past.  The  works  of  Bede,  whose  monastery  had  stood  on  the 
other  side  of  the  Tyne's  mouth,  would  naturally  rivet  his  attention ;  he 
would  also  admire  the  subsequent  historians,  especially  the  luminaries  of 
St.  Albans,  Matthew  Paris',  &c  John  de  Trokelowe  may  have  had 
personal  influence  on  him.  In  this  school  his  mind  would  receive  its 
direction.  Inspired  by  the  example  of  Bede  he  would  conceive  the  idea 
of  continuing  his  work.  His  mind  was  an  antiquary *s  like  Bede,  and 
equally  comprehensive.  All  his  works  are  conceived  on  a  vast  plan — 
universal  history,  universal  hagiology.  He  would  not  dwell  on  details,  or 
linger  in  the  way,  but  hurried  on  to  comprehend  the  whole,  and  get  round 
a  subject— a  Saxon  trait.  He  always  goes  in  for  the  whole,  epitomizing, 
abridging  the  details.  Not  productive,  like  Bede,  he  was  satisfied  with 
coUecting  and  compiling. 

It  is  very  likely  that  he  conceived  the  plan  of  his  great  work  at  Tyne- 
mouth,  and  laid  the  first  foundation  there.  But  he  would  soon  find  his 
limitation.  The  library  of  the  convent,  however  well  supplied,  would 
hardly  suffice  for  his  ambitious  pursuits.  His  duties  as  vicar  would 
hardly  allow  him  leisure  enough,  or  permit  his  travelling  about  to  collect 
the  materials.  So  the  statement  that  he  was  afterwards  monk  of 
St.  Albans  seems  plausible  at  first  sight.  He  would  naturally  look  to  the 
larger  monastery,  with  its  great  library  and  its  accommodation,  as  the 
filter  place  for  his  task ;  or  his  superiors,  aware  of  his  pursuits,  would 
procure  his  catt'. 

But,  strange  to  say,  no  direct  testimony  can  be  adduced  for  his  residence 
there.  In  the  Annals  of  St.  Albans  he  is  conspicuous  by  his  absence,  his 
name  a  complete  blank,  as  if  he  had  never  been.  He  neither  occurs  in 
the  list  of  eminent  men  and  writers  of  St.  Albans  in  MS.  Claudius  E.  iv* 


the  common  people  are  standing  around  and  making  merry  (Riley,  Annales  Joh, 
Ammidesham,  p.  xxxv). 
>  Cf.  Willis,  ii.  263. 

*  Who  had  made  an  excerpt  of  his  Chronicle,  extending  from  1066  to  1245,  for 
the  monks  of  Tynemouth;  it  is  now  MS.  Vitellius  A.  xx;  cf.  Hardy,  Descr.  Cat., 
iU.  106. 

*  It  most  also  be  considered  that,  among  the  places  which  he  visited  to  collect 
the  materials  of  his  works,  he  never  mentions  St.  Albans — simply  because  it  was 
his  home. 

*  This  list,  written  at  the  end  of  Thomas  de  la  Mare's  abbacy  (by  Tho.  Walsing- 
ham  ?),  gives  the  following  account  of  the  writers :  *  Consequenter  in  nostro  mona- 
ttcrio  floruit  Rogerus  de  Wendouere,  nost|r  monachus,  cui  paene  debent  totius 
regni  chronographi  quidquid  habent.    Nam  plane  et  perlucide  ab  initio  mundi  per 

da 


xiiv  ji^oiDd  legentia  angtte. 

(Riley,  Joh.  Amundesham,  ii.  296),  nor  amongst  the  dead  buried  in  the 
cemetery,  in  MS.  Harl.  3775  (Riley,  ib.  i.  431),  nor  in  the  Liber  de 
bcnefactoribus  in  MS.  C.  C.  C.  C.  7  (Riley,  Joh.  de  Trokelowe,  p.  427). 
Nor  does  Boston  mention  a  change  of  place.  So  that  there  is  no  evidence 
for  connecting  him  with  the  abbey. 

But,  then,  it  must  be  considered  that  the  historiographers  were  quiet, 
unassuming  men,  simply  *monachi  S.  Albani,'  and  not  made  much  of 
during  their  lifetime,  or  reckoned  among  the  eminent  men — it  was  the 
Renaissance  that  first  taught  men  the  sense  of  fame.  His  name  might 
easily  be  overlooked  at  a  time  when  the  abbey  played  a  great  r6le  in 
politics,  and  was  no  longer  the  quiet  place  of  former  times.  The  lists  also 
omit  John  de  Trokelowe,  Thomas  Walsingham,  &c. 

It  must  further  be  considered  that  the  chief  MSS.  still  extant  of  his 
works  were  written  at  St.  Albans— so  MS.  Tib.  E.  i  and  the  C.  C.  C.  C. 
MS.  of  his  Historia  aurea. 

But  a  more  potent  reason,  and  one  which  decides  the  point,  will  appear 
presently. 

St.  Albans  was  the  most  famous  monastery  of  the  time.  It  stood  on 
the  south  side  of  the  present  town  (at  the  back  of  High  Street),  which 
covers  the  summit  and  the  northern  declivity  of  a  hill.  It  was  skirted  by 
the  rivulet  Ver  (a  tributary  of  the  Colne),  across  which  stood  Verulamium, 
on  the  line  of  the  Watling  Street,  an  important  Roman  station,  which  is 
perhaps  identical  with  the  fortress  of  Cassivelaunum  destroyed  by  Caesar 
in  54,  and  was  taken  by  Boadicea  in  61  A.  D.  In  honour  of  the  protomartyr 
Alban,  said  to  have  been  beheaded  here  about  304  for  sheltering 
the  Christian  priest  Amphibalus,  K.  Offa  founded  a  Benedictine  abbey 
in  793,  which,  with  the  church,  was  rebuilt  (with  flat  Roman  tiles  from 
Verulam)  after  1077,  by  abbat  Paul  of  Caen,  a  kinsman— if  not  son 
— of  Lanfranc,  and  dedicated  by  the  next  abbat,  Richard  d'Albiney, 
in  II 15,  in  the  presence  of  Henry  I.  The  said  Paul  recovered  the 
possessions  of  the  abbey,  which  had  been  seized  by  K.  William,  and 
added,  besides  Redbum,  the  cells  of  Wallingford,  Tynemouth,  Belver, 

annornin  distinctiones  digessit  Chronica  sua  usque  ad  tempora  regis  Henrici 
a  Conquaestu  Secundi.  Expost  Mathaeus  Parisiensis  claruit,  qui  Rogeri  praedicti 
Chronicas  neccssarie  ampliavit,  et  Vitas  SS.  Albani,  Amphibali,  Thomae  et 
Edmundi  archiep.  Cant.,  conscripsit  et  dcpiiixit  elegant issime,  et  multos  libros 
providit  ecclesiae.  Cuius  laudes  si  omnino  vellem  perstrir.fjere,  opus  attentarem  in- 
tcrminabile . . .  Post  Mathaeuni,  Willelmus  Risanjjre,  Henricus  Blankfrount,  Symon 
Bynham,  ct  Ricardus  Savage,  chronica  successive  scripscrunt  .  .  .  Radulphus  de 
Dunstaplla  non  impar  Maroni  floruit,  qui  scripsit  metrice  vitas  SS.  Albani  et 
Amphibali,  modemis  et  futuris  merito  commendandus  .  .  .  Impossibile  est  omnino 
recitare  singulos  qui  hie  sanclitate,  scientia,  et  probitate  fulserunt  * . .  .  (On  fol.  332  b 
half  a  column  is  left  vacant ;  fol.  333  is  written  at  a  somewhat  later  date.)  *  Nostris 
vero  diebus  .  .  .  Nic.  Radclef  scripsit  libros  contra  opiniones  lohannis  Wyclef 
heretici,  et  Willelmus  de  Bynham  saepius  contra  dictas  opiniones,  ipso  vivente, 
determinavit  egregie:  at  Simon  de  Southerei  multos  per  suas  praedicationes  ab 
errore  praedicti  lohannis  revocavit;  omnes  quidem  huius  loci  monachi,  omnes 
siraul  et  semel  sacrae  paginae  Professores.  At  Simon  in  arte  versificandi  prae- 
cipuus,  in  astrologia  pcritissimus,  in  ]|petria  doctissimus,  inter  cunctos  regincolas 
nostris  temporibus  habebalur.' 


3[ntroiiuction*  xiv 

Hertford,  Bynham,  Hatfield ;  his  successor,  Wymundham  and  Sopwell 
nunnery  ;  abbat  Geoffrey  founded  St.  Julianas  hospital  for  lepers.  From 
Pope  Adrian  IV  (bom  at  Bedmond,  three  miles  SW.  from  St.  Albans) 
the  abbey  in  1 154  obtained  precedence  over  all  other  abbeys  of  England, 
and  Honorius,  in  12 18,  exempted  the  abbat  from  the  jurisdiction  of  the 
Bishop  of  Lincoln,  his  diocesan.  The  once  magnificent,  mitred,  parlia- 
mentary abbey  has  since  disappeared,  but  the  church  still  stands,  and 
attests  the  grandeur  of  the  whole,  and  the  perfection  of  ecclesiastical 
architecture  in  England. 

The  abbey  had  a  grammar  school,  which  conferred  the  degree  of 
Baccalaureus  as  well  as  the  universities  (rules  in  Riley,  Reg.  ii.  305). 

It  was  the  seat  of  English  historiography.  It  had  a  famous  Scriptorium, 
in  which  scribes,  sometimes  as  many  as  twelve,  or  even  twenty,  were 
constantly  engaged,  under  the  direction  of  an  armarius,  in  copying  and 
multiplying  books.  Here  missals  and  service  books  were  transcribed, 
lives  of  saints  copied,  passing  events  registered.  It  had  been  established 
by  the  first  Norman  abbat,  Paul,  with  the  help  of  Lanfranc,  and  each  of 
the  following  abbats  had  contributed  to  the  library.  Their  exertions  in 
collecting  and  copying  books  led  to  the  compilation  of  the  historic  annals 
for  which  St.  Albans  became  famous.  These  annals  began  under  the 
administration  of  Simon  (1163-83),  on  the  establishment  of  the  office  of 
historic^^pher  of  St.  Albans.  The  first  was  Walter,  who— after  1180— 
wrote  Anglicarum  rerum  cronica  (Pits)*.  Next  followed  Roger  de 
Wendover,  who  took  up  the  work  left  unfinished  by  Walter,  and  continued 
it  down  to  his  own  time  (c  1230-5)  in  his  Flores  Historiarum,  adopting 
Walter's  work  as  the  basis  of  his  own.  His  work  again  became  the  text- 
book for  a  school  of  writers.  On  Roger's  death,  Matthew  Paris  succeeded 
as  historiographer  (1236-53).  He  remodelled  Roger*s  work,  curtailing 
the  earlier  portion,  and  continued  it  to  1253,  in  his  Historia  maior*.  At 
the  same  time  he  wrote  Vita  S.  Albani,  Vitae  duorum  Offarum  (the 
founders  of  his  abbey),  Vitae  23  Abbatum  S.  Albani,  also  lives  of 
Wulstan,  Guthlac,  Thomas  Beket,  Edmund  archbp.,  Stephen  Langton, 
and  made  an  excerpt  of  his  Chronicle  for  the  monks  of  Tynemouth, 
extending  from  1066  to  1245  (now  MS.  Vitell.  A.  xx) ;  and,  between  1250 
and  1253,  he  wrote  the  Historia  Anglorum  or  Historia  minor  (ed. 
Madden),  and  a  Liber  de  anulis  et  gemmis  et  palliis  quae  sunt  de 
thesauro  huius  ecclesiae.  Though  a  man  of  note  in  his  day,  and  familiar 
with  the  king  and  the  nobility,  he  was  never  more  than  simply  *  monachus 
S.  Albani.*  He  died  in  1259  (cf.  Hardy,  Descript.  Catalogue,  iii).  Whether 
he  also  wrote  the  first  continuation  of  the  Hist,  maior,  from  1253  to  1259 
(MS.Reg.i4C.vii.f.l57),isdoubtful.  Furthercontinuations  start  from  1259. 

*  At  that  time,  William  of  Malmesbury,  Florence  of  Worcester,  Alfred  of 
Beverley,  Simeon  of  Durham,  and  Geoffrey  of  Monmouth  had  already  published 
their  works. 

*  His  history  has  again  been  adopted,  and  continued  to  1326,  by  Matthacus 
Westmonastericnsis  in  his  Flores  Historiarum — a  rather  mysterious  author;  cf. 
Hardy,  Descr.  Cat.  iii. 


xivi  ji^otia  Hegentia  anglte. 

The  next  is  the  Opus  Chronicorum  in  MS.  Claud.  D.  vi.  f.  115,  1259-96 
(ed.  Riley,  J  oh.  de  Trokelowe),  the  work  of  an  anonymous  author,  who 
wrote  at  the  desire  of  abbat  John  (John  Maryns,  1 301-8).  This,  again,  is 
used  by  the  next  known  chronographer,  William  Rishanger  (1250  ?-i3l2  ?), 
who,  by  his  own  statement,  was,  on  May  3,  1312,  sixty-two  years  old, 
and  a  monk  of  forty-one  years*  standing.  But  which  of  the  three  continua- 
tions of  Matthew  Paris— MS.  Reg.  14  C.  vii.  f.  219  (1252-72) ;  Claud.  E.111 
(1259-97) ;  and  Faustina,  B.  ix  (1259-1306 ;  the  basis  of  Riley's  ed.) — is  due 
to  him,  is  an  open  question,  as  even  the  earliest  part  was  written  after 
1290,  the  latter  part  not  before  1327,  when  R.  can  hardly  have  still  been 
alive  (cf.  Riley).  Besides,  he  wrote  a  Narratio  de  Bellis  apud  Lewes  et 
Evesham  (1258-67)  in  MS.  Claud.  D.  vi,  and  Recapitulatio  brevis  de 
gestis  Edwardi  I  in  Reg.  14  C.  i  and  Claud.  D.  vi  (probably  intended  to 
continue  the  Opus  Chronicorum).  The  next  known  chronicler  was 
John  de  Trokelowe,  formerly  cellarer  of  Tynemouth,  from  1295  monk  of 
St.  Albans,  where  he  wrote  Annales  Edwardi  II,  1307-22  (MS.  Claud. 
D.  vi,  ed.  Riley).  His  work  was  continued  by  Henry  de  Blancford, 
whose  *  chronica  *  follows  immediately  in  the  same  MS.,  extending  from 
1323  to  1324,  where  it  abruptly  ends  (the  last  leaves  being  lost). 

After  an  interval  of  more  than  sixty  years,  which  is  at  present  not 
accounted  for,  the  series  of  writers  is  continued  by  Thomas  Walsingham, 
praecentor  and  scriptorarius  under  abbat  Thomas  de  la  Mare  (who  at 
his  suggestion  erected  a  new  Scriptorium),  1394,  prior  of  Wymundham, 
whence  he  returned  to  St.  Albans  in  1400.  He  wrote  (i)  Historia  Anglicana, 
in  MS.  Arund.  7  Coll.  of  Arms  (ed,  Riley),  1 272-1422,  or  more  probably 
only  its  earlier  constituent ;  MS.  Ar.  being  a  compound  of  two  chronicles 
of  St.  Albans  :  I.  MS.  Reg.  13  C.  ix.  f.  177-326  (wr.  after  1394),  1272- 
1392,  with  the  exception  of  1327-43  which  in  Ar.  are  given  from  pseudo- 
Walter  Hemingford  (ed.  Heame,  ii)  with  occasional  insertions  from  Reg., 
2.  MS.  C.  C.  C.  C.  F,  1392-1422,  the  first  leaf  of  which  (fol.  25)  was  origin- 
ally the  last  leaf  of  Reg.  MS.  Reg.  again  is  the  last  link  of  a  chain  of  five 
consecutive  editions  of  the  same  chronicle :  the  earliest,  MS.  Otho  C.  ii 
(injured  by  fire),  gives  a  contemporary  history  of  1376-9,  also  extant  in 
MS.  Bodl.  316  f.  150-1  and  Harl.  3634  f.  137-163  (both  being  originally 
one  MS.);  the  latter  then  continues  the  history  from  1379  to  1382  in  a 
second  but  contemporary  hand  (f.  164-190),  and  adds  1382-8  in  a  some- 
what later  hand,  which  has  also  added  the  portion  1328-70  (omitting 
I37i~5)>  while  MS.  Bodl.  f.  152-175  (after  the  first  two  leaves  of  the  text 
removed  to  Harl.)  gives,  in  one  series  and  one  hand,  a  complete  chronicle 
of  1328-88  (incl.  1371-5),  as  a  new  attempt ;  of  this,  MS.  Faustina  B.  ix 
(the  MS.  found  at  Tynemouth  by  Leland)  gives  only  the  latter  part  1360- 
88  ;  MS.  Reg.  13  C.  ix  gives  the  whole  with  many  corrections,  and  adds 
the  continuation  of  1388-92,  and  the  preliminary  part  1 272-1 327  (ex- 
tracted from  Rishanger,  Trokelowe,  Blancford).  Bodl.  and  Faust,  repre- 
sent a  shorter,  Reg.  a  larger  form  (the  *  Greater  Chronicles ')  K    The  older 

^  In  the  shorter  fonn,  the  reader  is  referred  to  a  larger  Chron.  of  Tho.  Walsing- 
ham:   *Si  quern  scire  dclectat,  &c.,  in  cronicis   maioribus  fratris  Thome  de 


3[nttoiiuction*  xivii 

contemporary  chronicle  (Otho,  &c)  is  written  in  a  spirit  hostile  to  John  of 
Gaunt  (bom  1340) ;  in  the  later  MSS.  (Bodl.,  which  was  written  for 
Thomas  of  Woodstock,  Duke  of  Gloucester,  younger  brother  of  John  of 
Gaunt)  this  hostility  is  toned  down,  and  the  corrector  of  Reg.  eliminates 
the  offensive  phrases.  The  part  comprising  the  years  1328-76  (the  reign 
of  Edward  III)  rests  on  sources  hitherto  unascertained.  The*  whole 
chronicle  of  1328-88  has  been  ed.  by  E.  M.  Thompson,  1874  (from  MS. 
Harl.  and  BodL).  Its  history  is  a  fair  illustration  of  how  monastic  annals 
originate,  which  are  rarely  the  production  of  a  single  hand,  but  grow 
up  from  period  to  period  by  the  labour  of  different  hands,  each  age  adding 
fresh  materials.  A  contemporary  part  forms  the  nucleus  for  retrospective 
additions,  while  it  is  itself  swallowed  up  by  subsequent '  contemporaries,' 
and  in  its  turn  becomes  past  history. 

MS.  Corp.  Chr.  Coll.  Cambr.  7,  the  source  of  the  later  part  of  MS. 
At.  7,  is  a  supplementary  volume  to  the  Historia  aurea  in  C.  C.  C.  C. 
5  and  6,  made  up  of  the  papers  left  by  Will.  Wintershyll  ^  (d.  c.  1424), 
who  had  the  copy  of  the  Hist,  aurea  made  at  his  expense.  The  loose 
sheets  so  left  were  bound  together  in  their  present  form  by  Robert 
Ware,  bursar  of  St.  Albans  after  Wintershyll.  As  Wintershyll  was  a 
man  of  great  learning,  these  sheets  may  have  been  his  own  composition, 
or  compiled  under  his  supervision.  The  MS.  contains  three  (not  five  as 
Nasmith*s  CataL  has  it)  distinct  historical  works ;  the  first  a  history  of 
1377-1405,  on  pp.  1-28,  43.  44,  31,  32,  71,  73,  101-4,  89,  90,  41,  42,  29,30, 
45-8  of  the  present  vol. ;  the  second — which  is  the  continuation  of  Reg. — 
a  chronicle  of  1392-1406,  on  pp.  49-70,  73-88,  91-100,  33-40,  105-136; 
the  third,  of  1392-1422,  on  pp.  137-182  ',  the  earlier  part  being  lost.  The 
first  and  third  are  condensations  of,  or  abstracts  from,  the  second,  between 
1392  and  1406.  The  compiler  of  MS.  Ar.,  however,  not  perceiving  that 
the  second  was  the  right  continuation  of  MS.  Reg.  (whose  last  leaf  is  the 
first  of  this  text)  adopted  the  text  of  No.  3  and  1  (from  which  No.  3  was 
immediately  compiled),  taking  no  notice  of  No.  2,  the  original  of  them 
both. 

Thomas  Walsingham  further  wrote :  (2)  Gesta  Abbatum  S.  Albani,  MS. 
Claud.  E.  iv  (ed.  Riley),  a  compilation  of  the  last  ten  years  of  the  fourteenth 
century,  the  first  section  of  which,  down  to  1255,  is  derived  from  Matthew 
Paris,  the  second,  ending  with  the  death  of  abbat  John  Maryns  in  1308, 

Walsingham  apod  S.  Albannm  poterit  reperire* — and  these  details  are  found  in 
MS.  Reg.;  but  as  this  MS.  is  younger  than  Bodl.  (written  soon  after  1388),  the 
original  MS.  of  the  *  Greater  Chronicle '  must  lie  further  back.  Riley  holds  MS. 
Reg.  to  be  Walsingham's  work,  and  the  corrections  in  it  to  be  in  his  own  hand- 
writing. 

*  So  a  note  on  the  first  page  has  it :  '  Hunc  librum  cronicalem  tarn  gestorum 
rtgum  qnam  abbatum,  post  mortem  Dompni  Willelmi  Wyntershylle  in  quatemis 
dcrelictnm,  connect!  fecit  Dominus  Robertus  Ware ;  et  licet  diversae  materiei 
diversa  sunt,  propter  defectus  quatemonim,  non  consonantia,  student  tamen  lector 
fiores  mellifluos  et  coloribus  amaricatos,  prout  tempora  fuerunt,  degustare,  timere 
ct  rcfutare.* 

*  I  give  these  numbers  from  Riley,  Joh.  de  Trokelowe,  p.  xx. 


xiviii  jismia  Legenna  angtte. 

from  a  compilation  by  an  anonymous  hand,  the  third,  down  to  14  Ricardi 
II  (1390)  is  Walsingham's  own  work.  (3)  Ypodigma  Neustriae,  MS. 
C.  C.  C.  C.  ccxl  (ed.  Riley),  a  manual  of  Norman  and  English  history  from 
Rollo  to  1 419,  dedicated  to  Henry  V,by  way  of  compliment  for  his  recent 
conquests  in  Normandy,  and  derived  from  Will,  de  Jumi^ges,  Diceto, 
Rishanger,  MS.  Reg.  13  C.  ix,  and— for  1393-9— from  C.  C.  C.  C.  7. 

So  Tho.  Walsingham  was  preceded  by  the  unknown  author— or  authors 
—of  the  Chronicon  Angliae*  of  1328-88,  which  was  commenced  after 
1376,  and  followed  by  the  author  of  the  chronicle  in  C.  C.  C.  C.  7,  made 
under  the  auspices  of  Will.  Wintershyll. 

This  Will.  Wintershyll  (or  Wintershull,  C.  C.  C.  C.  5)  must  certainly  be 
ranked  among  the  writers  of  St.  Albans.  He  figures  prominently  in  the 
annals  of  the  abbey.  He  was  for  many  years  elemosinarius  Monasterii 
(*  ad  quem  tutela  manerii  pertinebat '),  chaplain  and  cross-bearer  of  four 
succeeding  abbats  (Thomas  de  la  Mare,  John  Moote  1391-1401,  Will 
Hey  worth  1401-20,  and  John  Whethamstede  1420-40),  once — at  Moote*s 
death — candidate  for  the  abbacy  (*  habebat  5  vota  *).  In  MS.  HarL  3775, 
written  ab.  1429,  he  is  mentioned  as  *  nuper  multo  tempore  elemosinarius,' 
and  was  then  dead  :  he  must  have  lived  between  1350  and  1424.  He  was 
a  great  benefactor  of  the  abbey,  erected  several  altars,  contributed  to 
beautifying  the  church  (Amund.  i.  148-9),  provided  a  Missal  for  the 
chapel  of  St.  Stephen's  (Amund.  i.  450 :  *  Item  unum  Missale  antiquum, 
quod  quondam  deserviebat  in  Capella  S.  Stephani  cum  quatemis  novis, 
sumptibus  eiusdem  Willelmo  eidem  annexis*).  He  made  rolls  of  bene- 
factors and  an  inventory  (ib.  i.  448 :  '  ut  in  Rotulis  Benefactorum  eiusdem, 
et  Inventorio  seu  Memorandorio  eiusdem,  plenius  apparet'),  and  not  im- 
probably wrote  the  report  on  the  dispute  regarding  precedence  between 
the  abbats  of  St.  Albans  and  Westminster  in  1397,  in  MS.  HarL  3775  (ed. 
Riley,  Amund.  i.  414).  He  it  was  who  *  fecit  conscribi  *  (MSS.  C.  C.  C.  C. 
5  and  6)  a  copy  of  John  of  Tynemouth*s  Historia  aurea,  and  left  the  loose 
sheets — probably  his  own  composition — of  the  supplementary  volume, 
C.  C.  C.  C.7'. 

Of  later  writers  we  still  have  to  mention  the  anonymous  author  of  the 

*  Its  primary  anthor  was  evidently  not  Tho.  Walsingham.  Joscelin  (Parker's 
secretary^,  in  his  Catalogus  Historicomm  (ed.  in  Hearne,  Rob.  of  Avesbury), 
clearly  aistingnishes  between  the  two;  he  says,  *Anno  1388  clamit  quidam 
monachns  ut  apparet  S.  Albani  innomincUus,  cuius  extat  Historia  ab  1330  ad 
1388.  Habet  earn  archiepiscopns  Cant.  In  ea  multa  continentnr  de  WicUffe, 
Papali  Scismate,  ct  de  magna  nisticonim  rebellione,  qaae  facta  fiiit  per  id  tempos. 
Incipit :  Rex  Edwardus  fecit  tres  comites  *  (  —  Thompson's  text). 

*  In  MS.  Harl.  3775,  f.  laa,  De  Picturis  et  Imaginibus,  &c.,  he  is  thus  described 
(Riley,  Joh.  Amundesham,  i.  p.  443):  *  Et  in  eadem  navi  Ecclesiae,  ex  opposito 
ostio  ferreo  interclusorio  Capellae  B.  Virginis,  ad  columnam,  iacet  Dominus 
Willelmus  Wyntyrshulle,  quondam  hnius  ecclesiae  Eleemosynarius,  et  quatuor 
Abbatibus  Capellanus  et  Crudfer,  erudilissimus,  qui  altare  Crucis  Inclinatoriae  et 
S.  Laurentii  picturis,  libris,  omamentis,  nna  cum  adiutorio  Domini  Roberti  Ware, 
bursarii,  pulcherrime  decoravit,  et  eidem  Capellae  S.  Mariae  libros,  vestimenta, 
cum  diversis  apparatibus  altaris  diversimode,  secundum  festivitatum  cxigentias, 
sufficienter  in  omatu  excoluit  et  illustravit.' 


3[ntroliuction*  xiix 

Chronicon  rerum  gestarum  in  monasterio  S.  Albani  regnante  Henrico  VI 
(1422-31)  in  MS.  Harl.  3775  (ed.  Riley  Amund.  i.  p.  1-69);  John  Amun- 
desham  or  Amersham,  the  presumed  writer  of  the  annals  of  the  twenty 
years  of  John  Whethamstede's  first  abbacy  (1420-40)  in  MS.  Claudius 
D.  i  (ed.  Riley) ;  and  the  great  John  Whethamstede  himself  (d.  1465), 
under  whose  name  we  have  a  register  (Registrum  abbatiae  J  oh.  Whetham- 
stede, MS.  Amund.  iii  in  Coll.  of  Arms,  ed.  Riley),  extending  over  the 
first  ten  years  of  his  second  abbacy  (1452-62),  but  which  is  more  probably 
a  compilation  made  after  his  death  from  two  registers  kept  by  him  or 
under  his  supervision,  and  a  series  of  letters  (in  MS.  Claud.  D.  i.  f.  1-32) 
written  during  his  first  abbacy,  in  a  singularly  verbose  and  prolix  style 
(ed.  Riley).  This  register  was  succeeded  by  those  of  William  Albon, 
abbat  1465-76,  and  William  Wallingford,  abbat  1476-84,  which  are 
destitute  of  historical  details,  and  illustrate  the  state  of  helpless  decrepitude 
and  decadence  into  which  the  monastery  had  then  fallen. 

These,  then,  are  the  chroniclers  of  St.  Albans,  as  at  present  known.  It 
has  been  seen  that  there  is  a  break  in  the  histories  from  1327  to  1376, 
and  in  the  names  from  Henry  de  Blancford  to  Tho.  Walsingham  or  the 
anonymous  author  of  the  Chronicon  Angliae  ;  a  break  extending  over  the 
whole  reign  of  Edward  III.  To  explain  this  fact,  it  has  been  assumed 
that  the  annalists  of  St  Albans  had  died  out,  either  because  the  immense 
superiority  of  Matthew  Paris  and  his  chief  follower  Matthew  of  West- 
minster acted  as  a  deterrent  to  others,  or  because  the  stream  of 
historiography  had  diverted  into  other  channels,  as  in  Higden  and  Trivet, 
and  that  a  few  meagre  continuations  of  Matthew  of  Westminster  and 
Higden  were  all  that  helped  to  fill  the  vacuum  caused  by  the  defeasance 
of  the  older  school  of  annalists. 

Now  this  conclusion  was  premature ;  the  vacuum  does  not  exist,  the 
series  of  writers  is  unbroken.  The  gap  is  exactly  covered  by  John  of 
Tynemouth^s  Historia  aurea  down  to  1347,  and  his  continual  or  in  MS, 
CC.C.C,  6  down  to  iyj7 ;  and  his  name  is  the  connecting  link  between  the 
older  and  younger  annalists  0/  St,  Albans,  If  this  fact  has  hitherto  been 
overlooked,  it  is  because  his  chronicle  of  the  first  half  of  Edward's  reign 
is  an  integral  part  of  his  universal  history.  He  is  the  pseudo-Walter 
Hemingford^,  whose  text  in  Hearne  ^,  considered  so  valuable  for  this  reign, 
is  nothing  but  a  part  (1327-46)  of  John  of  Tynemouth's  work.  He  is  the 
source  of  Tho,  Walsingham' s  Hist,  Anglicana  (MS.  Ar,)  for  1327-43'; 

*  Walter  Hemingford,  or  W.  de  Gisburn,  was  bom  probably  at  Hemingbarg  and 
edacated  in  the  priory  of  Gisburn,  of  which  he  became  sub-prior;  as  such  he  was 
sent  to  a  conference,  Nov.  i,  1302;  he  certainly  survived  Archbp.  Winchelsea 
(d.  1313).  The  eailiest  MSS.  ol  his  Chron.  a  Conquaestu  end  in  1297,  but  he 
states  his  intention  of  carrying  it  on  to  1300;  in  MS.  Lansd.  239  it  is  continued  to 
1307  ;  but  the  continuation  down  to  1.^46  i^the  years  1315-27  are  omitted)  in  MS. 
C.  C.C.  C.  250  is  not  his,  but  John  of  Tynemouth's.  His  chronicle  is  *oue  of  the 
most  valuable  of  our  mediaeval  chronicles,  as  well  for  its  vigorous  and  pleasing 
style,  as  for  the  accuracy  of  its  information.  It  displays  good  judgement,  clearness 
of  perception,  and  moderation  of  opinion.'     It  preserves  many  original  documents. 

'  And  C.  Hamilton,  1848  Jor  the  English  Historical  Society). 

'  And  for  MS.  Harl.  655,  from  which  MS.  Ar.  is  immediately  taken ;  both  MSS., 


1  Botja  legentia  anglte. 

and  his  continuatorin  C,  C,  CCS  is  the  main  source  of  both  thf  Chromam 
Angliae  ab.  1328-88  (ed.  Thompson)  and  The,  Walsingham  for  1343-77. 
He  is  the  source  of  Knighton.  His  own  contemporary  history  begins 
where  Henry  de  Blancford  probably  ended,  and  where  Higden's  first 
edition  (of  1327)  ended,  with  whose  last  sentence  he  starts,  proceeding 
thenceforth  independently — the  coronation  of  Edward  HI  (it  begins: 
'  Edwardus  igitur  post  Conquaestum  3^",  annos  14  in  festo  S.  Bricii  ante 
coronationem  suam  lam  habens,  in  vigilia  Purificationis  b.  Mariae  apud 
Westmonasterium  solempniter  coronatur ').  It  ends,  somewhat  abruptly, 
in  Lib.  21,  Cap.  81,  with  the  capture  of  Charles  of  Blois,  June  20,  1347, 
the  dispersal  of  French  victualling  vessels  attempting  to  enter  Calais, 
June  25,  and  a  letter  (found  on  shore)  describing  the  '  defectum  et  miseriam 
obsessorum '  in  Calais  (the  French  text  of  which  letter  is  given  by  Rob.  of 
Avesbury) ;  without  relating  the  further  events  leading  to  the  capture  of 
Calais,  as  given  by  Robert  of  Avesbury  under  these  heads :  *  De  adventu 
regis  Franciae*  (July  27)  *et  eius  fuga*  (Aug.  2)  with  a  letter  in  French  of 
the  king  to  the  archbp.  on  these  events  (Aug.  3),  *  Captio  de  Caleys* 
(Aug.  3)  ^  *  Tenor  treugarum  *  (Sept.  25)  with  the  Articuli  et  capitula  in 
French.  Why  he  stops  short  in  the  midst  of  these  events  does  not 
appear.  In  the  style  of  this  history  we  easily  recognize  the  author  of 
the  Sanctilogium — the  same  vicious  use  of  *  enim,*  the  same  love  of  the 
marvellous  as  expressed  in  '  legends '  of  apparitions,  visions,  &c,  inserted 
in  his  history  '. 

The  continuation  in  MS.  C.  C.  C.  C.  6  (no  other  MS.  is  known  to  exist) 
starts  backwards  with  1343 — the  mission  of  Henry  of  Lancaster  and 
other  convoys  to  Rome  to  treat  of  Edward's  right  to  the  French  crown, 
beginning :  *  Sub  eodem  tempore  missi  sunt  in  parte  Regis  Anglorum 
procuratores  ad  curiam  Romanam  Dominus  Henricus  de  Lancastria, 
Comes  de  Derby,  Hugo  le  Spencer,  Radulphus  de  Stafford,'  &c.  (Chron. 
Angliae,  p.  15;  Hist  Anglic,  p.  261).  It  ends  with  the  close  of 
Edward  Ill's  reign,  1377.  It  has  a  somewhat  different  arrangement, 
always  beginning  with  *Anno  gratiae,'  &c.,  foUowed  immediately  by 
the  text  and  aifecting  the  construction   (for  instance,  *Anno  gratiae 

however,  abridge  somewhat  John  of  Tynemotith*s  text,  omitting  several  of  the 
documents. 

^  The  Lambeth  MS.  of  the  Hist,  aiirea,  indeed,  «nds  with  a  short  notice  of  the 
capture  of  Calais,  but  this  is  an  addition  from  Higden. 

*  So  in  the  beginning  of  Edward's  reign,  he  relates  a  vision,  beginning :  '  Hoc 
eodem  tempore  fuit  in  Westmerlandia  senex  quidam  venerabilis,  ab  Edwardo 
Primo,  cui  in  adolescentia  servierat  sufHcienter  ditatus  .  . .  Nocte  vero  qaadam, 
dum  membra  sopori  dedisset,  usque  ad  plana  Sarisburiae  per  longa  terrarum  spatia 
subito  sc  translatnm  videbat,  et  ecce  a  septentrione  exercitus  magnus  et  terribilis 
cum  equis  et  armis  pice  nigrioribus  apparebat,  quem  nudus  quidam  antecedens 
crucem  in  humeris  baiulavit,  &c.  (the  vision  is  an  anticipation  of  the  war  with  the 
Scots).  As  he  gives  only  a  vague  date,  he  may  possibly  have  heard  the  story 
while  yet  at  Tynemouth.  Another  legend  (*de  muliere  ab  incubo  cognita,  in 
parochia  de  Kyngesley,  Winton.*)  is  given  in  1337;  Tho.  Walsingham  here  gives 
three  stories  of  the  same  neighbourhood.  In  1338  it  is  mentioned  that  'in  villa 
de  Leghton  iuxta  Hnntindon  natns  est  vitulus  a  habens  capita  et  8  pedes,'  &c 


3Inttotiuctton.  u 

MCCCXLVill  fuit  magna  pluviae  inundatio  quae  duravit  a  festo  nativ. 
S.  loh.  bapt.  usqae  ad  sequens  natale  Domini,'  &€.)>  whereas  John  of 
Tynemoutb  after  the  date  continues  with  *  Hoc  anno/  &c.,  and  differs 
in  other  respects— as  in  the  use  of  Higden's  later  editions — from  John  of 
Tynemoutb,  who,  therefore,  cannot  be  its  author.  It  must  be  ascribed  to 
an  anonymous  monk  of  St.  Albans. 

Both  John  of  Tynemouth's  own  work  and  that  of  his  continuator  are 
extremely  valuable  as  being  contemporary  history,  and  among  the  chief 
original  sources  for  the  reign  of  Edward  III. 

John  of  Tynemoutb,  then,  was  indubitably  connected  with  St.  Albans, 
and  this  is  the  reason  indicated  above  which  decides  the  point.  Nay, 
more:  his  history  is  conspicuous  for  the  great  number  of  original 
documents — letters  to  and  from  the  Pope,  the  King  of  France,  the 
Archbishop  of  Canterbury,  &c. — taken  no  doubt  from  the  archives  as 
deposited  at  St.  Albans.  Such  documents  would  be  accessible  only  to 
a  man  of  official  character,  and  so  we  may  conclude  that  our  author  was 
historiographus,  perhaps  historiographer  royal  (as  Rishanger). 

Now,  if  he  was  a  monk  of  St.  Albans,  it  is  little  likely  that  he  should 
have  gone  there  in  his  after  life ;  it  is  far  more  probable  that  he  did  so 
in  his  prime  of  life,  when  his  task  was  still  before  him.  We  have  seen 
that  in  1325  another  name  occurs  as  vicar  of  Tynemoutb— at  which  time 
he  would  be  about  thirty-five.  We  may  readily  believe  that  he  then  had 
ceased  to  be  vicar  because  he  had  gone  to  St.  Albans.  He  would  then 
be  just  in  time  to  take  up  the  work  of  Trokelowe  and  Blancford,  and 
succeed  to  the  office  of  scriptorarius.  He  may  even  have  been  called  to 
St.  Albans  to  fill  that  post  at  its  vacancy. 

Here  he  would  continue  his  studies,  mature  the  plan  of  his  works,  and 
prepare  the  materials.  He  would  be  buried  in  the  seclusion  of  the 
Scriptorium,  and  diligently  search  its  volumes. 

But  the  tasks  he  had  set  to  himself— a  history  of  the  world,  a  Legendary 
of  all  the  Saints  of  England,  &c.— were  so  immense  that  even  the  rich 
treasures  of  this  great  library  would  not  suffice,  especially  for  his  Sancti- 
logium.  Even  if  it  possessed  all  the  works  of  Goscelin,  Osbem,  Eadmer, 
Will,  of  Malmesbury,  Matthew  Paris,  the  materials  would  by  no  means 
be  complete.  So  his  next  years  were  given  to  travelling  to  supplement 
his  materials  and  fill  up  the  deficiencies.  We  learn  from  himself  that  he 
was  at  Ely*,  Canterbury*,  London  (see  Botulph),  Glastonbury^,  Here- 

*  *In  monasterio  heliensi  scriptum  inveni,'  &c.,  St.  Alban,  p.  36,  Edw.  m.  350. 

•  Mildred,  p.  197:  *  Invenio  enim  scriptum  in  cenobio  S.  Grcgorii  Cantuarie, 
quod  anno  domini  1085  Lanfrancns  archiep.  corpora  SS.  virginnm  Mild  rede  et 
Edbnrge,  in  Thaneto  insula  sepulta,  de  terra  levavit,  et  in  ecclesia  b.  Gregorii 
Cantuarie  quam  ad  paup>erum  solamen  paulo  ante  de  rebus  ecclesie  cui  presidebat 
ditauerat,  cum  magno  honore  transferens  coUocavit.  Ibi  renera  scrinium  satis 
preciosum  aduentantibus  ostenditur ;  sed  et  altercationem  inter  monachos  et 
canonicos  pro  corpore  S.  Mildrede,  nondum  tempore  nostro  sedatam,  peritioribus 
discutiendam  relinquo,  qui  quod  in  utroqne  loco  scriptum  repperi,  ad  futurorum 
noticiam  pcruenire  volui   ;  similarly  Edburg,  p.  310. 

'  Patric,  p.  389:  *Que  autem  inferius  digest  a  sunt,  apud  Glastoniam  ex  libris 
monasteriis  illius  excerpsi,  que  si  veritatem  sapiant  lectoris  arbitrio  relinquo.' 


Hi  BoDa  legenna  9nglte. 

ford  ^  in  Wales  \  searching  the  libraries  of  the  monasteries  and  cathedral* 
churches.  He  traversed  all  England  and  Wales,  but  there  is  no  evidence 
that  he  went  beyond.  How  did  he  manage  ?  He  excerpted  and  compared 
notes.  *Apud  Glastoniam  de  libris  monasticis  excerpsi^  he  says  once 
(Patr.  p.  289) ;  *  in  quibusdam  locis  scriptum  inveni,'  he  says  sometimes*. 
As  the  MSS.  were  too  valuable  to  be  borrowed  he  had  to  use  them 
on  the  spot,  and  as  he  did  not  want  the  whole  lives  he  had  to  excerpt 
them  \  if  he  meets  with  conflicting  opinions  he  registers  them  both, 
satisfied  with  being  a  'relator  simplex'  of  his  informants.  Sometimes 
his  labours  were  not  crowned  with  success :  a  life  of  St.  Kened,  *in  uno 
solo  loco  Walliae,'  had  become  illegible  from  age ;  the  acts  of  S.  Kynes- 
burga  had  perished  in  the  Danish  period. 

In  thus  travelling  in  the  interests  of  science  he  followed  in  the  steps  of 
Goscelinus,  and  set  himself  the  example  to  subsequent  antiquarieSi  as 
Boston  and  Leland. 

His  way  of  treating  his  materials  he  himself  defines  thus :  'Ego  vero 
in  prescriptis  et  dubiis,  et  in  sequentibus  non  nullis,  auctoritatem  dis- 
cutiendi  et  diffiniendi  mihi  non  presumo,  sed  tamquam  relator  simplex, 
que  in  diuersis  libris  et  locis  sine  laboribus  et  difficultate  sedulus  indagator 
reperire  potui,  ardua  peritis  ventilanda  relinquens  sine  invidia,  com- 
munico*  (Patr.  p.  290).  He  uses  no  criticism,  is  not  sceptical,  takes  every- 
thing for  granted  that  comes  under  his  notice,  even  the  most  marvellous 
or  incredible,  is  of  unlimited  credulity,  and  delights  especially  in  gruesome 
tales— apparitions  of  the  dead,  visions,  *  prodigia,  portenta*,'  &c.f  ascribing 
everything  to  *  virtuti  divinae,  non  humanae.'  He  always  gives  as  little 
as  possible  of  his  own,  makes  no  remarks,  and  simply  lets  his  sources 
speak.  Even  in  the  Historia  aurea  he  is  extremely  sparing  of  words,  and 
rather  gives  documents,  &c.,  than  take  the  trouble  of  expressing  himself; 
the  bulk  of  this  work  consists  in  extracts  from  Higden,  &c.  He  is  not 
a  man  of  genius  or  of  brilliant  parts,  but  a  compiler;  no  historian 
in  the  modem  sense,  but  an  antiquary,  a  collector  of  facts,  dates, 
documents,  &c. 

The  materials  collected  he  might  use  in  different  works :  indeed,  the 
same  lives,  stories,  &c.,  are  found  in  the  same,  or  almost  the  same  words 
in  his  Sanctilogium,  Martyrologium,  and  Historia  aurea— which  is  in  the 

*  Tho.  Heref,  p.  37  a:  *Miracnla  vero  que  post  obitum  eius  ad  laadem  et 
honorem  nominis  sui  pcccatoribus  ostendere  dignatas  est  omnipotens  dens,  in 
diuersis  voluminibus  in  loco  requietionis  eius  quasi  iafinita  vidi.  . .  .  Vidi  etiam 
in  uno  volumine  in  loco  prefato  de  diversis  miraculis  et  morborum  generibns  que 
per  S.  Thomam  patrata  fuerant  et  ostensa,  quadraginta  viginti  quinqne.' 

^  Kened,  p.  109:  *Multa  alia  de  confessore  islo  glorioso  in  nno  solo  loco 
Wallie  scripta  vidi,  que  vetustate  quasi  deleta  legi  non  potcrant' 

'  Cf.  Alban  :  *  ludicia  prcmissorum  discutienda  lectoribus  peritis  relinquens ;  que 
diuersis  in  locis  exarata  repperi,  sine  inuidia  scribendo  communicare  dccreui.' 

*  His  excerpts  were  no  doubt  often  hastily  made;  this  explains  the  extreme 
brevity  often  found  in  his  abridgements,  to  the  detriment  of  the  construction,  and 
the  mistakes,  both  in  grammar  and  dates,  that  are  not  uncommon  in  his  writings. 

*  Herein  he  differs  from  Walter  Hemingford,  who  rather  records  eclipses,  earth- 
quakes, pestilences,  and  other  natural  phenomena. 


3|nttOtlUCtiOtL  liii 

main  an  ecclesiastical  history,  treating  chiefly  of  the  Saints  of  the  different 
epochs — ^and  would,  of  course,  also  occur  in  his  Lectionarium. 

It  would  be  vain  to  attempt  defining  the  chronology  of  his  works,  as 
most  of  them  are  lost,  and  the  Historia  aurea  is  still  in  MS.  awaiting  the 
editor;  but  it  seems  that  he  had  several  works  in  hand  at  one  and 
the  same  time.  His  industry,  to  judge  from  the  number  of  big  volumes 
he  left,  mast  have  been  marvellous. 

The  Sanctilogium  (MS.  Tib.  E.  i)  was  certainly  completed  before  the 
middle  of  the  fourteenth  century.  The  Historia  aurea  breaks  off  rather 
abruptly  in  the  midst  of  the  siege  of  Calais,  June,  1347.  The  reason 
suggests  itself  that  he  was  not  left  to  finish  his  work.  Then,  what  more 
likely  than  that  he  was  swept  away  by  the  great  plague  of  1348-9  \ 
which,  within  a  short  time,  took  off  more  than  forty  of  the  monks  of 
St.  Albans  out  of  a  total  of  about  sixty —at  which  date  he  would  be  about 
sixty  years  of  age?  His  life  would  thus  be  fixed  between  1290  and  1349'. 
There  is  other  evidence  to  support  this  date.  His  latest  Saint  is  Thomas 
de  la  Hale,  martyred  at  Dover,  1295,  whose  life,  with  the  '  Miracula  post 
transitum,'  must  be  of  somewhat  kter  date ;  Thomas,  bp.  of  Hereford 
(d.  1282),  was  canonized  in  1320.  He  uses  Trivet  (c.  1 260-1 330),  whose 
Annales,  about  1 136  to  1307,  and  continued  to  13 18,  are  one  of  the  chief 
sources  of  the  century  (used  also  by  Walsingham  and  MS.  Reg.  13  C.  ix). 
He  uses  Higden,  but  only  his  first  edition  of  1327— not  those  of  1336, 
134 1 » I347>  1352-  He  uses  the  so-called  Brompton,  but  for  this  chronicle 
no  date  can  be  given,  except  that  it  was  made  after  Higden,  and  is  based 
on  a  previous  compilation  made  probably  by  a  person  connected  with 
Norwich.  But  he  is  used  by  Knighton  (d.  c.  1366),  the  second  and  third 
books  of  whose  Chronicle  are  mostly  transcribed  from  John  of  Tyne- 
mouth,  and  is  known,  though  distantly,  to  Murimuth  (i  274-1 347),  whose 
Continuatio  cronicarum  extended  to  1337  in  its  first  edition,  to  1347  in 
the  second,  and  to  Robert  of  Avesbury,  whose  history  ends  in  1356. 

*  'A.D.  1349  magna  mortalitas  hominum  grassata  est  per  orbem,  incipiens  ab 
anstralibas  et  borealibns  plagis,  tantaque  dade  desaeviens,  nt  vix  media  pars 
hominam  remaneret.  Tnnc  villae  olim  hominibus  refertissimae,  suis  destitutae 
simt  colonis,  ct  adeo  crebra  pestis  invaluit,  ut  vix  vivi  potuerint  mortuos  sepelire. 
In  quibasdam  vero  religiosonim  domibus  de  a6  supercrant  tantnm  duo.  Nam,  ut 
taceamus  de  aliis  monasteriis,  apud  S.  Albanum,  in  ipso  monasterio  amplius  quam 
40  monachi  parvo  tempore  obierunt'  (Chr.  Angl.,  p.  27).  *  Pestilentia  .  .  .  incepit 
in  Anglia  in  partibus  Dorccstriae,  circiter  festum  S.  Petri  quod  dicitur  Ad  vincula, 
a,  d.  1348,  statimque  de  loco  ad  locum  progrediens  subito  et  occidens  sanos  quam 
plurimos  de  mane  ante  meridiem  rebus  exemit  humnnis;  nullum  quidem  quern 
mori  voluit  ultra  tres  vel  quatuor  dies  vivere  vix  pcrmisit,  sine  delectu  etiam 
pcrsonarum,  paucis  divitibus  dumtaxat  exceptis.  Circiterque  festum  Omnium  SS. 
ix>ndonias  venicns,  cotidie  multos  vita  privavit,  et  in  tantum  excrevit  quod  a  festo 
Purificationis  usque  post  Pascha  in  novo  tunc  facto  cimiterio  iuxta  Smithfield  plus 
quam  CC.  corpora  defunclorum,  praeter  corpora  quae  in  aliis  cimiteriis  civitatis 
eiusflem  sepeliebantur,  quasi  diebus  singulis  scpulta  fuerunt.  Superveniente  vero 
Spiritus  S.  gratia,  vid.  in  festo  Pentecostes,  cessavit  Londoniis,  versus  boream  pro- 
cedendo, in  quibns  partibus  cessavit  etiam  circiter  festum  S.  Michaelis,  a.  d.  1349* 
(Rob.  Avcsb.,  p.  406). 

*  Boston,  B.le,  Pits  say  that  he  flourished  1366;  but  the  dates  of  these  biblio- 
graphers are  seldom  to  be  trusted. 


liv  jeotia  Heg^enna  ^nglie. 

Of  John  of  Tynemouth*s  works,  as  enumerated  by  Boston,  most  are 
lost.  So  his  Commentary  on  the  Pentateuch,  Joshua,  Judges,  King^,  and 
the  Apocalypse, '  in  maximo  volumine,'  which  is  commended  for  its  literal 
no  less  than  moral  and  allegorical  interpretation  of  Scripture ;  possibly 
Capgrave,  in  his  commentary  on  the  same  books,  ransacked  this  work 
in  the  same  way  as  he  did  his  Sanctilogium.  So  his  Lectionarium,  with 
short  lives  of  all  the  Saints  of  the  Church  of  Salisbury  for  the  lessons. 
So  the  Appendices  to  Bede's  Martyrology.  So  also  the  *  Liber  servorum 
Dei  maior  qui  vocatur  Martyrologium,  in  maximo  volumine '  (as  contra- 
distinguished from  the  *  Liber  servorum  Dei  minor  qui  vocatur  Sancti* 
logium  ex  vitis  et  miraculis  Sanctorum  Angliae,  Walliae,  Scotiae  et 
Hiberniae  collectum,  in  magno  volumine  *)^  Of  this  Martyrology — 
which,  as  the  name  and  size  imply,  must  have  contained  the  lives  of  all 
the  generally  acknowledged  Saints  of  the  whole  Catholic  Church^,  and 
not  the  English  Saints  alone— Tanner  cites  a  MS.  '  in  bibl.  S.  Albani,' 
but  every  trace  of  this  is  lost.  Happily  some  of  its  pieces  have  been 
preserved  in  MS.  BodL  240  (a  Bury  St.  Edmunds  collection),  together 
with  others  from  the  Sanctilogium ;  the  former  being  headed  *  lohannes 
in  Martilogio,'  the  others  *  loh.  in  Sanctilogio.'  I  give  a  list  of  the  two  :— 

lohannes  in  Martilogio.  lohannes  in  Sanctilogio. 

Cuthburga.  Karileph  (Narr.). 

Keyna.  Cogitante  me  (ia  Ninian). 

Walburga.  Alban. 

Wlfhilda.  Maxentia. 

lustus.  Indractus. 

Herbertus  puer.  Lethardus. 

Robertus  ab.  Yvo  et  Athanatus. 

Ebba.  Deusdedit 

Hildelitha.  Fiacrius, 

Kineburga  et  Kineswitha.  Kened. 

Erkengoda.  Werburg. 

Derithea  quae  et  Itta — 
De  rasura,  tonsura  et  corona 
monachorum. 

Walleuus  is  simply  headed  loh.  Anglicus.  Now,  in  comparing  the 
texts  given  in  Bodl.  from  the  Martyrology  with  those  of  our  Collection  in 

^  Bale  and  Pits  falsely  consider  both  works  as  the  two  parts  of  a  Sanctilogium 
Angliae.  Bale  sa3rs:  *Maltis  vir  ille  nominibns  perpctnam  gloriam,  tunc  hoc 
praecipne  facto  meritns  est,  quod  Gnidonem  ilium  Dionysianum  abbatem,  Galium, 
qui  de  vitis  Sanctorum  magna  volumina  congessit,  imitatns,  grande  volumen  et 
ipse  de  vitis  et  miraculis  Sanctorum  Angliae,  Vvalliae,  Scotiae,  et  Hiberniae  fecit. 
Quod  opus  Sanctilogium  vocabat,  atque  in  duas  partes  divisit :  quarum  miam, 
maiorem  servorum  Dei  librum  censuit  nominandam,  alteram  vero  minorem.* 
Pits:  *  Vitas,  res  gestas,  et  miracula  Sanctorum  Angliae,  Walliae,  Scotiae,  et 
Hiberniae  ingend  volumine  complexus  est.  Totum  opus  in  duas  partes  distri- 
butum  Sanctilogium  servorum  Dei  mains  et  minus  nominavit.'  The  Mart,  included 
English  Saints,  as  well  as  others,  and  was  no  doubt  an  independent  collection. 


3|nttotiuctton.  iv 

MS.  Tib.,  we  find  them  nearly  the  same,  perhaps  a  little  more  abridged 
in  the  former.    The  last  two  are  not  found  in  the  Sanctilogium. 

So  the  Sanctilogium  and  the  Historia  aurea  are  the  only  works  of  John 
of  Tynemouth  known  to  exist  \  Of  the  Sanctilogium  I  have  already  said 
all  that  can  be  said.    The  Historia  aurea  has  never  yet  been  examined. 

The  Historia  aurea  (so-called  in  imitation  of  the  Legenda  aurea  by 
Jacobus  a  Voragine)  or  Liber  Chronicorum,  is  extant  in  three  sets  of 
MSS.,  all  large  folio  volumes  with  double  columns. 

I.  MSS.  Lambeth,  10-12,  late  fourteenth  century,  titled  (by  a  later  hand) 
'  lohannis  de  Tinmouth  (vel,  ut  in  quibusdam  exemplaribus,  lohannis 
Peccatoris,  Eborum  dioceseos)  Historia  aurea  sine  Liber  Chronicorum 
ab  initio  mundi  ad  a.  1347  quo  Franci  urbem  Calesie  Regi  Angliae 
reddiderunt.'  MS.  10,  Prima  pars  Historiae  aureae,  contains  in  302  fol. 
the  first  ten  books,  from  the  beginning  of  the  world  down  to  Nero ;  fol.  48 
is  wanting.  MS.  11,  Secunda  pars  Hist,  aureae,  gives  in  292  fol.  books 
1 1- 1 8,  to  A.  D.  605  (beginning  ^Vespasianus  igitur  post  mortem  Galbae, 
Othonis  et  Vitellii  regno  potitus  est ') ;  some  leaves  at  the  end  are  missing. 
MS.  12,  Tertia  pars  H.  A.,  has  in  255  fol.  books  19-23 ;  the  19  comprising 
the  years  602-670  (beginning  'Postquam  Mauricius  milites  suos  non 
prohiberet  a  rapinis,  iussu  Foce  una  cum  uxore  et  filiis  quinque  interfectus 
est');  20,670-800;  21,  800-1060;  22,  1060-1273;  23,  1273-1347.  The 
last  chapter  treats  De  captione  Caroli  de  Blois ;  but  at  the  end  a  short 
notice  is  added,  announcing  the  capture  of  Calais  (*  Eodem  anno  post 
annalem  fere  obsidionem,  famis  coacti  molestia,  saluis  vita  et  membris, 
qui  intus  erant  regi  Anglie  urbem  Calesii  reddiderunt ' ;  rest  of  the  page 
left  vacant),  which  notice  is  a  later  addition  from  Higden.  The  Hist, 
aurea  is  followed,  f.  248-54,  by  a  *  Legenda  quorundam  sanctorum  cum 
aliis  quibusdam  notabilibus '  (so  title  by  a  later  hand),  comprising  lives  of— 

S.  Etheldreda, 

„  Sexburga, 

„  Werburga, 

„  David  Menevensis, 

„  Patric, 

„  Bregwinus, 

the  texts  of  which,  with  slight  variations,  are  those  given  in  the  Sancti- 
logium. St.  Bregwin  has  been  ed.  in  Wharton,  Anglia  Sacra,  from 
this  MS.' 

*  Newcome,  Hist,  of  St.  Albans,  p.  401,  ascribes  to  John  of  T.  also  a  life  of 
Sl  Alban.  *  but  I  believe  it  has  perished.'  In  MS.  C.  C.  C.  O.  134,  the  Vita  Oswini 
is  ascrif^ed  to  him  ('  lohannis  de  Tinmouth,  Sancti  Regis  et  martyris  Oswini  vita, 
cum  officio  pro  eius  festo').  Joscelin,  Catal.  Hist,  (in  Ileame,  Rob.  of  Avesbury), 
adds  another  work :  *  Scripsit  etiam  Excerptiones  aureae  historiae,  quae  sic 
incipiunt :  In  primipio  creavii  deus  celum  et  terram.  Habet  M»".  loannes  Baker, 
frater  Archicpiscopi  Cant.' 

^  At  the  end,  f.  354.  follow,  by  another  hand,  two  prophecies  of  Tho.  Beket 
(•de  Ampulla;  de  Lilio  et  Leone  et  Filio  hominis'),  written  in  1407  *de  una 
ceilula  valde  vetusta,*  and  signed  *quod  Fishboume'  (name  of  the  scribe);  then, 
'Causae   cur  Scoti  Antipape   (Cardinali  Gebenensi)   adheserunt   contra  papam 


ivi  BtmsL  Hegenna  anglie. 

2.  MSS.  C.  C.  C.  C.  5  and  6 ;  both  marked :  *  Hie  est  liber  S.  Albani  de 
libraria  Conventus.'  The  history  of  this  copy  is  given  in  the  following 
note  by  a  contemporary  hand:  *Vir  venerabilis  dominus  Willelmos 
Wyntershulle,  quondam  huius  Monasterii  monachus,  inter  plurima  bene- 
ficia  quibus  honorem  huius  ecclesie  multipliciter  ampliauit,  banc  historiam, 
que  dicitur  Aurea,  et  in  partes  duas  diuiditur,  non  sine  magnis  sumptibus 
fecit  conscribi.  Quod  opus  in  libraria  conuentus  ad  opus  daustralium 
voluit  remanere  ^  Cuius  donum  auctorizando  confirmauit  reuerendus  in 
Christo  huius  Monasterii  pater  et  abbas,  dominus  videlicet  lohannes 
Whethamstede,  sacre  theologie  professor,  predictumque  librum  in  duobus 
voluminibus  ut  predicitur  diuisum,  ad  opus  sui  Conuentus  pro  futuris 
temporibus  perenniler  stabiliuit.' 

MS.  5.  Historie  auree  pars  prima',  contains,  in  285  fol.,  the  eleven  first 
books,  ending  in  the  chapter  *  De  SS.  Agapito  et  ceteris  martiribus,'  with 
the  words  *  Item  4  Kl.  lun.  apud  Ychoniam  civitatem  Ysaurie  sub  Aureliano 
Imp.  Passio  S.  Cononis  mart,  et  filii  eius  qui . .  .  constanter  superauerunt 
Postea*— the  last  two  leaves  wanting. 

MS.  6  begins  with  *  Liber  12.  cronicarum  lohannis:  De  S.  Maurido 
cum  sociis  eius  (Dioclesianus  incepit  regnare  et  regnavit  20  annis,  &c)  • ; 
after  f.  303,  ending  with  the  words  ('  Ex  quibus  nisi  deus  auertat,  grauia 
timeri  possunt  discrimina  provenire.  Nos  ad  instantiam  .  .  . ')  of  the 
*  literae  Edwardi  delegatis  pape  et  vicecomitibus  suis'  (Heame,  Hemingf. 
"•  371);  t^c  concluding  chapters  were  early  wanting,  and,  partially  to 
supply  the  gap,  a  leaf  (f.  304)  has  been  inlaid  by  Parker's  Secretary,  and 
the  text  continued  down  to  '  et  in  prisonis  nostris  salvo  custodire  facias 
donee  aliud  inde  precepimus  et  desti  . . .'  (end  of  above  letter),  after  which 
the  following  eleven  heads  of  chapters— but  no  text — have  been  added  by 
Joscelin  (another  Secretary  of  Parker),  viz. — 

I.  Qualiter  papa  scripsit  regi  Edwardo  quod  nuntios  ut  condictum 
fuerat  non  raisit  ad  curiam  (the  letter  is  of  1346). 

Urbannm ' ;  and  <  Ordinata  in  urbe  London,  prae  gaudio  reventas  Regis  Henr.  VI 
a  region e  longinqua.' 

'  These  words  sound  almost  as  a  protest  against  the  scattering  of  MSS.,  as  in 
the  case  of  MS.  Tib.  While  Tib.  was  given  away  to  the  cell  of  Redbura  by  abbat 
Thomas  de  la  Mare,  this  MS.  was  to  remain  in  the  abbey  library  for  the  use  of  the 
monks.  Possibly  the  original  MS.  of  the  Historia  anrea  had  also  been  given 
away,  and  this  may  be  the  reason  why  this  new  MS.  was  made.  At  least,  all  the 
MSS.  of  the  Hist,  aurea  still  extant  are  comparatively  late. 

*  The  MS.  is  preceded  by  an  alphabetical  index  *  nominum  et  rerum,*  which — 
as  the  first  folio  is  wanting — begins :  *  Cresus  rex  versu  equiuoco  deiectns  devin- 
citur  105  *  (the  number  means  the  fol.  where  the  story  is  found),  *Cresi  phantastica 
filia  semjver  bellum  dissuasit  105,  Cerimonialia  in  Christo  completa  fuenmt  181,* 
&c.  On  the  verso  of  f.  i ,  Bale's  account  of  John  of  Tynemouth  is  given,  followed 
by  the  note  (from  Parker's  Secretar>') :  *  Hunc  authorem  in  quibosdam  libris 
tradunt  authorem  esse  lohannem  Anglicum,  ut  habetur  in  exemplari  scripto  M^* 
Richardi  Price  in  Wallia,  qui  habet  plures  libros  usque  ad  .  .  .  (left  out) ;  inter 
quos  capite  49  habentur  quaedam  gravamina — 4  scil. — monachoram  S.  Kdmundi 
contra  Willelmum  Ep.  Norwicensem  circa  a.  d.  1344.  Ubi  etiam  recitantur  cartae 
plurimorum  re^um  et  pontificum  pro  libertatibus  praedicti  monasterii.'  This 
Price  MS.  is  Bodl.  240,  which  contains  the  passage  referred  to.  In  MS.  Bodl., 
however,  the  name  is  Thomas  Price. 


3(nttoiiuctton»  ivif 

2.  Qoaliter  rex  Angliae  assent  Treugas  per  Philippum  de  Valesio  a 
parte  violatas,  et  ipsum  monet  de  observatione  illarum. 

3.  Litera  Pbilippi  regis  Franciae  missa  regi  Scotorum  ante  transitum 
regis  Angliae  in  Normanniam. 

4.  Litera  regis  Franciae  missa  regi  Scotiae  statim  post  adventum  regis 
Angliae  in  Normanniam. 

5.  Litera  missa  Edwardo  regi  Angliae  ante  helium  de  Cressi  per 
Philippum. 

6.  Responsio  Edwardi.     (So  far  pseudo-Walter  Hemingford^ 

7.  De  victoria  regis  Edwardi  habita  apud  Cressy  (1346). 

8.  De  bello  facto  apud  Dunelm.  (^battle  of  Neville's  Cross,  1346). 

9.  De  victoria  contra  Gallicos  Thomae  de  Dagworth  divinitus  collata 
(1346). 

la  Qoaliter  papa  post  victoriam  regi  Angliae  scripsit  (1347 ;  cf.  Rob. 
de  Avesbury,  p.  377). 

1 1.  De  captione  Caroli  de  Blois,  et  qualiter  devictus  est  (1347,  June  20), 
with  the  remark :  *  Hacc  omnia  clare  scribuntur  in  libro  M'*  Price :  et 
sequuntur  multa  de  lohannis  Anglici  de  vitis  sanctorum  ut  habetur  in 
Martirologio  suo,  et  in  Sanctilogio  suo,  et  aliis  libris.' 

This  Mr.  Price  is  Bodl.  240,  and  the  gap  in  MS.  C.  C.  C.  C.  6  has  thus 
been  partially  supplied  from  this  MS.  by  Parker's  Secretaries.  The 
eleven  chapters,  the  titles  of  which  are  given,  are  the  conclusion  of  John 
of  Tynemouth's  work. 

On  f.  305,  there  follows  a  new  text,  written  by  the  same  hand  as  the 
first  part  of  the  MS.,  viz, : 

The  continuation  of  John  of  Tynemouth  by  an  anonymous  writer, 
1 343-77,  beg. :  *  Sub  eodem  tempore  missi  sunt  ex  parte  Regis  Ang^orum 
procuratores,'  &c  (as  above,  p.  1).  This  is  the  source  of  both  the 
Chronicon  Angliae  (ed.  Thompson)  and  Tho.  Walsingham  from  1343. 

3.  MS.  Bodl.  240,  a  big  volume  of  898  pages,  the  earliest  of  the 
MSS.  of  the  Hist,  aurea.  In  the  beginning  is  the  note:  'Liber  mona- 
chonim  Sancti  Edmundi,  in  quo  continetur  Secundapars  Historiae  auree, 
quam  scribi  fecit  dominus  Rogerus  de  Huntedoun  sumptibus  graciarum 
suarum  anno  domini  MCCC.LXXVii**.*  Over  the  title  is  written  on  the 
margin  :  *  Thomas  Prise  possidet,*  and,  by  another  hand,  *  To.  Anglicus 
crat  author.*  It  is  the  MS.  quoted  by  Parker's  Secretary  as  'exemplar 
scriptum  M'*  Richardi  Prise  in  Wallia'  in  C.  C.C.  C.  5  at  the  end  of  the 
Index,  and  as  *  liber  M'*  Price  *  in  C.  C.  C.  C.  6,  f.  304 ;  for,  though  the 
Christian  names  differ,  it  has  the  contents  indicated  in  the  two  notes.  In 
its  latter  part  the  MS.  contains  not  only  such  articles  as  '  Miracula  S. 
Edmundi  facta  apud  Wainfiete,  A.  D.  1374  et  5,'  and  the  *  Miracula  facta 
in  capella  S.  Edmundi  de  Lynge'  of  the  same  date  (pp.  672, 674),  but  also 
a  list  of  errors  contained  in  a  sermon  of  Nic.  de  Herford,  delivered  in 
St.  Frideswith  cemetery,  Oxford,  on  May  15,  1382,  and  a  bull  of  Pope 
Alexander  protecting  the  mendicant  friars  against  their  detractors;  it 
cannot,  therefore,  have  all  been  written  in  1377  (as  stated  in  the  above 

VOL.  I.  C 


iviii  Boioa  legenua  anglie. 

note),  or  all  in  one  strain,  but  was  successively  added  to  as  new  materials 
turned  up  or  were  deemed  worthy  of  admission,  especially  such  as  were 
connected  with  Bury  St.  Edmunds.  It  is  the  depository  of  documents  of 
that  abbey,  and  not  the  work  of  one  individual,  but  the  joint  work,  the 
common  concern  of  the  monastery  for  a  whole  generation.  The  Hist, 
aurea  fills  only  the  first  part  of  the  MS.,  to  p.  582 ;  the  latter,  which, 
however,  follows  immediately  upon  the  former  without  any  break,  is 
a  collection  of  miscellanies  of  various  kinds,  lives  of  saints,  documents  of 
all  sorts,  poetry,  &c.  The  first  leaf  contains  a  short  *  Medicina  spiritualis 
pro  dolore  dentium,'  and  Orationes ;  the  Hist,  aurea  is  preceded  by  an 
index,  beg. '  Aaron  rex  missis  muneribus  amicitiam  Karoli  meruit,  Abendon 
monasterium  a  Cisso  rege  constructum  est  li.  17  cap.  167,  Abbas  Matheus 
in  ordine  predicator  factus  est  li.  20  c.  45,  &c.*  The  text  of  the  Hist 
aurea  is  headed:  'Incipit  pars  secunda  Historie  auree  abbreviate 
lohannis  Anglici.  9.  De  morte  Arrii  et  de  Athanasio,  Cap.  primum.' 
The  text  begins:  'Romanorum  igitur  35.  regnauit  Constantinus,  Con- 
stantius  quoque  et  Constans  annis  24 ;  Ceperunt  autem  regnare  A.D.  540.' 
On  the  margin  is  written  :  *  14.  (liber),'  and  by  a  later  hand:  *  Abbreviatio 
Historiae  Aureae  loannis  de  Tynmouth.' 

The  MS.,  therefore,  contains  only  the  second  part  of  the  Hist,  aurea, 
and  7t/i/h  an  cibbreviated  text,  A  first  volume  is  not  known,  and  perfas^ 
never  existed  *. 

The  Historia  concludes,  in  lib.  21,  with  the  capture  of  Charles  de  Blois, 
cap.  80,  and  the  dispersal  of  the  French  ships  before  Calais,  together  with 
a  letter  describing  the  sufferings  of  the  besieged,  cap.  81 '.  At  the  bottom 
is  the  note  :  '  Explicit  Historia  aurea  Job.  Anglici ; '  a  later  hand  adds: 
*  vel  potius  Guidonis  Dionisiani  abbatis  Gallici.' 

Of  the  valuable  contents  that  now  follow  immediately  in  the  same  hand 
(with  the  chapters  and  books  of  the  Hist,  aurea  carried  on),  and  which 
are  partly  taken  from  other  works  of  John  of  Tynemouth — I  here  give 
a  list.    The  last  page  of  the  Hist,  aurea  continues  with — 

De  fortuna  Anglic,  a  poem  on  events  of  1369,  b^. 
'  An.  Do.  Mil.  ter  C.  sex.  no.  sunt  ista  reperta : 
Classes  dinerse  tendunt  ad  prelia  certa/  &c.,  and 
(Cap.   82)  '  Conclusio  mortis  pro  omni  gcnere  hominxmi  dicens  Vado  mori/  another 
poem,  beg.  '  Gloria  mundana  sic  est,  sic  omnia  vana ; '  imperfect,  as 
several  leaves  are  missing.    The  next  leaf,  f.  292,  begins  at  the 
end  of  a 

*  See  note  i,  p.  Iv. 
It  begins :  *  Eodem  anno  nnnciatum  est  magnatibus  Anglomm,  in  obsidione 
Calesii  existentium,  de  Gallico  nauigio  inxta  Boloniam  congregato.  Unde  et 
7  Kal.  lulii  Comes  de  Norhampton  dominns  de  Morlee,  et  dominas  Waldns  de 
Manney  cum  ceteris  nobilibus,  armatis  et  sagittariis  in  multitudine  magna  nanet 
intrantes  erectisque  veils  prospero  cursu  non  multam  a  Bolonia  Gallicorum  nauibai 
et  galeis  obniarunt/  &c  The  letter  concludes:  'Dominus  noster  lesus  Christos 
vitam  prosperam  et  longam  vobis  donare  dignetur,  et  si  pro  vobis  nos  mori  con- 
tingat,  heredibus  nostris  secundum  merita  nostra  vobis  volontatem  retribnendi 
largiatur '  (cf.  Rob.  de  Avesbury,  p.  385). 


3[nttotiuction.  lix 

(Cap.  84)  Vita  S.  Hildc  ('  sc  . . .  tiantis.     Eadem  ctiam  noctc  cuidam  virgini 
obitns  illios/  Sec),    Follows 

(85)  De  S.  Cuthborga :  loh.  in  martilogio  (same  text  in  SanctiL). 

(86)  „     Keyna  virg.  lohannes  in  martilog.  suo. 

(87)  Compendiom  de  vita  SS.  abbatmn  monasterii  in  Wyremntha  et  Giraam, 

Bttiedicti,  Ceolfridi,  Easterwyni,  Sigfridi  atque  Hwetberti,  ab  eias- 
dem  monasterii  presbitero  et  monacho  Beda  composita. 

(88)  De  S.  Margareta  monacha  ('  Venerabilis  yirgo  Margareta  ex  Hnngario- 

mm  regum  prosapia/  &c.)- 

(89)  De  S.  Karilepho  :  in  Sanctilogio  loh.  Anglici  (  »  Narr.) 

(90)  lohannes   Anglicos   in   Sanctilogio   sno,  fol.  229:    '  Cogitante  me* 

(—  Ninian,  p.  222, 1.  3). 

(91)  De  S.  Albano :  £x  Sanctilogio  lohannis  Anglici. 

(92}  Lcctiones  de  S.  Ositha  (L.  1/  Beata  et  gloriosa  viigo  et  martyr  O.,  ex 
illustri  Anglomm  prosapia  orta/  &c.). 
(93-5)  Vita  S.  Herlewini  (*  A  Danb  qui  Normanniam  primo  obtinnerant,'  &c.). 
(96-      De  S.  Hnna,  ex  cronids  Eliens. 

,,     Brithwoldo  primo  abb.  Eliensi. 
„     Eadnodo  mon.,  ep.  et  mart,  ex  cronicis  Anglie. 
99)      „     Alwino  mon.  et  ep.  Elmanensi.    (These  fonr,  ed.  ii.  538.) 
(loo-i)  Compendium  vite  S.  Aelredi  abb.  Rieuallie  (ed.  ii.  544). 

(102)  Vita  S.  Antonii  abb.  sab  compendio  ('  B.  Ant.  ab.  cum  esset  in  cinitate 

Patras,*  &c.). 

(103)  De  S.  Maxentia  v.  et  m. :   in  Sanctilogio  lohannis.     (Note  at  end: 

*  Vide  consimile  miraculnm  infra  in  vita  S.  Wenefrede  et  S.  lolh- 

warc/) 
De  S.  Indracto  et  sociis  eius  mart. :  in  Sanctilogio  lohannis. 
(105)       ,f     Lethardo  ep.  in  Sanctil.  lohannis  Anglici. 

y,     Yaone  et  Athanato.  in  Sanctil.  S.  lohannis  {*  In  Persida  cinitate 

Friancos  qna  refemnt/  &c.)  (ends:  *  Doctor  autem  apostolicus  et 

veri  solis  nuntios,  Yno  presnl  inclitus/  &c. :  In  Sanctil.  loh.  Angl. 

et  in  Hist,  eins  aurea,  Ii.  18). 
(107)  '  In  quodam  conuentu  fratmm  minorum  erant  duo  fratres  inter  se  valde 

diligcntes.     Unus  ita  languebat  infirmitate/  &c  (Narr.) 
Compendium  de  libro  miraculorum  S.  Benedicti  que  post  eius  mortem 

diuina  voluit  operari  dementia  (beg.  'Dilectus  domini  Benedictus 

tempore  lustini  senioris/  See). 
(109)   Verses:  'Insula  iocunda  Rameseie  cincta  marisco 

Quam  sit  fecunda,  metrice  perscribere  glisco,'  &c. 
(no)  De  virtute  nominis  lesu:   'Legitur  in  vita  S.  Machuti  mondchi  et 

AUectis  duitatis  episcopi  quod  diabolus  trahebat  unum  de  discipulis 

eius  ad  mare  volens  eum   demergere,  et  discipulus  ille  clamabat 

Christe  adiuua  me,'  &c. 
De  fundatione  miraculosa  abbatie  de  Rameseie  per  b.  Benedictum  et 

comitem  Alwinum  {*  Alwinus  comes  tempore  regis  Edgari/  &c.). 
Illado  S.  Benedicti  abb.  pridie  Nonas  Dec.  apud  Floriacum  ('Tem- 

poribus  Karlomanni  iunioris  regis  Francorum/  &c.). 
Compendium  de  libello  miraculorum  S.  Benedicti  que  post  eius  obitum 

diuina  volait  operari  dementia :  cuius  originale  scribitur  ad  plenum 

apud  monasterinm  Rames,  et  S.  Benedicti  de  Hulmo  ('  Dilectus 


ix  jQooa  LegenDa  flngtte. 

dominl   Benedictiu  tempore  InsUni  wnioris,*  Ac;   bcfiiwiDg  the 
tame  as  c.  io8,  but  text  afterwards  different). 
De  reparatione  ccnobii  Cassinensb  /Tempoie  AnaAaaii  UDpenUoru 
quidani  ctuia  brextanns,'  8ce.). 
;Cap.  115)  De  S.  KrkengodA:  in  martilogio  loh.  An^lid  (cf.  Nanr.  in  Seab.). 
„     Walbarga :  ex  martilogio  lohannis  (abr.  from  Sanctil.). 
„     Wlfhilda :  in  martilog.  loh.  Anglici  {      „  »       )• 

Epistola  B.  Augnstini  ep.  ad  Cirillnm  ep.  leros.  de  lande  S.  leroomi 
('(]loriosiaaime  fidei  xpiane  athlete  S.  matris  ecclesie  lapis  aa^v 
laris,*  Sec.). 
Epistola  vel  reacriptnm  Ctrilli  ep.  leros.  ad  S.  Aa£.  ep.  de  suscttatioor 
trinm  mortaorum  per  uiccum  quo  S.  utebatur  leronimus  ['  Vcnerabili 
viro  episcoporum  eximi<i  Aug**.  YfKMinm  |iresuli  Cirillns,*  ftc). 
(130^  De  S.  lusto  archiep.  Cant.     In  roartil.  loh.  '.abr.  from  Sanctil.). 
,,     Deusdedit  archiep.  in  Sanctil.  loh.  'not  abr.V 
„      Fiacrio,  de  viu  et  miraculis  ,  -*  Sanctil.,  a  little  abr.\ 
,,     llereberto  [»uero  a  ftatre  occtso :  loh.  in  maitiL  no  ^cf.  Nan.  m 

\Vencfie«l). 
,,     Kobertu  abb.  in  Martilog.  loh.  (  -  .Sanctil.). 
(125        p,     Walleuo  priore  canooiconim  de  Kirlcham  et  a)4x  de  Menros: 
loh.  Anglicus    abr.  from  .Sanctil. ;  ends  *  f >tiiit  autem  ru  Dei 
\V.  iii.  Non.  Aug.  a.  i>.  mlxiii  * ;  whereupon 
*  Visio  mirabiliA :  Conuersus  qnidjim/  &c.). 
(Lilyr  J3, 
Tap.  1)       „     Kene<1o  conf. :  lohannes  Anglicus  in  .Sanctilogio  iao  de  Sanctu 
Wallie  ct  Soitic   !     very  little  abr.\ 
,,     Werburga  :  loh.  .\nglicus  in  Sanctibigio. 
,,      Kbba:  in  Martilog.  loh.  Anglici. 
„      llildrlitha:  loh.  in  Manilogio  suo. 
^5'     De  .SS.  Kiocburga,  Kineswida,  ct  Ttbba:  lohannes  Aaglii.its  in  Mani- 
logio fttto  (abr. ;   Note  at  end  :   *  Vide   nirmcula   iturum   virg.   la 
Ixgenda  de  Sancti*  Anglie  apud  S.  Iulmun«lum  in  vol.  S.  I46' 
I>e  .S.  Flantwida  ablattitsa  (  -  .Sanctil.;  at  the  end  is  added  :  'Floruit 
autcm  circa  A.  l».  63,^*,. 
,.      Mildmla    vel    Miltrude  secundum   I^egeod.   Thef.  ,'     ,a  little 
abr.. 
(R  50;    I't/a  ft  Afiriuula  S.  hdmunH  /'., c<).,  «ith  all  its  accn*ohr*.  li  573  ff. 
51)  (Vcrl»a  b.  lienedicti  {ott  tiricm  regulr,  on  mar^- ) :  lire  vrrl>a  S  patrw 
n«FStri  I<enc<)icti  re]«Tta  sunt  in  tmc  rcgulc  <|uam  ipse  mmr.ibas  pro- 
priu  scri{>«it  rt   S.   Mauri»  cum  cum  a<l   C*allui«   mittrrrt   tradi<ljt 
('  N<c;unii%  horis  cum  ad  o{>Uk  dininum  »nrrrxerit  frater.  |<imnm 
sibi  ijgnum  crucik  iii)|KMiat.*  &c.\ 
'51     l*r  modn  mcditandi  \c\  ci*ntcmplandi  (*fmito  igitur  ndctome  lavlit 
officio  dicat   nouicittft   in   Cfirdc   «uo/  Sc,   itKlndrt   St.    Klmao-l's 
prayer,  *  (iratia*  tibt  a^o,'  &c.    itvm  S{>c\:.  lulm.  ,  an*!  *  I>c  rrntrdio 
cofitra  iti'levotioiieni '  . 
Item  ex  hlii  llo  ijui  intitulatur  I>c  apibn^,  bcnUtur  de  i^uolam  canonico 
a)U(l  .S.  \  utorefii  I'arisiui,  t|ui  j**  .\u);u«(UiU«  1  e.  J**  ab  Angnsttto 
111  ftcicntia  dutuft  c%x,  i^ui  ct»i  «itc  vaUlc  Uudabilis  (ucnt  tamcn  diaa- 
plii«am  non  acccpit,  J^c 


anttonuction,  ixi 

Item  ex  libro  Visionimi,  de  visione  monachi  Vaucellcnsis  ('Idem 
monachns  ductus  ab  angelo  videos  animas  ia  Pnrgatorio/  &c.). 
(Cap.  53)  Compendium  de  infiuitiay  rita,  et  miracnlis  S.  Honorati  abb.  Lizinensis 
et  ep.  Aielatensis. 

(54)  Compendium  libelli  de  passione  S.  Forcherii  abb.  et  sociorum  suonmi 

monachonmi,  et  de  destructione  monasterii  eorum  de  Lirino  quam 
diu  ante  S.  predixerat  Honoratus  ('  Post  mortem  Karoli  regis  Fran- 
comm  insurrexenmt/  &c.)- 

(55)  De  S.  Hillario  mon.  et  ep.  Arelatensi:  Vincentius  in  Spec,  lib.  ai, 

c.  a8;  et  22  (*  S.  Hil.  discipulus  fuit  et  mon.  S.  Honorati/  &c.). 
Vita  b.  Sithe  (Inc.  Ptologus:  'Onmis  scriptura  diuinitus  inspirata 
ntilis  est/  &c. ;  Vita :  '  Vergente  ad  occiduum  mundo '). 

(57)  Compendium  vite  b.  Christine  virg.  cognomine  mirabilis,  cuius  vita 

originalis  est  apud  London,  inter  monachos  Cartus  ('S.  Chr.  v. 
memorabilis  est  villa  que  vulgariter  Brusemium  appellatur/  &c.). 
Compendium  vite  S.  Luthgardis  virg.  (Inc.  Prol. :  '  Domine  venerande 
et  in  Christo  plurimum  diligende  Hawidi,  concessione  diuina  in 
Awiria  abbatisse,  totique  cum  ea  sancto  conuentui,  frater  Thomas 
officio  superior  set  fratrum  predicatorum  minimus,  salutem/  &c. 
Vita:  'Pia  Lnthgardis  v.  ex  ciuitate  Tongiensi  duxit  originem/ 
&c.). 

(58)  (Vita  b.  Elizabeth  de  Spalbeck :  '  In  territorio  Leodicensi  prope  famo- 

sum  mon.  virg.  nom.  Erkenrode/  &c.) 

(59)  (Vita  S.  Oportune:  *S.  Op.  meritis  et  nomine  digna  ex  regali  pro- 

sapia/  &c.) 
Tituli  vel  capitula  sermonum  Aurelii  Augustini  ep.  ad  fratres  suos  in 
heremo  et  ad  monachos  (gives  twenty-five  titles:  i.  Quomodo  xpc 
est  querendus;    2.  De  obediencia  ad  suos  presbiteros;    3.  Contra 
detractionem  et  murmurationem/  &c. ;  25.  De  fortitudine). 

(60)  (Incipiunt  sermones)  :   *  Audistis  fratres  karissimi  sanctissimos  reges 

diligenter  dominum  quesiuisse/  &c. 
Sermo  b.  Aug.  ad  monachos  de  persecutione  xpianorum:  sermo  26 
(*  Frequenter  dixi  fratres*). 

(61)  Sermo  de  philocosmis  i.e.  de  amatoribus  mundi,  et  philotheis  i.  ama- 

toribus  Dei,  et  quomodo  oportet  cum  diligenti  amore  et  intelleclus 
intentione  libros  pertransire,  in  quibus  et  de  extrema  humiliatione 
Saluatoris  nostri  et  paupertate  et  crucifixione ;  et  de  S.  patris  nostri 
lohannis  Damasceni  in  Damasco  conuersatione,  et  ea  que  in  mona- 
chali  \'ila,  parua  enarratio,  et  qualiter  compositus  est  ab  ipso  liber 
ipsius  (beg.  '  Quemadmodum  duke  philocosmis  existit  sensibilium 
paradisomm/  &c.). 

(62)  Epistola  lohannis  Damasceni  ad  Cosmam  ep.  (*  Sanctissimo  et  Deo 

honorabili  patri  Cosme/  &c.). 
Epistola  scripta  ad  lordanem  archimandritam  de  trisagio  Dei.     Hono- 
rato,  zelo  dinino  ornato,   domino   lordani  archimandrite  Johannes 
Damascenus  in  domino  gaudere. 

(63)  Admonitio  S.  Augustini  ad  populum  qui  ad  ecclesiam  vadit  ('  Rogo 

vos  carissimi  quotiens  ad  ecclesiam  Dei  conuenitis/  &c). 
(Cap.  64)  Hec  moralitas  subsequens  de  scaccario  est  domini   Innocentis   pape 
quart! :  *  Mundus  iste  totus  quoddam  scaccarium  est/  &c. 
VOL.  I.  6  3 


ixii  jeotia  leg^entia  9ng1ie. 


(De  ordine  fratrnm  heremitanim  vid.  Angnstinensiam)  :  'Ordo  fratnim 
heremitarum  S.  Augnstioi  originem  habuit  a  Paulo  er.,'  Sec 

(65)  De  S.  Inrmino  fratre  S.  Etheldrede,  qualiter  in  ecdesia  S.  Edmundi 

(ed.  ii.  543). 
(Dierum  obseruatio  pericnlosorum,  0.  m,) :  '  Magister  philosophoium 
ponit  omnes  malos  dies  et  periculosos.    £t  sciendum  est  quod  sunt 
xxxii  in  quibns  caneat  unnsqnisque  ne  sangninem  minuat,  Sec    In 
mense  lannarii  snnt  7  dies,*  &c. 

(66)  (A  compilation  for  the  novices  of  Bnry  St  Edmunds  on  monastic 

discipline,  with  these  parts :) 

De    origine    monachoram   tam    veteris  quam  noui  Testamenti 

(Prol. :   'Primorum  parentnm    nibigine  humana  contaminata 

conditio/  &c. ;  it  quotes  lanuensis  in  libro  questionum  de  anti- 

christo). 
De  visuy  habitu,  silentio,  tempore  prandendi,  et  de  genere  dborum 

primorum  patrum  monachoram. 
De  professione  monachoram:  Adelredns  abbas  in  Speculo  cari- 

tatis,  li.  iii,  c.  33  et  34. 
Magister  Henricus  de  Gandauo  doctor  in  suo  Qnolibet,  qnaest 

zvii,  sic  ait,  &c.  {0.  m.  Violatores  regule  6  Aug.). 
Ex  libro  penitendali  magistri  lohannis  De  deo :  Snadeat  et  stndeat 

quilibet  confessor  {0.  m,  Confessores  ad  que  tenentur). 
Excnsationes  monachoram  qui  communiter  a  carnibns  abstinent, 

et  quod  ob  hoc  vocari  non  debeant  singulares  3rpocrite  nee  sicut 

heretici  Manichei  creature  Dei  condempnatores. 
Innocentius  lU  papa  in  Condlio  Lateranensi  celebr.  A.  1215  (ex 

Decretis) :  '  In  refectoiio  nullns  omnino  carae  vexatur,*  &c. 
Hec  Magister  loh.  de  Acone  super  Constitutiones  Ottoboni  legati 

pape :  '  In  constitutionibus  Capituli  prouindalis  Oxon.  oelebrati 

A.D.  1256,' &c 
Iteram  in  Statutis  prouinc.  Cap.  Northampton  oelebrati  A.  1225. 
Item  iu  Statutis  prou.  Cap.  apud  Oxon.  oelebrati  A.  1237. 
Item  in  Cap.  apud  Suthwerk  A.  (?).    It  quotes  a  tale  from  Hist« 

aurea,  lib.  17,  c.  167  (*  In  vita  S.  Preiseti,'  &c.). 
In  libro  Vbionum:  *Qnidam  monachus  de  ordine  S.  Bened./ 

&c. 
Ex  libro  de  vita  S.  Odonis  abb.  Cluniac,  et  in  libro  eiusdem  de 

Vitiis  et  virtutibus:    'Veniens  quidam  monachus  ad  domnm 

sororis  sue,'  &c. 
Contemptns  religionis :  causa  est  vita  male  vinentium  in  religione. 
Hec  in  historia  vite  s.  Odonis,  et  in  libro  de  Vitiis  et  virt. :  '  Quia 

sunt  multi  inquieti  et  importuni,*  &c. 
De  sobrietate  et  abstinentia. 
Sermo  Aug.  ad  monachos  de  persecutione  xpianornm :  '  Ego  hodie 

qui  videor  esse  monachus,  si  rampo/  &c. 
Bernardus  in  Apologetico. 
Item  Hugo  in  libro  de  Institutione  monachoram. 
Notabile  et   terribile  contra  monachos  delicatos  et  dissolntot: 

*  Narrat  Odo  de  Syrentone,*  &c. 
{j4n  exjfosition  of  Alleluya)  :  Alleluya  i.e.  laudate. 


antronuction.  ixin 

(Cap.  67)  {^Extracts  from  HaymOy  vid.) 

Expos,  istins  textiu  eo.  Aliis  in  rninam,  alils  in  resnrrectionem, 

Haymo  18. 
Ha3rmo  78 :  '  Omneregnum  intra  se  ipsum  dinisnm  desolabitur/  &c. 
(In  Haymo  Serm.  90  occur  four  Latin  verses,  with  the  following 

tnmslation : 
Zifte  it  made  domesman  et  (!)  gile  es  made  chapman, 
Lordes  holden  no  lawe,  ne  children  have  none  awe, 
"Witte  tumeth  into  tricherie,  and  loue  into  licherye, 
Pley  is  now  vilenye,  and  haly-day  is  glotenye.) 
De  modo  peccandi  contra  veritatem  :  '  Contra  veritatem  peccatur 

in  verbo,'  &c. 
Ha3rmo  Serm.  97. 

Remedia  contra  omnia  genera  luxurie. 
Vita  S.  Thome  monachi,  martins  Douorie  (ed.  ii.  553). 
Excerpta  de  locelini  mon.  de  Fomesio  Vita  S.  Helene  (abr.  from  the 
life  in  C.C.C.C.  to  the  chapter  *De  iudicio  S.  H.  inter  ludeum  et 
Christianum,*  then  extracts  from  other  sources,  Leg.  Aur.,  &c.). 
{^Extracts  from 

Haymo  Serm.  156  (*  Quid  enim  prodest  vana  iactantium,*  &c.). 
Sermo  Leonis  pape  de  ascensione  domini  ('  Christi  ascensio  nostra 

prouectio  est,'  &c.). 
Beda  super  illud  Luce  Beati  qui  fletis  quia  ridebitis. 
Ricardus  Barre  super  Osee  Comedent  et  non  saturab. 
Haymo  173  super  illud  Petri  Fratemitatis  amatores. 
Hajrmo  omelia  19a :  'Si  viuimus  spiritu  et  spiritu  ambulemus.* 
„       Serm.  171 :  'Gratia  Dei  sum  id  quod  sum.* 
De  Translatione  reliqui  corporis  S.  Helene  (fr.  locelin)  :  *  Quidam 

lacerdos  Remensis,'  &c.  (abr.). 
De  S.  Derithea  virg.  et  monacha  in  Sanctilogio  loh.  (ed.  ii.  543 ;  it  is 

not  found  in  the  Sanctil.). 
Sermo  b.  Augustini  de  igne  et  penis  Purgatorii  (*  In  lectione  apostolica 

que  vobis  paulo  ante  recitata  est/  &c.). 
Liber  b.  Aug.  de  gaudiis  electorum  et  de  supplicio  reproborum,  vel 
sec.  quosdam  est  liber  Patricii  de  tribus  habitacnlis  ('Tria  sunt/ 
&c.). 
Compendium  Visionis  S.  Paul!  de  penis  infemi  ('  B.  Paulus  ap.  et 

S.  Michael  archang.,'  &c.). 
Visio  Drithelmi  mon.  sec.  Bedam  De  gestis  Anglomm. 
Sermo  Augustini  de  inhonesta  familiaritate  mulicrum  ('Nemo  dicat 

fratres  quod  temporibus  nostris,*  &c.). 
Liber  b.  Augustini  qui  dicitur  Non  ut  tantum  lingua  set  ut  opcre 

laudetur  deus ;  et  est  valde  nobilis  (*  Resurrectio  et  deificatio/  &c.)> 
Suggestio  fratrum  mendicantinm  in  Concilio  Viennensi  coram  papa 
Clemente  V  quod  monachi  non  viuunt  sec  regulam  et  stat  b.  Bene- 
dicti  (*  Suggestum  est  in  Cone.  Vi.,*  &c.). 
De  rasura,  tonsura  et  corona  monachorum :  loh.  Anglicus  in  Sanctil. 
sue  et  in  Hist.  Aurea  parte  prima  (*  Dum  b.  Petrus  Antiochie  prcdi- 
caret,  in  contumeliam  nominis  xpiani  gentiles  summitatem  capitis 
eius  abraserunt,'  &c.~this  piece  is  not  found  in  the  Sanctilogium). 


ixiv  jeoioa  iLegenna  Snglie. 


Contra  eot  qui  vellent  detnmcare  Officium  dininnm  :  Ezpositio  regale, 
et  est  apud  Walden  ('  Monachi  primis  temporibtts  erant  pro  maxima 
parte  liuci  licet  optime  literati,  perpaad  derid,  et  rarissimi  saoer- 
dotes,'  &c). 

Vita  S.  Winwaloei  abb.  (ed.  ii.  558). 

Reaelatio  quam  habnit  frater  Frandscus  de  indnlgentia  S.  Marie  de 
Angelis  que  vocatur  Portiuncnia  ('Postquam  S.  Fr.  ecdesiam  S. 
Marie  de  Angelis  iuxta  Assisiam  reparaaerat,*  &c.)* 

Epistola  b.  Aug.  ep.  ad  derum  Yponensem,  ubi  ostenditor  quod 
propter  scelera  detractionum  ipse  fugerat  ab  eb  ('  Quoniam  propter 
scelera,*  &c.). 

Responsio  dericorum  ecd.  Ypon.  ad  b.  Aug.  ('Sanctissimo  patri  et 
vere  omni  laude  dignissimo  Aug./  &c.). 

Sermo  b.  Aug.  ep.  de  re  inuenta  et  de  Vital!  paupercnlo  heremita,  in 
quo  sermone  A-ugustinus  se  ipsum  vocat  fratrem  ('In  scriptnris 
diuinis  legimus,*  8cc,). 

De  luda  proditore  et  S.  Mathia  et  de  eius  martirio  ('  Mathias  ap.  in 
locum  lude  substitutus  est/  &c.). 

Egidius  Athenis  ex  regia  stirpe  progenitus,  &c.  (short  life). 

Martinus  Salarie  Pannoniorum  opido  oriundus  set  intra  Italiam  Papie 
alitus,  &c. 

De  S.  Botulpho  (-  text  in  Sancril.). 

f,  Cedda  ep. :  '  Oswynus  ^  rex  Northumbrie  deo  deuotos  misit 
Canoiam  virum  sanctum,  modestum/  &c  (text  differs  slightly  from 
Sandil. ;  the  last  part, '  Inter  plura,'  8cc,  is  wanting). 

Quomodo  S.  Edmundus  ep.  l^rosom  mundauit  pdle  exuta:  'Miles 
quidam  prope  Pontiniacum  diues  erat  valde  set  leprosus/  &c. 

Qualiter  S.  Edmundus  vidit  animas  Regis  Ricardi  et  Stephani  Cant, 
ep.  a  Purgatorio  ereptas  ad  celum  volare :  *  Circa  A.  D.  1 340^*  Sec 

Qualiter  Salue  Regina  facta  fuit :  '  Fuit  vir  quidam  dines  et  nobOis 
iuxta  civ.  Paris.,*  8cc, 

Set  iam  diuina  testimonia  prout  promisimus  proferamus.  In  Act.  ap. 
Paulus  ap.  sacerdotibus  dicit  Ecce  ego  scio  quod  amplius  noQ  vide* 
bitis  fadem  meam,  8cc  (on  the  duties  of  priests). 

Item  Prosper  lib.  3,  c.  I7,quibu8  gradibus  conuersi  in  culmen  viitatis 
ascendunt. 

(^Documtnt  regarding  utterances  of  Nic,  de  Herford  with  respect  t9 
papacy  and  mendicant  friars) :  *  In  dei  nomine  amen.  Per  presens 
publicum  instrumentum  cunctis  pateat  euidenter  quod  anno  ab 
Incam.  Dom.  secundum  cursum  et  computationem  ecclesie  Anglie 
MCCCLXXXIJ,  Indictione  v,  pontif.  Urbani .  . .  pape  vi  anno  quinto, 
die  15  mens,  maii,  hoc  est  in  die  Ascens.  dom.,  apud  cmcem  in 
dmiterio  S.  Frideswide  in  villa  Oxon.  Line,  dioc.,  In  mei  notarii 
presentia,  et  trium  subscriptorum  presentia,  et  coram  venerab.  Tiro 
M'**  Rob.  Rugge  Sacre  pagine  professore,  cancell.  Univ.  Oxon.  tarn 
prefate  .  . .  Magi".  Nicolans  de  Herford  Sacre  theol.  prof,  sermonem 
ad  populum  faciens  in  vulgari  ydeomate  anglicano,  Inter  alia  multa 
diuersos  ecclesie  status  et  gradus  tangcntia  spedaliter  ista  dixit,*  &c. 

'  Oswiu. 


3[nttotiuction.  ixv 

(Litter):  'C.  permissione  dioina  Lincoln,  dioc  episcopos,  uninersis 
prcsentia  inspecturit  salntem  in  Domino  sempiternam.  Noueritis 
no8  diligenter  liteiam  domini  pape  Alexandri  inspexisse,*  &c.  (gives 
the  bull  of  Alex,  protecting  the  mendicant  friars). 
{Bull) :  '  lohannes  episcopos  semns  seruomm  Dei  patriarchis,'  &c. 
(against  the  doctrines  of  loh.  de  Poliaco  regarding  confession  to  the 
parish  priest). 

(pp.  854-894)  Qnedam  noaa  compilatio  cuius  nomen  et  titulus  est  Speculum 
humane  saluafionis — a  long  poem  in  45  cap.,  in  doggerel  verse,  on 
Lucifex^s  fall,  Adam's  creation  and  fall,  Christ's  birth,  life,  death, 
ascension,  St.  Mary's  life  and  assumption,  last  judgement,  pains 
of  Hell,  joys  of  Heaven.  It  is  preceded  by  an  Index  alphab.  of 
contents,  and  begins  with  a  Prooemium  \ 

(p.  894,  in  another  hand)  Conmiendatio  artis  musice,  sec.  quendam  Gregorii  li. 
(<  Ars  musica  onmes  artes  excedit/  &c.). 


*  Nemo  potest  duobus  dominis  servire.'  Productivity  and  receptivity 
or  reproduction  exclude  each  other,  like  the  male  and  female  principles. 
They  are  different  activities  or  currents,  which  move  in  opposite  channels. 
A  good  writer  will  be  a  bad  editor,  and  a  good  editor  a  bad  stylist  \  To 
live  in  the  thoughts  of  others,  to  read,  copy,  transcribe,  excerpt,  abridge, 
hinders  the  development  of  style,  simply  because  it  hinders  practising. 
An  easy  style  wants  practising.  An  excerpist  may  be  a  man  of  profound 
thought,  of  deep  feeling,  have  a  philosophy  of  his  own— only  he  does  not 
bring  it  out,  and  he  does  not  bring  it  out  because  he  finds  it  difficult  to 

*  The  Prohcmium  begins:  'Indpit  prohemium  cuiusdam  none  compilationis 
cuius  nomen  et  titulus  est  Speculum  humane  saluationis.  Expediens  videtur  et 
utile  quod  primo  in  hoc  prohcmio  exponatur  de  quibus  materiis  et  historiis  in 
<|uolibet  capite  dicitur.  Et  qui  diligenter  hoc  prohemium  perstuduerit,  de  facili 
totum  librum  quasi  per  se  intelligere  potent. 

In  primo  capitulo  agitur  de  casu  Luciferi  et  suorum  sociorum, 

De  formacione  Ade  et  Eue,  et  de  dignitate  ipsorum. 

In  secundo  capitulo  agitur  de  precepti  transgressione, 

De  hominis  ciectione  et  exilii  huius  prolongatione. 

In  duobus  predictis  capitulis  patet  nostra  dampnatio, 

In  aliis  capitulis  sequentibus  patet  nostra  reconciliatio. 

Sed  notandum  quod  in  singulis  capitulis  modus  iste  seruatur: 

Quod  de  nouo  testamento  primo  una  Veritas  recitatur, 

Postca  de  veteri  testamento  tres  historic  applicantur 

Que  ipsam  veritatem  prefigurare  comprobantur. 

In  tertio  capit.  incipit  quasi  initium  nostra  saluationis 

Ubi  agitur  de  conceptione  et  sanctificatione  virginis. 

Cum  enim  deus  humanam  naturam  assumere  decreuisset, 

Congruum  fuit  ut  matrem  de  qua  nasceretur  premitteret. 

Istud  configuratum  erat  per  regem  Astiagem  et  eius  filiam, 

Per  fontem  signatam  in  orto  concluso,  et  per  cellam  Balam  ; 

Astyagi  nunciatum  est  quod  filia  sua  regem  Cirum  generaret : 

loachym  dictum  est  quod  filiam  gigneret  que  Christum  portaret/  &c. 

'  An  instance  is  Immanuel  Bekker,  who — a  good  editor — dislikes  Introductions, 
and  gives  as  little  as  possible  of  his  own,  and  that  in  the  shortest  terms. 


ixvi  jeotia  Legentia  Snglie. 

express  himself  from  want  of  practice.  Such  a  man  must  forcibly  abstract 
himself  from  his  old  occupation  and  give  himself  rest  for  years — and  then 
spontaneity  of  style  may  revive,  and  he  may  yet  develop  into  an  able 
writer. 

Of  this  description  was  John  of  Tynemouth.  He  is  a  good  compiler, 
but  a  bad  writer.  Used  to  excerpting,  he  is  shy  of  expressing  himself, 
of  composing,  forming,  styling.  He  rarely  speaks— even  his  Historia 
aurea  is  mostly  excerpt ;  and  when  he  has  to  speak,  as  in  chronicling  his 
own  time,  he  writes  with  difficulty,  in  fewest  words,  and  likes  to  give 
documents  which  exempt  him  from  speaking  for  himself.  But  he  possesses 
all  the  best  qualities  of  a  compiler.  His  force  is  memory,  knowledge  of 
facts,  dates,  names.  His  retentive  faculty  was  immense,  to  judge  from 
the  vast  amount  of  matenals  he  had  at  command.  His  mind  is  compre- 
hensive, capacious,  not  penetrating.  His  is  the  spirit  of  the  antiquary, 
the  student  of  history,  documents,  relics,  &c. — an  historian  not  as  our 
time  understands  the  term,  but  as  his  time  understood  it— a  chronicler 
or  annalist  in  an  epic  sense,  a  recorder  of  facts  and  dates,  put  loosely 
together  according  as  his  rendering  or  information  provided  the  materials. 
He  naturally  takes  to  excerpting  as  the  means  of  collecting  facts.  But, 
though  an  omnivorous  reader,  he  was  not  one  of  whom  it  can  be  said : 
*  He  reads  too  much,  such  men  are  dangerous.'  He  is  no  revolutionary, 
no  sceptic,  no  cynic.  He  exercises  no  criticism,  no  judgement  His 
credulity  is  unbounded.  He  takes  in  everything,  believes  in  everything, 
even  the  most  stupendous  and  *  creepy'  stories.  He  has  even  a  *  penchant' 
for  the  gruesome  kind  of  narrative,  and  has  carefully  collected,  and 
distributed  amongst  his  works,  all  the  tales  of  apparitions,  visions, 
portents,  omens,  &c.,  he  could  lay  hold  on.  In  everything  he  sees  the 
divine  influence,  and  is  a  perfect  believer  in  God's  words  and  works. 
But  neither  is  he  an  enthusiast :  he  is  always  the  same  cool,  collected, 
plain,  matter-of-fact  man,  of  sound  common-sense,  except  hi  his 
credulity.  As  he  likes  instruction  so  he  wants  to  instruct,  and  is  pleased 
to  point  morals.  His  narrations  give  many  sayings  of  philosophers, 
examples,  &c.,  from  the  Vitas  Patrum,  Gregory's  Dialogues,  &c. 

The  Catholic  world  has  always  produced  two  types  of  humanity :  the 
lean,  fervid  ascetic,  and  the  comfortable,  round,  quiet,  practical,  studious 
monk— both  good  in  their  way,  and  corresponding  to  the  types  of  genius 
and  talent,  progressive  or  stationary  disposition.  The  former  has  produced 
great  lyric  poets,  orators,  reformers,  legislators,  like  St.  Bernard,  Francis, 
Rich.  RoUe;  the  latter  great  collectors,  historians,  like  Bedc  and 
Matthew  Paris.  John  of  Tynemouth  belongs  to  the  latter  class.  He 
cannot  claim  the  title  of  genius,  but  he  has  done  some  very  useful  work, 
which  should  secure  to  him  the  gratitude  of  the  nation.  Yet,  like  so 
many  others,  his  name  has  been  forgotten,  and  a  usurper  has  taken 
his  crown. 

It  is  hardly  fair  to  name  Capgrave  with  our  Collection,  his  share  being, 
at  most,  restricted  to  the  change  of  the  original  arrangement— and  yet  it 


3[nttotiuction.  ixvh 

is  his  name  by  which  the  Collection  was  known  in  modern  times.  How 
he  came  to  that  honour  no  one  knows— perhaps  through  a  note  in  a  MS. 
of  this  new  arrangement,  though  of  the  existing  MSS.  none  contains  it. 
The  testimony  of  the  early  bibliographers,  who  under  his  name  give  the 
Vitae  Sanctorum  Anglorum  (Leland)  or  Catalogus  Sanctorum  Angliae 
(Bale,  Pits),  with  the  opening  words  (of  the  Prologue)  *Sancti  patres 
qui  priscis  fuere,'  is  inconclusive,  as  the  Prologue  certainly  was  added,  as 
has  been  shown  in  the  Ed.  of  1516,  long  after  Capgrave  (who  died  1464). 
The  tradition  may  have  started  with  Leland,  who,  not  knowing  John  of 
Tynemouth  even  by  name,  or  MS.  Tib.,  ascribed  his  work  to  Capgrave, 
the  best-known  name  in  hagiology  of  the  preceding  century.  Roscarrock, 
who  knew  MS.  Tib.,  deems  John  Capgrave  and  loh.  Anglicus  to  be  the 
same  person  (cf.  vol.  ii.  p.  532).  The  earlier  BoUandists,  not  having  access 
to  English  sources,  give  the  lives  of  our  Collection  under  Capgrave's 
name,  not  from  the  Ed.  of  which  they  possessed  no  copy,  but  from  a  MS. 
Rubeae  Vallis  made  from  it.  Their  testimony  can  have  no  value.  So 
Capgrave's  share  in  the  work,  within  the  limits  indicated,  remains  an 
open  question  which  I  have  no  means  of  deciding.  Surius  gives  many 
of  the  lives  of  our  Collection  in  a  modified  form,  which  conceals  the 
provenance  of  his  texts. 

Of  Capgrave  a  few  words  will  suffice — more  information  can  be  found 
in  Hingeston's  editions  of  Capgrave's  Chronicle  and  Liber  de  illustri- 
bus  Henricis  (Rolls  Series),  and  in  the  ed.  of  his  S.  Katherine  (E.E.T.S. 
1893). 

John  Capgrave  was  bom  at  Lynne  in  Norfolk  (as  he  states  in  Prol.  to 
St.  Kather.),  April  21,  1393,  entered  the  Order  of  Augustin  Friars  at 
Lynne,  studied  either  at  Cambridge  (Leland ;  Tanner  confirms  this  from 
the  Life  of  St.  Gilbert)  or  at  Oxford,  where,  as  Bale  states,  he  took  his 
degree  of  D.D.,  or  possibly  at  both ;  was  ordained  priest  in  1417  or  1418 
(four  or  five  years  before  the  birth  of  Henry  VI,  cf.  De  vir.  illustr.  p.  127), 
and  became  later  on  Provincial  of  his  order  (as  such  he  appears  in  two 
documents,  d.  1456,  in  White  Kennet,  Paroch.  Antiq.),  and  after  passing 
nearly  all  his  life  at  Lynne  (with  the  exception  of  a  journey  to  Rome 
where  he  fell  ill  and  was  helped  by  Bp.  Grey  of  Ely),  died  there, 
August  12,  1464  (Bale).  He  is  called  by  his  biographers  the  most  learned 
of  English  Augustinians,  and  was  indeed  a  scholar  of  some  merit,  a 
philosopher,  theologian,  and  historian.  His  patron  was  Humphrey,  Duke 
of  Gloucester.  He  wrote  a  great  many  works,  many  of  which  are  lost, 
in  Latin  (cf.  Bale) :  Commentaries  on  the  Old  and  New  Testament— of 
these  only  those  on  Genesis  (autogr.  MS.,  wr.  1437-8  and  dedicated  to 
Humphrey,  is  in  Oriel  Coll.  32)  and  Acts  (MS.  Balliol  189,  given  by 
Bp.  Grey)  are  extant;  de  Fidei  Symbolis  (MS.  is  in  Balliol  190,  which 
gives  the  author's  name  as  *  loh.  de  Monumento  Pileato ')  ;  Manipulus 
Doctrinae  Christianne  ;  Super  Sententias  P.  Lombardi ;  Determinationes 
Theologicae ;  Ad  Positiones  erroneas ;  Orationes  ad  Clerum ;  Sermones 
per  annum  ;  Lecturae  Scholasticae  ;  Ordinariae  disputationes  ;  Episto- 
lac  ad  diversos ;  Vita  S.  Augustini ;  De  sequacibus  Augustini,  and  De 


ixviit  ji^otta  iLegenna  angUe. 

illustribus  viris  Ord.  S.  Aug.-^all  these  are  lost;  and  the  historical 
works : 

De  illustribus  Henricis,  dedicated  to  Heniy  VI  (autograph  MS. 
C.C.C.C.  408;  another  MS.,  Tib.  A  viii,  ed.  Hingeston) ;  and  Vita 
Humfredi. 

In  English :  Life  of  St.  Katherine  of  Alexandria,  in  verse  (ed.  E.E.T.S.). 
Life  of  St  Norbert,  in  verse,  c  1440  (autograph  MS.  was  in  the  Phillipps 
Coll.  at  Cheltenham).  Life  of  St  Gilbert  of  Sempringham  (MS.  VitelL 
515,  mostly  destroyed  by  fire ;  dedicated  to  Nic  Resby,  master  of  the 
order  of  Sempringham). 

A  Chronicle  of  England  from  the  Creation  to  14 17  (autograph  MS.  is 
in  Cambr.  Gg.  iv.  12,  another  MS.  C.  C.  C.  C.  167). 

A  Guide  to  the  antiquities  of  Rome  (fragments,  in  two  MSS.,  are  ed. 
by  Hingeston). 

♦    ♦    ♦     3|C 


SAncti  patres  qui  priscis  fuere  temporibus,  charitatem  in  multis 
frigescentem  aspicientes,  curantesque  omnino  ne  ignis  de  altari 
deficeret,  hoc  est,  ne  corda  hominum  quadam  torporis  ignauia  prorsus 
tepescerent,  sed  magis  illo  diuini  amoris  igne,  quern  dominus  misit  in 
terram,  iugiter  arderent ;  lignorum  nutrimenta  subiicere  satagebant,  ac  5 
semiuiuos  quasi  colligere  cineres  post  multorum  sacrificia,  in  loco 
mundo,  puris  videlicet  mentibus,  reponendos  siue  reseruandos,  acta 
scilicet  vitasque  sanctorum  recensentes*  et  in  medium  proferentes, 
quatinus  variis  sanctorum  exemplis,  quasi  calciamentis  quibusdam 
comedentium  agnum  paschalem  pedes  munirent,  qui  nudis  et  duris  10 
funibus  preceptorum  forsitan '  lederentur,  quippe  quorum  teneriores  * 
animos,  ad  solidum  capiendum  cibum  adhuc  inualidos,  lacte  prius 
fouere  oportuit ;  vt  *  dum  audirent  legerentque  sanctorum  turbas, 
toto  orbe  diffusas,  omnis  sexus,  omnis  etatis,  omnis  gradus,  omnis 
denique  ordinis,  reges®  videlicet  et  omnes  populos',  principes  et  15 
iudices,  iuuenes  et  virgines,  senes  cum  senioribus,  omnes  vno  quasi 
ore  laudantes  nomen  domini  ac  *  breuissimum  post  vite  curriculum 
celum  vi  quadam  rapientes,  omnem  subire  laborem  pro  dei  amore 
<  pro  quo  ferri  et  fieri  *  debent  omnia)  pertimescerent  nequaquam,  nee 
quod  ab  aliquo  fieri  potuit  impossibile  estimarent,  cum  et  sexus  in-  20 
firmior,  et  etas  tenerior,  et  status  sublimior,  immo  et  de  omnibus 
multitudo  profiisior,  omnia  que  vel  iussa  sunt  vel  prohibita,  tanto  studio 
adimplerent,  vt  nee  de  cunctis  vel  vnum  iota  dumtaxat  pretermitterent. 
Hinc  est  quod  (vt  supra  diximus)  viri  venerabiles,  liquide  cernentes 
quamplures  sanctorum  incitatos  exemplis  qui  diuinis  raro  mouentur  25 
preceptis,  contemplantesque  sponsam  inCanticistantopere  sponsi  voce 
laudatam  (eo  quod  antiqua  sanctorum  opera  studioso  imitatur  affectu), 
dicente  ad  eam  sponso*^  :  *Quam  pulcri  sunt  gressus  tui  in  calciamentis, 
filia  principis — *  vestigiis  scilicet  amicorum  dei  fortius  inherendo,  et 
alibi  ipsam  ad  eorum  sequelam  dulcius  hiis  verbis  incitante  ^' :  *  Si "  30 
ignoras  te,  o  pulcra  inter  mulieres,  egredere  et  abi  post  vestigia 

•  This  Prologue  is  a  later  addition  made  for  the  edition,  and  is  not  Capgrave's 
work.  It  was  edited  before  in  Capgrave's  Liber  de  Illustr.  Henricis  (Rolls 
Scries),  1858,  p.  195.  *  Ed.  resencentes.  ^  E.  forcitan.  *  E.  temeriores. 
^  E.  et.  •  E.  eges.  ^  E.  popolos.  •  E.  At.  •  E.  fiere. 

»*  Cant.  v-ii.  i.  "  E.  imiUndo.  "  Cant.  i.  7. 

B 


2  Btmu  iLeseniia  anglte. 

gregum '  etc.,  ac  si  aperte  diceret :  *  Pensare  debes  mira  et  stupenda 
opera  que  in  aliis  conspicis,  vt  eonim  comparadone  parua  ac  minima 
tibi  videantur  bona  que  tu  fads,  ac  sk  ad  meliorem  vitam  capessen- 
dam*  feruentius  accendaris'/ — attendentes,  inquam,  hec  omnia, 
5  laudare  viros  generosos  in  generationibus  suis  permazime,  ac 
cupiebant  deus  quam  sit  mirabilis  in  Sanctis  suis  latius  ostendere. 

Mathathias  vero,  sanctus  Machabeorum  dux  et  princeps,  viam 
vniuerse  carnis  mox  ingressurus;  vocatis  filiis,  dum  eos  ad  pre- 
liandum  prelia  domini  fortius  animaret,  omissis '  tanquam  minime' 

ID  necessariis  diuine  legis  densissimis  *  siluis,  sanctorum  virtutes  et 
exempla  deuotius*^  recensuit,  imitandos  quosdam  proferens  in  medium 
qui  ante  legem  fuerunt,  vt  Noe,  Abraham,  et  Loth  ceterique  sancti 
Patriarche,  qui  in  medio  nationis  praue  bona  operari  non  cessabant* 
et,  dum  adhuc  lex  non  esset  data,  ipsi  tamen  sine  lege  non  fuerunt, 

15  sed  sibimetipsis  facti  sunt  lex,  cuncta  future  legis  perfectiora  strenue 
adimplentes  ac  deo  fide  firmissima  et  operatione  dignissima  iugiter 
placentes,  quorum  inuictissima  pacientia  sublimissimaque  obedientia 
tanta  meruerunt  apud  deum,  vt  ceteris,  eorum  culpa  exigente,  pereun- 
tibus,  a  pressura  flamme  et  de  profundis  aquarum,  insuper  et  de 

30  manibus  querentium  animas  eorum,  diuina  liberarentur  virtute,  ac 
seminis  eorum  multiplicationem  ad  instar  stellarum  cell  conseque- 
rentur :  quosdam  vero,  qui  et  sub  lege  floruerunt  et  eidem  veluti 
quibusdam  loris  arctius  astricti  sunt,  sub  cuius  iugo  libentissime  coUa 
inclinauerunt ;    Phinees  quoque  sacerdos  in  exemplum  proponitur, 

2$  qui,  zelo  dci  succensus,  Madianitam  cum  concubitore  transfodit,  in 
vltionem  diuine  legis';  porro  et  Daniel,  vir  desideriorum  summeque 
abstinentie ;  atque  alii  quamplures,  de  quibus  omnibus  longum  iam 
esset  enarrare.— Cuius  et  rei  seriem  sapiens  ille  qui  Ecclesiasticus  * 
dicitur,  imitatus  est ;  qui,  post  multa  sacra  hortamenta  salubriaque 

30  documenta,  in  sui  calce  voluminis  cathalogum  ^  sanctorum  patrum 
studiose  retexuit,  cunctorum  virtutes  singulares  mira  replicans  sedu- 
litate,  vt  posteris  daretur  sanctitatis  exemplum,  et  qua  vnusquisque 
potissimum  polleat  virtute  clarius  innotcsceret ;— sicuti  in  Habraham 
obedientiam  summam ;  in  Moyse  mititatem  et  mansuetudinem ;  in 

35  Phinees  zelum  et  iusticiam ;  in  Samuele  pacientiam  et  longanimitatem ; 
in  Dauid  misericordiam  et  humilitatem ;  in  Mathathia  ceterisque 
Machabeis  in  persecutione  constanciam  et  pcrseuerantiam  ;  et  sic  de 
ceteris ;  vt  hii  omnes,  vna  et  consona  quasi  voce,  cum  Apostolo 
clamarent :   *  Imitatores  nostri  estote,  sicut  filii  charissimi  *V 

40  Apostolus  quoque,  et  is  eundem  insecutus  ordinem  in  sue  cathalogo 
ad  Hebreos",  antiquos  patres,  seriatim  procedens,  commemorat;  ab 
Enoch  incipiens,  septimo  ab  Adam,  qui,  deo  sancta  conuersatione 

*  E.  capescendam.  ^  E.  emissis.  '  E  mine.  *  £.  densissimimisL 

•  E.  deuosius.  •  E.  cessabunt.  '  Num.  xxv.  6.  •  EccL  xliv.  49. 

•  E.  cathologum.  "  Ephes.  v.  i ;  Philipp.  iii.  17.  "  Hebr.  xi. 


placenSy  translatus  est  in  Paradisum  ne  mortem  videret,  sed  daret 
gentibus  sapientiam;  Abraham  quoque  commemorans,  quod  fide 
iustificatus  sit ;  et  Moysen  sanctum,  qui  vir  erat  mitissimus  "super 
terram,  in  quo  mundi  contemptum  laudauit,  eo  quod  Egipti  gloriam 
fastidiens,  'magis  elegit  affligi  cum  populo  dei,  quam  temporalis  5 
peccati  habere  iocunditatem^  ;*  sancti  denique  omnes  *quomodo  per 
(idem  vicerunt  regna,  operati  sunt  iusticiam,  adepti  sunt  repromis- 
siones^ '  et  cetera  que  sequuntur. 

Proinde,  vt  etiam  ad  sanctos  ecclesiasticosque  veniam  doctores, 
beatus  ille  Iheronimus'  vitas  sanctorum  patrum  qui  in  heremo  victi-  lo 
tabant,  tanto  studio  in  vnum  coUegit  fasciculum,  vt  innumerabiles 
inimortalesque  virtutes,  immensas  singulorum  diuisiones  gratiarum, 
viuendique  efficacissima  exempla,  et  plurimorum  signorum  infinita 
prodigia  intuentium  oculis  aspicienda,  breui   membrana   exararet, 
Paulum  sanctissimum  inducens  anachoritarum  principem  atque  pri-  15 
marium,  Antonium  quoque,  et  Hilarionem*,  ceterosque  pene  in- 
numerabiles,   qui,    'tanquam    purgamenta    huius    mundi,    omnium 
peripsima ' ',  stulti  esse  voluerunt  vt  essent  sapientes  * ;  qui  omnes, 
quasi  dii  quidam  (vt  ita  dicam)  in  hominum  effigie  latitantes,  peccata 
hominum   suis   expiarunt  sacratissimis  mentis,  et    deum    quadam  ao 
violentia,  ne  ad  vindicandum  esset  propensior,  orationibus  retinue- 
runt  ;  quorum  etsi  numerus  infinitus  erat,  tamen  cor  vnum,  et  anima 
vna ;  ac  consona  voce  deo  laudes  decantabant,  incredibili  viuentes  ab- 
stinentia,  et  supra  omnem ''  prorsus  humanam  naturam ;  cibum  ilium, 
qui  non  perit,  iugiter  operantes,  et  tanquam  luminaria  in  hoc  mundo  35 
innumerabilibus  virtutibus  choruscantes.    Nee  minori  diligentia  illud 
spiritus  sancti  organum,  beatus  videlicet  Gregorius,  virtutes  et  ex- 
empla  sanctorum  patrum  Italic  in  vno  Dialogi  volumine  suauissimo 
stilo  complexus  est**.      Sic  et  plures  historiografi,  aliique  deuoti, 
sanctorum  exempla  vitasque  summo  recolligere  studio  eonati  sunt  30 
Maxime  tamen  in  laudibus  eorum  immorati  sunt,  quorum  eisnoticiam 
et  locorum  vicinitas  et  nascendi  propinquitas  abundantius  prebue- 
runt ;     nos   inde  (vt  verum   fatear®)   sanis  prouocantes   exemplis, 
quatenus  sanctorum  vitas  hoc  sacro  volumine   contentas,  nee   sine 
magno  quorundam  labore  ac  studio  in  banc  quam  videmus  formam  35 
sollicite    redactas,  tanto   diligentiori   studio    perlegamus,  eorumque 
viuendi  exemplo  ad  sacra  conuersationis  studia  pertrahamur,  quanto 
pro  maiori  parte  ex  nostris  sunt  et  patria  et  gente. 

Deus   enim  omnipotens,  cum   seminans   exiret   seminare  semen 
suum,  et  orbem  iam  pene  vniuersum  fecunda  ^^  repleret  vite  spiritualis  40 
segete,   singulis  donans    prouinciis    sacre    fidei    patronos,  quorum 
sanctissima  sequerentur  vestigia,  in  Idumeam  quoque  suum  tandem 

*  Heb.  xi.  35.  *  Heb.  xi.  33.  '  E.  Ihetoonius.  *  E.  Hillaronem. 

'  I  Cor.  iv,  13.  •  I  Corinth,  iii.  18.  '  E.  omnia.  *  Cf.  Gregorii  Opp. 

(Romae.  1591;,  III.  p.  209.  •  E.  fateor.  "  E.  secundo. 

B  2 


4  H^otia  iLegenoa  anglte. 

extendit  calciamentum,  suos  videlicet  mittens  predicatores  in  hiinc  ex- 
tremum  orbis  angulum,  qui  populum  gentilibus  implicatum  erroribus 
ad  viam  veritatis  reducerent,  atque  ipsum  Saluatoris  sermonem,  in 
Apostolorum  Actibus  inscriptum,  deuotius  implerent,  vbi  ait :  '  Et 
5  eritis  michi  testes  in  ludea  et  lenisalem,  et  vsque  ad  vltimum  terre  V 
presciens  vtique,  quod  postea  est  impletum,  quoniam  multus  ei  esset 
populus  in  ista  regione  \ 

Quante  etenim  sunt  anglicorum  turbe  sanctorum,  quam  magnis 
floruere  virtutibus,  quantisque  choniscauere  miraculis,  optimus  erit 

lo  index  liber  subsequens,  ita  vt  ipsum  huius  nostre  patrie  vocabulum 
sui  merito  sortiatur  "  nominis  effectum  *. 

Anglia  namque,  secundum  quorundam  diffinitionem,  dicitur  ab 
*  en,'  quod  est  *  in,*  et  *  cleos/  quod  est  *  gloria,'  quasi  *  intus  gloriosa,' 
nee  immerito  quidem.      Namque  tametsi   exterius  quoque  multis 

15  magnisque  gaudeat  prerogatiuis,  quemadmodum  in  promptu  est 
videre,  vtputa  in  agrorum  ac  segetum  fecunditate,  in  lane  pannorum- 
que  immensitate,  in  pratorum,  fluuiorum  ^  ac  fontium  amenitate,  in 
ciuitatum,  villarum,  castrorum,  edificiorumque  multiplici  varietate  et 
pulcritudine,  in  ipsius  dcnique  gentis  vultus  et  habitus  miro  angelico- 

20  que  splendore  et  formositate,  animique  audacia  et  strenuitate,  ac 
ceteris  innumeris  terrenis  commoditatibus,  in  quibus  omnibus, 
absque  eo  quod  intrinsecus  latet,  eiusdem  resplendet  pulcritudo  et 
gloria;  longe  tamen  illustrius  et  gloriosius*  eius  relucet  claritas 
spiritalisque  maiestas  ex  sanctorum,  qui  in  ea  floruerunt,  virtutibus 

35  et  exemplis,  qui,  tanquam  sidera  queque  rutilantia,  tenebrescentem 

mundum  suis  illuminarent  radiis,  claraque  luce  cuncti  perspicerent 

quod  non  sit  *  personarum  acceptor  deus,  sed  in  omni  gente  qui  timet 

deum  et  operatur  iusticiam,  acceptus  est  illi  ^' 

Nostre  itaque  memorie  reducenda  sunt  aurea  ilia  temiK>ra,  cum 

30  primo  in  hac  nostra  regione  *  fides  adoleuit*,  quantum  in  omnibus 
viguit  cristiane  religionis  feruor,  currebatur  passim  ab  omnibus  ad 
dei  cultum,  nee  felicem  se  quispiam  estimauit,  nisi  aut  longo  diutume 
penitencie,  aut  certo  gladii  seuientis  breui  martyrio,  vitam  consum- 
maret  ^^    Effusa  est  in  omnes  diuine  virtutis  abundancia,  sicut  vnguen- 

35  turn  in  capite,  quod  descendit  in  barbam  Aaron,  descendens  et  in 
Oram  vestimenti  eius  ". 

Vnguentum  enim  in  capite  superhabundantem  dixerim  dei  gratiam 
in  superiori  potestate ;  que  tunc  in  barbam  Aaron  descendit,  cum  et 
in  alios  nobiles  summo  gradui  vicinius  adherentes  ipsa  eademque 

40  dei  gratia  scse  infundit;  que  etiam  in  oram  vestimenti  defluit,  quando 
inferioris  plcbis  mentes  tangit.  Vnguentum  quippe  in  capite  eftusum 
est,  quia  tantus  erat  regum  et  principum  feruor  religionis,  vt  vniuersos 

*  Act.  i.  8.  •  Act.  xviii.  10.  *  E.  sociatur.  *  E.  affectum. 

»  E.  fluuium.        «  E.  gloriosus.      *  Act.  x.  35.      *  E.  rcligione.       •  E.  adolent 
**'  E,  consummret.  "  Ps.  cxxxii.  a. 


Prolog[U0.  5 

siibiectos  sibi  populos  suis  prouocarent  exemplis.  In  sacre  conuer- 
sationis  exercitio  tantum  impendebant,  et  is  semper  inter  ceteros 
reputabatur  laudabilior,  qui  circa  dei  cultum  pre  ceteris  fuerit  solli- 
citior.  In  latum  extensum  est  illis  diebus  sacre  crucis  vexillum ;  cir- 
cumquaque  edificabantur  ecclesie,  monasteria  vndique  erigebantur ;  5 
et  tantum  fuit  in  talibus  implendis  vnius  anglicani  regis  desiderium, 
vt  quamdiu  vixerit  vnum  quolibet  anno  fundaret  monasterium. 
Veniam  denique  ad  sacros  dei  martyres  reges,  qui  stolas  suas 
lauerunt  in  sanguine  agni.  Enumerando  siquidem  eos,  duodecim 
specialiter  inueni  nominates,  ac  viginti  alios  qui,  tacito  nomine,  omnes  10 
sunt  sacro  martjrrio  coronati;  ipsorum  etiam  anglicanorum  regum 
septem,  qui,  pompis  seculi  prorsus  derelictis,  nudi  nudum  in  sacra 
religione  sequebantur  Christum,  atque  hominum  consorcia  fugientes, 
raonachi  effecti,  celibem  in  monasteriis  vitam  duxerunt ;  preter  alios 
sanctissimos  dei  confessores,  qui,  superfluis  resecatis  curis,  abiectis-  15 
que  seculi  pompis  ac  vanis  mundi  solaciis,  deo  totaliter  erant  intenti 
necessariisque  regni  negociis,  operibus  misericordie  iugiter  vacantes 
et  iuxta  domini  preceptum  amicos  sibi  de  mammona  iniquitatis 
facientes  *. 

Vnde  et  inter  ceteros  Sanctus  dei  Edwardus  rex  tantum  dinoscitur  20 
raundum  habuisse  contemptui  vt  latronem  conspiciens  suos  sepius 
thesauros  furantem,  non  solum  non  caperet,  sed  etiam  suo  camerario, 
de  hoc  conquerenti,  penitus  excusaret:  *  Forte,'  inquiens,  'plus 
nobis  indiguit  qui  furatus  est ;  habeat  igitur  sibi ;  nobis  enim 
sufficit  quod  remansit.*  Vnde  etiam  tam  largus  in  pauperes  fuit  25 
quod  sanctum  lohannem  Euangelistam,  domini  consobrinum,  quo- 
dam  tempore  in  peregrini  habitu  recipere  meruit. 

Oswaldus  preterea  rex,  salvatoris  perficiens  sentenciam  qua  ait 
'Omni  petenti  te  tribue^,'  nullum  omnino  pauperem  a  se  vacuum 
dimisit,  immo  cuncta  fere  que  habuit  indigentibus  tribuens,  scutellam  30 
quoque  argenteam,  cum  preciosissimo  ferculo,  mendicanti  paupen 
dedit.    Vnde  et  sanctus  presul  Aidanus  hoc  videns  brachium  regis 
dextrum,  quo  elemosinas  erogare  est  assuetus,  protinus  benedixit, 
*  Nunquam,'  inquiens,  *  marcescat   manus  ista  I  * :    quod  quidem  ita 
diuina  est  impletum  virtute,  vt  post  regis  mortem,  ceteris  tocius  cor-  35 
peris  membris  in  cinerem  resolutis,  vsque  in  hodiernum^'diem  integra 
adhuc   maneat   sine  corruptione.      Quid  plura?    Tam  feruida  fuit 
retroactis  temporibus  anglicanorum  regum  deuotio,  vt  minim  tunc 
fuerit  regem  videre  non  sanctum.     Vnde  et  venerabilis  ille  ac  re- 
ligiosus  pater  qui  *  Fasciculum  Temporum  *  *  compilauit,  asserit  in  4© 
sua  Cronica,  plures  se  inuenisse  sanctos  reges  in  Anglia  quam  in 
vlla  alia  mundi  prouincia  quantumcumque  populosa. 

*  Luc.  xvi.  19.         *  Matth.  v.  4a.         '  E.  Odiernura.         *  E.  Temperiura.    It 
is  Werner  Rolewink's  *  Fasciculus  Temporum/  in  Pistorii  Script.  Germ.  II.  73. 


6  Bom  iLeffenna  anglle. 

Nee  sane  minore  sanctitatis  studio  sancte  ipsorum  regum  floniere 
regine,  ac  cetere  nobiles,  que  sincere  matrimonio  domino  deuote 
seniientes,  proles  suas  in  dei  timore  erudientes,  operibus  miseri- 
cordie  summa  sollicitudine  vacantes,  honestas  nupcias  thonunque 

5  immaculatum  custodierunt.  Quarum  tamen  multe,  ex  consensu 
maritorum  suorum,  a  licitis  etiam  amplexibus  abstinentes,  celebem 
et  vere  angelicam  vitam  ducentes,  tanto  ampliori  corona  digne 
sunt  quanto  in  igne  posite  non  exarserunt.  Vnde  earum  plurima 
corpora,  vt  quantum  deo  placeat  illibata  virginitas  cunctis  inno- 

10  tesceret,  hucusque  absque  omnimoda  comiptione  (si  fame  ere- 
dendum  est)  diuina  virtute  seruata  sunt :  quemadmodum  in  sacra 
patet  virgine  Etheldreda,  que,  duobus  nupta  viris,  virgo  nichil- 
ominus  semper  remansit,  et  ideo  comiptionis  prerogatiuam  a 
domino  pro  munere   accepit;    sicut  et  plures  alie  (vt  ita  dicam) 

15  testes  et  sanctissime  puritatis  et  future  resurrecdonis  fiierunt 

£t  plures  sanctissime  vite  presules,  quorum  sanctitas  tantum  emi- 
cuit,  vt  omnes  qui  eos  viderent,  cognoscerent  vtique  quoniam  isd  sunt 
semen  cui  benedixit  dominus ' ;  quorum  iugis  conuersatio  in  celis 
eraty— ab  hiis  nostris  (vt  verum  fatear)  longe  dissentiens '  temporibus, 

ao  vbi  totum  auaricie  ac  voluptati  datur,  sanctitati '  parum  aut  nihil :  dr- 
cueunt  enim  iam  multi  (pace  aliquorum  dicam)  vt  seduli  ezploratores, 
simulant,  dissimulant,  sequuntur,  obsequuntur,  manibus  repunt  et 
pedibus,  vt  quoquo  modo  sese  ingerere  queant  in  patrimonium 
Crucifixi ;    quorum  insaciabilia  corda  nunquam  quiescunt,  duplid 

25  semper  estuantes  desiderio,  quo  vtique  magis  magisque  et  dilatentur 
in  plura  et  ad  celsiora  sublimentur.  Verum  non  sic  illius  temporis 
sacri  pontifices !  non  sic,  inquam,  sanctissimus  ille  presul  Cuth- 
bertus,  qui,  etsi  virtutibus  plenus,  etsi  omni  sanctitate  conspicuus, 
baud  tamen  ad  ecclesie  regimen  vocatus  electusque  ire  voluit,  quo- 

30  usque  rex,  cum  suis  optimatibus,  sancti  viri  pedibus  prostratus,  cum 
multis  precibus  et  lachrimis  eius  tandem  renitentem  animum  non 
sine  maxima  instantia  deuicit.  Sic  et  sanctissimus  Hugo  episcopiis> 
non  sine  quadam  violentia  maximaque  solennitate,  ac  regis  proce- 
rumque  magna  importunitate,  vt  curam  susciperet  animarum  tandem 

35  est  deuictus.    Sic  et  alii  quamplures  qui,  gregis  sibi  conmiissi  ^  curam 

strenue  agentes,  veri  et  re  et  nomine  pastores,  ones  suas  pascere 

studebant,  non  expoliare,  ac  iuxta  sacros  canones  necessaria  sibi 

solummodo,  non  superflua,  reseruare. 

Vnde  et   sanctus    dei  Aidanus  episcopus  tanto  exarsit  pietatis 

40  amore  in  pauperes  Christi,  vt  ipse,  ex  episcopo  pauper  effectus, 
dum  totam  pecuniam  pauperibus  erogaret,  et  pauperi  cuidam  a  se 
elimosinam  expetenti,  vnde  redderet  nichil  haberet,  equum  protinus 
quo  sedit,  sibi  paulo  ante  a  rege  datum,  pedes  incedens,  pauperi 
mendicanti  daret. 
^  Isai.  bu.  9.  *  £.  discentiens.  *  £.  sanctitate.  *  £.  commisse. 


PtOlOp0.  7 

Preterea  et  multi  ac  strenui  in  hac  fulsere  regione  sancti  predi- 
catores  et  doctores,  quorum  primarii  sancti  fuenint  Augustinus, 
Anglorum  apostolus,  et  Theodorus,  ceterique  eorum  socii,  qui  in  hiis 
precipue  partibus  ortodoxe  fidei  seminantes  triticum,  centuplices 
hinc  *  fructus  collegerunt  *  celestibus  horreis  reseruandos.  Anselmus  5 
quoque,  et  is  quidem  pullulantium  errorum  strenuissimus  eradicator 
hereticorumque '  atrocissimus  inimicus,  diuini  verbi  sarculo,  omni 
penetrabiliori  gladio  ancipiti,  superseminata  zizania  soUicite  resecauit, 
deique  sacre  genetrici  semper  deuotissimus,  cumque  sermonis  elo- 
quencia  esset  disertissimus  *  plurima  in  eius  laudem  dulciter  com-  10 
pilauit  Beda  etiam  Venerabilis,  qui,  verbum  dei  predicando,  celestia 
grana  vbique  seminauit,  tanteque  fuit  auctoritatis  tantoque  ab  omni- 
bus habitus  honore  et  reuerencia,  vt  eius  Homelie,  ipso  adhuc  viuente, 
quod  de  nuUo  alio  legimus,  publice  legerentur;  commentatus  est 
denique  in  totum  fere  Vetus  Nouumque  Testamentum,  ac  felici  15 
tandem  morte  sopitus. 

Sed  nee  illud  est  negligendum  et  tacita  prorsus  voce  pretereun- 
dum,  quomodo  et  antiquitus  sacra  dei "  floruerit  religio,  quantosque 
protulerit  viros  disciplina  excellentes;  ex  quorum  numero  Beda 
fuit  sanctissimus,  et  ante  episcopatum  sancti  presules  Cuthbertus  et  20 
Dunstanus, pluresque  alii:  Bartholomeusque monachus, Alredus  etiam 
vir  religiosissimus,  Wallenusque  abbas,  cum  aliis  quampluribus,  qui 
celestibus  solum  modo  intendentes  eloquiis,  nuUam  prorsus  habebant 
de  crastino  sollicitudinem,  humilitatis  et  paupertatis  amatores,  peri- 
turas  calcantes  diuicias,  vt  celestes  etemasque  inuenirent ;  quorum  ex-  25 
emplis  tantum  viguit  inter  monachos  feruor  discipline,  vt  vsque  ad 
Coilsi  •  regis  tempora  nee  vinum  biberent  aut  ceruisiam  ^  nee  aliquas  * 
comederent  eames. 

O  quam  suauis  est  vita  istorum  sanctorum,  qui  duxerunt  vitas  tam 
gloriose  hie  in  terra  !    O  homo,  lege  ;  et  quod  legeris  memento,  quia  3° 
(vt  verum  fatear)  rem  pulehriorem  non  seis  faeere. 

Oblitus  sum  paulominus  (mea  culpa  dixerim)  saerarum  virginum 
eateruas,  que,  tanquam  lilia  inter  spinas,  spretis  pro  Christo  carnali- 
bus  illeeebris  terrenisque  diuitiis,  in  eastitate,  paupertate,  et  humili- 
tate  si>onso  celesti  adherentes,  eius  nimium  aecense  dileetione,  licet  35 
earum  parentes  plurimis  habundarent  diuitiis,  ipse  tamen,  obliuis- 
centes  populum  suum  et  domum  patris  sui,  malebant  angustias 
paupertatis  sustinere  quam  inter  pomposos  seculares  in  periculo 
f)ermanere ;  quarum  et  multe  saero  sunt  martyrio  coronate,  sieut 
beata  Vrsula,  vna  cum  ceteris  suis  consodalibus,  ac  beata  Ositha  4® 
virgo  et  martyr,  quas  deus  ex  sexu  eligens*  infirmiore,  vt  fortia 
mundi  confunderet,  per  eas  multos  vtriusque  sexus  lucratus  est. 

*  E.  huic  '  E.  colligerunt.  '  E.  heriticorumque.  *  E.  omnes. 

*  E.  die         •  i.  Ceolwulfi.        '  E.  seruisiam.        •  E.  alquas.        •  E.  elegens. 


8  Bona  iLegenna  anglte. 

Demum,  vt  paucis  concludam,  tantus  ipsis  temporibus  electomm 

erat  numerus,  a  singulisque  tarn  feruenti  ardentique  animo  ad  Chrisd 

obsequium  currebatur,  vt  genitam  nobilitatem  omnes  pro  maiori  parte 

sanctitate  imitarent  ^ ;  nee  aliqua  tunc  in  quouis  reputabatur  nobilitas 

5  nisi  dei  seruitute  fulciretur. 

Sed  quorsum  bee  omnia?  Niminim  vt  nulla  curiosa  indagine 
forenses  queritemus  longinquasve  sanctorum  operationes,  cum  intra 
nos  ipsos  sit  regnum  dei,  et  tantos  hie  habeamus  sanctos  patronos, 
vt  eorum  merito  nobis  sufficerent  ad  imitandum  exempla,  si  nulla 

10  prorsus  alia  documenta  haberemus ;  immo  tanto  diligentiori  studio  eos 
imitari  debemus,  quo  eis  vicinius  sumus  annexi. 

'Solent  enim  homines  proprii  semper  ducis  magis  prouocari  ad 
bellum '  (vt  verbis  Iheronimi  *  vtar),  *  habet  et  vnumquodque  pro- 
positum  principes  suos.    Ergo'  Romani  duces  imitentur  Camillos, 

15  Fabricios,  Scipiones ;  philosophi  proponant  sibi  Pitagoram,  Pla- 
tonem,  Arestotilem ;  poete  *  emulentur  Homerum,  Virgilium,  The- 
rentium/  et  sic  de  ceteris.  Nos  vero  eamus  ad  exemplum  turbam- 
que  anglicanorum  sanctorum ;  imitetur  vnusquisque  propositi  sui 
duces :    Seculares  videlicet  principes  et  domini  ac  milites.     Reges 

20  sanctissimos  imitentur  Edwardum  et  Oswaldum.  Sexus  vero 
femineus  Helenam  sanctam  reginam,  Sexburgam  reginam,  et  vir- 
ginem  dei  Etheldredam,  ac  beatam  Modwennam.  Episcopi  vero 
sacros  pontifices  Dunstanum,  Cuthbertum,  et  Aidanum ;  Thomam 
quoque,  sanctissimum  Christi  athletam,  qui,  pro  zelo  iusticie  diram 

25  perpessus  persecutionem,  proprio  est  cruore  profusus.  Predica- 
tores  vero,  theologi  et  doctores  Augustinum,  Anselmum,  Bedam- 
que  Venerabilem,  discantque  ab  eis  non  altum  sapere,  nee  ad 
inflation  em  scire,  sed  ad  edificationem.  Religiosi  quidem  ipsum 
quoque  Bedam  Venerabilem,  Bartholomeum   quoque,  et  Alredum. 

30  Sacrate  proinde  virgines  Vrsulam  imitentur  beatam,  Osithamque, 
Etheldredam,  ac  beatam  Modwennam,  ceterasque  sacras  vir- 
gines. Omnes  deniquc  ipsonim  sanctorum  exemplis  proficere 
studeamus  in  melius  ad  alciora  subuehi.  Si  etenim  prauorum 
sepe  secuti  sumus  exempla,  cur  non  imitemur  sanctorum   digna 

55  studia  et  deo  placita  ?  Et  si  tarn  apti  sumus  imitari  iniquos  ad 
malum,  cur  pigri  sumus  iustos  imitari  in  bonum  ?  Timeamus  ergo, 
bonumque  facere  satagamus,  nc  vicia  nostra  aliorum  virtutibus 
noceant,  ne  aliorum  sanitatem  nostra  *  infirm itas  corrumpat,  ne  ali- 
orum pulcritudinem  feditas  nostra  contaminet,  ne  aliorum  lampades 

40  extinguamus  •  ardentes,  si  nostras  illuminare  non  possumus ;  quin 
magis  vnusquisque''  proximum  suum  sancte  conuersationis  odore 
post  se  trahat  et  nox  nocti  indicet  scientiam,  vt  qui  audiat  dicat 

*  E  imitarint.  '  Hieron.  Op.  ed  Verona  I.  320.  '  E.  ergo  suos. 

*  £.  poeti.  ^  £.  nostram.  *  £.  extingamus.  ''  £.  vnusquique. 


*Veni.*  Porro  attendat  pnidens  lector  quod  in  hoc  codice,  etsi 
quamplurime  sunt  anglicanonim  vite  sanctorum,  non  tamen  omnes 
hie  inseruntur,  maxime  cum  nemo  facile  omnes  qualicumque  indagine 
valeat  inuenire. 

Huius  nichilominus  collector,  siue  (vt  ita  dicam)  auctor  opens,  ita  5 
suam  compilandis  sanctorum  vitis  dedit  operam  \  vt  et  ipse  tam  pii 
opens  fnictum  percipiat^  et  aliis  quoque  ad  eorum  meritum  plura 
aliaque   ad  hec  addendi  facultatem   relinquat.     Nee  quempiam  de 
cetero  mouere  debet  si  presens  volumen  in  assertione  locorum,  vbi 
sanctorum  corpora  siue  reliquie  quiescunt,  omnino'  et  in  omnibus  10 
veritati  forte  non  conueniat  aut  verius  aliorum  opinioni  non  con- 
senciat,  nam  vnusquisque  sensu  suo  abundat,  et  quod  sibi   magis 
euidens  videtur  suis  inserit  scriptis ;   potest  etiam  esse  et  de  ali- 
quibus  Sanctis  dubium  non  est  quin  eorum  corpora  et  reliquie  fuerunt 
ad  diuersa  loca  mutata  siue  translata  :  vnde  licet  diuersa  inde  sunt  15 
scripta,  possunt  tamen  secundum  temporis  diuersitatem  continere 
veritatem.  Hoc  tamen  vnum  pie  credere  possumus,  immo  et  debemus, 
quod  vbicumque  locorum  eorum  sunt  corpora,  anime  eorum  in  eterna 
iam  recepte  sunt  habitacula,  quo  nos  perducat  qui  est  omnium  sancto- 
rum iocundissima  laus  et  gloria  amen.    Et  quia  maior  pars  sanctorum  20 
in  hac  presenti  legenda  iam  nouiter  impressa  contentorum  fuerunt  de 
ista  patria  que  nunc  Anglia  vocatur,  aut  cum  vocabatur  Britannia  vel 
postquam  nomen  Anglie  sortita  est  in  ea  nati  vel  conuersati ;  et  quia 
similiter  predicte  (!)  terre  Hibernie,  Scotie,  et  Wallie  de  iure  subici 
debent   et  obedientes   esse   tenentur   huic  regno   Anglie,  presens  25 
volumen  istud  (vt  videtur)  non  incongrue  vocari  potest  *  Noua  legenda 
Anglie/ 


D 


TABULA. 

E  sancto  Adriano  abbate  et  con-  De  sancto  Augustino  episcopo  et  con- 

fessore  *  fessore 

De  sancto  Aido  siue  Aidano  abbate  De  sancto  Bartholoraeo  seruo  dei  et 

De  sancto  Aidano  episcopo  et  confes-  monacho 

sore  De   sancto   Benedicto   abbate   cogno- 

Dc  sancto  Albano  martyre  mento  Biscop 

De  sancto  Aldelmo  episcopo  et  con-  De  venerabili  Beda  presbitero 

fessore  Dc  sancto  Benigno  episcopo  et  con- 

De  sancto   Alredo  abbate  et   confes-  fessore 

sore  De  sancto  Bernaco  confessore 

De  sancto  Amphibalo  martyre  De  sancto  Birino  episcopo  et  confes- 

De  sancto  Anselmo  archiepiscopo  sore 

Dc  sancto  Audoeno  episcopo  et  confes-  De  sancto  Bonifacio  episcopo  et  mar- 
sore  tyre 

'  E.  aperam.                                  '  E.  parcipiat.  '  E.  omnioo. 
*  I  leave  out  the  folio-numbers. 


lO 


Btmu  legenna  angtte. 


De  sancto  Bothulpho  abbate  et  confes- 

sore 
De  sancto  Bregwino  episcopo  et  con- 

fessore 
De  sancto  Brendano  abbate 
De  sancta  Brigida  virginc 
De   sancto  Brithuno  abbate  et  confes- 

sore 
De  sancto  Bertellino  heremita  et  con- 

fessore 
De  sancto  Cadoco  episcopo  et  mar- 
tyre 
De  sancto  Carodoco  heremita 
De  sancto  Carantoco  confessore 
De    sancto     Cedd    episcopo,     fratre 

sancti  Cedde  episcopi 
De  sancto  Cedda  episcopo  et  confes- 
sore 
De  sancto  Claro  presbitero  et  martjrre 
De  sancto  Clitauco  rege  et  mart3rre 
De  sancto  Colfrido  abbate  et  confes- 
sore 
De  sancto  Columba  abbate  et  confes- 
sore 
De  sancto  Columbano  abbate  et  con- 
fessore 
De  sancto  Cuthberto  episcopo  et  con- 
fessore 
De  sancta   Cuthburga  regina  et  vir- 

gine 
De  sancto  Cimgaro  heremita  et  con- 
fessore 
De  sancto  Dauid  episcopo  et  confes- 
sore 
De  sancto  Decumano  heremita 
De  sancto  Deusdcdit  archiepiscopo  et 

confessore 
De  sancto  Dubricio  epis.  et  confessore 
De  sancto  Dunstano  episcopo  et  con- 
fessore 
De  sancta  Eanswida  virgine  et  abba- 

tissa 
De   sancto  Eata   episcopo  et  confes- 
sore 
De  sancta  Ebba  virgine  et  abbatissa 
De  sancta  Edburga  virgine  et  martyre 
De  sancto  Edgaro  rege  et  confessore 
De  sancta  Editha  virgine  et  abbatissa 
De  sancto  Edmundo  episcopo  et  con- 
fessore 


De  sancto  Edmundo  rege  et  martyre 
De  sancto  Edwardo  rege  et  confessore 
De  sancto  Edwardo  rege  et  martyre 
De  sancto  Edwino  rege  et  martyre 
De  sancto  Edwoldo  confessore 
De  sancto  Egberto  monacho 
De  sancto  Egbino  monacho 
De  sancto  Egwino  episcopo  et  confes- 
sore 
De  sancta  Elfleda  abbatissa  et  virgine 
De  sancto  Elphego  archiepiscopo  et 

martyre 
De  sancto  Erkenwaldo    episcopo  et 

confessore 
De  sancta  Ermenilda  regina 
De  senio  dei  Esterwino  abbate 
De  sancto  Ethelberto  rege  et  confes- 
sore 
De  sancto  Ethelberto  rege  et  martyre 
De  sancta  Ethelburga  virgine  et  abba- 
tissa 
De  sancta  Etheldreda  virgine 
De  Sanctis  Ethelredo  et  Ethelbricto 

martiribus 
De  sancto   Ethelwoldo    episcopo   et 

confessore 
De  sancto  Felice  episcopo  et  confes- 
sore 
De  sancto  Fiacrio  heremita  et  confes- 
sore 
De  seruo  dei  Finano  episcopo  et  con- 
fessore 
De  sancto  Foillano  episcopo  et  mar- 
tyre 
De  sancto  Frcmundo  rege  et  martyre 
De  sancta  Frcdiswida  virgine 
Dc  sancto  Furseo  abbate  et  confessore 
De  sancto  Gilda  abbate  et  martyre 
De  sancto  Gilberto  confessore 
De  sancto  God  rico  seruo  dei  et  heremita 
De  sancto  Grimbaldo  abbate  et  confes- 
sore 
De  sancto  Gudwalo  episcopo  et  con- 
fessore 
De  sancto  Gundleo  rege  et  confessore 
De  sancto  Guthlaco  confessore 
De  sancta  Helena  regina 
De  sancto  Henrico  heremita 
De  Sanctis  Hewaldo  Nigro  et  Hewaldo 
albo  martyribus 


Ida  HiliU  virpne  ct  abhatisM  De  lancU  Maxentia  virgine  ct  mart>Tc 

irta  HildchtKa  virgine  ct  abba-  Dc   sancto   McIIito  archiepiscopo    ct 

■a  conHnnore 

mrto  Hnnorio  archiepiscopo  ct  I)c  «iancto  Mclone  epia.  ct  confcssore 

«lr%»nrr  I)r  sancto  Mclore  martyre 

ictii  puero  llui^one  a  ludcin  cm*  I)r  iumcta  inr 

^*i  I>c  sancta  '']  '  abbatiasa 

«fo  HujTfnc  rptscopf)  ct  confrs-  DcMncuVf  ncctabbatina 

rr  I)c  uncto  ct  confrsjiorc 

M-to  IhtiTo  al*hatc  ct  cimfr^sorc  Dc  Mncto  Niniano  cpiscopo  ct  confcs- 

i*io  In<tnu-to  ct  sociis  ciui  mar-  sore 

nbu«  l)c    aani'tu   Odone    archiepiscopo    ct 

utM  I'  hannr  dc  Bcucrlaco  cpis-  confcssore 

f^»  ct  ci'nfr^v>rc  I)c  sancto  (Xlulpho  confcssore 

JKiii    I  hannc    dc    Bridtinf^ton  I)c  sancU  Ositha  viripinc  ct  martyre 

nfr%4<>rr  Dc  sancta  Osmanna  virjfinc 

wt.t  I-^rph  ah  Armathia  Dc  sancto  Osmundo  cpiscopo  ct  con- 

Kto  Itlumaru  cpiscopu  ct  con*  fcssorc 

'^■•^  I>c  sanito  Oswaldo  cpiscopo  ct  con- 

<tfi  lu'-nff  pi V  I *p(»rt  confcssore  fcssorc 

wto  Iwyi  f  <>nir%%«irc  Dc  sancto  Oswaldo  rcfrc  ct  martyre 

Kiu  lunhnanii  martyre  ct  mon*  I>c  sancto  (Hwino  rrgc  ct  martyre 

ho  Dc  sancto  Oudocco  cpisco|>o  ct  con- 

Mtu  luM.i  aii-hicpisci»po  ct  con-  fcvsorc 

**'»rr  Dc  sancto  l*atcrn«i  cpincnpo  ct  confcs- 

fccla  luthwara  iirifinc  ct  martyre  s«»re 

wti»  KcSi  »  rpiMTojNi  ct  mnfcs-  I>c  samto  Pathiio  cpincopo  ct  confcs- 

••■«■  snrr 

»<^ta  Kr\na  \  irifinr  IV  samto  Pauhno  cpiscopo  ct  confcs- 

Kto  K>  nr  .J  .  t  •rnfrsvtrc  snrc 

irin  Kf  nrhn>i  frur  rt  martyre  Dr  sancto  Pet rocoahluitc  rt  confcssore 

nttt'    Krnlricrrm>    r(»isc4*(Ki    ct  Dc  sancto  Pirani>  cpiM-(.i|io  ct  confes- 

•  nfr%v  rr  H.irr 

jmw  Pbytjafku  cum    somis    suis  Dr  sancto  Riihardo  rpi^copo  ct  con- 

iil^^ftM  fr^sorr 

utt%  Kynr^uyila,  Kynrburica.ct  Dr  srruo  dci  Roberto  abbatc  vencra- 

kbiaa  «ir|(itiiUj%  tnli 

M-lo  I  Amlranoi  arrhirpisropn  rt  I>c  sancto  Kumwnldo  cnnfrwtrr 

^^r%%^'rr  Dc  sancto  Sam|i«onc  rpiscojMi  rt  con- 

*€Vt  l.iiurrnriu  archicpisc(>|M>  c  I  lrsv)rc 

:fif<-«v  r«-  Dr  sanrta  Srtlitirica  rrinna 

r.4t'i  I.fihAfdo  rpi%r<>pu  ct  ion  Dr  samto  Swithuno  cpiSii»(M>  rt  con 

s»»  rr  fr%s«ire 

M-i'*  Machul'»  rpi%co|Hirl  CDtifrs  Dc   sancto  Thathco  cpiscop<t  et  con- 

'"  frss*irc 

Kl  •  Mac!' Iff!  rpi%fi»p«i  rt  c«»nfrs  Dc  sancto  Thcliao  cpiv'o|M>  ct  confcs- 

•rr  sore 

a* In  Malachia  cpiscopo  rt  c<>n  Dc  sancto  Thr«>doro  archirpivopo  ct 

^mf'tr  confcssiirr 

kU  Marfarcta  Rcgina  Scutic  Dc  sancto  Thoma  cpiscopo  llcr^rdic 


12 


IptoIogtuE. 


I)c  sancto  Thoma  archiepiKopo  et 
martyre 

De  sancto  Thoma  monacho  a  Gallis 
occibo 

De  Mncta  Walbuixa  viixine 

I)c  sancto  Wallcno  abbate 

I)c  sancto  Walsuno  confcsaorc 

De  sancta  Wcncfrcda  vir^ine  et  mar- 
tyre 

De  &ancta  Werbuixa  virf^inc 

I>c  sancto  Wilfrido  episcopo  et  con- 
fcnsorc 

De  sancto  Wyronc  quicscente  in  Tra- 
iccto  Inferiorc 

De  sancto  Willibrordo  episcopo  et 
confcssorc 


De  sancto  Wilhelrao  paero  et  ■urtyrr 
De  sancto  Wilhelmo  epiicopo  ct  con- 

fessore 
De  sancto  WilKclrao  martyre 
De  sancto  Wynwaloeo  abbate  et  cun 

feasore 
De  sancto  Wiatano  refce  et  martyrr 
I>c  sancta  Withbui^  virg ine 
Do  sancta  Vrsiila  virpne  et  martj-rr 
De  sancta  Wlfhilda  viripne  et  abbati%^a 
De  sancto  WIrico  confcusore 
Dc  sancto  Wlsino  episcopo  et  contc« 

sore 
De  vincto  Vulstano  episcopo  et  con 

fessore 

Finis  Tabulc 


NOVA    LEGENDA    ANGLIE. 


De  SANtTo  Adriano  abbate  et  confessore  ^ 

A  DRIANUS,  natione  Affricanus,  comes  et  cooperator  euangelicus 
^^  apostolicorum  vironim  post  primatem  Augustinum,  magnum 
lumen  refulsit  Anglorum.  Quod  autem  sanctus  Augustinus  in  Anglia 
plantauit,  sanctus  Adrianus  cum  beato  Theodoro  vbertim  rigauit. 
Nam  cum  papa  Vitalianus  beato  Adriano  bis  electo  imponeret  5 
apostolatum  Anglie,  [hie]*  beatum  Theodorum  inuenit  pro  se,  quern 
sibi  debitis  insigniis  induit'^  suisque  titulis  sublimauit.  O  beatum 
Adrianum,  dignum  gradu  apostolico  et  sanctitatis  merito,  et  doctrine 
studio,  et  caritatis  officio ;  qui  et  greca  et  latina  eruditione  emicuit. 
Qui  etiam  electus  a  Romano  pontifice  in  apostolatum  Britannic,  re-  10 
fugit  honorem  :  inuasit  tamen  laborem,  de  prelato  subiectus  *,  de 
magistro  minister  factus  euangelii ;  malens  genti  instruende  prodesse 
quam  preesse,  ministrare  quam  ministrari.  Primo  Andream  quen- 
dam  virum  probi  testimonii  pro  se  obtulit :  sed  hunc  infirmitas 
corporis  inhibuit.  Rursus  raptus  Adrianus  ad  pontificium,  obiecto,  15 
vt  diximus,  Theodoro  se  redemit.  Prius  tamen  a  papa  hec  interiecta 
est  conditio,  vt  ipse  pontifici  non  solum  dux,  comes,  adiutor,  et  co- 
operator  dominice  legationis  in  Britannia,  verumetiam  custos  et 
obseruator  apostolice  fidei  in  omnibus  existeret,  ne  greca  institutio 
gentem  apostolice  docendam  in  aliquo  lederet.  Beatum  vero  Adri-  20 
anum,  abbatem  Viridiani  monasterii,  quod  erat  non  longe  a  Neapoli 
Campanie,  Afrum  natione,  monasterialibus*  [et]  ecclesiasticis  disci- 
plinis  sancte  informatum,  celesti  ac  mundiali  philosophia,  latina  quoque 
et  greca  lingua  eruditum,  adeo  Roma  nouerat,  vt  nullum  magis  Anglie 
institutorem  optaret,  aut  tandem  pro  illo  non  alium  quam  quem  ipse  25 
approbaret  et  suo  comitatu  et  suffragio  confirmaret.  Ibat  ergo  ath- 
leta  dei  Adrianus  cum  beato  Theodoro  sanctisque  sociis  laboriosa 

'  cd.  in  Act  SS.  Boll.  Ian.  I.  p.  596.         *  added  in  Tib.  and  Tanner.        '  Ed. 
induitque.  *  £.  subiecto.  ^  £.  monasteriabus  ;  et  om. 


14  H^otia  iLegenoa  anglte. 

peregrinatione,  ad  omnem  pacientie  palmam  paratus.  Illustrissimus 
autem  Adrianus,  quia  frequenti  legatione  per  Gallias  famosus  erat, 
ad  cumulum  premiorum  detentus  est  a  duce  Francorum  EbroinoS 
quasi  legatus  imperatoris  ad  reges  Britannie  contra  regnum,  quod 
5  ipse  maxime  procurabat.  Sed  tandem  innocens  repertus,  et  ad 
Angliam  libere  dimissus,  regimen  monasterii  sancti  Augustini  Can- 
tuarie  suscepit.  'Congregata  autem  discipulorum  caterua,  metrice 
artis,  astronomie,  et'  arithmetice  ecclesiastice  disciplinam,  inter 
sacrorum  apicum  volumina  suis  auribus  *  tradiderunt ;    vt  quidam 

lo  eorum  discipuli  latinam  grecamque  linguam  eque  vt  propriam,  in 
qua  nati  sunt,  nouerunt.  Sed  et  sonos  cantandi  in  ecclesia,  quos 
eatenus  in  Cancia  tantum  nouerant,  ab  hoc  tempore  per  omnes  Anglo- 
rum  ecclesias  discere  ceperunt.  Anno  autem  domini  septingentesimo 
octauo  sanctus  pater  Adrianus,  bonis  operibus  et  exemplis  plenus, 

15  migrauit  ad  dominum,  quinto  idus  lanuarii,  et  in  monasterio  suo 
sepultus  est,  quadragesimo  primo  scilicet  anno  ex  quo  in  Angliam 
missus  fuit.  Reliquit  autem  sanctum  et  doctissimum  Albinum, 
discipulum  suum,  sibi  successorem..  Post  mortem  vero  multis  eflful- 
gens  miraculis,  nautas  Anglorum  quosdam  ad  Frisonum  littora  ap- 

30  pulsos,  ab  inuasione  hostili  citius  liberauit.  Nam  cum  essent  ab 
irruente  turba  opprimendi,  inuocato  sancti  suffragio,  celeri  turbine 
in  alta  pelagi  propellente,  ad  optatum  illesi  portum  peruenenmt 
Mortuum  resuscitauit ;  et  inter  paganos  cum  quidam  christianus 
peregrinus  sub  eleuato  iam  percussoris  gladio  '  sancte  Adriane  ad- 

35  iuua  me  *  exclamando  proferret,  percussor  eadem  bora  trucidatur,  et 
captiuus  liberatur.  J  Conflagrata,  in  qua  requiescit,  ecclesia,  in  visu 
cuidam  viro  apparuit,  dicens :  *  Vadeetdic  episcopo  Dunstano:  "Hec 
tibi  mandat  famulus  Christi  Adrianus:  Tu  in  domibus  diligenter 
coopertis  requiescis,  et  mater  domini  nostri,  atque  nos  domestici  sui, 

30  omni  celi  iacture  patemus."  *  Quo  audito  Dunstanuseccleslam  sancte 
Marie  reparat,  quam  etema  dulcedine  raptus  singulis  noctibus  fre- 
quentare  solebat.  Nocte  autem  quadam  idem  episcopus  ecclesiam 
ingressus,  manifeste  vidit  sanctum  Adrianum  inter  choros  celestium 
cum  ipsa  mundi  domina  collaudantem  dominum.       Cum  puer  quidam 

35  doctoris  sui  verbera  timens,  Adriani  tumbe  fugiendo  adhereret,  et 
inuocans  sanctum  ictibus  afficeretur;  dum  tertio  altius  dezteram 
doctor  eleuaret,  stetit  eleuatum*  in  alta  brachium,  plurima  diei 
parte  irreflexum^  Demum  ab  ipso,  quem  afiOixerat,  paruulo  veniam 
suppliciter  petiit,  et  ipso  interueniente  solutum  et  sanum  brachium 

40  demum  recepit.  Offendens  puer  alius  doctorem  suum,  dum  ad 
tumbam  sancti  Adriani,  eius  auxilium  implorando,  confugeret,  rapitur 
a  magistro  suo,  qui  ait :  *  Nee  ipso,  inquit,  Christo  adueniente  impuni- 

*  E.  Ebronio.  '  Cf.  Vita  Theodori.  '  E.  arithmetice  et  ecclesiastice. 

*  r.  auditoribus.  '  T.  elatum.  *  £.  teoens  irreflexum. 


De  ^ancto  aortano^  15 

turn  dimitterem  te.'  £t  ecce  illico  columbam  candidissimam  in  vertice 
tumbe  sancti  Adriani  conspexit,  que  clementer  submisso  capite,  et 
expansis  alis,  veniam  pro  paruulo  implorare  videbatur.  Perterritus 
ergo  doctor  puero  pepercit,  coram  sancto  se  proiecit,  et  veniam 
sue  obstinacie  humiliter  implorauit.  Columba  vero  ad  summa  ec-  5 
clesie  tecta  euolans,  ab  oculis  eius  disparuit  .  ^  Vir  quidam  sancto 
Adriano  valde  deuotus,  pro  suis  commissis  ipsum  apud  deum  inter- 
cessorem  fore  iugiter  flagitabat.  Cumque  repentina  morte  preuentus 
fuisset,  quidam  ei  familiarior  continuis  precibus  pro  anima  eius 
domlnum  exorare  non  cessabat.  Cui  demum  soporato  defunctus  10 
lineis  indutus  apparens,  dixit  'Scito,  inquit^,  quod  peccatis  meis 
exigentibus  cum  demonum  traditus  essem  potestati,  tanquam  Stella 
matutina  radians  subito  aduenit  beatus  Adrianus,  aduocatus  mens, 
cum  splendida  facie,  et  columbina  specie,  qui  cunctis  excussis  aduer- 
sariis  eripuit  me,  et  ante  tribunal  eterni  iudicis  tremendum  constituit.  15 
Vidi  enim  vultum  domini  [amabilem]*  erga  me  terribilem  valde, 
qui  sancto  Adriano  conuersus  ait :  "  O  Adriane,  inquit,  hunc  pre- 
uaricatorem  et  meis  preceptis  non  obtemperantem  quare  hue  addux- 
isti?"  Cui  ille:  "Odomine  clementissime  et  misericors  eterne,  pro  tui 
nominis  honore  mei  memonam  semper  habuit,  et  apud  te  interces-  20 
sorem  et  protectorem  me  constituit."  Hac  placatus  dominus  satis- 
factione,  sensi  faciem  domini  erga  me  fore  serenissimam,  et  a  culpis 
meis  absolutus  in  custodia  aduocati  mei  Adriani  me  tradidit  dominus, 
sub  cuius  protectione  viuo  feliciter  et  eternaliter  conregnabo  *.* 

H  Narratio  [edtyicaforia]^. 

Circa  hec  tempora  fuit  in  regione  Northanhumbrorum  vir  quidam,  25 
nomine  Drithelmus*,  primo  noctis  tempore  defunctus,  et  diluculo 
reuiuiscens,  obseruantes  se  in  fugam  conuertit ;    vxor  tamen  eius, 
quamuis  nimis  pauida,  remansit.     Cui  ille :   *  Noli  timere  :  surrexi  a 
morte  qua  tenebar,  et  permissum  est  michi  iterum  apud  homines 
viuere ;  sed  multum  aliter  viuendum  est  michi  amodo  quam  prius.*  30 
Et  statim  surgens  ad  ecclesiam  abiit,  et  vsque  ad  diem  in  oratione 
persistens,  substantiam  suam  in  tres  partes  diuisit :  et  vnam  coniugi, 
alteram   filiis  tradens,  tertiam   pauperibus  statim  distribuit;   et  in 
monasterio  Mailros,  quod  modo  Meuros  dicitur,  vsque  ad  mortem  in 
mirabili  conuersatione  permansit.     Narrabat  autem  hoc  modo  quod  35 
viderat :  *  Quidam  lucidus  aspectu  et  clams  veste  me  ducebat.     Ince- 
debamus  taciti  contra  solis  ortum  solsticialem,  et  venimus  ad  vallem 
latissimam,  longissimam,  et  profundissimam,  que  erat  a  leua  nostra. 
Et  habebat  vnum  latus  flammis  feruentibus  nimium  terribile,  aliud 

*  T.  on  the  margin  :  Beda  de  (Hist.  Eccl.)  Angl.  li.  V,  cap.  12.       '  E.  inquid. 
'  added  in  T.  *  The  Antiphon  in  MS.  Tib.  has  been  destroyed. 

*  added  in  T.  •  T.  om.  nomine  drithelmus. 


1 6  Botia  HegenDa  angtte. 

autem  feruenti  grandine  et  frigore  nimium  omnia  perflante  nimis 
horrendum,  vtrumque  plenum  animabus,  que  vicissim  hinc  inde 
iactabantur  cum  impetu.  Cum  enim  vim^  feruoris  tollerare  non 
possent,  prosiliebant    misere  in  medium  frigoris  infesti;    et  cum 

5  neque  ibi  quippiam  requiei  inuenire  valerent,  resiliebant  rursus  in 
medium  flammarum  vrende.  Cumque  in  hac  infelici  vicissitudine 
sine  vila  quiete  innumerabilis  spirituum  multitude  torqueretur, 
cogitare  cepi  quod  infernus  ibi  esset.  Ductor  autem  meus  respondit 
cogitationi  mee :  ''  Non  est  hie,  inquit,  vt  putas,  locus  infemi."    £t  cum 

10  progrederemur,  vidi  subito  ante  nos  obscura  incipere  loca,  et  tenebris 
omnia  repleri,  vt  preter  speciem  et  vestem  ductoris  mei  nichil  videre 
potui.  Et  ecce  crebri  flammarum  globi  ascendebant  de  puteo,  et 
rursus  in  eundem  decidebant.  Repente  ductor  meus  disparuit  et 
me  solum  in  medio  tcnebrarum  et  horride  visionis  reliquit.    Et  cum 

15  idem  globi  ignium  sine  intermissione  modo  alta  peterent,  mode  ad 
ima  baratri  descenderent,  vidi  omnia  fastigia  flammarum  plena  esse 
animabus,  que  instar  fauillarum  cum  fumo  ascendentium  nunc  ad 
sublimiora  eiecte*,  nunc  retractis  ignium  vaporibus  erant  relapse, 
fetore  intollerabili  exalante.    Interea  turba  demonum  cachinnans  et 

20  insultans  quinque  animas  merentes  et  eiulantes  ducebat  in  tenebrisi 
e  quibus,  vt  dinoscere  potui,  vnus  erat  attonsus  vt  clericus,  quidam 
laicus,  quedam  femina  ;  et  descenderunt  cum  eis  in  medium  baratri 
illius  ardentis.  Quidam  autem  spiritus  de  abysso^illo  ascendentes, 
circumdederunt  me,  atque  oculis  flammantibus,  et  de  ore  ac  naribus 

ir  ignem  putridum  eftlantes,  forcipibus  igneis,  quos  portabant,  mina- 
bantur  comprehendere  me  ;  et  tamen  tangere  non  valebant  Cumque 
vndique  hostibus  et  tenebris  vallatus,  attonitus  et  tremens  immobilis 
starem,  ecce  quasi  fulgor  stelle  micantis  inter  tenebras  post  me 
apparuit,  qui  paulatim  crcscens  ad  me  ocius  festinauit,  et  mox  spiritus 

30  michi  infestos  effugauit.  Hie  erat  ductor  meus,  qui  conuersus  ad 
dexteram  cepit  me  ducere  ad  ortum  solis  brumalem.  Et  mox  in 
lucem  screnam  eductus,  vidi  murum  permaximum,  cuius  longitudinis 
et  altitudinis  quasi  nullus  terminus  videbatur;  in  quo  etiam  nulla 
ianua  vel  ascensus  vel  fenestra  videbatur.     £t  statim  nescio  quo 

35  ordine  fuimus  in  summo.  Et  erat  ibi  campus  latissimus  et  letissimus, 
floribus  plenus,  et  odore  suauissimo  repletus,  et  lux  sole  meridiano 
clarior,  et  agmina  albatorum  erant  plurima,  et  letantium  sedes  multe. 
Et  cum  me  inter  illos  duceret,  cogitabam  hoc  esse  regnum  celorum. 
Et  ait  ductor  meus  :  "Non  est  hoc  regnum  celorum,  vt  cogitas."    Et 

40  proccdens  inde,  aspexi  multo  maiorem  claritatem  quam  prius :  in 
qua  voccm  cantantium  dulcissimam  audiui,  et  miri  odoris  fragrantiam 
persensi.  In  cuius  amenitatcm  loci  cum  nos  intraturos  sperarem, 
ductor  gressum  retorquens,  dixit ;  "  Vallis  ilia  quam  aspexisti,  flam- 

*  T.  ora.  vim.  *  E.  eiecti. 


De  ^ancto  antiano.  17 

mis  et  frigoribus  horrenda,  locus  est  in  quo  puniende  sunt  anime 
illorum  qui,  dififerentes  confiteri  et  emendare  scelera  que  fecerant, 
in  ipso  tandem  mortis  articulo  ad  penitentiam  confugiunt  et  sic  de 
corpore  exeunt ;  qui  tamen  quia  confessionem  et  penitentiam  vel  in 
morte  habuerunt,  omnes  in  die  iudicii  ad  regnum  celorum  peruenient.  5 
Multos  autem  preces  viuentium,  et  elemosine,  et  ieiunia,  et  maxime 
missanim  celebratio,  vt  ante  diem  iudicii  liberentur  adiuuant  Putri- 
dus  ille  puteus  et  flamminosus  *  quern  vidisti,  os  est  iehenne,  in  quo 
quicunque  semel  incident,  in  euum  liberari  *  non  poterit.  Locus  iste 
florigenis '  et  amenus,  paradisus  est,  in  quo  recipiuntur  anime  eorum  10 
qui  in  bonis  operibus  de  corpore  exeunt,  neC  tamen  sunt  tante 
perfectionis  vt  in  regnum  celorum  statim  introduci  mereantur ;  qui 
tamen  omnes  in  die  iudicii  ad  visionem  Christi  et  gaudia  regni 
celestis  intrabunt.  Nam  quicunque  in  omni  verbo  et  opere  et  cogi- 
tacione  perfecti  sunt,  mox  de  corpore  egressi,  ad  regnum  celeste  15 
perueniunt.  Ad  cuius  vicina  pertinet  locus  ille  vbi  sonum  cantilene 
dulcis,  cum  odore  suauitatis  ac  splendore  lucis,  audisti.  Tu  autem, 
quia  nunc  ad  corpus  reuerteris  et  inter  homines  rursus  viuere  debes, 
si  actus  tuos  curiosius  *  discutere  et  mores  sermonesque  tuos  in  rec- 
titudine  ac  simplicitate  seruare  studueris,  locum  mansionis  post  20 
mortem  accipies  inter  agmina  spirituum  beatorum  ',  que  vidisti.  Ego 
namque,  cum  ad  tempus  ab[s]cessissem  a  te,  ad  hoc  feci  vt  quid  de 
te  fieri  deberet,  agnoscerem."  Hec  cum  audissem,  multum  detestatus 
sum  ad  corpus  redire,  suauitate  ac  decore  loci  illius  quem  intuebar 
delectatus.  Sed  inter  hec,  nescio  quo  ordine,  repente  me  inter  35 
homines  viuere  cerno.*  Hec  et  alia  que  viderat  vir  iste,  illis  solum- 
modo  qui  vel  tormentorum  metu  perterriti,  vel  spe  gaudiorum  de- 
lectati,  profectum  pietatis  ex  eius  verbis  haurire  volebant,  referre 
solebat.  Narrabat  autem  visiones  suas  regi  Northanhumbrorum, 
Alfrido  doctissimo  ;  cuius  rogatu  in  dicto  monasterio  habitum  re-  30 
ligionis  suscepit,  et  ad  eum  audiendum  sepius  rex  veniebat.  Dice- 
batur  autem  hie  frater  Drithelmus  ® ;  qui  sepissime  in  flumine  Twede 
vsque  ad  collum  se  immergens  ad  restringendum  calorem  corporis, 
psalmis  et  precibus  insistebat.  Egrediens  vero  de  aqua,  nunquam 
ipsa  vestimenta  humida '  atque  algida  deponebat,  donee  ex  suo  corpore  35 
calefierent  et  siccata  essent.  Cumque  cruste  glacierum  circa  eum  de 
vcstc  sua  defluerent®,  fratres  dixerunt  ei  :  *Mirum  est^  quod  tantam 
frigoris  asperitatem  vlla  ratione  tollerare  vales.'  Respondit  *  Frigidiora 
ego  vidi/  Et  cum  diceretur  ei  quare  tantam  austeritatem  continentie 
teneret,  dixit :  *Austeriora  ego  vidi/  Sicque  vsque  ad  diem  mortis  sue  4® 
infatigabilicelestiumbonorumdesiderio  corpus  senile  inter  quotidiana*" 
ieiunia  domabat,  multisque  verbo  et  con  uersatione  saluti  fuit. 

*  al.  flammivomus.  ^  E.  liberare.  '  al.  florifer.  *  T.  curiose.  *  T.  Tan. 
beatorum  ;  E.  bonorum.  •  T.  drihtelmus.  '  T.  uda.  '  E.  dcfluxerunt;  T. 
dcfluerent.         '  est  om.  in  T.         "  T.  cotidiana. 

C 


i8  B(AMi  ILegenna  anglie. 


IDe  sancto  Aido  siue  Aidano  abbate^ 

T  rir  quidam  in  regione  Connactorum,  nomine  Sedia,  cum  prolem 
^  habere  non  posset,  venit  cum  vxore  sua  ad  quosdam  sanctos.vt 
propter  sterilitatem  suam  ad  dominum  exorarent  Tunc  sancti  illi 
dominum  deuote  rogauenint  vt  ipsis  hominibus  ad  se  venientibus 
5  conceptionem  boni  filii  donare  dignaretur ;  et  dixerunt  ad  cos :  '  Itc 
in  nomine  domini  ad  loca  vestra  V  In  nocte  autem  sequenti,  ante- 
quam  conuenirent,  vidit  vir  idem  stellam  candidam  de  celo  cadentem 
in  OS  vxoris  sue  dormicntis ;  et  ipsa  in  visione '  vidit  lunam  lucidam 
in  OS  suum  descendere.     Nato  autem  infantulo,  cum  pueritiam  atti- 

10  gisset,  oues  octo  et  bidentes*  octo  patris  sui  pascens,  dum  videret" 
quadam  die  octo  lupos  valde  esurientes,  misertus  illis  tradidit  eis  octo 
bidentes ;  et  statim  ab  eis  comesti  sunt.  Non  multo  post  cum  vidisset 
nutricem  suam,  sororem  videlicet  matris  sue,  causa  bidentium  ad  se 
venire,  timens  earn  clamauit  ad  dominum  dicens :  '  Domine,  adiuua 

15  me.'  Et  exaudiuit  dominus  preces  pueri  sancti,  et  misit  octo  bidentes 
ad  oues,  sicut  prius  erant.  Sanctus  autem  puer  Aidus,  qui  et  Aidanus 
a  multis  vocabatur,  eleuata  voce  in  campis  legebat :  et  cum  venator 
cum  canibus  ceruum  in  loco  illo  persequeretur,  cenius  ad  puerum 
lassus  diuertit,  et  quasi  auxilium  ab  eo  postulans,  coram  eo  in  terrain 

20  genua  flexit :  et  canibus  vbique  in  vanum  discurrentibus,  cenius 
illcsus  euasit.  Alio  autem  die  erant  simul  in  vno  loco  legentes  sancti 
Aidus  ct  eius  collactaneus  Molassus,  et  peregrinari  cogitantes,  quo 
irent  ncsciebant.  Erant  enim  coram  ipsis  duo  ligna  magna :  et  in- 
spirati  a  dco,  lignis  illis  dixerunt :   '  In  nomine  domini  reuelate  nobis 

35  quid  faciemus,  ct  quid  futurum  nobis  est  indicate.'  Et  statim  ligna 
ilia  in  terram  ccciderunt,  vnum  ad  aquilonarem  partem,  et  aliud  ad 
australem.  Elegit  ergo  Molassus  insulam  quandam  versus  aquilonem, 
Aidus  vero  vsque  ad  fines  Laginensium  perrexit  Cum  autem  Aidus 
essct  in  quodam  monte,  in  fine  diei  voluit  venire  ad  locum  in  quo 

30  Airedus  quidam  sanctus  habitabat :  et  angeli  descendentes  et  mani- 
bus  eum  tollentcs,  deduxerunt  eum  ad  locum  optatum,  et  dimisenint 
ilium,  antequam  nox  venirct.  Puer  quidam  iuxta  stagnum  erat 
nomine  Bos,  qui  cum  duobus  pueris  in  profundum  stagni  submersus 
fuit.    Et  rogatus  Aidus  vt  eos  resuscitaret ',  siccis  pedibus  super  stag- 

35  num  ambulans,  perrexit  ad  locum  vbi  pueri  in  stagno  submersi  sunt; 
ibique  orans,  ad  vitam  rcsuscitauit  illos.  Sanctus  enim  Aidus,  tran- 
sito  prospere  mari,  de  Ilibernia  ad  sanctum  Dauid  venit  in  Britan- 
niam,  et  multo  tempore  cum  ipso  manens,  multa  miracula  fecit 
Quodam  autem  die,  cum  sedens  legeret,  venit  ad  eum  YchonomuSi 

40  dicens ;  *  Surge  et  accipc  plaustrum,  vt  cum  fratribus  ad  necessaria 

1  Abridged  from  the  Vita  S.  Aidui  in  MS.  Cott.  Vesp.  A  XIV.  ed.  Rees, 
*  Cambro- British  Saints,'  p.  232.  '  E.  nostra.  ^  E.  visionenL  *  Vit.  vervices. 
^  £.  resussitaret 


De  ^ancto  aitio.  19 

onera  deferenda  pergas.'  At  ille  cito  surgens,  et  pre  velocitate  lib- 
rum  apertum  dimittens ;  quamuis  pluuia  magna  descenderet,  librum, 
donee  sanctus  Dauid  ilium  inueniret,  non  lesit.  Dixit  quoque  Ycho- 
nomus  vt  duos  boues  indomitos  teneret :  sed  statim  mites  et  domestici 
sub  eius  manu  effecti  sunt.  Deditque  Ychonomus  sancto  iugum  sine  5 
loris:  et  adhesit  iugum  ceruicibus*  bourn  sine  loris,  quasi  fortiter 
Ions  constringeretur.  Et  obuians'  ei  sanctus  Dauid  dixit:  *Quare 
dimisisti  librum  apertum  sub  pluuia  ? '  Hoc  audito,  prostrauit  se 
coram  sancto  Dauid,  et  non  surrexit  donee  senior  preciperet  ei :  Et 
nee  dictum  est  ei  *  surge.'  Venerunt  autem  fratres  ad  domum,  re-  10 
manente  Aido  in  littore  prostrato.  Cum  autem  quesisset  Dauid  vbi 
puer  esset,  responsum  est  quia  non  viderunt  eum  nisi  quando  in 
littore  eum  prostratum  dimiserunt.  Tunc  missi  ad  littus  fratres, 
inuenerunt  plenum  mare  et  in  circuitu  prostrati  sancti  mare  sub- 
leuatum  ;  et  cum  funiculo  in  nauem  traxerunt  eum.  Alio  tempore  15 
Ychonomus,  inuidia  commotus  sanctum  Aidum  occidere  cogitans, 
misit  eum  cum  viro  laico  et  vehiculo,  vt  a  silua  ligna  deferret ;  suasit- 
que  laico  vt  sanctum  in  siluis  occideret.  Cumque  sanctus  ligna  colli- 
gens  se  inclinaret,  laicus  eleuata  securi  ictum  versus  caput  eius 
vibrauit :  et  ecce  manus  eius  sursum  erecte  et  aride  effecte  re-  20 
manserunt  in  aere.  Tunc  laicus  agnita  culpa  sua,  per  oration  em 
sancti  sanatus  et  solutus  est.  Hoc  autem  diuinitus  sancto  Dauid 
reuelatOy  statim  surgens  cucurrit  ad  fluuium :  et  innumerabilia 
agmina  angelorum  circa  Aidum  venientem  vidit.  Et  aspiciens 
sanctus  Aidus  a  longe  sanctum  Dauid  expectantem  eum,  venit  cito  25 
per  fluuium,  et  per  vias  asperas,  vbi  hominum  nullus  prius  ambu- 
lauit,  recto  itinere  ad  locum  vbi  Dauid  stantem  vidit;  ibique  crux 
vsque  in  hodiernum  diem  erecta  est.  Increpante  autem  sancto 
Dauid  Ychonomum,  Aidus  ait :  *  Non  est  necesse  vt  ilium  increpes ; 
si  enim  increpaueris  eum,  ipse  mox  morietur,  et  sepulchrum  illius  30 
nemo  sciet ' ;  et  sic  factum  est.  Filius  regis  qui  erat  cecus,  claudus, 
et  surdus,  ad  sanctum  Aidum  adductus  ab  omni  languore  sanatus  est. 
Adductus  est  ad  eum  habens  faciem  sine  oculis  et  naribus  :  et  bene- 
dixit  faciem  eius,  et  dedit  ei  dominus  oculos  et  nares.  Venerunt 
autem  Saxones  ad  bellum  contra  Britones ;  et  rogatus  Aidus  cum  35 
Britonibus  ad  prelium  perrexit.  Quern  videntes  Saxones  in  fugam 
versi  sunt,  et  orante  illo  nec^  vnus  Britonum  cecidit  die  illo.  Quamdiu 
enim  in  regionibus  illis  cum  sancto  Dauid  seruus  dei  Aidus  habitauit, 
Saxones  illuc  venire  nee  populo  nocere  presumpserunt*.  Qui- 
dam  de  Saxonibus  latrunculi  ad  nocendum  incolis  **  pagum  vbi  seruus  40 
dei  mansit,  intrauerunt.  Quo  cognito,  suis  imprecationibus  excecauit 
eos  ;  et  cum  magna  difficultate  neminem  ledentes  regressi,  per  totum 
annum  cecitate  percussi  permanscrunt.       Rex  quidam  Saxonum  ad 

*   E.  scniicibus.  ^  E.  obuiens.  '  T.  nc.  *  T.  non  presumpserunt. 

*  E.  incolos. 

C  2 


20  ji^otia  Legenna  anglie. 

temptandum  eum  venit,  dicens :  '  Cecus  sum  et  surdus.'    Cui  sanctus : 

*  Neque  surdus  es  neque  cecus ;  sed,  sicut  me  temptando  mendtus 
es,  ab  hodierno  die  rex  non  eris,  et  vsque  in  ^  diem  mortis  tue  cecus 
et  surdus  permanebis.'    £t  factum  est  ita.      Cum  benedictione  demum 

5  sancti  Dauid'  illo  in  Hibemiam  regresso,  cogitauit  in  corde  suo, 
dicens  :  *  Penitet  me,  apud  doctorem  meum  non  interrogasse  quis 
in  hac  Hibemie  insula  erit  michi  amicus  anime.'  Cumque  sicco 
pede  super  mare  ambularet,  ecce  angelus  domini  occurrens  ei  dixit : 

*  Magna  fiducia  est  quod  fecisti,  vt  supra  mare  pedibus  ambulares.' 
10  £t   ille :    *  Non    pro  fiducia   hoc    feci,    sed   pro   fortitudine   fideL' 

Angelus  ait :  '  Non  est  tibi  necesse  vt  anime  amicum  habeas :  amat 
te  deus,  et  inter  te  et  deum  medius  non  erit.  £t  si  anime  amicum 
volueris,  habebis  viduam  Molue  nomine.'  Tunc  ille  in  Hibemiam 
regressus  est.        Cogitauit  quoque  quod  cimbalum  suum  in  Britonum 

15  regione  oblitus  fuisset,  et  necesse  illi  fuit  vt  illud  hora  legitima  per- 
cuteret.  Nee  mora,  cimbalum  ipsius  de  Britannia  trans  mare  subito 
vcniens  iuxta  se  repositum  conspexit.  In  cuius  aduentu  gauisus, 
gratias  egit  deo.  Alio  die  sanctus  Aidus  in  curru  suo  per  mare 
magnum  perrexit  de  vno  loco  ad  alium,  et  vngule  equorum  et  rote  in 

130  mari  non  sunt  intincte,  sed  erat  mare  solidum  quasi  durissima  terra. 
Cumque  in  molendino  molens,  quidam  farinam  ab  eo  postularet,  et 
petitam  consecutus  fuisset,  iterum  mutato  habitu,  oculum  sinlstnim 
excecans,  venit,  et  in  nomine  domini  farinam  peciit.  Vir  autem  dei 
calliditatem  eius  cognoscens,  ait  illi :  *  Quare  hoc  fecisti  ?     Ego  tibi 

35  pro  nomine  domini  farinam  dabo;  sed  vsque  ad  diem  mortis  tue 
cecitatis  plagam  non  euades.'  Vidit  die  quadam  lupam  cancellantem 
nimisque  esurientem ;  et  interrogans  puerum  si  cibum  haberet,  ait : 

*  Habeo  vnum '  panem  et  partem  piscis.'  Et  accipiens  panem,  lupc 
porrcxit ;  et  puer  erubuit.     Cui  sanctus  :  *  Affer  michi  folium.'    Quo 

30  allato  et  bcncdicto,  panem  dc  folio  fecit,  et  puero  dedit.  Cum  autem 
do  terra  suis  precibus  fontem  produxisset,  quidam  armentarius 
veniens  ad  eum  dixit :  *  Seme  dei,  matrcm  meam  infirmam  visitare  et 
pro  salute  eius  deum  deprecari  ne  diffcras,  suppliciter  efflagito.'  Sed 
antequam  illuc  veniret,  mulier  ilia  defuncta  est.     Currens  ergo  ar- 

35  mentarius  ad  sanctum,  dixit.  *  Homo  dei,  noli  vexari :  mater  enim 
mea  mortua  est'  Cui  ille  :  *  Vade  ct  die  matri  tue  vt  ad  me  salutan* 
dum  veniat.*     Pergens  autem  ille,   matri  sue  locutus  est  dicens: 

*  Surge,  vocat  te  sanctus  Aidus.'  Et  statim,  quasi  de  sompno,  sana 
surrexit ;  et  festinans  ad  sanctum  gratias  deo  egit.       Cumque  aratores 

40  sui  ad  arandum  boues  iungerent,  eccc  quedam  mulier  leprosa  venit, 
rogans  vt  sibi  bouem  largiretur.  Cui  sine  mora  de  ceteris  dedit 
bouem  electum.  Tunc  aratores  offensi  dixerunt  ei :  *  Quid  faciemus, 
et  qiiomodo  arare  poterimus  ? '    Sanctus  ait :  *  Expectate  paulisper 

*  T.  ad.  '  E.  dauit  '  T.  vinum. 


De  dancto  aoxL  21 

bnucm  :  ad  \'os  \*elociter  \*eniet  \*  Et  cccc  subito  dc  man  propinquo 
U»urfn  ad  ae  \'cnire  conspiciunt,  qui  mugicndo  vocem  exaltans. 
ct>21uni  in  iuxum  alterius  bouis  humilitcr  posuit ;  per  trcs  menses 
apud  illtrs  arauit  et  \'noquuque  die  mane  de  man  veniens,  et  vocem 
e saltan V  oimpleto  opere  rcuertebatur  in  mare.  Alio  tempore  ad  5 
\in:m  dci  mirui  sanctus  Dauid,  \t  ad  salutandum  ilium  venirct. 
Cumqur  iransiCn  mari  aliquanto  tempore  apud  ilium  mansisset,  et 
rrdirc  aflcriarct,  dixit  ad  sanctum  Dauid  :  *  Quomudo  in  patriam 
rrdicn%  vadam  per  marc  ? '  Et  ille :  •  Pergc  *,  inquit,  ad  mare,  et 
qu4«drunquc  animal  venerit  tibi,  super  illud'  ascendens,  vsque  ad  10 
m*'nA%trrium  tuum  \'ade.'  Qui  vxniensad  mare,vidit  animal  magnum 
in  «imilitudinc  equi  magni ;  super  cuius  dorsum  sedens,  in  I  liber- 
niam  \cnit.  et  animal  in  mare  reuersum  est.  Alio  autem  tempore 
inunauii  qumquaginta  diebus  et  noctibus,  nichil  manducans  neque 
bcbrn^  :  et  corpus  illius  magis  in  ieiunio  crcuit.  Et  vcniens*  ante  15 
h<raium  cuiuMlam  regis,  \t,  pro  nepotibus  suis  precc  sua,  a  captiui- 
tatc  iit»crarrt,  ct  ccce  regis  tilia  mortua  est.  Qua  ad  preces  rcgine 
re«u%ciUU ;  cum  rex  durus  verbis  asperis  viro  sancto  resisteret,  ct 
il«r  rrgrm  malcdiccre  cepiasct,  puer  qui  iuxta  stabat  dixit:  *Aue 
vni^r*.  tuam  maledictioncm  super  banc  petram  efTunde.*  Et  cum  jo 
sonttu^  maledictioncm  NU(>cr  petram  fulminassct.  in  duns  statim 
partc%  diui%a  ent.  Qu«»  vis<>  rex  penitentiam  agcns.  neptitcs  sxios  vi 
Uttc^'s  iliiniMt.  Scdcnte  e«i  scmel  in  curru,  equi  qui  ^ub  curru  crant, 
imm<»bilc!t  Mcterunt.  et  venit  ad  eum  angcluH  doinini,  diccns :  •  Vult 
ctiim  dominu9  \X  ad  regnum  Connactic  vadas,  vt  rcgcni  mngtii^  dolo-  15 
r;!«u<i  ct  ni<>rlM»  fatigatum  fanitati  reddas/  Cui  illc :  *  Nolo*  irc'  Kt 
an|cr!u^  :  *  <JuamuiH  nolucriN  tamcn  ibis,  quia  hmr  vult  dominu**.'  Et 
d.&it  dd  aurigam  :  'dimittc  equon  ire  qut>i-un<|uc  volucrint.*  Kt  dc- 
I  iiP^jurrunt  cqui  Mib  curru  ad  stagnum  qutKidam,  ct  siccis  prdihus 
*i.i-»*.  j>rr  andam  tcrram  |>crrrxcrunt.  Et  s;inati>  rcgc,  prcdixit  ei  30 
«,.j-^  in  tine  \iic  %uc  d«»lfinbu*«  multin  prc*iMis  regnum  rcl<»rum  con- 
«4*fiurri  tiir.  Stnirtti  autcni tuulam  purro  ({lUKiam  psalmo,  vidit  pucr 
*-ux:i  *ubiii»  aMcndcntem  jht  v*alam  aurcam  inter  crhiin  ct  irrram 
;»  «.tani.  ptirn  librlUim  »ccuni  |>«irtanlcifi ;  ri  |M»Ht  lungatn  tinijxiri* 
•r;  ram  :trtum  rnirrsUH,  n«»n  p<»tiiit  purr  su^tinrrc  *»plriulorrtn  \ultu«  35 
r. ..%.     Kt  pucp*  ait :  •  Vide  nc  alicui  Iiih-  in  vita  iin-a  reurlarc  prounia*'.' 

>i  mit  hi.  inquit  pucr.  ad  quid  exiMi  n<in  celaueri*^.  egn  qundvidi  nulli 
;.j:^lam.'     *  E^'*.  ait.  cxiui  ad  lr(i<  lam  quam  tnit  tainilia  dei  in  nd- 

^r.iu  •tanrti  1  i»lumt>c.  amit  1  niri.*       Fallai«s  (jindani  el  callnii  ^ua 
\r«t.mrnu   in    mIuih   abM-t*n<)(  ii(e«>.   vcstes   a    \ip>   del    p«iHtiilal>.in(.  40 
«J-«.S'.**  ail :  'Su^tincte  |>aulis|ic'r.  d«»nei  ve*»tnnenta  aci  ipialiv'     Tunc 
r;;^j;  t^Liulte  Ail  Uka  \\n  vc«ttiniintii  coruni  abiMtindiia  crant.ct  allata> 

r    Vit  irntcatrm  '  K.  TarKc.  •  \.    ilium.  *  r    %rnit 


22  iQotia  iLegenna  anglie. 

vestes  suas  dedit  eis.  Illi  autem  propriasvestes  cognoscentes,  confusi 
reccsseru  nt  Quidam  nomine  Sarau '  cum  regem  Laginensium  *  higu- 
lasset,  ct  vir  dei  hoc  audisset,  ait :  '  Vtinam  ilia  manus  que  regem 
iugulauit,  ex  latere  illius  viri  caderet :   sed  tamen  post  penitenciam 

5  vere  factam :  *  et  factum  est  ita.  Nam  Sarau  ille  iuxta  sepulcnim 
regis  complosis  manibus  die  ac  nocte  iacebat,  donee  rex  de  sepulchro 
dixit  ei :  *  O  Saraue  brute,  ignoscitur  tibi  quod  fecisti.'  Et  hoc  dicto, 
manus  Sarau  cecidit  de  latere  suo.  Sanctus  autem  Aidus  perrexit  ad 
sepulchrum  regis,  et  fusa  oratione  ad  dominum  resuscitauit  eum. 

10  Cui  rex  dixit :  *  Si  michi  dederis '  regnum  celorum,  rogo  te  vt  nunc 
ad  celum  pergam*.*  Tunc  accepta  eucharistia  dormiuit  in  pace. 
Inops  quidam  a  quo  censum  multum  rex  exigebat,  venit  ad  vinim 
dei,  auxilium  ab  eo  petens.  Tunc  ille  dimidium  modii  ordei  in  sinum 
petentis  dedit :  et  statim  in  aurum  optimum  versum  est     Et  ait  vlr 

15  dei  :  *  Hoc  regi  da,  et  eris  liber.'  Rex  autem,  viso  tanto  auro,  ait: 
*Quis  tibi  hoc  aurum  largitus  est?*  'Sanctus,  inquit,  Aidus  dedit 
michi/  Cui  rex  ait :  '  Hoc  aurum  non  accipio,  sed  deo  et  sancto 
Aido  te  liberum  in  etemum  dimitto.'  Et  redeunte  illo,  vir  sanctus 
aurum,  in  ordeum  mutatum,  accipiens,  illud  in  terram  seminari  iussit 

20  Lauante  viro  sancto  manus  suas  in  fonte,  quidam  fratrum  intra  se 
dixerunt :  '  Nullus  homo  ad  discordiam  sanctum  Aidum  commouere 
potest.*  Tunc  vnus  ex  eis  ait :  *  Ego  possum  commouere  eum.'  Et 
arripiens  eum  proiecit  in  fontem.  Et  videns  vestimenta  sancti  sine 
aliqua  aque  gutta  esse  arida,  dixit:    'Penitet  me  quod  fecL'     Cui 

25  sanctus  :  '  Bene  fecisti  penitenciam  agendo  :  nam  si  non  penituisses, 
a  terra  absorbtus  fuisses.  Nunc  vero  peccata  tua  orationibus  ct 
lachrimis  redime :  quia  quadragesimo  abhinc  die  morieris.'  Mortua 
quadam  puella,  misit  ministrum  cum  baculo  suo :  et  cum  tangeret 
eam,  resurrexit.      Occurrit  sancto  viro  quidam  nomine  Colmanus, 

30  cuius  equus  mortuus  fuerat :  et  dedit  ei  equum  suum.  Et  ecce  alius 
equus  a  deo  missus  ad  virum  dei  statim  venit.  Cumque  Colmanus 
reuersus  esset,  equus  ipsius  viuus  et  sanus  surrexit  in  occursum  eius. 
Tandem  in  senectute  bona,  operibus  deo  gratis  et  virtutibus  plenus, 
seculum  reliquit,  pridie  kal.  marcii.    Sanctus  enim  iste  in  vita  sancti 

35  Dauid  *  Aidanus*  vocatur,  in  vita  vero  sua,  vt  superius  patet,  *  Aidus ' 
dicitur,  et  apud  Mencuiam  in  ecclesia  sancti  Dauid  appellatur '  Mo- 
edok,*  quod  est  hibernicum ;  et  ibidem  in  magna  veneratione  festum 
eius  recolitur  '. 

^  Narratio, 

Monachus  quidam  erat*  omni  virtutum  flore  omatus,  cui  dominus 
40  cotidianum  victum  exhibebat :  Cotidie  enim,  speluncam  suam  in  heremo 

^  £.  Saran.  '  £.  laginencium  '  £.  dederit.  *  E.  paiigam. 

^  The  Antiphon  at  the  bottom  of  MS.  Tib.  has  been  destroyed.      *  erat  om.  in  T. 


De  damto  aflmno.  23 

iniprrdirns.  panem  mire  suauitatis  et  candoris  inucnit;  et  refcctus, 
Kratia!^  dco  referens  \  ad  orationcs  ct  hympnos  sc  conucrtit.  Cum- 
^uc  dc  !«ui»  mentis  gloriari  ccpissct,  continuo  subintrauit  in  cum 
dr^ulu  qucdam  animi  modica,  et  poAt  hcc  crcuit  ncKlil^cntia,  vi 
tardfr  '  hrret  ad  orationem  :  cumquc  parum '  psallendi  ministerium  5 
ci^Jnii^MTt.  anima  cius  quasi  nimi(»  laN>rc  fatigata,  requicsccrc  festi- 
rjr>.tt.  Krat  enim  iam  clande^tina  qucdam  in  cordc  cius  turpis  ac 
n<r;.r.jnda  ci>Kitatio.  Cum  post  orationcs  cibum  sumcrct,  inucnit 
ur'i:.?^  fMtlitu  luncm  mcnse  appositum,  ncc  paulatim  sc  casurum 
ir.tc  ili.  xit.  C  unique  grauis  libidinis  stimularctur  inccndit>,  inucnit  10 
d«-;nani  {»an«-m  >uum  solito  sordidi«irem.  (X^oupaucrunt  cum  cogi- 
Liii  nc%  ct  luzunc  stimuli,  ct  quasi  iam  prcHcns  ct  sccum  accumbcns 
>r?iu^>>  niulicHN  quam  et  amplecti  sibi  vidc)>atur  ct  ad  turpcs  vsus 
h^r-cri  ^ubMratam.  Cumquc  cibum  sumcrct,  inucnit  pancm  sordi- 
il.^'-iniuni  Jtque  aridum  ct  quasi  a  muribus  vndiquc  corrosum.  Tunc  15 
i..r  :ri*rniuit  ct  laihrimas  fudit,  scd  n(»n  ita  vbcrcs,  que  posscnt 
t^.jr)i:ijrn  tanti  ignis  extingucrc.  Kt  cum  c(»gitationes  vndiquc  cum 
\a.ijirnt.  rxurgcns  nrnrtc,  ad  ciuitatcm  iter  arripuit.  Die  autcm  facto, 
\\*t.i  quandain  fratrum  ccllani,  vbi  fatigatus  requicuit.  Cumquc 
par-^m  rclcitu't  quicuissct,  ex  m<ire  quasi  ab  eruditissimo  pat  re  ao 
\rr:»um  cditicaiionis  i-c|)crunt  cxfM^crc,  intcrrogantquc  cum  quis 
ii  ^'^  !i  Uquriis  |><»>?«it  cfTugrrc^ct  tur|>cs*  cogitationcs  ab  co  immissas 
€:'-;T.irrc.  lunr  illc  sufticicntcr  rns  docuit.  ci  in  s<*mctipsum  rcgrcs- 
^^«  A.t :  *<JuomiK]i»  alitis  inoncoct  ipse  dccipi<»r?  Age,  inquit,  miser, 
q^f  !j<  crraliiis  miinr*t.*  Kt  intclligrns  »<•  miM*rabililrr  supplantatum.  '5 
M^l  «;*rlunt'am  rcdiK.  in  cilicio  ct  cincrc  cum  larhiiinis  iaruit  \  <loncc 
Mr^':\i^  -^ibi  apparrns  dixit:  'Susccpit  dcus  pcnitcntiam  tuam,  ct 
rr;.:  ';i.t:atu»  est  tibi ;  scd  cauc  nc  vltra  clatus  dciipiaris.* 


•    I)i:    >AN(T«>   AlHANo    KPIsCOPO   KT   (ONKESSORK*. 

ESt  in%uU  que  vtK-atur  llii.  cuius  monastcrium,  mngno  mi>na- 
ih<*ntm  piiUrns  examine,  in  runilis  iHrtir  scptrnlrionaliuni  jo 
S.  <  .rum  rt  nmnium  Pict«»runi  mnnastcriis  mm  panio  trm|Mirr 
*r  rT:\  trnrbat.  rrgi  ndiMjuc  corum  |>«»puli?«  pmrat.  Ouc  vnlrlirct 
-*-Li  ad  iu%  quidcin  Hntannic  iK-rtmct.  non  magnn  ab  ca  Ircto 
:  ^  rrtjk.  vd  il"natii»nr  Pittiirum,  qui  illas  Britannic  plagas  inrolunt. 
.^rr;  ijiidurii  m« marble  S*'«»toruni  (radita,  co  qund  ilhs  prcditanlibus  35 
* 'irm  CbriMi  iKT*"r|>cnint.  Ab  hac  igitur  insula  ad  pmuinciam 
A  •'if!'  runi  m  ChriHtu  instnicndam  niiHMi^  est  Aidanus,  gradu 
«-;.  *.'.j»ali  jcicpto.  Vndr,  intrr  alia  viuendi  d<M-umcnta.  s;ilulHTri- 
:-.  ,'Ti  ab^tinentie  vel   ctmtincniic  cicricis  cxcinplum  rcliquit.     Non 

'    f     frf#>rrrn«  •  F.   Unlror.         '  T   panium.         •  K.  luqiw  »   K   Uiuit 

*  If   m  Hr^U  H.  £.  111.  3.  5  tl.  *  II.  inUnicnauRi. 


24  K^otia  Hegentia  anglie. 

enim  ahter,  quam  cum  suis  viuebat,  ipse  docebat  Nichil  hiuus 
mundi  querere,  nichil  amare  curabat  Cuncta  que  sibi  a  regibus 
vel  diuitibus  seculi  donabantur,  mox  pauperibus,  qui  occurrerent, 
crrogare  gaudebat.      Non  equorum  dorso,  nisi  [si]*    maior  forte 

5  necessitas  compulisset,  sed  pedibus  ire  solebat,  quatinus  vbicumque 
aliquos  vel  diuites  vel  pauperes  incedens  aspexisset,  confestim  ad 
hos  diuertens,  vel  ad  fidei  suscipiende  sacramentum,  si  fideles  •  non 
essenty  inuitarct,  vel,  si  fideles  fuissent,  in  ipsa  eos  fide  confortaret, 
atque  ad  elimosinas  openimque  bonorum  executionem  et  verbis 

loexcitaret'  et  factis.  In  tantum  autem  vita  illius  a  nostri  temporis 
segnitie  distabat,  vt  omnes  qui  cum  eo  incedebant,  sine  attonsi  siue 
laici,  meditari  debercnt,  id  est,  aut  legendis  scripturis  aut  psalmis 
dicendis  operam  dare.  Hoc  erat  quotidianum  opus  illius,  et 
omnium  qui  cum  eo  erant,  vbicumque  locorum  deuenissent.    Et  si 

15  forte  euenisset* — quod  tamen  raro  euenit— vt  ad  regis  conuiuium 
vocaretur,  intrabat  cum  vno  clerico  aut  duobus,  et  vbi  paululum 
rcficiebatur,  accelerauit  ocius  ad  legendum  cum  suis  siue  ad  orandum 
egredi.  Cuius  exemplis  informati  tempore  illo  religiosi  quiqueviri 
ac  famine,  consuetudinem  fecerunt  per  totum  annum,  excepta  re- 

20  missione  quinquagesime  paschalis,  quarta  et  quinta'  sabbati  ieiunium 
ad  nonam  vsque  horam"  protelare.  Nunquam  diuitibus  honoris 
siue  timoris  gratia,  si  qua  deliquissent,  reticebat,  sed  aspera  illos 
inucctione  corrigebat.  Nullam  potentibus  seculi  pecuniam,  excepta 
solummodo    esca,    si   quos    hospitio    suscepisset,    dare    unquam^ 

35  solebat,  sed  ca  potius  que**  sibi  a  diuitibus  largita  fuerant,  vel  in 
vsus  pauperum  vel  ad  redemptionem  iniuste  venditorum  dispensa- 
bat.  Multos  precio  dato  redemptos,  suos  fecit  discipulos,  atque  ad 
saccrdotalem  gradum  erudiendo  atque  instruendo  prouexit  Cum 
cnim  rex  Oswaldus  de  prouincia  Scotorum  postulasset  antistitem  qui 

30  sibi  sueque  genti  verbum  fidei  ministraret,  missus  fuit  prihio  alius 
austcrioris  animi  vir.  Qui  cum  nihil  proficiens  rediret,  in  conuentu 
*iniorum  fratri  reuerso  dixit  Aidanus :  *  Vidctur  michi,  fratcr,  quia 
durior  iusto  indoctis  auditoribus  fuisti,  et  non  eis,  iuxta  doctrinam 
apostolicam,  primo  lac  mollioris  doctrine  porrexisti,  donee  paulatim 

35  enutriti  verbo  dei '  ad  capienda  perfectiora  et  ad  facienda  sublimiora 
dei  prccepta  sufSccrent/  Quo  audito,  ipsum  ad  erudiendum  in- 
crcdulos  et  indoctos  mitti  debere,  cuncti  deccmebant.  Huius  igitur 
antistitis  Aidani  doctrina  rex  Oswaldus  cum  ea  cui  preerat  gente 
Anglorum  institutus,  non  solum  incognita  progenitoribus  suis  regna 

40  cclorum  spcrare  didicit,  sed  et  regna  terrarum  plus  quam  vlli  maiorum 
suorum  ab  illo  qui  fecit  cclum  et  terram  consecutus  est  "  Cum 
cnim  presbiter  quidam  venerabilis  nomine  Vtta  mitteretur  Canciam 

»  om.  in  E.  T.  «  E.  fidelis.  »  E.  exitaret  *  E.  deuenissent 

*  Beda  scxta.  •  E.  oram.  '  E.  nunquam.  *  T.  que  potius.  •  E.  domini. 
»"  Cf.  Bcda  111.  15. 


S>e  ^aiuto  9flKUio. 


ad  adducendam  inde  coniugcm  regi  Oswio,  filiam  videlicet  Edwini 
rrg:4  Lanflcdam,  que  occiso  patre  illuc  fuerat  adducta  ;  acccssit  ad 
rpivipum'  Aidanum,  ob5ecrans  cum  pro  sc  suisque  qui  tantum 
iicr  nauixio  afy(rcft»un  erant  domino  supplicare.  Qui  benedicens 
i\\*rs  dc'iquc  commcndans,  dcdit  etiam  oleum  sanctificatum,  dicens :  5 

*  >«-t«i  rnim  quod  tcmpcstas  vobis  in  man  et  vcntus  contrahus  euenict : 
M^  mrmcnto  w  h«>c  oleum  mittas  in  mare,  et  statim  quiescentibus 
>cr.ti'»  Mrrenitas  mans  vo»  Icta  proscquctur.'  Cumque  naucm  in- 
tra^Mrnt.  ct  (»rta  tempc^tatc  furentibusque  pclagi  vndis,  Cemptabant 
nautr  anthnhs  in  mare  missis  nauem  retinere ;  et  cum  *  nichil  lo 
prxhirrcni.  incepit  nauis  fluctibus  impleri,  et  mortem  sibi  omnes 
immincrc  tamque  adesse  \iderunt.  Presbiter  tandem  reminiscens 
\rrtia  antiMiiis.  assumpta  ampulla,  de  oleo  misit  in  pontum:  et 
M^ini.  \i  prcdictum  erat,  a  feniore  suo  quicuit  Sicque  factum  est  \t 
\\T  del  |H>r  pn»phccie  spiritum  tempestatem  predixerit  futuram,et  per  15 
Mniitrm  ciuMlcm  5pihius>  banc  cxortam.  quamuis  corporaliter  absens, 

»•  'prjrnt.     Alio  namquc  tempore  hostilis exercitus  Merciorum  ^  Penda 
du<r  Nonhanhumbrorum  rcfpones  impia  cladc  deuastans,  penienit 
ad  vrtirm  rcgiam  que  ex  licbbe  quondam  rcginc  vocabulo  Bcbeburch 
r*-{:ni>mtnatur.  nunc  liamburch  dicitur;  et  quam  neque  armis  ncque  lo 
ft»«;iji«>nc  i-apcrc  |M>tcrat,  flammis  absumcrc  conatus  est.     Aduchit 
piuniium  c«>ngrricm  trabium,  tignorum,  et  fcni,  et  vrbem  in  magna 
alt:tudinc   a   fMHc  qua  trrrc  *  est  contigua  circumdann,  allato  ignc 
\r4scm  comburrrc  nitrkitur*.    <Juo  m  tcm{K)rc  sanctus  Aidanus  in 
i:i«u1j  Kanir.  qur  duobus  frnnc  miliaribun  pas^uum  ab  vrl>c  distat,  15 
m*-rjitiatur:     ilUic    rnim   M-pius   ikrcrete   orationis  ct   silcntii    causa 
%r^rdrrr  ctin?iururrat.     Oui   cum  vcntis  furrntibus  gl(»tM>s  ignis  ct 
turv.zni   fiupra   muros  vrbis   rxaltari  ctm^piorrct.  clcuatis  oculis  ct 
manibu^  m  crlum  cum  lacrimis  dixit:   *  Vide,  d<»minc,  quanta  mala 
!ai  .t    iVnda.'      <Jiiii  dictn  •>ta(tm  mutati   ab   vrbc  vcnti,   in   cos  qui  .\o 
a. .  rndrrant '   flamniarum  incrndia  ri.*torM*nint :    ita  \t  aliqu<»t  Icsi, 

*  Tiiic^  irrnti.  unpugnarr  \rl>rm  vltra  ccss;ircnt,  quam  diumitus 
.^ujri  ti»gn<iitrruni.  ('omplrtis  autcm  cpisc(»|>iitus  sui  annis 
!>€  rm  rt  ?>rptrin,  crat   m  villa  n^gia,  mm  lt»ng«.'  ab  vrlw  dr  qua  prc- 

f jtj   «uinu».      In    hac  cnim  halK-ns  crck-HUini  ct  cubituhim,  srpuis  J5 

.'i.  d:urrtrrr  ac  ibitlrm  manrrr,  attjur  uulc  ad  prcdicandum  €Xire 
c  THururrat.  nuut  in  alii?»  viliis  rcgiis  factrc  Milctial.  \l|)«»lc  nil 
;  r  *prir  |»<»«^^M(»nis  cxcr)ita  ccclcMa  sua  rt  adiaccnttbus  agcllis 
t^tirn^.  Ictcndrnmt  ergo  ri  cgrotanti  tentorium  ad  tHvulciitalcm 
t%  >*ic  panrni.  Ita  \i  ipsiini  tentorium  iKiricti  adhcrcrct  rcrlcHic.  4^ 
\'tHir  fa<tum  cM  w  acclinis  dl'^tln^  que  cxtnnsecus  ccrlesic  pro 
muninunc  crat  apposita,  spiritum  vitc  cxalarct  vltimum.  Obiit 
jLitcm    scfitimu  dccuno  cpiscttpjtun  mui  anno,  pridic  kalcndas  *>cp- 

I    rfMMS  ,  T  rfMw«>puni.  *  rum  cm.  in  T.  *  K.  mr rial* .^r urn. 

*  I.    irrrm.  '  L.  aitct«Anlur.  *  K.  actcdcranL 


26  B(A)a,  iLegenna  anglie. 

tembris,  anno^  gratie  scxcentesimo  quinquagesimo  primo.  Cuius 
anitnam  ab  angelorum  choris  in  celum  eleuatam  sanctus  Cuthbertus 
ad  hue  iuuenis,  custodiam  pccorum  iuxta  fluuium  Leder  in  montibus 
agens,  intempeste  noctis  silcntio  orationibus  vacans,  videre  meruit*. 
5  Cuius  corpus  mox  inde  translatum  ad  insulam  Lindisfemensem,  in 
cimiterio  fratrum  sepultum  est.  Interiecto  post  hec  tempore  aliquo, 
cum  fabricata  esset  ibi  ecclesia  maior,  illuc  ossa  eius  translata^  ad 
dexteram  altaris  recondita  fuerunt.  Sancto  enim  Aidano  successit 
in  episcopatus  regimine  Finanus,  cui'  Colmannus'  genere  Scotus 

10  succedens,  tertio  episcopatus  sui  anno  relicta  sua  sede,  anno  gratie 
scxcentesimo  sexagesimo  quarto,  assumptis  secum  quibusdam  os- 
sibus  sancti  Aidani,  in  Scotiam  ad  monasterium  suum  rediit  Reliqua 
vero  sancti  Aidani  ossa  temporibus  nostris  apud  monasterium  dund- 
mense  digno  cum  honore  seruantur  *.        Contigit  autem  post  aliquot 

15  annos  vt  Penda  Merciorum  rex  cuncta  illius  prouincie  loca  fcrro 
flammaque  perderet,  vicusque  iile  in  quo  antistes  obiit,  vna  cum 
ecclesia  flam  mis  absumeretur.  Sed  minim  in  modum  sola  ilia 
destina,  cui  incumbens  obiit,  ab  ignibus  circumcincta  *  vorantibus 
consumi  non  potuit.     Quo  clarescente  miraculo,  mox  ibidem  ec- 

20  clesia  restaurata,  et  hec  eadem  destina  in  munimentum  est  parieds, 
vt  ante  fucrat,  forinsecus  apposita.  Rursum,  peracto  *  tempore  aU- 
quanto,  euenit  per  culpam  in  curie  vicum  eundem  et  ipsam  pariter 
ecclesiam  voraci  flamma  consumi.  Sed  nee  tunc  quidem  tangere 
flamma  destinam  valebat,  et  cum,  magno  vtique  miraculo,  ipsa  eius 

25  foramina  ingrediens,  quibus  edificio  erat  affixa,  perderet',  ipsam 
tamen  ledere  nullatenus  permittebatur.  Vnde  tertio  edificata  ibi 
ecclesia,  non,  vt  antea,  deforis  destinam  illam  in  fulcimentum  domus 
apposuerunt,  sed  intro  ipsam  ecclesiam  in  memoriam  miraculi  po- 
suerunt,  vbi  intrantes  genuflectere  ac  misericordie  dei  supplicare 

30  deberent.  Constatque  multos  ex  eo  tempore  gratiam  sanitatis  in 
eodem  loco  consecutos,  quin  etiam  hastulis  ex  ipsa  destina  excisis 
et  in  aquam  missis,  plures  sibi  suisque  languorum  remedia  con- 
quisisse  ^  Beda  vero  venerabilis,  qui  vitam  sancti  Aidani  conscripsit, 
de  eodem  sancto  sic  inter  cetera  dixit :   *  Scripsi  autem  de  pcr- 

35  sona  et  operibus  viri  prefati,  nequaquam  in  eo  laudans  aut  eligens 
hoc  quod  de  obseruatione  pasche  minus  perfecte  sapiebat,  immo 
hoc  multum  detestans;  sed  quasi  verax  historicus  simpliciter  ea 
que  de  illo  siue  per  ilium  sunt  gesta  describens,  et  que  laude  sunt 
digna  in  eius  actibus  laudans  atque  ad  vtilitatem  legentium  memorie 

40  commendans :  studium  videlicet  pacis  et  caritatis,  continende  et 
humilitatis ;  animum  ire  et  auaricie  victorem,  superbie  simul  et  vane' 
glorie  contemptorem ;   industriam  faciendi  simul  et  docendi  mandata 

*  anno— meruit  added.  "  cui— seruantur  added.  '  T.  cohnanus.  *  Bed* 
circum  cuncta.  *  E.  paracto.  ®  E.  penderet ;  Beda  perederet.  '  Beda  con- 
quisiere.       *  E.  inane. 


De  ^ancto  attiano.  27 

celestia,  solertiam  lectionis  et  vigilianim,  auctoritatem  sacerdotii^ 
dignam  redarguendi  superbos  et  potentes,  pariter  et  infirmos  con- 
solandi,  ac  pauperes  recreandi  vel  defendendi  clementiam.  Qui,  vt 
breuiter  multa  comprehendam,  quantum  ab  eis  qui  ilium  nouere'* 
didicimus,  nichil  ex  omnibus  que  in  euangelicis  siue  apostolicis  siue  5 
propheticis  litteris  facienda  cognouerat,  pretermittere ',  sed  cuncta 
pro  suis  viribus  operibus  explere  curabat.  Hec  in  prefato  antistite 
multum  complector  et  amo,  quia  nimirum  hec  deo  placuisse  non 
ambigo.  Quod  autem  pascha  non  suo  tempore  obseruabat,  vel  can- 
onicum  eius  tempus  ignorans,  vel  sue  gentis  auctoritate,  ne  agnitum  10 
sequeretur,  deuictus,  non  approbo  nee  laudo.  In  quo  tamen  hoc 
approbo  quod  in  celeb ratione  sui  pasche  non  aliud  corde  tenebat, 
venerabatur  et  predicabat,  quam  quod  nos :  id  est,  redemptionem 
generis  humani  per  passionem,  resurreccionem  et  ascensionem  in 
celos  mediatoris  dei  et  hominum  hominis  Christi  lesu.  Vnde  et  banc  15 
non,  vt  quidam  falso  opinantur,  quarta  decima  luna  in  qualibet  feria 
cum  ludeis,  sed  die  dominica  semper  agebat  a  luna  quartadecima 
vsque  ad  vicesimam,  propter  iidem  videlicet  dominice  resurrectionis 
quam  prima  sabbati  factam,  propterque  spem  nostre  resurrectionis 
[quam]  *  eadem  prima  sabbati,  que  nunc  dies  dominica  dicitur,  vera-  20 
citer  futuram,  cum  sancta  ecclesia  credebat/  Cetera  vero  huius 
sancti  antistitis  gesta  in  vitis  sanctorum  Oswaldi  et  Oswini  regum  et 
sancti  Cuthberti  episcopi  denote  requirens  videre  potest. 

IT  Narratio^, 

Circa  annum  domini  M.  ix.  C.  iii.*  erant  in  Vannetis  ciuitate  duo 
clcrici,  nondum  patientibus  annis  presbiteri,  litteris  affatim  instructi,  25 
inter  se  multum  amici.     Hii  pactum  inierunt  inter  se  vt  quis  eorum 
prior  moreretur,   alteri  vel  vigilanti  vel  dormienti  appareret  infra 
triginta  dies,  data  acceptaque  corporali  fide.     Non  multo  post  vnus 
obiit:  et  tricesimo  die  astitit  alteri  vigilanti  et  nescio  quid  operis  molienti 
mortuus,  vultu  exsangui  et  pallido.     Qui  prior  viuum  compellans :  30 
*Agnoscis  me  ? '  inquit.  *Agnosco,  ait  ille,  et  miror  quod  tam  diu  moratus 
tucris.*     Ille  prius  excusans  moram,  tandem  ait:  *  Tandem  venio,  et 
aduentus  mens,  si  volueris,  tibi  fiet  comodus,  michi  vero  infructuosus : 
nam  sempiternis  deputatus  sum  supplicils.*     *  Ego,  ait  alter,  iuuabo 
te  precibus,  ieiuniis,  et  elemosinis  multis.*     Et  ille  :  *  Sine  penitentia  35 
sunt  iudicia  dei  in  inferno.     Dum  rotat  astra  polus,  dum  pulsat  littora 
pontus,  pro  criminibus  punier  meis.      Si  totus  mundus  ad   remedia 
concurreret,  eterna  tamen  et  innumera  penarum  genera  patiar.     Et  vt 
aliquam  ex  meis  agnoscas,  en  vna  * :  Protenditque  manum  sanioso 
vicere  stillantem,  et  tres  guttas  super  eum  proiecit,   quarum  due  40 
timpera  ^,  vna  frontem  contingentes,  cutem  sicut  ignito  iaculo  pene- 

'  r  sacerdote.      '  E.  nouisse.    '  E.  preterm itteret.      *  om.  in  E.       *  From  Vine. 
Bell.  Spec.  hist.  XXV.  89.      •  T.  millesimum  nonagesimum  tercium.     '  =  tcmpora. 


28  Botia  iLegenoa  anglie. 

trauerunt,  foramen  nucis  capax  efficientes.  Illo  magnam  penam 
esse  doloris  clamore  protestante :  *  hoc,  inquit  mortuus,  erit  tibi, 
quamdiu  vixeris,  et  penarum  graue  documentum,  et,  nisi  neglexeris, 
salutis  tue  singulare  munimentum.     Vade  ergo  dum    licet,   muta 

5  habitum  simul  et  animum,  et  esto  monachus  Redonis  apud  sanctum 
Melanium.'  Cumque  viuus  ad  hoc  respondere  noliet:  'si  dubitas, 
inquit  mortuus,  conuerti,  miser,  lege  litteras  istas  * :  Et  hoc  dicens, 
manum  protendit  tetris  notis  inscriptam,  in  quibus  sathanas  et  omnes 
infernorum^  satellites  omni  ecclesiastico  cetui  gratias  de  profundo 

10  tartari  emittebant  quod  cum  ipsi  in  nullo  suis  voluptatibus  deessent, 
tantum  numerum  subditarum  animarum  paterentur  ad  infema  dc- 
scendere,  predicationis  et  operum  bonorum  negligentia,  quantum 
nunquam  miserant  secula  retroacta.  His  dictis  loquentis  aspectus 
dispaniit,  et  audiens  bona  sua  vendita  pauperibus  erogauit,  et  in  mo- 

15  nasterio  sancti  Melanii  monachus  effectus  optime  conuersatus  est 

IT  De  sancto  Albano  martyre'. 

CVm  persecutio  sub  Dioclesiano  imperatore  mota  in  Christianos 
longe  lateque  deseuiret,  vir  quidam  mentis  et  doctrina  clarus, 
nomine  Amphibalus,  transiens  in  Britanniam,  Verolamium  domino 
ducente  penienit.    Qui  ingressus  vrbem  in  domum  diuertens  Albani, 

20  hospitium  postulauit.  Erat  autem  Albanus  ciuis  verolamius,  vir 
eminens  in  ciuitate,  ex  illustri  Romanorum  prosapia  originem  ducens. 
Hie  sanctum  virum  hospitio  benigne  suscipiens,  vite  necessaria 
ministrauit.  Quem  tandem,  remoto  seruorum  strepitu,  secretins 
allocutus :  *  quomodo,  inquit,  cum  sis  homo  christianus,  per  gentilium 

25  fines  transitum  habere  et  ad  banc  vrbem  illesus  peruenire  potuisti?' 
Dicit  ci  Amphibalus  :  *  Dominus  mens  lesus  Christus,  filius  dei  viui, 
secunim  inter  discrimina  me  custodiuit,  et  pro  multonim  salute  ad 
istam  me  misit  prouinciam,  vt  fidem  eius  annuncians,  populum  accep- 
tabilem  prepararem/    *  Et  quis  est,  inquit,  iste  filius  dei  ?    Quid  est 

30  quod  deus  natus  esse  asseritur  ?  Noua  sunt  hec  et  michi  hactenus '  in- 
audita.  Nosse  *  vcllem  quid  super  hac  re  vos  Christian!  sentiatis.'  Tunc 
sanctus  ait :  *  Asscrtio  nostre  fidei  est  vt  deum  patrem,  et  deum  filium 
esse  dicamus.  Qui  scilicet  filius  pro  salute  hominum  camem  dignatus 
est  assumere,  et  humanum  genus  per  passionem  mortis  redimere.'    Et 

35  cum  multa  de  natiuitate  Christi,  passione,  resurrectione  et  ascensione 
disseruisset,  subiunxit :  *  Si  hec,  hospes,  ita  esse  credideris,  debilibus, 
egrotis,  et  cunctis  male  habentibus  inuocato  Christi  nomine  poteris 
subuenire.  Iccirco  enim  banc  vrbem  ingressus  sum  vt  in  ea  preco 
fiercm  tue  *  passionis :   Benignus  enim  dominus  humanitatis  o£Sda, 

40  quibus  insistis,  celestis  vite  premio  recompensabit/   Dicit  ei  Albanus : 

'  T.  inferorum.        *  The  first  part  is  compiled  from  the  old  Vita  S.  Albani,  in 
Act.  SS.  Boll.  June  V.  p.  129.      '  E.  actenus.      •  E.  noscc.      *  T.  tue  fierem. 


De  ^ancto  aitiano.  29 

'Quid  reuerentie  Christo,  quid  honoris  impendam,  si  Christi  fidem 
forte  suscepero?'  Et  ille:  *Crede  dominum  lesum  cum  patre  et 
spiritu  sancto  deum  vnum  esse,  et  opus  magnum  in  eius  oculis 
peregistL'  Albanus  ait :  *  Quid  est  quod  loqueris  ?  Insanis.  Nescio  * 
quid  dicis.  Assercionem  tuam  non  capit  intellectus,  ratio  non  admittit.  5 
Si  nossent*  viri  huius  ciuitatis  te  talia  locutum  fuisse  de  Christo,  sine 
mora  pessima  morte  te  occiderent.  Ego  vero  pro  te  omnino  soUcitus, 
ne  quid  tibi  contingat  aduersi  priusquam  de  domo  mea  recesseris, 
vehementer  pertimesco.*  His  dictis  surrexit  et  abiit  ira  commotus ; 
et  Amphibalus  solus  noctem  totam  peruigilem  in  oratione  transegit.  10 
Albano'  vero  in  solario  quiescenti,  miranda  quedam  nocte  ilia 
diuinitus  ostenduntur.  Cumque  nouo  visu  fuisset  exterritus,  ac  in- 
solito  j)erturbaretur  aspectu,  surgens  continuo  ad  inferiora  *  descendit, 
et  accedens  ad  hospitem  dixit :  *  Amice,  si  vera  sunt  que  de  Christo 
predicas,  veram  michi  somnii  solutionem  queso  ne  metuas  indicare.  15 
Aspiciebam,  et  ecce  de  celis  homo  veniebat;  quem  apprehendens 
jnnumera  hominum  multitudo,  diuersa  expend  it  in  eum  genera 
tormentorum.  Manus  vinculis  constringuntur,  flagellis  corpus  atteritur 
et  grauiter  laniatur.  Corpus  [saucium]  *  ligno  suspenditur,  per  trans- 
uersum  ligni  manus  expanduntur.  Homo  qui  torquebatur  nudus  erat,  et  ao 
calciamenta  in  i)edibus  non  habebat.  Manus  eius  et  pedes  clauis  affig- 
untur,  latus  lancea  perforatur ;  ex  cuius  lateris  vulnere,  vt  michi  visum 
est,  et  •  sanguis  et  aqua  pariter  profluxerunt.  A  dexteris  '^  eius  arundi- 
nem  statuunt,  coronam  spineam  capiti  superponunt.  Consumptis "  om- 
nibus que  humana  potuit  inferre  crudelitas,  ceperunt  verbis  illudere  25 
ei,  dicentes :  **  Aue  rex  ludeorum.  Si  filius  dei  es,  descende  nunc  de 
cruce,  et  credimus  tibi."  Cumque  multa  conuicia  irrogarent,  adolescens 
ille  verbum  eis  non  respondit.  Denique  cum  dixissent  in  eum 
quecumque  voluerunt,  tandem  exclamans  ille  voce  magna  dixit ; 
"  Pater,  in  manus  tuas  commendo  spiritum  meum : "  et  his  dictis  30 
expirauit.  Corpus  exanime  de  cruce  deponitur,  sanguine  de  vulneribus 
adhuc  largiter  profluente  ;  lapideo  illud  includunt  •  sarcophago,  signa- 
toque  lapide  custodes  deputantur.  Mira  res !  Cadauer  extinctum 
remeauit  ad  vitam,  resumptisque  viribus  clauso  prodiit  monumento  : 
Qui  qualiter  a  mortuis  resurrexit,  propriis  oculis  ipse  conspexi.  35 
Viri  niueis  induti  vestibus  de  celo  adueniunt,  assumptoque  secum 
homme,  illuc  vnde  venerant  reuertuntur.  Subsequitur  eum  candi- 
datorum  infinitus  excrcitus,  qui  per  omne  illud  iter  laudes  canere  non 
destitit  %  et  patrem  nescio  quem,  eiusque  (ilium  assidue  benedicit, 
dicens :  "  Benedictus  sit  deus  pater,  filiusque  eius  vnigenitus."  40 
Ingens  inter  eos  gaudium,  leticia  ineffabilis,  vt  nulla  huic  digne  valeat 
compararl     Hec  et  alia  multa,  que  nee  volo  nee  licet  vlli  mortalium 

*  Vit  nescis.  *  E.  noscent.  *  E.  Albanus.  *  E.  interiora.  *  added 
in  T.  •  om.  in  T.  '  T.  dcxtris.  •  Vit.  consummatis.  •  Vit.  includitur. 
^^  Tan.  Vit  desistit. 


30  ji^otia  legenna  anglie. 

indicare,  michi  nocte  per  visionem  ostensa  sunt  Quid  ilia  significent, 
obsccro  te  ne  celaueris  michi ;  noli  timere.'  His  auditis,  beatus  Amphi- 
balus,  sentiens  cor  eius  visitatum  a  domino,  supraquam  cuiquam 
credibilc  est  in  domino  gaudebat.  Statimque  crucem  domini  quam 
5  secum  habebat  proferens,  ait :  *  Ecce  in  hoc  signo  potes  manifeste 
dinoscere  quid  visio  tua  noctuma  velit,  quid  portendat.  Homo 
namque  veniens  de  supemis  dominus  mens  est  Ihesus  Christus :  qui 
crucis  supplicium  subire  non  renuit,  vt  nos  a  reatu  quo  per  preuari- 
cationem^  primi   parentis   Ade   tenebamur   astricti,    suo   sanguine 

10  libcraret.  Qui  vero  manus  homini  iniecerunt  et  diuersis  penis  a£fe- 
ccrunt,  populum  significant  ^  ludeorum,  qui  cum  promissum  haberent 
quia  deus  eis  filium  suum  de  celis  mitteret,  et  tandem  quern  diu 
expectauerant  [venisset] ',  venientem  non  receperunt  *,  nee  sue  salutis 
auctorem  cognouerunt,  sed  in  omnibus  ei  contradicentes,  semper  ei 

15  mala  pro  l)onis  et  odium  pro  dilectione  rependerunt  Denique  inuidia 
contra  eum  ducti,  ad  tantam  nequiciam  proruperunt,  vt  eum  com- 
prehenderent,  crucifigerent,  et  occiderent  Sic  benignus  dominus 
sanguinis  sui  precio  nos  redemit,  sic  moriendo  mortis  victor  extitit,  et 
in  cruce  exaltatus  ad  se  vniuersa  traxit.  Ad  infemi  claustra  sponte  dc- 

20  scendens,  suos  qui  illic  tenebantur  absoluit,  et  etemis  nexibus  dyabolum 
alligatum  ad  infima  tcnebrarum  loca  deiecit/  Tunc  Albanus,  super 
sermonibus  illius  vehementer  admirans,  in  hec  verba  pronipit 
dicens  :  *Vera  sunt,  inquit,  que  de  Christo  memoras,  nee  possunt' 
vllatenus  argui  falsitatis.     Ego  enim  euidenter  hac  nocte  cognoui 

25  qualiter  Christus  dyabolum  vicerit,  alligauerit  et  ad  inferni  profun- 
diora  dctruserit;  propriis  oculis  ipse  conspexi,  quia  cathenanim 
nexibus  teter  ille  iacet  irretitus.  In  hoc  cognoscens  quoniam  omnia 
que  locutus  es  vera  sunt,  ammodo  fidelissimum  me  tibi  polliceor 
auditorem.     Die  ergo,  obsecro— quia  nosti  vniuersa— quid  palri,  quid 

30  spiritui  sancto  facturus  sim,  accedcns  ad  filii  seruitutem.'  Quibus  ille 
auditis,  cum  ingenti  exultatione  dixit:  *Gratias  ago  domino  mco 
Ihcsu  Christo,  quod  hec  tria  nomida  per  temetipsum  proferre  iam 
nosti.  Tres  enim  personas,  quas  aperte  suis  designasti  vocabulis, 
deum  vnum  credo,  firmiter  et  fidelitcr  profitere.'    Respondit  Albanus : 

35  *  Credo,  inquit,  et  ex  hoc  fides  mea  est,  quod  nullus  sit  deus  nisi  domi- 
nus meus  Ihesus  Christus,  qui  ob  salutem  hominum  hominem  dignatus 
assumere,  crucis  sustinuit  passionem.  Ipse  cum  patre  et  spirita 
sancto  deus  vnus  est,  et  prcter  cum  non  est  alius.'  His  dictis  sepe 
prosternitur  ante  crucem,  ct  quasi  pendentem  dominum  Ihesum  in 

40  cruce  ccrneret,  veniam  sibi  beatus  penitens  deprecatur.  Sic  pedes, 
sic  vulneris  *  loca  assidua  exosculatione  demulcet,  ac  si  ad  ipsius  quem 
crucitigi  viderat  vestigia  procumberet  redcmptoris.  Sanguine  mizte 
per  ora  voluuntur  lachrymc,  super  illud  venerabile  lignum  crucis'' 

^  E.  priuaricationem.       *  E.  significat.        '  so  T. ;  om.  in  E.       *  T.  Vit.  non 
rccepcrunt  venientem.        ^  E.  possint.        •  Vit.  vulnerum.  *  om.  in  Vit 


De  ^ancto  aitiano.  31 

vbertim  decidentes.  *Ego,  inquit,  dyabolum  abnego,  omnesque 
Christi  detestor  inimicos ;  in  ilium  credens,  illi  me  committens,  qui, 
sicut  asseris,  a  mortuis  die  tertia  resurrexit.'  Dicit  ei  Amphibalus : 
'  Forti  animo  esto :  dominus  tecum  est,  et  illius  gratia  non  tibi 
deerit  vnquam.  Fidem  quam  ceteri  mortalium  homine  tradente  5 
percipere  meruerunt  \  tu  non  ab  homine  neque  per  hominem  didicisti, 
sed  per  reuelationem  Ihesu  Christi.  Quare,  iam  securus  de  te  redditus, 
longius  ire  dispono,  viam  veritatis  gentibus  ostensurus.*  *  Nequaquam, 
inquit  Albanus,  sed  vna  saltem  septimana  maneas  apud  me,  vt  interim 
fidem  plenius  instructus  agnoscam/  £t  factum  est  ita.  Gentilisenim  10 
quidam  ad  iudicem  ingressus,  quod  factum  fuerat  indicauit.  Mox 
index  ira  commotus  Albanum  et  magistrum  illius  ad  se  iussit  cuocari : 
sed  Amphibalo  clam  recedente,  equites  cum  magna  manu  peditum  a 
ludice  missi,  illustrem  Albanum  in  habitu  peregrino,  nudis  pedibus 
antecrucem  domini  precibus  incumbentem  reperiunt ;  cateruatimque  15 
irruentes,  vbinam  esset  clericus  quem  susceperat  percunctantur. 
Quibus  ipse  ait :  *  Ecce  cum  deo  est,  cuius  presidio  circumfultus, 
minas  hominum  non  veretur.'  His  auditis,  manus  ei  iniecerunt; 
rapitur,  trahitur,  dirisque  nexibus  cathenarum  constrictus,  ab  aliis 
vestibus,  ab  aliis  trahitur  et  capillis.  Caracallam  autem  magistri  sui  20 
sibi  retinuerat,  certissime  sciens  quod  non  equis  oculis  eam  seuientes 
inimici  aspicerent.  Qua  indutus,  vt  se  seruum  crucis  palam  cunctis 
ostenderet  signum  dominicum  iugiter  in  manibus  preferebat.  Et  de 
multis  a  iudice  interrogatus,  nomen  suum  tantum  indicat,  Christianum- 
que  se  esse  libera  voce  confitetur.  Cui  index  demum  ait :  *  Albane,  25 
clericus  ille  vbi  est,  qui  nuper  a  Christo  nescio  quo  hue  directus,  vt 
ciuibus  nostris  illuderet  banc  vrbem  latenter  ingressus  est  ?  Si  reatus 
conscientie  eum  non  remorderet,  si  de  cause  sue  qualitate  non 
diffideret,  sponte  se  nostris  obtutibus  ingessisset,  vt  pro  se  suoque 
discipulo  magister  egregius  allegaret.  Varum  in  eius  doctrina  quanta  30 
latuerit  falsitas  quantaque  fraudulentia.  suo  tandem  patefecit  exemplo, 
quando  eum  quem  in  causa  tueri  debuerat,  inerti  resolutus  timore 
dcseruit  et  aufugit.  Qua  in  re,  nisi  fallor,  satis  euidenter  intelligis 
quam  fatuo  homini  prebueris  in  errore  consensum,  cuius  instinctu  ad 
tantam  deuolutus  es  insaniam  vt  omnia  que  mundi  sunt  repente  35 
desereres  et  deos  magnos  habere  contemptui  non  timeres.  Vnde  ne 
iniuriam  deorum  inultam  preterisse  videamur,  eorum  contemptum 
in  nece  contemptoris  placuit  vindicare.  Sed  quia  nemo  est  qui 
faUi  non  possit,  eorum  poteris  indignationem  penitendo  dcclinare. 
Quorum  gratiam  promereberis,  si  hoc  secta  nephandissima  fucrit  a  40 
te  penitus  segregata.'  Respondit  Albanus :  *  Verba  tua,  o  iudex, 
quibus  diucius  insudasti,  quam  vana  sint  et  superflua,  satis  in 
promptu  est.  Clericus  enim,  si  bonum,  si  vtile  videretur,  si  denique 
Ntrique  ^  nostrum  cordi  esset,  ad  vestram  ^  vtique  audientiam  occur- 
*  Vit.  consuevenint.  '  E.  vterque.  '  E.  nostram. 


32  Botja  legentia  9ngtte. 

risset.  Sed  mora  ^  eius  michi  certe  placere  non  potuit,  qui  sdebam 
populum  semper  ad  mala  fuisse  procliuem :  nee  ei  iudices  vnquam 
placuenint,  qui  verum  in  iudicio  discernunt*.  Huius  doctrinam  me 
fateor  suscepisse:  nee  facti  penitet.  Fidem  enim  quam  suscepi, 
5  debiles  et  egroti  sanitati  restituti  veram  esse  salutis  sue  testimonio 
comprobabunt.  Diis  vestris  non  sacrifico,  nee '  etiam  minas  vestras 
nee  tormenta  vestra,  dei  mei  fultus  presidio,  pertimesco  •/  His  dictis 
conueniens  turba  precepto  iudicis  sacrificare  nolentem  acriter  flagel- 
labat.    Qui  cum  grauiter  cederetur,  conuersus  ad  dominum  hilari 

lo  vultu  dicebat :  *  Domine  Ihesu  Christe,  custodi  queso  mentem  meam,  nc 
vacillet,  ne  a  statu  decidat  quem  dedisti.  Tibi,  domine,  animam  meam 
in  holocaustum  ofiferre,  fusoque  sanguine  testis  tuus  fieri  concupisca' 
Cumque  fatigarentur  manus  lictorum,  vir  sanctus  in  ima  carceris  sex 
mensibus  detruditur.— His  ita  gestis,  mox  iniuriam  martyris  elementa 

15  testantur.  A  tempore  namqu^  comprehensionis  illius  vsque  ad  mortem, 
terram  ros  aut  pluuia  non  infudit,  v^nti  non  spirarunt,  sed  diebus 
singulis  omnis  regio  sub  sole  ardentissimo  torrebatur.  Noctumis 
quoque  horis  estus  erat  nimius  et  intollerabilis.  Non  agri,  non 
arbores  quicquam  fructuum  protulerunt,  orbe  terrarum  pro  iusto 

30  contra  impios  dimicante.  Ciues  autem  hanc  plagam  non  ferentes, 
dixerunt :  *  Christus  ille,  quem  colit  Albanus,  hoc  agit  vt  nulla  nobis 
germina,  sata  nulla  proueniant.'  Iniuriisque  sancti  condolentes,  om- 
nium iudicio  nexibus  exuitur  cathcnarum.  Quod  grauiter  ferens 
Albanus,  et  ne  eius  martyrium  differretur  *  vehementer  formidans,  cum 

35  gemitu  suspicicns  in  celum  dixit :  '  Domine  Ihesu  Christe,  ne  permittas 
in  tantum  dyaboli  preualere  maliciam,  vt  per  machinationes  suas 
callidas,  ct  istius  populi  concordiam,  meam  impediat  passionem ; '  et 
ad  populum  se  conuertens  ait :  '  Quid  sustinetis  ?  Si  non  nostis  fcrre 
sententiam,  leges  vestras  consulite,  ciuitatis  vestre  statuta  requirite: 

30  ipsa  vobis  insinuent  quid  agere  debeatis.  Quid  moras  patimini? 
Sciatis  vniuersi,  deorum  vestrorum  me  grauem  existere  inimicum. 
Numquid  enim  honore  sunt  digni  qui  nichil  in  se  diuinitatis  habere 
noscuntur,  cum  sint  opera  manuum  hominum?  Vos  testes  eorum 
estis  :  quia  nichil  ^  vident,  nichil  audiunt,  nichil  intelligunt.    O  multum 

35  detestanda  vanitas,  ab  his  vitam  sperare  qui  nunquam  vixerunt ;  his 
offerre  preces  qui  nunquam  audicrunt ;  ab  his  salutem  querere  quibus 
nunquam  bene  fuit !  Vnde  absolute  pronuncio  quia  qui  tales  colit,  insan* 
issimus  est.  Rogo  quid  infelicius  homine  cui  sua  figmenta  dominantur  ? 
Ve  ergo  idolis,  et  ve  cultoribus  idolorum!'    His  auditis,  vnanimi 

40  consensu  in  sanctum  virum  mortis  tulcre  sententiam,  ipsumque  ad 
locum  qui  Holmhirst*  dicebatur  adduxerunt.  Tanta  congeries  illuc 
confluxerat  populorum,  vt  loca  ilia  spaciosa  pre  multitudine  hominum 
angusta  viderentur.  Vis  quoque  tanta  solis  erat,  vt  nimiis  eius  ardoribus 

^  Vit.  adventus,  ^  Vit.  non  discernunt.  •  nee— pertimesco  added 

*  E.  diflferetur.  *  T.  nichil  eorum.  •  T.  E.  holinhirst 


De  ^ancto  aitiano.  33 

terra  sub  itinerantium  pedibus  vreretur.  Cumque  iter  ageretur,  tandem 
ad  flumen  rapidissimum  peruenerunt ;  et  dum  sine  ordine  ruunt,  dum 
alter  alterum  preuenire  contendit,  vasto  flumini  se  credentes  ab  aquis 
vehementibus  intercepti  perierunt.  Quod  videns  Albanus,  ingemuit, 
et  positis  in  terram  genibus  *  deum  exorauit  dicens :  '  Domine  Ihesu  5 
Christe,  de  cuius  sanctissimo  latere  sanguinem  simul  et  aquam  manare 
conspexi,  fac  queso  vt  minorentur  aque,  fluenta  recedant,  quatinus 
hie  omnis  populus  sanus  et  incolumis  mee  passioni  valeat  interesse/ 
Mira  res !  Cum  genua  curuaret  Albanus,  alueus  ille  repente  desicca- 
tur;  Albani  lachryme  dum  funduntur,  aquas  in  flumine  non  relinquunt :  lo 
Orationis  virtus  flumen  exhausit,  et  inter  vndas  viam  populo  patefecit- 
Quos  ante  fluminis  impetus  secum  rapuit,  inuoluit  ac  perdidit,  hi  nunc 
inuenti  sunt  in  profundo  nichil  habentes  lesionis  nee  signum  aliquod 
mortis  in  se  preferentes.  Tunc  miles  ille  qui  Albanum  trahebat  ad 
supplicium,  tandem  per  Albanum  peruenire  meruit  ad  salutem :  15 
Visis  namque  miraculis  ensem  proiecit  *  et  ad  pedes  sancti  prostratus, 
veniam  deprecatur.  Quod  videns  populus,  hominem  arripiunt,  dentes 
excutiunt  et  os  eius  sacrum  dilacerant,  et  omnia  eius  ossa  confringunt- 
Sanctum  vero  Albanum  per  dura  lapidum  loca,  per  vepres  et  aspera 
queque  ducunt  et  reducunt ;  spine  quoque  et  radices  arborum  etiam  ao 
de  pedibus  auulsa  secum  frusta  diripiunt.  Cumque  populus  in  monte 
siti  laboraret,  sanctus  Albanus  positis  in  terram  genibus^  dominum 
exorauit,  dicens :  *  Deus  qui  hominem  de  limo  terre  creasti,  ne  sinas, 
queso,  creaturam  tuam  mei  causa  qualemcumque  sentire  iacturam.' 
Et  ecce  subito  fons  ante  pedes  eius  erupit,  et  rapido  cursu  riuus  ad  25 
inferiora  descendit,  et  populus  aquis  refocillatus  sitis  cladem  euasit. 
Christum  tamen  blasphemantes,  laudes  deo  magno  Soli,  qui  seruis 
suis  in  arto  positis  remedium  prouidere  dignabatur,  vnanimiter  accla- 
mabant.  Carnifex  autem  electus  vno  ictu  caput  sancti  amputauit :  et 
statim,  luminibus  eius  in  terram  cadentibus,  totus  efficitur  tenebrosus.  30 
Miles  autem  nomine  Heraclius',  antea  vt  premittitur  semiuiuus  relictus, 
annisu  quo  potuit  montem  manibus  reptando  conscendit.  Cui  iudex 
ait :  *  Eya,  nunc  debilis  obsecra  tuum  Albanum  vt  ossa  tua  dignetur 
in  statum  pristinum  reformare.  Curre,  festina,  reliquo  corpori  caput 
appone  statimque  plenam  ab  eo  mereberis  consequi  sanitatem.  Quid  35 
moraris?  Sepeli  mortuum,  nee  dubium  quin  in  semi  sui  manibus 
celerem  conferat  medicinam.'  At  ille  respondit :  *  Ego  firmissime 
credo  quod  sanctus  Albanus  mentis  suis  integram  michi  reddere 
potent  sanitatem.  Facile  enim,  quod  vos  irridendo  nunc  dicitis,  per 
eum  circa  me  poterit  adimpleri/  Et  statim  caput  martyris  amplec-  40 
tens  corporique  apponens,  sanitati  integre  restituitur.  Quod  pagani 
videntes,  zelo  inuidie  repleti  dicebant :  *  Quid  faciemus  ?  homo  iste 
ferro  non  potest  interire ;  corpus  eius  contriuimus  et  ecce  iam 
pristinas  vires  recepit/  Et  apprehendentes  eum  vinculis  artant,  et 
^  E.  genubus ;  T.  genibus.  *  Vit.  proiicit.  •  Name  om.  in  Vit 

D 


34  Botta  HegenDa  angtte. 

diuersis  suppliciis  ^  disccrpentes  gladio  vitam  amputanint.  Et  ecce 
nocte  sequent!  columpna  lucis  e  tumulo  bead  martyrisin  celum 
extendi  visa  est,  per  quam  descendentes  angeli  et  ascendentes  noctem 
totam  in  hymnis  et  laudibus  deducebant,  hecque  frequentius  repete* 

5  bant :  '  Albanus  vir  egregius,  martyr  extat  gloriosus.'  Compilator 
enim  vite  sancti  Albani  inter  cetera  sic  dixit :  '  Ne  vero  posteri  super 
meo  nomine  reddantur  omnino  solliciti,  sciant  quia  si  voluerint  verum 
michi  ponere  nomen,  me  misenim,  me  peccatorem  vltimum  nomina- 
bunt.    Romam  autem  proficiscor  *  vt  illic  gentilitatis  errore  deposito, 

lo  et  lauacro  regeneration  is  adepto,  veniam  merear  assequi  delictorum. 
Libellum  quoque  istum  offcram  examini  Romanorum,vt  si  quid  in  eo 
sccus  quam  debuit  forte  prolatum  fuerit,  hoc  per  eos  dignetur  in 
melius  commutare  dominus  Ihesus  Christus,  qui  viuit  et  regnat  deus 
per  omnia  secula  seculorum.*        '  Passus  est  autem  gloriosus  martyr 

15  Albanus  decimo  kalendas  iulii,  anno  domini  ducentesimo  octogesimo 
sexto.  Passi  sunt  eadcm  tempestate  Aaron  et  lulius,  Legionum  Vrbis 
ciucs,  aliiquc  vtriusque  sexus  diuersis  in  locis  perplures,  qui  diuersb 
cruciatibus  torti,  et  inaudita  membrorum  discerptione  lacerati,  animas 
ad  superne  ciuitatis  gaudia,  pcrfccto  agone,  miserunt  sub  Dyoclesiano 

ao  imperatore.  At  vbi  turbo  pcrsecutionis  quieuit,  progressi  in  pub- 
licum fidcles,  ecclesias  destructas  renouant,  nouas  construunt,  dies 
festos  celebrant,  mundo  corde  et  ore  sacra  conficiunt.  Mansit  in 
ecclesiis  Christi  que  erant  in  Britannia  pax,  donee  arriane  heresis 
vesania  huic  insule,  extra  orbem  posite,  noui  semper  aliquid  audire 

25  gaudenti  et  nichil  certi  Rrmiter  obtinenti,  venena  sui  erroris  infudiL 
Circa  annum  domini  quadringentesimumquartum  Pelagius  brito 
abbas  illius  famosi  monasterii  de  Bangor  extitit,  vbi  duo  milia 
monachorum  et  centum,  laboribus  manuum  vitam  suam  ducentium, 
sub  vno  abbate  militarunt.     Hie  Pelagius,  auxilio  vtens  luliani,  de 

30  Campania  nuper  ab  episcopatu  expulsi,  heresim  sui  nominis  susci- 
tauit.  Asseruit  *  enim  hominem  sine  gratia  dei  posse  saluari,  vnum- 
quemque  suis  mentis  propria  voluntate  ad  iusticiam  regi ;  infantes 
sine  peccato  originali  nasci  et  tam  insontcs  quam  insons  fuit  Adam 
ante    preuaricationem ;    ncc   etiam  baptisandos  esse  vt  a    peccato 

35  soluantur,  sed  vt  per  adoptioncm  in  rcgnum  dei  admittantur :  qui 
etsi  non  baptisarentur  ^  esse  tamcn  eis  extra  regnum  dei  etemam 
bcatam  vitam ;  Adam  solum  suo  peccato  lesum  esse,  eumque  mortuum 
esse  non  ex  culpc  mcrito,  scd  ex  conditionc  nature :  qui  moriturus 
fuissct,  ctiam  si  non  peccasset.     Mutas  etiam  dicebat  esse  orationes 

40  que  Runt  ab  ecclcsia  sine  pro  infidelibus  sine  Rdelibus.  Arrius  autem 
presbyter  asseruit  filium  dei  creaturam  esse,  et  spiritum  sanctum  ab 
eo  creatum.  Has  autem  hercses  Germanus  Autisiodorensis*  episcopus 
predicatione  et  miraculis  cxtinxit,  anno  domini  quadringentesimo  quad- 

*  T.  suppliciis  diuersis.  ^  Vit.  proficiscar.  •  From  Beda  I.  7. 

4  £.  asserint.  *  T.  baptizentur.  ^  £.  Antisiodorensis. 


De  ^ancto  aitiano.  35 

ragesimonono  ^.  Anno '  autem  domini  septingentesimo  nonagesimo 
tertio  rex  Merciorum  Offa,  diuino  admonitus  oraculo,  sancti  Albani 
corpus,  luce  super  locum  in  quo  iacebat  celitus  emissa,  de  terra 
leuauit,  et  monasterium  in  eius  honore  construxit.  '  Regnante 
Ethelstano  rege,  circa  annum  domini  nongentesimum  quartum  5 
decimum,  Dani  Angliam  cede  et  incendio  infestantes,  ossa  sancti 
Albani  fracto  scrinio  rapientes,  ad  quoddam  monasterium  in  terra 
sua  nomine  Owense  secum  detulerunt,  et  per  aliquot  annos  in  magno 
honore  ilia  habuerunt  Tandem  sanctus  Albanus  cuidam  monacho 
apparens  dixit :  *  Ego  sum  prothomartyr  Britannic,  quern  diligis,  10 
Albanus  :  preces  tue  ad  dominum  ascenderunt :  oraui  tecum,  et  preces 
nostre  exaudite  sunt.  Habita  enim  abbatis  tui  licentia,  habitum,  non 
mores  mutabis  et  ad  reducendum  reliquias  meas  vsque  in  Daciam 
proficisci  ne  formides.'  Quo  dicto  martyr  disparuit,  et  miri  odoris 
fragrantiam  ibidem  reliquit.  Monachus  igitur  ille,  nomine  Egwinus,  15 
in  habitu  seculari  Daciam  proficiscens,  post  aliquam  inter  monachos 
illos  conuersationem  habitum  religionis  suscepit  et  virtutibus 
proficiens,  et  sacrista  demum  effectus,  ossa  sancta  extraxit  et  in 
capsam  modicam  pallis  inuoluta  reposuit,  et  cum  quodam  mercatore 
anglico  ad  monasterium  Sancti  Albani  transmisit.  Postulata  autem  20 
post  hec  ab  episcopo  patriam  et  amicos  visitandi  licentia,  transito 
prospere  mari,  tam  episcopo  quam  monachis  expressam  rei  seriem 
per  litteras  intimauit:  In  quo  facto,  cum  dei  et  martyris  auctoritas 
audaciam  prestitit,  si  peccasset  veniam  postulauit.  Regnante  sancto 
Edwardo  confessore,  Anglis  Danorum  infestationem  et  aduentum  35 
timentibus,  abbas  Sancti  Albani  Alfricus,consciis  quibusdam  fratribus, 
reliquias  sancti  Albani  muro  quodam  sub  altari  sancti  Nicholai  cum 
feretro  recondidit,  et  ossa  cuiusdam  sancti  monachi  in  capside  preciosa, 
in  panniculo  villoso  inuoluta  quasi  in  sancti  Amphibali  caracalla,  ad 
abbatem  heliensem  cum  multis  aliis  ecclesie  ornamentis  misit  conser-  30 
uanda :  vt  si  forte  pars  Danorum  preualeret,  de  ilia  reliquiarum 
asportatione  opinio  relata  satisfaceret  et  furorem  compesceret.  Sub- 
merso  autem  rege  Danorum  cum  abbas  Alfricus  commendata  re- 
poscerct,  monachi  helienses  ossa  ad  eos  missa  clam  reseruantes, 
ossa  quedam  adulterina  supposuerunt,  et  dolosi  sic  pio  dolo  decepti  35 
sunt.  Quo  comperto,  abbas  Alfricus  suis  fratribus  rem  gestam 
aperuit,  et  extractum  feretrum  cum  reliquiis  de  muro  in  medio  ecclesie 
publice  collocauit.  Alfrico  successit  Leofstanus ;  et  illi  Frethericus, 
anno  domini  millesimo  sexagesimosexto  :  et  quia  contra  regem  Vil- 
lelmum  nobilibus  Anglie  refugium  et  auxilium  prestitit,  formidare  40 
cepit :  ct  assumptis  secum  libris  et  pannis  et  aliis  necessariis,  ad 
insulam  heliensem  fugit,  et  ibi  finem  vite  dedit.  Circa  annum 
domini   millesimum  centesimum  quinquagesimumnonum  *,  ad  peti- 

*  Here  a  passage  seems  wanting,  cf.  Bcda  I.  18.  *  Cf.  Matthacus  Paris 

Vita  S.  Offac.         *  Cf.  Matth.  Paris  Vitae  Abbatum  S.  Albani.        *  T.  quintum. 


36  jeotia  Hegentia  anglie. 

tionem  abbatis  Roberti,  Alexander  papa  tertius  tribus  Anglie  episcopis 
litteras  direxit,  vt  facta  diligcnti  inquisitione  de  reliquiis  quas  penes  se 
sancti  Albani  helienses  monachi  recondi  iactando  assererent,  rei 
veritatem  agnoscercnt.  Illis  autem  ad  locum  accedentibus,  monachi 
5  duodecim  seniores,  prestito  de  veritate  dicenda  sacramento,  protestati 
sunt  se  fuisse  pio  dolo  deceptos,  nichilominus  grauiter  deliquisse  et 
sacrilegium  perpetrasse,  et  veri  martyris  reliquiis  caruisse.  De  cara- 
calla  se  similiter  deceptos  fuisse  credidenint,  que  ipso  tempore  in 
rerum   natura  creditur  non  fuisse.    Non  enim  inuenit  earn  sanctus 

10  Germanus  in  scpulchro  martyris,  sed  ossa  in  quadam  palla  inuoluta, 
sicut  inuenit  reliquit.  In  cenobio  heliensi  scriptum  inueni  quod 
cum  Stigandus  archiepiscopus  cantuariensis  a  rege  Willelmo  et  pape 
legato  deponcndus  csset,  abbas  Sancti  Albani  Alfricus  ab  eo  promotus, 
sibi  timens,  cum  litteris  commendaticiis  Stigandi  ad  abbatem  helien- 

15  sem  Thurstanum  confugit,  cum  duobus  fratribus,  Symanno  et  Alrico, 
et  scrinium  cum  reliquiis  sancti  Albani  ac  aliis  ecclesie  ornamentis 
sccum  detulit.  Deposito  tandem  Stigando,  et  substituto  Lamfranco, 
necnon  abbate  Paulo  ad  ecclesiam  Sancti  Albani  ordinate,  Alfricus^ 
abbas  ira  commotus,  habito  cum  Thurstano  abbate  consilio,  iuxta 

>o  corpus  beate  Etheldrede  reliquias  sancti  Albani  posuit ;  et  in  confra- 
trem  receptus,  diem  extremum  ibidem  clausit  Gauisus  ergo  Thursta- 
nus,  translationis  sancti  Albani  diem  quarto  idus  maii  celebrari  instituit. 
Instinctu  tandem  abbatis  Pauli,  cogcnte  regis  Willelmi  edicto,  cum 
monachi  helienses  ossa  sancti  Albani  cum  scrinio  reddere  vrgerentufi 

^5  ablatis  reliquiis  cum  caracalla,  cum  qua  capitalem  subiit  sententiam 
sanctus  Albanus,  necnon  reliquiis  apostolorum  quas  sanctus  Gennanus 
cum  eis  recondidit,  alia  ossa  in  scrinio  rcposuerunt  et  ad  monasterium 
Sancti  Albani  remiserunt'.  ludicia  premissorum  discutienda  lectoribus 
peritis  relinquens ;  que  diucrsis  in  locis  exarata  repperi,  sine  inuidia 

30  scribendo  communicare  decreui.  Quidam  tribunicie  potestatis,  no- 
mine Thurstanus,  quendam  viculum  ecclesie  Sancti  Albani  sub  annuo 
censu  a  monachis  acccpit :  et  processu  temporis  censum  soluere  renu- 
ens,  terram  illam  \t  suam  propriam  vendicauit.  £t  ecce  eques  quidam 
terribilis  in  equo  albo  obuiam  ei  veniens,  et  armis  aureis  renitens, 

35  eum  hasta  percussit,  ct  elisum  in  terram  semiuiuum  relinquens  abiit 
Resumpto  tandem  sensu,  reatus  sui  penitens,  omnem  satisfactioncm 
promisit.  Sod  conualescens  ad  scelus  suum  cum  rediret,  in  medio 
conuiuantium  cetu  subito  duo  viri  incogniti  ad  eum  festinando  pronun- 
punt,  et  arripientes  eum  fortiter  in  terram  precipitant :  qui  confractis 

40  ceruicibus  coram  omnibus  expirauit.  Et  protinus  viri  illi  egressi, 
nusquam  comparucrunt.  Cum  domum  quandam  vorax  flamma 
inuaderet,  monachi  ferctrum  ignibus  opponunt :  et  sedatis  flammis 
et  extinctis,  edificia  ab  inccndii  periculo  liberantur.  Multi  infirmi, 
variis  languoribus  oppressi,  sancti  Albani  suffragium  postulantes, 
^  £.  Alfridus.  '  The  following  is  ed.  in  Act  SS.  BolL  p.  X44. 


De  ^ancto  aitiano.  37 

integram  sanitatem  se  recepisse  letantur.  Naues  etiam  periclitantes 
in  mari  \  sedata  tempestate  eius  beneRcia  consequuntur.  luuenis 
quidam  homicidii  reus,  ad  sancti  Albani  presidium  confugit ;  sed 
promissis  cuiusdam  deceptus,  egressus  capitur,  iudici  presentatus 
conuincitur,  et  lata  sententia,  oculorum  [dextereque]  *  pariter  et  5 
genitalium  mutilationi  est  addictus.  Cumque  lictores  oculos  eius 
eruere  niterentur,  omnis  eorum  conatus  cassatur :  Sanctus  enim 
Albanus  reum  adamante  duriorem  effecit ;  sicque  ad  ecclesiam 
currens,  gratias  deo  letus  exsoluit.  Diues  quidam,  in  transla- 
tione  sancti  Albani,  ad  agrum  cum  messoribus  iuit ;  et  videns  multos  10 
ad  ecclesiam  tendentes,  dixit :  *  Quare  ad  Albanum  pergerem  ego, 
qui  rusticus  quidam  fuit  vt  ego,  per  posteriora  stercora  egerens  vt 
ego.*  Dixit,  et  cibum  quo  refectus  fuerat,  per  os  blasphemum 
euomuit'  et*  sub  forma  stercorum  egessit.  Per  septem  annos 
quibus  vixit,  nunquam,  nisi  per  oris  blasphemi  officinam,  ventrem  15 
purgauit.  Et  licet  ditissimus  fuerat,  ad  tantam  tamen^  deuenit 
inopiam,  vt  victus  necessaria  ante  mortem  vix  haberet.  Vxor  eius, 
quamdiu  vixit,  ostiatim  •  mendicauit.  Filia  eius,  ventris  multata 
tumore,  pregnante  grossior,  in  vtero  quod  pareret  non  habens, 
monstruosum  spectantibus  prestabat  prodigium.  Miles  quidam,  20 
Herebertus  ^  Duket  nomine,  latrociniis  assuetus,  terram  Sancti  Albani 
noctumis  incursibus  depredabatur.  Factum  est  autem  vt  cum  domino 
suo  in  ecclesia  Sancti  Albani  missam  audiret :  et  vocans  dominus 
milites  suos,  ait  illis :  *  Videtisne  Herebertum  solito  minorem  effec- 
tum  ? '  *  Videmus,  inquiunt,  et  supra  modum  obstupescentes  miramur/  25 
Et  ceperunt  inter  se  eum  deridere.  Egressis  omnibus  de  ecclesia, 
ait  dominus :  *  Hereberte,  quid  est  quod  tarn  paruus  effectus  es  ? 
Vide  ne  beatum  Albanum  in  aliquo  leseris,  qui,  Britonum  more,  cito  in 
male  conscios  animaduertit/  Herebertus  vero  confusus,  vix  manibus 
strepam  tangere  potuit,  quam  prius  facillime  pede  tangebat.  Et  30 
statim  signo  crucis  humeri[s] "  apposito,  peccata  commissa  abbati  cum 
lachrj-mis  confitetur,  veniam  obtinuit,  et  solitam  staturam  recuperauit. 
Peregrini  dum  per  mare  nauigarent,  orta  tempestate  maxima,  quin- 
que  ex  eis  beati  Albani  suffragium  flebiliter  implorabant.  Et  ecce 
nauis,  vim  ventorum  ferre  non  valens,  tabularum  ruptis  compagi-  35 
bus  fluctus  admittit.  Periit  *  nauis,  pereunt  et  qui  in  ea  fuerunt,  his 
quinque  cxceptis  quos  beatum  Albanum  diximus  inuocasse.  Nam 
vnde  maris,  eos  incolumes  subuehentes,  in  portum  voluntatis  eorum, 
cum    omnibus    rebus    suis    exposuerunt.  Cum    quidam    nocte 

quadam   ante  martyris  Albani  altare  consideret,  deum  non   timens  40 
nee    martyrem    reueritus,    cum    summa    fcstinatione    calceos    suos 
resartire  cepit.  Cumque  aliquantulum  in  opere  iam  processisset,  ecce 
tarn  valide  alapa  ei  impressa  est,  vt  a  summo  gradu  non  solum  ad 

»  T.  E.  Mare.       *  added  in  T.       »  T.  Tan  non  euomuit.       ♦  T.  set.        *  Vit. 
dcmum.        *  T.  hostiatim.         '  T.  Herbertus.        "  T.  E.  humeri.       •  r.  perit. 


38  Ji^otja  legenna  angtte. 

infimum,  verum  etiam  longius  in  pauimento  deuolueretur.  Pre  timore 
autem  exterritus,  relictis  que  in  manibus  habuerat,  de  ecclesia  quam- 
totius  aufugit  ^. 

IT  De  sancto  Aldelmo  episcopo  et  confessore*. 

BEatus  Aldelmus,  splendidissimo  Anglorum  genere  oriundus, 
o  attauis  etiam  rcgibus  est  editus.    Pater  siquidem  eius  nomine 

Kentenus,  vir  deo  deuotus,  Yne '  regis  Westsaxonum  fuit  gennanus. 
Hie  igitur  Kentenus  ex  vxore  sua  filium  genuit  nomine  Aldelmum. 
Aldclmus  enim  anglice,  latine  '  vetus  galea '  interpretatur :  quia  galea 
salutis  caput  protectus,  optimam  de  hoste  in  celum  reuexit  victoriam. 

lo  Puerilibus  elapsis  annis,  libcralibus  studiis  traditus  est ;  vbi  adeo  in 
breui  refloruit,  vt  doctoribus,  quos  grecos  et  latinos  habebat,  pre- 
ferendus  estimaretur.  In  meldunensi  demum  monasterio,  modo 
Malmesbiria  vocato,  primo  monachus,  dehinc  presbyter,  et  abbas 
eifectus ;    cibi    potusque  abstinens,  vigiliis  et  orationibus  vacabat 

15  Fama  enim  eius  multis  preconiis  illustrata,  iam  mare  transierat,  Alpes 
excesserat  et  Romam  penetrauerat.  Qua  incitatus,  papa  Sergius 
scriptis  eum  asciuit,  et  honorifice  suscepit.  Dum  enim  quadam  die 
in  latcrancnsi  ecclesia  missam  celebrasset,  et  casulam  exuisset,  por- 
rexit  eam  retro  se,  ratus  alicui  ministrorum  illam  tradere.    Scd 

3o  quia  seruientium  defuit  industria,  diuina  mox  affuit  prouidentia : 
Confcstim  nanique  radius  Solaris  per  fenestram  imimpens  casulam 
excepit,  et  eam  diu  sustinuit.  Casula  enim  ilia,  ad  miraculi  me- 
moriam,  meldunensem  hactenus  decorauit  ecclesiam.  Per  idem 
tcmpus  [forte]  *  contigit  Rome  vt  puer,  ex  incesta  matre  incestoque 

25  patrc  editus,  famam  apostolici  lederet,  quod  eum,  vt  fieri  solct, 
vulgaris  opinio  ex  pontifice  genitum  crederct.  Anxius  Aldelmus, 
multa  amicitia  federatum  sibi  presulem  tali  fedari  infamia,  puerum 
nouem  dies  a  natiuitate  habentem  exhiberi  precepit,  imperatque  in 
virtute  et  in*^  nomine   Ihesu  Christi  vt  fateatur  si  Sergius  incesti 

30  conscius  habeatur.  Respondit  infans  absolutissimo  sermone,  an- 
tistitcm  affinem  criminis  non  esse;  nichil  ilium  commune  cum 
secundo  sexu  habere.  Aldelmus  itaque  et  ab  amico  pontifice  de- 
pulit  infamiam,  et  sibi  accumulauit  gratiam.  Cum  autem  in 
cenobio  suo  ecclesiam  sanctc  Marie  constnieret,  una'  trabium  ne- 

*  At  the  bottom,  MS.  Tib.  has  the  following  Antiphon  : 

(Saluc;  splendor  quern  intendit  flos  Albanus  martirum :  eius  precc  cuius  in  te 
collaudamus  meritum,  auge  nostrum  et  adimple  pium  desiderium.  V.  Gloria  et 
honore. 

Quesumus,  omnipotens  deus,  vt  beati  Albani  martins  tui  precibus  tuam  nobis 
iusticiam  placari  senciamus,  cuius  gloriosa  certamina  solcmpni  deuocione  uene- 
ramur,  per  etc. 

*  Extracted  from  the  Vitae  II  and  I  in  Act.  SS.  Boll.  May  VI.  p.  84;  sime 
extract  in  Surius  and  Sarum  Breviary.  •  E.  yue.  *  added  in  T. 
*  om.  in  T.            •  T.  una ;  E.  ima. 


De  ^ancto  aiDelmo.  39 

cessaria  curtior  aliis  inuenta  fuit.  Aldelmus  igitur,  fusa  ad  deum 
prece,  trabem  mox  iuxta  votum  elongatum  inuenit.  Ea  tempestate 
a  Bertwaldo  archicpiscopo  ad  colloquium  ascitus;  eo  iuxta  litus 
maris  transeunte*,  naute  quidam  ipsum,  vestibus  sordidum,  con- 
tempnere  et  deridere  non  verebantur.  Et  ecce,  contrario  flante  5 
vento,  mare  insurgit,  hyems  seuit,  tempestas  inualescit.  Periclitantes 
ergo  naute,  et  mortis  horam  expectantes,  reatum  suum  cum  lachry- 
mis  confitentur,  et  sancti  Aldelmi  suffragium  inclamitant.  At  ille 
scapham*  ad  inferendum  auxilium  conscendit :  et  mox  vt.sanctus 
lembum  corpore  suo'  pressit,  ad  omnem  tranquillitatem  se  paratum  10 
mare  prebuit,  et  nautas  cum  naue  terre  appulit.  Hie  enim  vir 
sanctus  multos  conscripsit  libros,  vtpote  vndecumque  doctissimus ; 
inter  quos  librum  *de  virginum  laude/  et  *de  pugna  septem  prin- 
cipalium  vitiorum,'  'de  disciplinis  philosophorum,'  *de  ammoni- 
tione  frateme  charitatis,'  multosque  alios  composuit  libros.  Fecit  15 
quoque  cenobium  iuxta  fluuium  qui  vocatur  From :  vbi  adhuc 
Stat  ecclesia  in  honore  sancti  lohannis  Baptiste  constructa;  et 
apud  Bradeford  tertium  construxit  monasterium.  Sed  ilia  monas- 
teria  a  Danis  postea  fuerunt  deleta  et  destructa.  Nusquam  enim 
a  monasterio,  nisi  necessitate  magna  coactus,  progrediens,  pecu-  ao 
nianim  minime  auidus  extitit,  sed  omnia  sibi  erogata  in  vsus 
vtiles  et  pauperum  expendebat;  vt  autem  camem  suam  fragilem 
domare  posset,  fonti  qui  proximus  est  monasterio,  qui '  fons  sancti 
Aldelmi'  vocatur,  se  humerotenus  inmergebat:  ibi  nee  glacialem 
rigorem  curans,  noctibus  durabat  psalterium  totum  decantans.  25 
Feminarum  consortia  non  fugiebat,  immo  vel  assidens  vel  cubitans 
aliquam  detinebat,  quousque  carnis  tepescente  lubrico,  quieto  et 
immoto  discederet  animo.  Derideri  se  videbat  dyabolus,  cernens 
adherentem  feminam,  virumque,  alias  auocato  animo,  insistentem 
cantando  psalterium  ;  et  valefaciebat  sanctus  mulieri  saluo  pudore,  30 
illesa  castitate.  Sanctus  enim  Aldelmus  vice  quadam  detulit  secum 
dc  Roma  altare  ex  marmore  candido,  habens  in  grossitudine  sex 
pedes,  in  longitudine  quatuor,  in  latitudine  tres  palmos.  Hunc 
lapidem  vsque  ad  Alpes  secum  detulit  camelus,  et  ibi  propter  pre- 
rupta  vie  concidit :  et  ruina  iumentum  contriuit,  et  marmor  in  duas  35 
partes  fregit.  Quo  viso  Aldelmus  fusa  ad  deum  prece,  et  data  bene- 
dictione ;  salutis  vigor  animali  redditur,  et  fractura  lapidis,  qui  *  non 
recta  linea  sed  quodam  amfractu  dissiliens  crcpuerat,  statim  se 
in  solidum  compegit ;  in  miraculi  tamen  memoria  adhuc  cicatrix 
scissure  ostcnditur,  sanata  quidem  miraculo,  sed  curioso  tamen  4° 
perspicua  oculo.  Lapis  ille  modo  dicitur  esse  in  quodam  canoni- 
conim  prioratu  nomine  Britonum  ^  in  Somersitana*  prouincia. 
Processu  tandem  temporis  westsaxonica  plaga  in  duos  episcopatus 

^   E.  transscmite.  *  E.  schapham  ;  T.  scapham.  '  T.  suo  corpore. 

'  T.  E.  que.  *  T.  brutonum.  *  T.  somersetana. 


40  jBotja  Legenna  anglie. 

diuisa  extitit,  et  Daniel  Wintonie  preficitur,  et  Schirebumie  Aldel- 
mus  subrogatur,  post  Heddam  episcopum,  qui  vtrique  prouincie 
presidebat.  Aldelmus  vero  in  senectute  bona,  plenus  virtutibus  et 
sanctitate,  migrauit  ad  dominum,  octauo  kalendas  iunii;   et  in  mo- 

5  nasterio  suo  melduncnsi,  id  est  Malmesbury,  cum  magno  honore 
scpelitur.  Cuius  obitum  sanctus  Egwinus  diuinitus  prenoscens,  in 
quodam  suo  scripto  sic  ait :  *  Post  duos  annos  Aldelmus  religiosus 
episcopus  migrauit  ad  dominum  :  quod  ego  per  reuelationem  agnos- 
cens,  conuocatis  fratribus,  excessum  venerandi  patris  eis  apenii; 

10  concitoque  gradu  ad  locum,  vbi  sacrum  corpus  iacebat,  quinquaginta 
fere  milibus  vltra  meldunense  monasterium  positum,  deueni,  et  ad 
sepulturam  adduxi,  et  honorifice  sepeliui ;  mandans  vt  in  quocumque 
loco  sacrum  corpus  in  asportatione  pausauerat,  sacre  crucis  signacula 
erigercntur.*   Manent  adhuc  omnes  cruces,  nee  vlla  earum  '  vetustatis 

15  sensit  iniuriam;  quarum  vna  in  claustro  monachorum  videri  vsque 
hodie  potest.  Cum  cnim  in  quadam  valle,  dum  viueret,  ad  pre- 
dicandum  pergcret,  et  sermonem  ad  plebcm  faceret ;  forte  baculum 
fraxineum,  quo  vtebatur,  terre  fixit,  et  interim  per  dei  virtutem 
miram  in  magnitudinem  excrcuisse,  succo  animatus,  cortice  indutus, 

ao  foliorum  et  frondium  decorem  emisisse  dicitur.  Obiit  autem  anno 
domini  septingentesimononO)  ab  anno  quo  factus  est  abbas  tricesimo 
quarto,  et  episcopatus  sui  anno  quinto.  Post  ducentos  quadraginta 
annos  post  obitum  eius,  scilicet  anno  domini  nongentesimo  quadra- 
gcsimonono,  eleuatum  fuit  corpus  eius  sacrum  de  terra,  et  in  scrinio 

25  cum  magno  honore  collocatum.  Narrat  enim  Beda  libro  quinto 
capitulo  octauodecimo  quod  'Aldelmus'  in  ecclesiasticis  rebus  et 
scientia  scripturarum  nobiliter  instructus,  scripsit,  iubente  synodo 
sue  gcntis,  librum  egregium  aduersus  errorem  Britonum  quo  vel 
pascha''^  non  suo  tempore  celebrabant,  vel  alia  perplura  ecclesiastice 

30  castitati  ct  paci  contraria  gerebant ;  multosque  eorum  ad  catholicam 
dominicc'pasche  cclebrationem  huius  libri  lectione  perduxit  Scripsit 
et  *de  virginitatc'  librum  eximium,  quem  in  exemplum  Sedulii  ge- 
minato  opere,  ct  versibus  [hjexametris  ct  prosa,  composuit  Scrip- 
sit  et  alia  nonnulla,  vtpote  vir  vndecumque  doctissimus;  nam  et 

35  scrmone  nitidus,  et  scripturarum,  vt  dixi,  tam  liberalium  quam 
ccclesiasticarum  erat  eruditione  mirandus.     Hec  Beda*. 

*  E.  eorum.  '  T.  pasca.  '  T.  dominici.  *  MS.  Tib.  here  adds 

the  narration  of  Alquinus,  which  in  MS.  Tanner  and  the  Ed.  of  1516  is  an- 
nexed to  S.  Ythamar  where  a  narrative  is  wanting  in  Tib.).  At  the  bottom 
MS.  Tib.  has  the  following  antiphon : 

Aue  presul  insig^is  Aldelme.  salue  gloriose  senator  celestis  curie,  intende  in 
faciem  supplicantis  ecclesie,  et  accepta  laudum  preconia  presentis  familie  alle- 
luia.    V.  Ora  pro  nobis  beate  Aldel. 

Deus  qui  inter  apostolicos  ecclesie  doctores  sanctum  Aldclmum  pontificem 
celesti  splendore  fecisti  lucere,  annue  quesumus  ut  sicut  in  co  formam  salutis 
agnouimus,  sic  eius  uestigiis  inherere  studeamus,  per  etc. 


De  %mcto  aireDo.  41 


^%  De  sancto  Alredo  abbate  et  confessore^ 

VEnerabilis  Alredus'  cum  infantulus  in  cunis  iaceret;  venit 
ad  domum  patris  eius  archidiaconus  quidam  nomine  Willel- 
mus,  vir  quidem  preclarus  genere,  et  secundum  carnem  Alredo 
propinquus.  Is  enim  ad  infantulum  respiciens,  videt  faciem  illius  in 
speciem  solis  conuersam,  et  splendidissimis  choruscare  radiis,  vt  5 
sue  manus  apposite  vmbra  succederet;  tamque  serenus  innotuit 
paniuli  vultus,  vt  tamquam  in  speculo  perfecte  videri  posset.  Affir- 
mauit  ergo  archidiaconus  ilium  in  oculis  dei  magnum  futurum,  cui 
tanta  gratia  in  sua  infantia  arrisisset.  Cum  autem  puerulus  de 
puerorum  ludo  regressus  domum  intrasset,  intuens  eum  pater  dixit :  10 
'  Eya  fili,  inquit,  quales  *  nobis  edicis  rumores?*  Et  ille:  *Archie- 
piscopus  eboracensis  hodie  obiit,  pater  mi.*  Ridet  ille  his  auditis 
cum  vniuersa  familia,  et  dixit :  *  Vere  fili,  inquit,  ille  obiit  qui  male 
viuit'  Et  puer:  *Aliter  iste,  pater,  nam  came  solutus  vltimum  hodie 
valefecit  mortalibus  diem.*  Tertio  vero  post  hec'  die,  quod  puer  15 
predixerat  cunctis  de  episcopi  obitu  verum  apparebat.  In  hos- 
picio  Rieuallis,  eboracensis  diocesis  et  cisterciensis  ordinis,  cum 
esset,  pridie  antequam  ad  habitum  reciperetur,  in  cella  nouitiorum 
ignis  in  domo  ilia  accensus,  vsque  ad  laquearium  *  iuncturas  seuiens 
vehementer  preualebat,  vt  culmen  edificii  in  momento  consumere  20 
crederetur.  Alrcdus  cum  ceteris  ad  mensam  sedens,  apprehendit 
ciphum',et  extensa  manu  siceram**quam  continebat,  in  medium  flam- 
raarum  cum  fiducia  proiecit :  et  confestim  flamma[m]  ignis  extinxit. 
Adolcsccns  enim  tanto  amore  a  rege  Scotorum  Dauid  complexus 
est,  \'t  quasi  secundus  in  curia  eius  factus,  ad  episcopatum  eum  pro-  -^5 
mouisset,  nisi  ad  cisterciensem  ordinem  citius  aduolasset.  Ita  pium 
in  omnibus  et  mansuetum  se  exhibuit,  vt  lesus  non  turbaretur  ad 
iram,  maledictis  stimulatus  non  prouocaretur  ad  vindictam  ;  amorem 
pro  odio,  bonum  pro  malo,  pro  inuidia  obsequium  semper  rcddere 
satagebat.  Miles  quidam  videns  ilium  a  rege  pre  omnibus  amari  30 
ct  plus  ceteris  honorari,  ilium  persequi  cepit  et  graui  odio  inscctari, 
quandoque  etiam  coram  rege  ilium  verbis  iniuriosis  appetere.  Cui 
ille :  *  Bene,  inquit,  dicis,  o  miles,  optime  loqueris,  et  vera  sunt 
omnia  que  dicis,  et  mendacium  odis ;  meque,  vt  credo,  diligis.*  Tan- 
dem miles  ille  considerans  Alredum  non  turbari,  a  virtute  in  aliquo  35 
non  auclli,  penitentia  ductus  veniam  petiit,  et  firmum  amicum  de 
reliquo  se  iili  fore  spospondit*.  Cui  ille:  *  Fateor,  inquit,  congaudeo 
penitcntie  tue,  et  idcirco  multo  magis  te  amabo,  quia  odio  tuo  in 
amorem   crcui   domini   mei,  et,  pacientia  mea  per  hoc  excitata  et 

*  Ed.  in  Act.  SS.  Boll.  Ian.  II.  p.  31.  *  Title  in  T.,  De  seruo  dei  Alredo 

abbate.  '  T.  Alfrcdus.  *  E.  qualis.  *  E.  hoc.  ^  T.  E.  laqueanim. 

'  «=  scyphum.  '  T.  E.  ciceram.  •  T.  spopondit. 


42  Botta  Hegentia  9ngtte. 

probata,  forte  aliquantulum  profeci  apud  deum.'  Veniens  post 
hoc  ad  monasterium  ryeuallense,  et  habitum  monachonim  susci- 
picns,  et  in  vite  conuersatione  proficiens ;  cum  cura  nouicioruin  sibi 
iniuncta  fuissct,  quidam  clericus  ordinem  intrans  valde  instabilis 

5  cffcctus,  velut  arundo  mutabilis  ferebatur.  Super  quo  motus  Alredus, 
dixit  deo  in  corde  suo :  *  Da  michi  animam  huius,et  quod  ipse  minus 
habet  salutis,  licet  indigno  gratia  tua  concedere  digneris,  domine 
deus  meus.'  Non  multo  post  frater  ille  ad  seculum  redire  desiderans, 
rem  magistro  indicat  et  dcsiderium  praue  mentis  sue  exponit.    Cui 

10  Alredus  ait :  *  Noli,  frater,  p>crire ;  nam  non  poteris,  quamquam  ct 
vclis.  Et  stultissimum  est  hoc  ipsum  velle,  cuius  contrarium  cupiunt 
omnes  sancti :  Omnes  enim  saluari  desiderant.'  Sed  ille  monita 
salutis  non  audiens,  a  monasterio  recessit,  et  per  deuia  saltus  tota 
die  vagabundus  oberrat;  et  parum  ante  solis  occasum  ad  viam  re- 

15  diens,  subito  infra  murum  monasterii  transpositum  se  sensit 
Alredus  obuiam  illi  occurrens,  amplectitur  collum  eius,  deosculatur 
faciem  eius,  ct  dicit :  '  Fili,  quid  fecisti  michi  sic  ?  Ecce  fleui  pro  te 
hodic  multis  lachrymis,  et  credo  in  deum  quod  sicut  petii  a  domino, 
et  tibi  promisi,  non  peribis.'    Fecit  enim  in  probatorio  cacellam 

20  testeam  ad  modum  paruule  cisterne  sub  terra,  cui  per  occultos 
riuulos  aqua  influebat.  Ne  autcm  deprehenderetur,  os  eius  lapide 
latissimo  claudcbat.  In  illam  intrans  sepc,  aqua  frigidissima  calorem 
in  se  omnium  extinxit  vitiorum.  Idem  frater,  cuius  animam 
deum   rogauit  vt  sibi  daretur,  pristine  mutabilitatis  incendio  con- 

25  flagratus,  a  monasterio  rccedere  volebat :  Et  veniens  ad  Alredum, 
tunc  abbatem  de  Reuesby  factum,  dixit:  'Domine,  grauitatem 
ordinis  leuitas  mca  non  sustinet.  Res  omnes  contrarie  sunt  nature 
mee,  diutumos  labores  non  fero.  Angor  et  crucior  in  mora  longa 
vigiliarum,   laboribus  frequenter  succumbo   manuum,  vestium  as- 

30  peritas  carnem  penetrat ;  voluntas  mea  dclitias  appetit  seculares, 
ct  amores  mundi  ct  voluptatcs  suspirat'  '  Et  ego,  inquit  abbas, 
lautiores  cibos  et  blandiora  vcstimenta  tibi  prepare,  et  omnia  que 
monacho  debentur,  portabiliora  indulgco.'  *Nolo,  inquit  ille,  licet 
michi  dederis  omnes  diuitias  domus  huius/    Et  abbas :   •  Nee  ego 

35  gusto  cibum,  donee  inuitum  aut  volentem  te  reducat  dominus.' 
Currit  alter  ad  portam,  vt  recedat :  alter  in  cubiculum  intrat,  et  oraL 
Lamentatur  pius  abbas  filium,  ct  suspiriis  intimis  cordis  erroneum 
plangit,  et  consolationcm  contempnit.  Fugitiuus  autem  ad  portam 
veniens,  ianuis  apertis  quasi  murum  ferrcum  sensit ;  et  sepius  ezire 

40  temptans,  cum  propositum  suum  nullo  conatu  implere  posset,  ad 
abbatem  compunctus  rediit,  ct  veniam  petens,  stabilitatem  pro- 
mittit.  Cui  abbas  dixit :  *  Euge  fili  mi,  bene  venisti ;  vere  misertus 
est  mci  dcus  meus,  qui  te  sanum  reduxit.'  Nee  multo  post  brachium 
cuiusdam  fratris  tumore  inflatum,  signo  crucis  tumorem  fugauit,  et 

45  sanitati  reddidit.        Factus  post  hec  abbas  Rieuallis,  ita  parous  in 


De  ^ancto  aireno.  43 

cibo  extitit,  vt  eum  non  hominem,  sed  spiritum  esse  putares.  Nu- 
menim  monachorum  vsque  ad  centum  quadraginta,  et  quingentos 
fratres  in  monasterio  suo  ampliauit.  Licet  enim  calculo,  et  artetica  ^ 
passione,  ante  obitum  per  decennium  vexatus  fuisset,  in  humilitate 
tamen  et  pacientia  perseuerans,  fratribus  sepius  hoc  dicere  solebat :  5 
*  Filioli,  loquimini  que  vultis,  tantum  non  exeat  de  ore  vestro  verbum 
turpe,  detractio  in  fratrem,  et  blasphemia  contra  deum.'  Scripsit 
enim  vitam  sancd  Edwardi  regis  et  confessoris,  vitam  Dauid  regis 
Scotie,  sancte  Margarete  regine  Scotie ;  triginta  tres  omelias  super 
onus  Babilonis  in  Ysaia;  tres  libros  de  spirituali  amicitia;  de  natura  10 
anime  et  quantitate  ac  subtilitate  libros  duos ;  multas  quoque  scripsit 
epistolas:  et  quod  in  litteris  commendauit,  hoc  in  vita  complere 
curauit.  Digitum  autem  suum  in  os  fratris  cuiusdam  muti  posuit, 
et  ipsum  loqui  precepit,  diccns  :  *  Loquere,  mi  frater,  in  nomine 
domini.'  Qui  statim  omnibus  admirantibus  respondit :  *  Libenter  15 
loquor  tecum,  benedicte  domine.*  Et  Alredi  meritis  confestim  sanus 
effectus,    laudes    domino    referebat.  Sincopis*  passio    fratrem 

quendam  perurgens  vexabat,  vt  neque  vox  neque  sensus  in  illo 
apparebat  Cui  accedens  abbas  dixit :  *  Dilecte  fili,  saluet  te  filius 
dci.'  Nee  mora,  omnis  dolor  in  eo  conquieuit.  Quidam  abbas  ei  20 
subditus,  multa  conuitia,  improperia,  et  blasphemias  Alredo  inferens, 
eum  iniuste '  commouit,  et  spiritum  eius  merito  contra  se  *  prouocauit. 
Cuius  maliciam  grauiter  ferens,  ad  celum  oculos  et  manus  eleuans 
dixit :  *  Domine  rex  eterne  glorie,  sentiat,  queso,  cito  iste  finem 
malicie  sue,  quia  tu  scis  falsa  esse  que  nomini  meo  nititur  ascribere.*  25 
Cumque  abbas  ille  cenobium  suum  intrasset,  in  lectum  decidit,  et 
die  septimo  cum  magnis  cruciatibus  vitam  finiuit.  Descendens 
in  Galwediam  Alredus,  inuenit  regulum  terre  illius  contra  filios 
suos  iratum,  filios  in  patrem  seuientes  *,  et  in  se  inuicem  fratres.  Est 
autem  terra  ilia  fera,  siluestris,  et  barbara ;  bestiales  homines;  et  bar-  30 
barum  omne  quod  gignit.  Veritas  ibi  non  inuenitur,  sapientia  locum 
non  habet.  Nam  neque  fides  neque  charitas  diu  perdurat  in  ea. 
Castitas  totiens  patitur  naufragium  quotiens  libido  voluerit,  nee  est 
inter  castam  et  scortum  vlla  distantia,  mulieres  per  menses  viros 
alternant  Inter  rcligiosos  tamen  quidam  aliorum  consilio  et  ductu  35 
satis  rcligiosi  existunt,  sed  propria  industria  raro  perfecti.  Sunt 
enim  naturaliter  hebetes®,  et  animalem  habentes  spiritum,  volup- 
tatibus  carnis  semper  intendunt.  Inuenit  itaque  Alredus  principes 
prouincie  ira  et  dissentione^  turbatos,  quorum  odia  et  rancores  nee 
rex  Scotie  humiliare,  nee  episcopus  mitigare  sufTecit ;  multoque  40 
sanguine  terram  polluerunt.  Quos  Alredus  non  tantum  pacificauit, 
verum  patrem  filiorum  habitum  religionis  suscipere  inflexit,  et  qui 
multa  milia  hominum  vita  priuauerat,  vite  participcm "  eterne  fieri 

'  r.  arthritica.         '  E.  Cincopis.         '  E.  inuste.         *  se  om.  inT. ;  Tan.  eum. 
'  E.  scuientem.     •  T.  ebetes.     ^  E.  discentione  ;  T.  disscncione.     "  E.  perticipem. 


44  JBotia  Legenna  anglie. 

docuit.  In  ore  viri  qui  aquam  potando  ranam  deglutiuerat,  digitos 
imposuit,  et  elcuatis  oculis  ad  celum  dixit :  *  Domine  rex  omnipotens, 
obsecro  per  filium  tuum  dominum  Ihesum,  respice  super  banc  crea- 
turam  tuam,  et  fac  huic  sicut  vis  et  scis.'  Nee  mora,  rana  ad  digitos 
5  suos  ascendit  et,  humore  magno  et  putredine  sequentibus,  in  terrain 
cecidit.  Per  quatuor  ante  obitum  suum  annos  ab  omni  vite  pre- 
sentis  iocunditate  corpus  absoluit ;  ob  nimiam  corporis  maciem  et 
faciei  extenuationem  cutis  ossibus  adherebat.  Parum  namque  com- 
edens  et  minus  bibens,  ciborum  appetitum  incredibilis  abstinentia 

10  extinxit ;  medicorum  consilia  spreuit,  et  pro  deo  corporis  remedia 
contempnens,  animc  sanitati  consulere  satagebat.  Legebat  autem 
Hbros  quorum  lectio  lachrymas  elicere  solet,  et  edificare  mores ;  et 
maxime  * Confessiones'  Augustini  manibus  assidue  portabat.  Sedebat 
sepe  in  fouca  in  solo  oratorii  sui  facta,  cogitans  quia  puluis  esset; 

15  vbi  lux  angelice  visitationis  resplenduit  super  caput  eius,et  quasi  cum 
hominibus,  ita  cum  spiritibus  celestibus  loquebatur.  Et  cum  solus 
sepe  esset,  plurimorum  voces  cum  illo  audite  sunt.  Spiritu  quoque 
prophetic  claruit;  nam  fratribus  quibusdam,  antequam  confiterentar, 
peccata  iussit  confiteri,  et  que  occulte  commiserant  predixit,  locum 

20  ct  tempus  adiungens.  Fratres  duo  cum  nocte  quadam  in  dor- 
mitorio  exclamarent  et  fratres  ad  horrendam  eorum  vocem  exci- 
tassent,  fratri,  illud  in  crastino  Alredo  referenti,  dixit:  *Vere  fili, 
inquit,  inter  fratres  nostros  noctc  ista  dyabolus  aduenit,  et  aliquem 
seduccre  cogitauit,  sed  sine  effcctu  attcmptate  malicie  cum  confusione 

25  quamtotius  abscedere  compulsus  est.  Verumtamen  ^  aliquantulum 
ei  quispiam  consensit.*  Post  quemdam  sermonem  in  capitulo 
factum,  inter  cetera  fratribus  dixit :  *  Videte  fratres,  vitam  vestram, 
corrigite  mores,  saluti  vestre  intendite  quia  pro  certo  affirmo,  aliquis 
vestrum  ad  dampnationcm  suam  ad  corpus  Christi  accedit,  quem 

30  publicafe  nolo ;  eius  correctionem  diligo,  et  rubori  parco.'  His  cum 
admiratione  magna  auditis,  qui  reos  se  cognoucrant,  venientes 
secreta  cordis  sui  ei  aperire  festinabant.  Frater  quidam  aspiciebat 
in  visu  noctis :  et  vidit  coram  facie  eius  quoddam  excelsum  edificium 
artificiose  constnictum,  amplum  et  vcnustum,  vnoque  tantum  ostio* 

35  introitum  ostendens.  Fenestre  in  illo  nulle,  nulla  foramina,  nullum 
ibi  lumen,  nisi  per  paruum  solis  radium,  qui  ostio  aperto  infunde« 
batur.  Ligna  domus  onmia  odorifera  et  fragrantia  erant  Quanto 
propius  accedebat,  tanto  in  illius  suauitate  odoris  amplius  delecta- 
batur.     Et  aspicicns  per  ostium,  vidit  Icctum  in  pauimento  positum, 

40  et  in  lecto  iacentem  abbatem  suum.  Cum  autem  ingressus  abbatem 
mortuum  videret,  vbcrtim  eiulare  ct  flere  cepit.  Et  eleuans  oculos 
ad  tectum  domus,  vidit  imagincm  hominis  relucentem  supra  omnc 
quod  carnalis  oculus  in  hoc  mundo  conspexit;  totumque  edificium 

'  T.  vcnimptamen.  »  T.  hostio. 


De  ^ancto  aireDo.  45 


um'^uam  mille  luminaribus  illustratum  rcfulsit.  Per  medium  om- 
n  III  111  mrmbronim  imaxinis  ita  clarc  vidit  ac  si  in  parte  altera 
prr^cn^  atTuisKt.  In  medi«)  aiitcm  dnmus  imago  in  aerc  apparebat, 
»uS(ii*«  \rl  supra  nullf>  adiutorio  sufTulta.  Nubecula  tamen  quedam 
Mj(i-  •^^'u^a  iuxu  vnibiliruni  visa  est.  que  non  adherebat  luci  figure,  5 
»r«!  i*M  parumper  motabilis  dependebat.  Et  ecce  vir  a  latere  as- 
%i«!rr',-..  \ultu  et  habitu  gratus,  fratri  ineffabiliter  admiranti  ait: 
'  <.»u.tl  miraris?  Quare  ni>n  jxitius  respicis  ad  patrem  tuum,  qui 
an!r  Cc  iji'ct.  \t  estinias,  mortuum  ?  *  Kt  ille :  *  Gloria,  domine.  huius 
in  j^in;s  ••Miui^'i  me  fecit  mortem  dulcissinii  patris  mei.'  Kt  alter  :  10 
*  N  •:!  c  *>t  m«>nuus  |»a(rr  tuus.  Nam  et  tigura  hec  quam  vides,  anima 
:!!.■.;<«  r^i.  Tantum  autcm  in  operibus  eius  rrstat  illuminandum, 
«rf.u!  A'.jk  nutjccula  que  circa  vmbilicum  numetur  imaginis.  Quod 
tu::i  I'.irrit  illuminatuni.  migrabit  ad  dominum.  Kt  W  scias.  inquit, 
qu^!  ht-i-  iniagd  aninia  illius  Mt,  ecce  ingreditur  corpus  eius.'  In  15 
wZii  -luli,  lUa  tigura  in  coqius  |>er  os  eius  illapsa.  vidit  statim 
Att-atctn  ?»<*  numcre,  quasi  vellct  de  li»C(i  consurgere.  Kt  pre  gaudio 
f rater  iMc  It/ validc  exclamare  cepit.  \t  cetcros  fratres,  de  lectis 
»u:.:rnEc'^.cuni  rxcture  cogt-ret.  Per  integrum  ante  obitum  suum 

AnruiMi  tussiH  sicca  pectus  eius  ventilans,  cum  aliis  infirmit«itum  jo 
grz.fr.t.iM  in  laiituiii  drbilitauit  eum,  vt  sc|m:  niissarum  S(»lemniis 
crlr  Srati^  in  crllain  rediens,  |H*r  vnam  bt>ram  nee  Impii  nee  sc 
m-uirc  prrualen?s  imninbilis  in  stratu  cultarrt.  IVmuin  viMMtis 
*n  \nuin  fratnbuH.  inter  cetera  illis  dixit:  •  Deum  inu«>co  testem 
qi.  -d  nulliu^  inalicia.  detract i<>ne,  vel  lite  exarM.  ix  quo  habitum  J5 
•^<^  f  ;•:  rrli^ioniH,  que  ali(|ua  comiiit»tione  diei  tinein  in  corde  men 
\A  -.^.i  rx(»rctarr.  !iein|>rr  |>act-m  et  fr«itrriiain  s.ilutenK  et  propriain 
t^^  «-!f-in  dihgcnn.  IUk  gratia  dri  animo  iiiiiK'niui,  ne  turlMta 
m«-r.::^   mre   paticncia   soli**   «M-i-.iMim   |M*rtransiret.*  Dormirtiti 

iu  «!j:ti  tratn  abbas  intirnuiH  ap|Mrrns,  dixit :  *  Quando,  frater,  putas  30 
tfji.'.^^Ui :'  *  Nf  m:io,  d«imiiir.*  inquit  illc.  Kt  abtias  :  *  Pridie  idus 
■uA:,.ias.i  itui^rab:!  aiiriMa  diimini,  aiiinia  mra.  a  doino  sua  tt'rrrtia, 
qujrn  hutu^|iie  inhabitauit.'  Kt  factum  e^t  ita.  Nam  *<viin«la  die 
(j"M  hc-f.  tin  a  <|uanam  vigilurii  n'M-tis.  pndie  idus  ianuani.  tiiigrautt 
*i  tl  >{iitf;um.  Annn  d«>mini  M.t  .Ixvi.  ct  anno  vitc  sue  ({uinquagrHiinn  35 
u^\>t.u:'f.  Ablias  i>tc  adhiic   Mucns  cum  |M?«Mnne  colua  et  tor- 

if  :.'  %al>  uli  fiiuttum  vexar«tur,rt  sii|kt  mattam  iuxta  ignem  sedens, 
.:.:':  ^rnua  caput  pn^rMis  halM-re  viderrtur ;  su()eruenit  frater 
t^^  <:^jii.  trrmrns  atque  cnidc  iiti-r  dc  ntilais  frcii<lrns.  ct  manibu<«  suis 
A*>;»a!r;ii  1  uiii  matta  apprrhiiidit  rt  (oti^  viribu^  in  ignnn  pi ■  Merit,  40 
tla.T.art^  rt  du  run  :  M)  miMT.  it  1  i-  iiitKjti  Iv  ihtuIo.  m<Hlo  to  lllorte 
d^:a  jjrrd«».  Ouid  hic  lai  ri  tiiliHsnnr  ?  AmmiKln  i\**t\  rrit  quinl 
nirn:;art^,  quia  nunc  vttque  miiricn^.'    Inter  hec  moiuichi  venieiite% 


46  Ji^oioa  ILegeniia  angtte. 

patrcm  ab  igne  extrahunt,  et  zelo  accensi  in  iilium  pestilentie  manus 
iniicere  voluerunt,  Sed  oblitus  infirmitatis,  et  caritatis  memor,  pre- 
cepit  illis  abbas  dicens :  '  Nolite,  queso,  nolite  filii,  patrem  vestrum 
tunica  paticntic  spoliare.    Non  sum  commotus,  non  sum  lesus,  tur- 

5  batus  non  sum,  quia  filius  mens  est  qui  me  proiecit  in  ignem,  et  per 
hoc  purgauit,  non  peremit.  Filius  meus  est,  sed  infirmus  est  Ego 
quidcm  corpore  non  sum  sanus,  sed  sanauit  me  in  anima  infirmus 
ille.'  £t  apprehendcns  caput  eius  deosculatur,  benedicit,  amplectitur, 
et  quasi  nil  mali  scnsisset  vel  passus  fuisset,  dulciter  lenire  studuit 

10  furorem  irascentis  in  se  sine  causa. 


%  Narratio  edificatoria. 

Hoc  tempore  Bartholomeus,  \nr  religiosus  et  theologus,  exoniensis 
episcopus,  dum  lucris  animarum  deuotus  intendens  parochiam  visi- 
taret,  in  villa  quadam  campestri  cum  suis  clericis  pemoctauit 
Dormiens  igitur  de  nocte  in  solario,  ecclesie  ac  cimiterio  vicino,  cum 

1 5  circa  noctis  medium  euigilasset,  lumen  quod  coram  illo  ardere  solebat, 
apparebat  extinctum.  Querente  ergo  ministro  lumen,  episcopus 
interim  voces  audiuit  quasi  infantium  innumerabilium  de  cimiterio 
exeuntcs,  plangentium  et  dicentium  manifeste:  *Ve  nobis»ve  nobis  ! 
quis  ammodo  pro  nobis  orabit  et  elemosinas  dabit  vel  pro  nostra 

2o  salute  missas  celebrabit  ?'  Audiens  has  voces  episcopus,  obstupuit 
vehemcnter,  supramodum  quid  hoc  significarct  admirans.  Cubi- 
cularius  interim  in  aula  et  coquina  ignem  non  inueniens,  anxius  in 
villam  perrexit,  et  vix  tandem  in  vltima  ville  domo  [inuenit]  \  in  qua 
funus  mortuum  iaccbat,  et  cum  presbytero  ville  multos  circumstantes 

25  et  lachrymas  fundentes  vidit.  Posito  autem  in  lucema  lumine,  cum 
fcstinatione  rediit  et  episcopo  que  viderat  enarrauit.  Facto  autem 
mane,  audiuit  episcopus  quod  vir  ille  nuper  defunctus,  vir  iustus 
erat  ac  timens  deum,  pater  orphanorum  et  consolatio  miseronim, 
et  omnem  substantiam  suam  pauperibus   et   hospitibus  erogauit: 

30  tenuit  prcterea  in  domo  sua  sacerdotem,  et  illi  necessaria  minis- 
trauit,  qui  commendationes  animarum  et  missarum  suffragia  pro 
defunctis  celebrarct.  Intellexit  igitur  episcopus,  voces  animarum 
esse  illorum  corporum  que  in  cimiterio  quiescebant,  plangentes 
mortem  hominis  et  gementes,  per  quem,  dum  vixerat,  elemosinanim 

35  et  missarum  habere  suffragia  meruerunt.  Et  vocato  presbytero  qui 
sub  vnro  defuncto  missas  pro  defunctis  celebrauerat,  portionem  in 
ecclcsia  ville  illius '  dedit,  iniungens  vt,  quamdiu  viueret,  missas  ct 
obsequia  dcfunctorum  iugiter  celebraret. 

*  om.  >  E.  illhisT.   illL 


De  ^ancto  amplritialo.  47 


IF  De  sancto  Amphibalo  martyre'. 

CVm  enim  sanctus  Amphibalus  Albanum  martyrem  gloriosum 
sua  predicatione  et  exhortatione,  operante  spiritus  sancti  gratia, 
ad  fidem  Christi  conuertisset,  hortatur  eum  discipulus  venerabilis 
Albanus  ab  vrbe  discedere,  dans  ei  clamidem   auro  textam,   quo 
tutior*  ab  hostibus  redderetur.    Vestis  autem  huiusmodi  tante  tunc  5 
temporis  dignitatis  et  reuerentie  extitit,  vt  ilia  indutus  hostium  cuneos 
penetraret  illesus.    Adqulescens  igitur  Amphibalus  discipuli  pre- 
cibus,  ante  lucem  fiigam  arripuit,  versus  aquilonem  iter  dirigens  ad 
Walliam,  predicatunis  gentibus  verbum  dei.      Cum  autem  multitude 
populi  columpnam  lucis  de  tumulo  beat!  Albani  vsque  in  celum  10 
tendentem,  et  angelos  descendentes  et  ascendentes,  et  noctem  totam 
in    hymnis  et   laudibus   deducentes,  euidenter   aspexisset,  lumine 
turbatur  insolito,  nouitasque  rei  vertitur  in  miraculum.    Tunc  vnus 
illorum,  ceteros  videns  attonitos,  ait :  *  Hec  miranda,  que  videmus, 
Christum  dei  filium  liquido  operari  constat.    Dii  quos  hucusque  col-  15 
uimus,  potius  sunt  portenta  quam  numina ;  quibus  virtus  nulla,  nulla 
diuinitas  inesse  facile  deprehenditur.    Opera  nostra  inutilia,  diesque 
nostri  inutiliter  defluxerunt    Ecce  noctis  tenebre  splendoribus  celi 
cedunt ;   supemi  ciues  eunt  et  redeunt,  sanctitatem  Albani  com- 
mendant.     Nos  ergo  errorem  nostrum  relinquentes,  de    falsis    ad  20 
vera,  ad  fidem  de  perfidia  conuertamur  :  Eamus  et  inquiramus  virum 
dei  qui,  sicut  nostis,  Albanum   predicando  ad   Christum   conuertit/ 
His  et  multis  aliis  prosecutis,  mox  errorem  pristinum  omnes  detes- 
tantur,  Christi   fides  ab  omnibus  predicatur,   iter  in   Walliam   sub 
festinatione   dirigitur,  vbi  dei   seruus  Amphibalus  manere  putaba-  25 
tur.    Ad  quem  venientes,  verbum  vite   regionis    illius    hominibus 
predicantem  inuenerunt :    causam  aduentus  sui  exponunt,  crucem 
quam  suo  quondam  Albano  commendauerat  obtulerunt,  que  recente  ' 
cruore   perfusa,  martyrii   beati   Albani    signa  preferebat.    Cunque 
omnes    ab    eo    instructi    Christo  crederent,  Verolamium   fama    re-  30 
pleuit  viri  dei,  asserens  quosdam  de  ciuitate  hominem  sequi  trans- 
marinum,  eiusque  suasu  deorum  culturas  et  leges  patrias  abiecisse. 
Turbatis  igitur  vniuersis,  cum  armis  suis  ad  eum  tandem  perueniunt. 
*  Seductor,  inquiunt,  pessime,  cur  populum  simplicem  circumuenire 
verborum    fallaciis    voluisti,    leges    calcare    et    deos    contempnere  35 
docuisti?'     Et  ira  commoti,  sine  respectu  etatis,  sanguinis  aut   re- 
uerentie, vicini  vicinos  et  amicos  neci  tradunt :  et  atrociter  in  ore 
gladii  mille  viros  pro  Christo  occidunt.    Sanctus  vero  Amphibalus, 
vndique  corporibus  occisorum  vallatus,  beatas  animas  letus  domino 
commendabat    Cuius  brachia  pagani  loris  astringentes,  ante  equos  40 

*  Extracted  from  Vita  Albani,  in  Act.  SS.  Boll.  June  V.  p.  131.  '  E. 

tutius.  *  T.  recent]. 


48  jisotia  Hegenna  anglte. 

nudis  pedibus  eum  ire  compulerunt.  In  itinere  vero  languidns 
quidam  iacens  clamare  ccpit  et  dicere:  ^Serue  del  excelsi,  adiuua 
mc,  vt  qui  propria  iaceo  deprcssus  infirmitatey  tua  releuari  merear 
interccssionc.  Credo  enim  quod  inuocato  super  me  Christi  nomine 
5  celerem  michi  possis  rcddere  sanitatem.'  Nee  mora,  sub  oculis 
omnium,  qui  iacebat  languidus,  sancti  meritis  hilaris*  surrexit  et 
sanus.  Egressi  sunt  autem  dues  Verolamii  obuiam  sancto,  et  ar- 
ripientes  eum  atrocius  spoliauerunt,  viscera  eius  patefacta  ferro 
palo  in  terram  defixo  circumligantes,  et  flagellis  eum  nimiis  con- 

lo  terentes,  in  circuitu  pali  ambulare  fecerunt,  et  quasi  ad  signum  post 
hec  statuunt  cultellisque  ct  lanceolis  quod  reliquum  erat  corporis 
confodiunt.  Vir  autem  domini,  tanquam  nichil  mall  pateretur, 
vultu  hUari  stabat  constantior,  et  signa  sui  martirii  toto  iam  corpore 
preferebat,  prodigiosum  cunctis  de  se  prebens  spectaculum»  quod 

15  post  tanta  supplicia,  post  tot  mortis  genera  adhuc  viuere  potuisset 
Eadem  hora  plurimi  constantiam  sancti  videntes",  renunciantes 
ydolis,  christiane  fidei  se  subdiderunt,  martyrem  deprecantes  vt 
ipsius  intercessione  beatitudinis  eterne  participes  fieri  mererentur, 
pro  qua  animas  ponere  minime  formidabant.    Quo  cognito,  princeps 

ao  vocatis  mox  spiculatoribus,  omnes  qui  deorum  curam  abiecerant  ct 
culturam,  et  doctrinam  clerici  sequebantur,  interfici  iussit.  At  illi 
ferale  complentes  edictum,  mille  viros  morti  tradidenint,  beato 
Amphibalo  intuente  eorumque  animas  domino  commendante.  Tunc 
vnus  qui  ceteris  audacior  videbatur,  sic  virum  dei  prior  alloquitur: 

25  *  Crudelissimc  hominum,  cur  imprudentes  illos  persuasionis  tuc 
fraude  decepisti,  ct  monitis  tuis  irretitos  a  cultura  deonim  sub- 
traxisti  ?  Tuorum  subtilitate  verborum  parentes  et  amici  nostri  in 
pcrditionem  abierunt.  Scd  quamuis  dcos  et  homines  ad  iracundiam 
supramodum  prouocaueris,  corum  tamen  gratiam  penitendo  poteris 

30  promercri.  Perfccte  penitencie  hoc  erit  indicium ',  si  sectam  illam 
quam  hucusquc  tenuisti  deserucris,  et  deos  inuictos,  quos  ignorans 
forsitan  offendisti,  ceperis  adorare.  Tunc  omnes  quos  neci  nuper 
tradidisti,  per  sue  diuinitatis  potentiam  dii  omnipotentes  a  mortals 
ad  vitam  rcuocabunt.'    Tunc  sanctus  ait :  *  Dum  deos  tuos,  o  pagane, 

35  nimis  laudibus  conaris  cxtollcre,  in  verbo  tuo  te  noueris  offendisse : 
Solus  enim  dominus  mens  lesus  Christus  suscitat  mortuos  et  viui- 
ficat.  Illos  vero  quos  quasi  dcos  colitis  et  potentes  in  celo  estimatis, 
potcnter  tormenta  patiuntur  in  inferno.  Horum  participes  et  socii 
in  tormentis  erunt  iniusti,  adultcri,  maledici,  ceterique  qui  dum  hie 

40  viuerentj  similes  se  demon ibus  per  actus  reprobos  reddiderunt  Tu 
quoque,  pagane,  cum  ceteris  cultoribus  idolorum,  nisi  citius  relicto 
gentilitatis  errore  ad  fidem  Christi  conuertaris,  eisdcm  penis  infemi 
subiacebis.    Miscricordia  dei  magna  est :  nolite  desperare.    A  viis 

*  E.  halaris.         *  constantiam— vidcntes  om.  in  T.  Tan.         •  E.  iudicium. 


De  ^ancto  amplittialo*  49 

vestris  prauis  resipiscite,  et  ad  baptism!  gratiam  conuolate.  In 
baptismo  peccata  donantur»  celum  homini  reseratur,  et  vetustate 
deposita,  noua  quodammodo  efficitur  creatura.  Qui  enim  prius  erant 
per  culpam  filii  dyaboli,  fiunt  postmodum  per  gratiam  filii  dei.  Ad 
banc  ergo  gratiam  confugite,  vt  penas  sempitemas  possitis  euadere.'  5 
His  auditis,  furore accensi impii  in  necem  innocentis,  beatum  spiritum 
eiicere  tods  viribus  elaborant.  Et  licet  dei  martyr  saxorum  multi- 
tudine  vndique  cederetiu",  immobilis  tamen  in  oratione  persistens, 
loco  suo  motus  non  est,  nee  in  partem  alteram  vel  ad  horam  de- 
clinauit.  Cum  demum  inuictum  spiritum  celo  redditurus  esset,  10 
eleuatis  in  celum  oculis  Ihesum  stantem  ad  patris  dexteram  vidit, 
et  angelorum  concentum  in  celis  audiuit,  inter  eosque  Albanum  suum 
recognouit  Quem  sibi  in  auxilium  inuocans, '  sancte,  inquit,  Albane, 
deum  nostrum  depreceris  vt  michi  angelum  bonum  obuiam  mittat, 
ne  michi  predo  truculcntus  obsistere,  nee  iter  meum  pars  iniqua  15 
valeat  impedire/  £t  ecce  duo  angeli  celesti  fulgore  radiantes  ad  eum 
de  supemis  veniebant ;  vox  etiam  huiusmodi  celitus  ad  eum  facta  in- 
sonuit :  ^  Amen  dico  tibi,  quia  [hodie] '  cum  discipulo  tuo  '  eris  in  para- 
diso.'  Pagani  vero  celestem  sonum  audientes,  stupefacti  stabant 
Angeli  vero  beati  viri  animam,  niueo  candore  fulgentem,  secum  as-  20 
sumentes  in  celum  cum  hymnis  et  laudibus  detulerunt.  Pagani  enim 
corpus  exanime  in  vinculis  constitutum  lapidibus  adhuc  obruere  non 
cessabant ;  christianus  quidam  corpus  martyris  latenter  auferens,  sub 
terra  diligenter  occultauit.  Interim  celestis  in  populum  ira  deseuit : 
distorquentur  labia,  varia  deformitas  vultus  apprehendit,  obrigescunt  25 
digiti,  nerui  officiis  non  funguntur ;  ardent  lingue  quibus  beato  mar- 
tyri  conuicia  fuerant  illata.  Omnium  membrorum  flexibilitas  ita 
repente  diriguit,  vt  ne  lapidem  quidem  de  terra  leuare  iam  possent. 
ludex  autem,  amisso  rationis  intellectu,  amens  effectus  est.  Quot- 
quot  enim  manum  erexerant  contra  dominum,  dignam  pro  meritis  30 
a  iusto  iudice  senserant  vltionem.  His  autem  visis,  fidem  Christi 
tola  ciuitas  deuote  suscepit,  et  multi  diuini  amoris  instinctu  sua 
relinquentes  Romam  adeunt,  commissa  deflent,  errores  fatentur,  vn- 
damque  lauachri  expetunt  salutaris.  'Anno  autem  domini  mil- 

lesimo  centesimo  septuagesimooctauo,  sanctus  Albanus  visibiliter  35 
apparuit  cuidam  viro  mediocris  substantie,  nomine  Roberto,  vicum 
Sancti  Albani  inhabitant! ;  qui,  vt  sibi  videbatur,  erat  decori  vultus 
et  clegantis  stature,  vestibus  niueis  indutus,  virgamque*  pulcherri- 
mam  dextera  baiulabat.  In  cuius  ingressu  domus  tota  rcsplenduit, 
ct  quasi  claritas  solis  interiora  cubiculi  circumfulsit.  Et  iacentem  ex  40 
nomine  vocauit,  percussoque  latere  cius,  si  dormiret  requirebat, 
dicens  :  *  Roberte,  dormis  ?*    Qui  cum  se  vigilare  diceret,  subintulit : 

*  Ne  timeas,  frater,  neque  formides  :  ego  sum  prothomartyr  Britannic 

*  om.  in  T.  E.  '  tuo  om.  in  T.  ^  cf.  Matth.  Paris.  Hist,  maior. 

*  que  om.  in  T. 


50  Boioa  legenna  anglie. 

Albanus;  surge  velociter  et  sequere  me.'  Qui  statim  surgens,  per 
tria  miliaria  vsque  ad  villam  nomine  Redbuma  sequebatur  sanctum. 
Tunc  sanctus  Albanus  paululum  a  via  declinans,  apprehensa  viri 
manu  dixit :  *  In  hoc  loco  iacent  reliquie  Amphibali  magistri  mei ' : 
5  Et  pollice  viri  tcrram  ad  instar  crucis  aperuit :  et  euersa  cespitis 
modica  portione,  quasi  quoddam  scrinium  apparebat,  cuius  resu* 
pinato  operculo  splendor  nimius  exiens  orbem  illuminauit  Reclusa 
vcro  capsa,  ct  reposito  cespite,  dixit  Albanus:  'Signa  diligenter 
locum,  ct  camus  hinc  et  ad  locum  vnde  recessimus  reuertamur.' 

JO  Rcgrcssis  illis,  sanctus  ccclesiam  suam  intrauit,  et  homo  ille  proprio 
se  lecto  recepit.  Elapsis  post  hec  duobus  annis,  idem  vir  diuinitns 
admonitus,  abbati  ordinem  rei  geste  denudauit,  et  locum  fratribus 
ostcndit.  Qui  terram  aperientes,  sanctum  Amphibalum  inter  mar- 
tyres  duos  medium,  et  ambobus  collateralem,  tertio  martyre  quasi 

15  ex  transuerso  et  opposito  locum  solitarium  occupante,  inuenenint 
Inter  martyris  reliquias  cultelli  duo  reperti  sunt;  nuUumque  ex 
ossibus  eius  integrum  apparebat,  cum  aliorum  sanctorum  ossa  fere 
illcsa  perdurasscnt.  Lapidibus  enim  conquassatus  occubuit,  et  post 
cius  mortem  persccutorum  immanitas  exanima  membra  saxonxm 

20  ictibus  obruit  et  confregit.  Cum  enim  siccitas  magna  illis  diebus 
perdurasset,  eleuatis  de  terra  reliquiis  Sanctis,  tanta  pluuie  inun- 
datio  facta  est,  vt,  terra  vberius  imbre  perfusa,  desperate  fniges  spem 
letiorcm  repromittercnt.  Multa  quoque  miracula,  breuitatis  causa 
hoc  in  loco  pretcrmissa,  ad  laudem  et  gloriam  sui  nominis  saluator 

25  noster  pro  martyre  suo  glorioso  ostendere  dignatus  est 

[MS.  Tib.  adds  :  Incidencia,  ^ 

Vir  quidam  longc  profecturus  Sanctis  martiribus  Cosme  et  Da- 
miano  uxorem  suam  commendauit,  dans  ei  signum  cui  protinus 
deberct  annuere,  si  aliquando  cam  uocaret.  Post  hec  autem  dia- 
bolus«  signum   quod   maritus  dederat  cognoscens,  se  in  hominem 

30  transfigiirauit  et  uxori  signum  uiri  offcrens  dixit:  *Vir  tuus  ab 
ilia  ciuitate  me  misit  ad  te,  ut  ducam  te  ad  eum.'  At  ilia,  ire 
formidans,  ait :  *  Signum  quidcm  agnosco ;  set  quia  Sanctis  mar- 
tiribus Cosme  et  Damiano  conimendata  sum,  super  eorum  altare 
michi  iura  quod  securam  me  duces :   et  tunc  protinus  tecum  pro- 

35  ficiscar/  Ille  autem  continuo,  ut  dixerat,  sibi  iurauit.  Secuta 
igitur  eum  cum  ad  quondam  locum  sccretum  ucnisset,  uoluit  earn 
diabolus  dc  iumento  prccipitare,  ut  ipsam  occideret  Quod  ilia 
scnciens,  exclamarc  cepit :  *  Deus  sanctorum  Cosme  et  Damiani, 
adiuua  me  :   Vobis  enim  credidi  et  secuta  sum  eum/    Confestun 

40  autem  sancti  cum  multitudinc  dcalbatorum  ibidem  affuerunt  et  earn 
liberarunt.     Diabolus  enim  statim  euanuit.     Et  dixerunt    mulieri: 

*  Cf.  Lei-^nda  Aurea,  ed.  Graesse,  p.  638. 


Nos  sumus  Cosmas  et  Damianus,  quibus  in  iuramento  credidisti ; 
ideoque  festinauimus  uenire  in  auxilium  tibi  ^'] 


IT  'De  sancto  'Anselmo  archiepiscopo. 

SAnctus  enim  Anselmus  in  Augustana  *  ciuitate  Alpium  nobilibus 
parentibus  ortus,  a  pueritia  litteratus,  et  castas  erat.  Et  audito 
vnum  deum  sursum  in  celo  esse,  omnia  regentem,  omnia  continen-  5 
tem,  suspicatus  est,  vtpote  puer  inter  montes  nutritus,  celuni  monti- 
bus  incumbere,  in  quo  et  aulam  dei  esse,  eamque  per  montes  adiri 
posse.  Cum  hoc  sepius  animo  volueret,  contigit  vt  quadam  nocte 
per  visum  videret,  se  debere  montis  cacumen  ascendere  et  ad  aulam 
magni  regis  dei  properare.  Venim  priusquam  montem  cepisset  10 
ascendere,  vidit  in  planicie,  qua  pergebat,  ad  pedem  montis  mulieres, 
que  regis  erant  ancille,  segetes  metere :  sed  hoc  nimis  negligenter 
faciebant  et  desidiose.  Quarum  puer  desidiam  dolens  atque  redar- 
guens,  proposuit  illas  apud  regem  accusare.  Ascenso  monte,  regem 
cum  solo  suo  dapifero  inuenit :  Nam,  vt  sibi  visum  erat,  familiam  15 
suam  ad  colligendas  messes  miserat.  Ingrediens  itaque  puer,  a 
domino  vocatur,  et  allato  per  dapiferum  nitidissimo  pane,  coram 
rege  reficitur.  Mane,  quid  viderit  ante  oculos  mentis  reducens, 
sicut  innocens  puer,  se  veraciter  in  celo  fuisse  et  de  pane  dei 
comedisse  credebat,  et  coram  aliis  ita  esse  constanter  asserebat.  ao 
Infestum  ei  tandem  et  intestinum  generatur  bellum :  nam  patris 
animus  contra  ilium  tali  odio  inflammatur,  vt  magis  ea  que  bene, 
quam  perperam  *  ageret,  insequeretur.  Nee  aliqua  poterat  humili- 
tate  patrem  lenire :  sed  quanto  se  illi  exhibebat  humiliorem,  tanto 
ilium  sibi  senciebat  asperiorem.  Exactis  proinde  in  Burgundia  et  25 
Francia  tribus  annis,  Beccum  in  Normannia  sub  Lamfranco  con- 
foucndus  accessit.  Regebat  eo  tempore  cenobium  ipsum  abbas 
quidam  nomine  Herlwinus,  vir  grandeuus  et  magna  probitate  con- 
spicuus,  qui  primus  ipsius  loci  abbas,  monasterium  ipsum  a  funda- 
nientis  dc  suo  patrimonio  construxerat :  et  Lamfrancus  gradum  30 
prioris  obtinebat.  Occupatur  itaque  Anselmus  •  in  litterarum  studiis, 
et  corpus  vigiliis,  frigore,  ct  inedia  fatigare  non  cessauit  Et  cum 
vicesimumseptimum    ageret    annum,    monachus    effectus    est.      In 

*  At  the  foot  MS.  Tib.  has  the  following  oration  : 
(Amphibalo)  patulo  socios  conuertere  niso         Letetur  ccclesia  tua,  deus,  beati 
Mortis,  in  articulo  sonuit  uox  minime  .  .  . :  Amphibali  martiris  tui  sociorumquc 
.  .  .  cum    discipulo  Ictaberis  in  paradiso,     eius  confisa  suffragiis,  atquc  corum 

precibus  gloriosis  et  deuota  pcrma- 
neat  et  secura  consistat,  per. 
V.  Letamini  in  domino. 
'  Compiled  from  the  Vita  by  Eadmcr,  in  Surius  and  Act.  SS.  Boll.  Apr.  II. 
p.  863.  *  T.  uiro  dei  fon  the  margin  :  seruo  dei).  *  Vit.  Augusta,  i. 

Aoust  in  Piedmont  *  E.  properam.  •  T.  Ancclmus. 

£  a 


52  iSotia  iLesenna  angUe* 

tantum  vero  religiosis  operibus  et  sancte  conuersationi  animom 
dabat,  vt  quisquis  ^  religiose  in  tota  congregatione  viuere  volebat, 
in  eius  vita  quod  imitaretur  satis  inueniret  Sicque  per  triennium 
in  omni  deuotione  proRciens,  magnus  et  honorandus  habebatur. 
5  Lamfranco  autcm  ad  cadomensis  cenobii  regimen  assumpto,  Ansel- 
mus  sub  Herlwino  abbate  prior  instituitur.  Totum  exinde  tempus 
suum  in  dei  obsequio  conatus'  expendcre,  seculum  et  eius  negoda 
cuncta  ab  eius  intentione  funditus  extirpabat  Factumque  est  vt 
soli  deo  celcstibusque  disciplinis  iugiter  occupatus,  in  tantum  diuine 

lo  speculationis  culmen  ascendent,  vt  obscurissimas  et  ante  suum 
tempus  insolutas  de  diuinitate  dei  et  nostra  fide  questiones,  deo 
reserante,  perspiceret,  ac  perspectas  enodaret,  apertisque  rationibuSi 
que  dicebat  rata  et  catholica  esse  probaret.  Diuinis  namque  scrip- 
turis  tantam  (idem  habebat,  vt  indissolubili  firmitate  cordis  crederet, 

15  nichil  in  eis  esse  quod  solide  veritatis  tramitem  vllo  modo  exiret 
Quapropter  summo  studio  animum  ad  hoc  intenderat,  quatinus  iuxta 
fidem  suam  mentis  ratione  mereretur  percipere  que  in  ipsis  sensit 
multa  caligine  tecta  latere.  Contigit  ergo  quadam  nocte  vt  ipse  in 
huiusmodi  mente  dctcntus,  ante  noctumas  vigilias  in  lecto  iaceret, 

20  et  meditando  secum  rimari  conaretur  quonam  modo  prophete  pre- 
terita  simul  et  futura,  quasi  presentia,  olim  agnouerunt  *,  et  indubi- 
tanter  ea  dicto  vel  scripto  protulcrunt.  £t  ecce  cum  in  his  totus 
esset,  et  ca  intelligere  *  summe  desideraret ;  deRxis  oculonim  suonim 
radiis,  vidit  per  medias  maceries  oratorii  et  dormitorii  monachos, 

25  quorum  hoc  officium  erat,  altare  et  alia  loca  ecclesie  circumeuntes, 
luminaria  acccndcntcs,  et  quondam  eorum,  sunipta  in  manibus 
corda,  pro  cxcitandis  fratribus  schillam  pulsantem.  Ad  cuius  soni- 
tum  conuentu  fratrum  do  Icctis  surgente,  miratus  est  de  re  que 
acciderat.    Concepit  ergo  deo  esse  leuissimum,  prophetis  in  spiritu 

30  futura  monstrarc ;  cum  sibi  concesserit,  que  Rebant,  per  tot  obstacula 
corporeis  oculis  posse  vidcre.  Hinc  pcrspicaciori  interius  sapientie 
luce  perfusus,  mores  omnis^  scxus  et  etatis  ita  discretionis  ratione 
monstrantc  ®  pcnetrauit,  vt  eum  palam  inde  tractantcm,  cuique  crede- 
rcs  sui  cordis  archana  reuelare.    Origines  ^  insuper  atque  semina  et 

35  radices,  necnon  processus  omnium  virtutum  ac  viciorum  detegebat, 
et  qucmadmodum  vcl  he  adipisci,  vcl  hoc  deuitari  aut  vinci  possent, 
luce  clarius  edocebat.  Ab  initio  cnim  prioratus  sui  tanta  corpus 
suum  inedia  macerauit,  vt  non  solum  omnis  illecebra  gule  penitus 
in  eo  postmodum  extincta  sit,  scd  ncc  famem  sine  delectationem 

40  comcdendi  pro  quauis  abstinentia,  vt  quibusdam  dicere  consueuit, 
aliquando  pateretur.  Comcdebat  enim "  vt  alii,  sed  parce.  Sanctis 
quoque  meditationibus  insistebat,  ex  contemplatione  summe  beati- 
tudinis  et  desiderio  vitc  perhennis  immcnsos  lachrymarum  imbres 

^  T.  E.  quisqiic.       ^  om.  in  T.       •'  Vit.  agnoverint.       *  T.  intellige.      •  T.  E, 
omnes.       *  T.  E.  monstrarc  ;  Vit.  monstrante.       '  E.  Origcnes.       "  Vit  tamen. 


IDz  %antto  9n0eimo;  53 

eflfiindebat;  huius  vite  miserias  suaque  et  aliorum  peccata  amaris- 
sime  flebat,  et  vix  parum  ante  nocturnas  vigilias,  sepe  vero  nichil 
sompni  capiebat.  Inuidebant  ei  fratres  quidam,  videntes  ilium 
prej)oni  quern  iuxta  conuersionis  ordinem  iudicabant  sibi  debere 
postponi.  Itaque  turbati  scandala  mouent,  dissentiones  pariunt,  5 
sectas  nutriunt,  et  odia  fouent.  Ipse  vero  detractionibus  eorum 
reddebat  officia  frateme  charitatis,  malens  vincere  maliciam  in  bono, 
quam  a  malicia  eorum  vinci  in  malo.  Quidam  nomine  Osbernus, 
ingenio  sagax,  ad  diuersa  opera  manualia  pollens,  sed  peruersis 
moribus  multum  incompositus  erat,  et  Anselmo  non  modicum  in-  10 
uidebat.  Ille  tamen  puerum  piis  blandimentis  delinire',  puerilia 
facta  eius  tollerare  cepit,  et  multa  illi  que  sine  ordinis  detrimento 
tollerari  poterant,  concedere,  vt  effrenus '  animus  in  mansuetudinem 
curuaretur.  Incipit  tandem  Anselmum  diligere,  eius  monita  sus- 
cipere,  et  mores  suos  componere.  Demum  Anselmus  paulatim  que  15 
concesserat  puerilia  subtrahit',  ad  honestam  morum  maturitatem 
prouehit  Et  vbi  de  firmitate  boni  studii  adolescentis  se  posse  con- 
fidere  animaduertit,  mox  omnes  pueriles  actus  in  eo  resecat,  et  si 
quid*  reprehensionis  eum  admittere  comperit,  non  solum  verbis, 
sed  et  verberibus  eum  corripuit.  Equanimiter  adolescens  cuncta  ao 
sustinet,  in  excercitio  sancte  actionis  feruet,  et  aliorum  contumelias  et 
opprobria  pacienter  suffert,  erga  omnes  sincere  charitatis  affectum 
seruans.  Post  aliquot  vero  annos  adolescens  infirmitate  depressus, 
ad  extremum  vite  fincm  deuenit.  Appropinquante  autem  mortis 
articulo,  Anselmus  Tamilian  precepit  alloquio  quatinus  post  obitum  25 
suum,  si  possibile  foret,  sibi  statum  suum  reuelaret.  Promisit,  et 
transiit.  Anselmus  vero,  quo  liberius  pro  eo  preces  funderet,  in 
secretiorem  ecclesie  locum  secessit.  Et  cum  inter  lachrymas  et 
grauem*  cordis  mesticiam  oculos  in  sompnum  paululum  deprimeret, 
vidit  in  spiritu  quosdam  reuerendi  vultus,  candidissimis  vestibus  30 
omatos,  domum  in  qua  Osbernus  iacuit  intrare,  et  quasi  ad  iudican- 
dum  sedere.  Et  cum  iudicii  sententiam  ignoraret,  eamque  soUicitus 
nosse  desidcraret,  ecce  Osbernus  adest,  similis  homini  cum  ex 
languore  aut  ex  nimia  sanguinis  minutione  fuerit  exinanitus.  Ad 
quem  pater :  *  Quid  est,  fili  ?  Quomodo  es  ?*  Cui  ille  respondit :  *  Ille  35 
antiquus  serpens  tcr  insurrexit  in  me,  et  ter  cecidit  in  semetipsum, 
et  vrsarius  domini  dei  liberauit  me.*  Quo  dicto  Osbernus  non  com- 
paruit.  Cuius  verba  Anselmus  interpretans  dixit:  *Ter  antiquus 
serpens  insurrexit  in  eum,  quia  de  peccatis  que  post  baptismum  ante 
religionis  ingressum  commiserat,  accusauit.  De  peccatis  etiam  post  4° 
ingressum  religionis  ante  professionem  suam;  et  etiam  de  peccatis 
p>ost  professionem,  que  ante  obitum  suum  egerat,  ilium  accusauit. 
Sed  tcr  cecidit  in  semetipsum,  quia  peccata  que  in  seculo  admiserat, 

*  E.  delinere.        '  T.  effrenis.        '  E.  subtrahet.        *  E.  quod.        *  E.  graui. 


54  il^otia  Hegenna  angtte. 

per  fidem  parentum,  quando  eum  deo  obtulenint,  deleta  inuenit: 
£t  peccata  que  in  monasterio  degens  ante  suam  professionem  fecerat, 
in  ipsa^  professione  purgata  erant:  Peccata  vero  que  ante  obitum 
suum  egerat,  per  veram  confessionem  et  penitentiam  deleta  atque 

5  dimissa  in  ipso  cius  obitu  confusus  inuenit.  Vrsarii  del,  boni  angeli 
sunt :  Sicut  enim  vrsarii  vrsos,  ita  angeli  malignos  demones  a 
seuicia  sua  coercent  et  opprimunt',  ne  nobis  noceant  quantum 
volunt'  Post  hec  Ansclmus  per  integrum  annum  omni  die  missam 
pro    anima  eius  celcbrauit.      Senex  quidam  nomine  Herewaldus 

lo  infirmitate  pressus,  nichil  in  sui  potestate  preter  linguam  habens ; 
vino  de  raccmis  per  manum  Anselmi  in  ore  eius  expresso,  refocilla- 
tur  et  pristine  sanitati  restituitur.  Proposuit  apud  se  quidam  frater 
vt  nulla  occasione  suam  manum  genitalibus  suis  vnquam  admoueret: 
et  inuidens  ei  dyabolus,   tantam  in  eisdem  membris   dolorem  et 

1 5  angustiam  eum  sentire  fecit,  vt  nullo  modo  ferre  valeret.  Videbatur 
ei  tantum  pondus  sentire,  ac  si  plumbi  grauissima  moles  in  ilia 
corporis  parte  dependens,  eum  ad  ima  trahere  niteretur.  Requisitus 
ab  Anselmo  quid'  haberct,  cum  rem  celare  non  posset;  assumpto 
secum  quodam  sene  iuuenem  ad  secretum  locum  ducit.    £t  ecce  caro 

20  sanissima  repcritur,  et  omnis  ilia  dyabolica  vexatio  euanuit,  nee  fatigat 
vltcrius ;  qucm  simplex  Anselmi  aspectus  a  tanta  clade  fecit  immu- 
nem.  Quidam  ex  antiquioribus  fratribus  cenobii  [qui]  *  veteri  odio 
plurimum  crat  infestus  Anselmo,  nee  vllatenus  poterat  eum'  simplid 
respicere  oculo,  infirmitate  pressus  ad  extrema  perducitur.    £t  ecce 

'2  5  miserandas  voces  edere  cepit,  et  quasi  quorundam  horrendos  aspectus 
subterfugerc  gestiret,  pallens  et  anxic  tremens,  vultum  suum  deiites- 
cendo  hincinde  commutare.  Tcrriti  fratres  qui  aderant,  quid'  haberet 
inquirunt.  Et  illc :  *  Geminos  immanes  lupos  inter  brachia  sua  me 
tenere,  et  guttur  mcum  impressis  dentibus  iam  suffocare  videtis,  et 

.^o  quid  michi  sit  queritis?'  Quod  audiens,  Anselmus  ad  infirmum  venit, 
et  leuata  manu  signum  sancte  crucis  edidit,  dicens:  *In  nomine 
patris  et  filii  et  spiritus  sancti.'  Quo  dicto,  statim  eger  conquieuit, 
et  cxhilarato  vultu,  intimo  cordis  affcctu  deo  gratias  agere  cepit 
Dicebat  enim  quod  Anselmo  ingrcdicnte,  et  manu  extensa  signum 

35  sancte  crucis  edente,  vidit  ex  ore  illius  flammam  ignis  in  modum 
lancee  procedcntem,  que  in  lupos  iaculata  eos  detcrruit,  et  celeri 
fuga  dilapsos  procul  abcgit.  Tunc  Anselmus  de  salute  anime  sue 
cum  eo  loqucns,  ad  penitentiam  et  confessionem  omnium  in  quibus 
se  deum  offendissc  recordari  valebat,  cor  eius  inclinauit,  et  patema 

^o  auctoritatc  absoluit.  Dixit  enim  hora  qua  fratres  ad  Nonam  sur- 
gerent,  presenti®  vita''  eum  decessurum.  Quod  et  factum  eat 
Cum  secretarius  nocte  quadam  fratres  ad  vigilias  excitarct,  per 
claustrum  pergens,  forte  per  ostium  capituli  pertransiuit :  Et  intro- 

*  E.  ipso.      2  Vit.  reprimunt.      ^  E.  quod.      *  om.  in  T.E.       »  T.  Vit.  super 
cum.      •  E.  prescnte.      ^  T.  E.  vitc. 


De  ^ancto  ansebno.  55 

spiciens,  vidit  Anselmum  in  oratione  stantem,  ingenti  splendentis 
flamme  globo  circumcinctum.     £t  estimans   Anselmum   hora  ilia 
sopori  podus  quam  orationi  deditum,  dormitorium  festinus  ascendit, 
ad  lectum  Anselmi  pergit :  sed  eum  ibi  non  inuenit    Regressus  ad 
capitulum,  Anselmum  repperit,  sed  globum  ignis  quem  [rejliquerat  ^  5 
videre  non  potuit.     Cum  a  quodam  principe  Normannie  diuersas  ob 
causas  ad  colloquium  inuitaretur  Anselmus,  et  de  hospitando  illo, 
iinito  colloquio,  principem  nulla  cura  teneret,  ait  quidam  frater  ad 
eum:    '  Hospicium,  pater,  qualecunque  non  longe  habemus:   sed 
preter  panem  et  caseum  ibidem  reperire  non  possumus.'    Ille  autem  lo 
subridens  dixit :  *  Ne  timeas  frater,  immo  cito  precede '  et  mitte  in 
amnem  vicinum  rhete  ',  piscemque,  qui  omnibus  nobis  sufficere  possit, 
statim  extrahe.'    Quod  cum  fecisset,  truttam  insolite  magnitudinis    ^ 
piscator  extraxit       Nobilis  quidam  Anselmum  inuitans,  conquestus 
est  quod  tanto  viro  preter  vilia  quedam  non  haberet.    Sanctus  illi*  15 
ait:  'Sturio  vnus  en  tibi  defertur,  et  animus  tuus  de  delitiarum 
fluctuat  inopia?*    Ridet  ille,  fidem  dictis  prebere  non  valens.    Nee 
mora,  viri  duo  attulerunt  sturionem  vnum  pregrandem,  in  fluminis 
ripa  a  pastoribus  suis  inuentum  sibique  transmissum.     Illis  diebus 
scripsit  tractatus  tres:  scilicet  ^de  veritate,'  *de  libertate  arbitrii,'  20 
et  '  de  casu  dyaboli ' ;  et  quartum,  quem  intitulauit  '  de  grammatico.' 
Fecit  et  libellum  quem  *  Monologion '  appellauit :  solus  enim  in  eo 
et  secum  loquitur,  ac,  tacita  '  omni  auctoritate  diuine  scripture,  quid 
deus  sit,  sola  ratione  querit  et  inuenit,  et  quod  vera  Rdes  de  deo 
sentit,  inuincibili  ratione  sic  nee  aliter  esse  posse,  probat  et  astruit.  25 
Post  hec  incidit  sibi  in  mentem  inuestigare  vtrum  vno  solo  et  breui 
argumento  probari  posset  id  quod  de  deo  creditor*  et  predicatur, 
videlicet  quod  sit  eternus,  incommutabilis,  omnipotens,  vbique  totus, 
incomprehensibilis,  iustus,  pius,  misericors,  verax,  Veritas,  bonitas, 
iusticia,  et  nonnulla  alia ;  et  quomodo  hec  omnia  in  ipso  vnum  sint.  30 
Que  res,  sicut  ipse  referebat,  magnam  sibi  peperit  difficultatem : 
Nam  ^  hec  cogitatio  partim  illi  cibum,  potum,  et  somnum  tollebat,  et 
intentionem  eius  in  diuinis  obsequiis  perturbabat.    Quod   cum  ad 
plenum  capere  non  valeret,  dyaboli  temptationem  hoc  fore  timens,  a 
sua  intentione  hoc  procul  repellere  temptabat.    Verum,  quanto  plus  35 
in  hoc  desudabat,  tanto  ilium  ipsa  cogitatio  magis  ac  magis  infestabat. 
Et  ecce  quadam  nocte,  inter  nocturiias  vigilias,  dei  gratia  illuxit  in 
corde    eius,   et   res  patuit    intellectui  eius,  et  immenso   gaudio   et 
iubilatione  repleuit  omnia  intima  eius.    Quod  conceperat,  in  tabulis 
scripsit,  et  cuidam  fratri  sollicite  custodiendum*  tradidit.    Post  aliquot  40 
dies  tabulas  a  custode  repetit :  et  quesite  nusquam  poterant  reperiri. 
Reparat  Anselmus  de  eadem  materia  dictamen  in  tabulis,  et  iterum 


*  E.  liqucrat ;  T.  rcliqucrat. 

*  Vit.  precede 

»  T.  rethe. 

*  T.  Cui  ille. 

5  T.  E.  tanta ;  Vit.  taciU. 

^  T.  credatur. 

'  T.  Ncc. 

»  Vit. 

cuslodiendas. 

56  iQoioa  Legenna  anglte. 

fratri  cautius  custodiendum  ^  tradit.  Sequent!  vero  die  frater  Olc 
tabulas  ante  lectum,  cera  hac  illacque  frustratim  dispersa,  repent 
Iterum  scripturam  reparat,  volumen  paruulum,  sed  sententiarum  ac 
subtilissime  contemplationis  pondere  magnum,  quod  ^  Prosologion ' 
5  vocauit,  inde  composuit.  Cum  enim  totam  sue  mentis  intentionem 
in  contemptum  mundi  composuisset,  et  his  solis  que  dei  erant 
studium  suum  infixisset,  contigit  vt  infirmitate  correptus  grauiter 
aflQigeretur.  Et  raptus  in  excessu  mentis,  vidit  fluuium  vnum 
rapidum  atquc  precipitem,  in  quern  confluebant  omnium  fluxuum 

lo  purgature,  et  omnium  rerum  terre  sordes  et  lauature.  Videbatur 
itaque  aqua  nimis  turbida  et  immunda  et  omni  spurcicianun  sorde 
horrida.  Rapicbat  igitur  in  se  quicquid  attingere  poterat,  et  inuolue- 
bat  tarn  viros  quam  mulieres,  diuites  et  inopes  simul.  Cunque 
Ansclmus  tam  obsccnam  illorum  rcuolutionem  miseratus  vidisset, 

'5  [et]  vnde  viucrent  aut  vnde  sitim  refocillarent  inquireret;  qui  eum 
comitabatur  asscruit  eos  ea  qua  trahebantur  aqua  viuere  delectari- 
que.  Et  addit:  'Torrcns  mundi  est  quod  vides,  quo  rapiuntur 
ct  inuoluuntur  homines  mundi.  Visne,  ait  ductor  ille,  videre  quid 
sit  vcrus  monachatus  ? '    Rcspondit :  '  Volo.'    Et  duxit  ilium  in  am- 

2o  plissimum  claustrum,  cuius  parietes  obducti  erant  argento  purissimo 
et  candido.  Herba  quoque  medie  planiciei  virens  erat  et  ipsa  argentea, 
mollis  et  vltra  humanum  intellectum  delectabilis.  Locus  ille  totus 
erat  amenus,  et  precipua  iocunditate  repletus.    Et  ait  ductor  ille : 

*  Vis  videre  quid '  sit  patientia  vera  ?  *    Quod  cum  ille  multum  desi- 
25  derare  diceret,  ad  se  subito  reuersus,  visionem  et  eius  ostensorem 

dolens  pariter  amisit.  Cum  quidam  abbas  de  his  que  monastice 
religionis  erant  cum  Anselmo  loqueretur,  inter  alia  de  pueris  in 
claustro  nutritis  verbum  conseruit,  dicens:  *Quid',  obsecro,  fiet 
de  istis  ?    Die  et  nocte  non  cessamus   eos  verberare :  et  semper 

30  deteriores  fiunt/  *Cum  adulti  sunt,  inquit  Anseimus,  quales  sunt?' 
Et  ille:  *  Hcbetes  ,  inquit,  et  bestiales.'  Anseimus  dixit:  'Quam 
bene  nutrimentum  vcstrum  expendistis !  de  *  hominibus  bestias 
nutriuistis ! '  *  Modis,  ait,  quibus  possumus,  constringimus  eos  vt 
proficiant,  et  nichil  proficimus.'    Anseimus  ait :  *  Die,  queso,  domine 

35  abba  ^  si  plantam  arboris  in  orto  tuo  plantares  et  mox  illam  omni 
ex  parte  ita  concluderes  vt  ramos  suos  nullatenus  extendere  posset, 
post  aliquot  annos  qualis  arbor  inde  prodiret?  Profecto  inutilis, 
incuruis  ramis  et  perplexis !  Et  hoc  ex  cuius  culpa  procederet  nisi 
tua,  qui  cam  immoderate  conclusisti?    Certe  hoc  facitis  de  pueris 

40  vestris :  Plantati  sunt  in  orto  ecclesie  vt  crescant  et  fructificent  dca 
Vos  autem  in  tantum  terroribus,  minis  et  verberibus  vndique  illos 
coartatis,  vt  nulla  penitus  sibi  liceat  libertate  potirL  Itaque  in- 
discrete* oppressi,  prauas  et  spinarum  more  perplexas   intra  se 

>  Vit.  custodicndas.  «  E.  quod.  »  T.  hebetis.  *  Vit  qui  dc. 

*  E.  abbas ;  T.  abba.  •  T.  indiscreti. 


De  ^ancto  anseltno.  57 

■  ^-  :.i!:.inr«(  riingcnint,  fnucnt,  nutriunt,  ct  omnia  que  illonim  cor- 
rri  (.  n:  a<iiuuArc  *  p«>s»cnt,  nbstinata  mcntc  suhtcrfugiunt:  Vndcfit\'t 
';<!  .1  Hit  hil  amoris,  nichil  pictatis  ct  honiuolcncic  siuc  dulccdinis 
>  r-  A  «r  ir.  vtibis  Ticntiunt,  cirnnia  ex  ndii»  et  inuidia  contra  sc  pro- 
■  '«i«  rr  crriJunt.  Sicquc  sicut  cor|)iire  rroscunt,  sic  in  cis  iniium  et  5 
*::-;■.-•...  iimnis  tnali  crescit.  semper  proni[s]  ad  vicia  et  incurui[»]'. 
V.ii. <>::»'.  qurvi.  vnqium  .lurincem  ex  lamina  auri  vcl  argcnti.  solis 
;  •  r.  ::-'»i..ml>ii«»  imAKinom  sfH-ciosam  formassc?  Non  piito;  sed  nunc 
r.r:'.  lv:\ii»r'  pninii  et  percutit,  lenius*  quand(»que  leuat  et  fonnat. 
I  'jr:.-  •{•.:- ^jiir  ct  qui>quc  s«ilidus  cihus  Ntilis  tt  IxMuis  est  co  vXi  valenti :  10 
*. r  ri:Tii  Mihtrartii  tncte  ciha  inde  lactrntcm  infantem,  et  vidrbis  eum 
r\  :■  ^'  ni.ii;!'.  strangulari  quam  recreari.  Sicut  enim  (fragile  etj* 
f  H'  1  rpii-  pro  !iua  qualitale  habet  cilmm  suum,  ita  Tragi  I  in  et  fort  is 
ar-..:r..i  \'.,\\>r\  victum  suum  pro  sui  menMira.  Fortin  anima  dclcctatur 
et  {'a^iiii:r  o^ilidit  rilm,  pacientia  Hcilict-t  in  tribulationibus,  non  con-  15 

•  u;'.-*!*  r*-  al:rnii.  prrrutienti  vnam  maxillam  prcbere  alteram,  orarc 
(T*«  irimuis  iKlirntrs  diligere,  et  multa  in  hunc  modum :  fragilis 
a;:!r  rn  r  t  a«ihur  in  dfi  smiicio  tenera,  lacte  indiget,  mansuetudine 
\-.t'f  '..■  f-t  alifHim,  t>enignitat<\  miM'ricordia,  hilari  «iducH*atione,  chari- 
tJ!.'.ij  «>::p}M>rtat:<inc,  rt  pinribus  huiusuKKii.  Si  taliter  vestriset  f<irti-  jo 
i^i*  rt  intirnii^  \it«  ciiaptatis,  per  dci  g  rati  am  omnes,  quantum  vestra 
Tr'rn.  dci»  adquirrtiv*     IIih  abbas  auditis.  ingrmuit,  dicens  :  'Vcre 

r  rrj-.:.rv.\i<»  a  xtTitair.  rt  lux  discrt-tiftnis  non  illuxit'  nobis/     Tandem 
as^-i*   llrrlwinus   um  decrepitus,  cauMs   munasterii'    intendere  ct 
•-■m  frrf'-  n«»n  \alf-n*fc.  sub  AnM-lnii  di*i)x>siti(me  runrta  con«(tituit.  15 
iKtri  aiitrm  quad.im  die  ad  lectum  suum  in  donnit(>hf>  diuerterrt, 
a:  .Ilihi   jiirrum  in  e*»  in4|>rratus  inurnit  :  qurm  in  oj)rre  ecclrsie 
njicruli  fri  It.     Ou<kI  cum  I^imfrancuA  anliii-piM-opus  audissc-t.  rum 
1:;  rp:^  ..p.iiu  '►ibi  M)rrr<(sunim. indubitanlrr  aHsrruit".     Milrs  quidam 
r   :**.  r.t  i  .iiluiuv  vigiliis  ft  orationibus  dro  intrntusaudiuit  dyalxilum  yi 
*c'i  \-r  <Muiani  >ui  extra  rcrlr*.iam,  in  cpia  rrat,  vinrifrrantrm  et 
t  :rrkat  •  murmurr,  equity  ct  omnia  sua  fractn  ho«(pitio  a  latnmibu^  di- 
rr;.ta  r*^  rt  alMiutta  c«inqurrrn!rm.  nrc  alitpiid  e<»rum  rrcu|>rran- 
ii.;:n,  f.r»i  ritnin   acrurrrret.      Cumqur   ille   ncquaquam    m«»urrrtur, 
r:j   .*  it.iriinuin  «>r.itMni  rr<!rrr  drputans.  quam  mm  jw-rdrrr ;  d<>l«*ns  35 
d\a'-  '  s^  sr  df-%|M-ctum.  m  ••jx-cie*  vr*ii  mutatu^.  per  irrtum  rcrlrsie 
b;-..*  Jiiir  ilium  prrrcps  rfirruit»  \t  hiirmrr  s.iltc'm  rt  fragore  sui 
c  J*  :s  .i:»:m  prriurlurrt.    Srd  nulrn  immobilin  p<'rmancns,  mnnMnim 
**■.  :r..*  irndrt.    I'umque  ad  An!%rlmum   iter   maturaret.   malignus 
•;   r  Hi*   ri   (ibuiauH   in    brc   vrrba  pp»rupil :    *  Cadule.  Cadule,  quo  40 
Xr  •..*:%'     ijxir    te   vanita^   pri«irrm    ilium    ip«H-ntam '•   cogit    adire? 
0;::-.i-.    «i<|iiidrm  cius  omnuio  aha  r^t  a  oinurr»Ationr   vitr  illius. 

V  !    A-Sm.iiK-uUn  •    I"    K.  pn-rn,  inrunii  *   }    If  iiitrr.  •  Jtuti:^ 

"     r.  I    K  *  Vit.  liixit  *    I    muiiA«trrii  raii^i«.         *  a/  Vila.         '  Vii. 

•  ,-.'«  "  T  yiNXTiUm. 


58  Botia  iLegenna  angtte. 

Quapropter  suadeo,  consulo,  vt  celerius  redeas,  ne  seductus  ab  co, 
stulticia,  qua  modo  traheris,  illaqueeris  \  Ipocrisis  '  namque  sua  iam 
multos  decepit,  et  spe  vana  deceptos,  vacuos  fecit  et  immunes.'  At 
ille  malignum  esse  considerans,  signo  crucis  se  muniuit,  et  quo 

5  proposuerat  ire  cepit :  et  audito  Anselmo,  seculum  spreuit  et 
religioni  se  tradens,  monasticum  habitum  suscepit  Defuncto  abbate 
Herlwino,  vno  omnium  consensu  in  abbatem  Anselmus  eligitur; 
sed  conuocatis  fratribus  flens  Anselmus  et  miserandos  singultus 
edens,  prosternitur  in  faciem' coram  omnibus,  orans  et  obtestans 

lo  per  nomen  omnipotentis  dei,  vt  si  qua  in  eis  essent  viscera  pietatis, 
respectu  misericordie  dei  super  eum  intendant,  et  ab  incepto  desis- 
tentes,  se  a  tanto  onere  quietum  manere  permittant  At  illi  omnes 
in  terram  prostrati,  orant  vt  ipse  potius  loci  illius  et  eorum  mise- 
reatur,    ne    postposita   vtilitate    communi,   se    solum    pre    ceteris 

15  singulariter  amare  conuincatur.  Victus  tandem  lachrymis,  precibus 
et  instancia  fratrum,  necnon  obedientia  archiepiscopi  Maurelii,  onus 
reuera  inuite  suscepit.  Nunquam  enim  ad  hoc  consensisset,  msi 
imperium  et  obedientia  eum  constrinxissct.  Delegatis  enim  mona- 
sterii  causis  cure  et  sollicitudini  fratrum,  de  quorum  vita  certus  erat, 

20  ipse  contcmplationi,  monachorum  eruditioni  et  correctioni  iugiter 
insistebat.  Sollicitus  enim  erat  circa  hospitum  susceptionem,  et  hoc 
quod  deerat,  eius  bona  voluntas  et  vultus  alacritas  apud  hospites 
gratiose  supplcbat.  'Transiens  autem  in  Angliam,  a  Lamfranco 
archicpiscopo  honoriRce  susceptus,  quadam  die  familiarius  cum  iUo 

25  loquens,  [Lamfrancus]  *  dixit :  *  Angli  isti,  inter  quos  degimus,  institu- 
erunt  sibi  quosdam  sanctos  de  quorum  sanctitatis  merito  animum  a 
dubietate  flcctere  nequeo.  £t  ecce  vnus  illorum  nomine  Elphegus, 
quondam  cantuariensis  archiepiscopus,  quem  non  solum  inter  sanctos, 
verum  etiam  inter  martyres  annumerant,  licet  eum  non  pro  con- 

30  fcssione  nominis  Christi,  sed  quia  pecunia  se  redimere  noluit,  occisum 
non  negent.  Nam  cum  ilium  emuli  eius  et  inimici  dei  pagani 
cepissent,  et  potcstatcm  se  redimcndi  concessissent,  immensam  ab 
eo  pccuniam  expctebant  :  Quam  quia  nullo  poterat  pacto  habere, 
nisi  homines  suos  spoliaret,   et  mendicitati  nonnullos    subiiceret, 

35  elegit  vitam  perdere  quam  cam  tali  modo  custodire.  Quid*  igitur  tua 
fraternitas  senciat,  audire  desidero.*  Anselmus  enim  respondit: 
*Palam  est  quod  is  qui  nee*  leue  quidem  contra  deum  peccatum 
admittit^,  mori  non  dubitarct  priusquam  aliquo  graui  peccato  deum 
exaccrbaret.     Et   reuera  grauius  peccatum  videtur  esse,  Christum 

40  negarc,  quam  quemlibct  terrenum  dominum  pro  redemptione  vite 
sue  homines  suos  per  ablationem  pecunie  illorum  ad  modicum 
grauare.    Sed  hoc,  quod  minus  est,  Elphegus  noluit  facere :  multo 

^  T.  E.  illaqucaris.  ^  Vit.  Hypocrisi.  '  Cf.  Vita  Lamfranci  auct  Milone 
Crispino  (Act.  SS.  Boll.  28  May,  p.  836).  *  om.  *  E.  quod.  •  Vit  nc  . . . 
admittat,      '  Vit.  adds  :  mori  non  dubitat. 


De  ^ancto  9n0elmo.  59 

igitur  minus  Christum  negaret,  si  vesana  manus  eum  ad  hoc  mortem 
intemptando  *  constringeret.  Vnde  datur  intelligi,  miram  in  * 
pectus  eius  iusticiam  eum'  possedisse,  quando  vitam  suam  maluit 
dare  quam  spreta  charitate  proximos  suos  scandalizare.  Nee 
immentOy  vt  reor,  inter  martyres  computatur  qui  pro  tanta  5 
iusticia  mortem  sponte  sustinuisse  veraciter  predicatur:  Nam  et 
beatus  lohannes  Baptista,  qui  precipuus  martyr  creditur  et  ab 
ecclesia  veneratur,  non  quia  Christum  negare,  sed  quia  veritatem 
tacere  noluit  occisus  est.  £t  quid  distat  inter  mod  pro  iusticia,  et 
mori  pro  veritate  ?  Cum  enim  Christus  Veritas  et  iusticia  sit,  qui  10 
pro  veritate  et  iusticia  moritur  pro  Christo  moritur.  Qui  autem 
pro  Christo  moritur,  ecclesia  teste  martyr  habetur.  Beatus  vero 
Elphegus  eque  pro  iusticia,  vt  beatus  lohannes  passus  est  pro 
veritate :  Cur  ergo  magis  de  vnius,  quam  de  alterius  vero  sanctoque 
martyrio  quisquam  ambigat,  cum  [par]^  causa  in  mortis  passione  15 
vtrumque  detineat  *  ? '  Ad  hec  Lamfrancus  ait :  *  Fatfeor,  inquit,  subti- 
lera  perspicaciam  et  perspicacem  subtilitatem  ingenii  tui  vehementer 
approbo  et  veneror,  firmaque  ratione  tua  edoctus,  beatum  Elphegum 
vt  vere  martyrem  Christi  deinceps  me  colere  ac  venerari  ex  corde 
confido.*  Post  hec  vero  ab  Osbemo,  eiusdem  ecclesie  monacho,  ao 
non  solum  vite  sue*  historiam  ad  legendum,  verum  etiam  musico 
modulamine  ad  canendum,  diligenti  studio  fieri  precepit,  auctori- 
zauit,  et  in  ecclesia  legi  cantarique  instituit.  Nobilis  quidam  lepra 
percussus,  nocte  quadam  per  visum  admonetur  vt  si  sanari  vellet, 
Beccum  adiens,  aquam,  vnde  manus  Anselmi  lauarentur  in  missa,  25 
in  potum  sumeret  Quo  facto,  sanitati  integre  restituitur.  Mo- 
nachus  quidam  in  tantam  temptationis  procellam  demergitur,  vt 
succedentibus  sibi  variis  cogitationum  tumultibus,  vix  mentis  sue 
compos  existeret.  Cumque  singula  Anselmo  cum  magna  cordis 
contritione  reuelasset,  hoc  solum  pio  affectu,  scilicet  ^consulat  tibi  30 
deus '  ei  respondit.  Nee  mora,  tanta  mentis  tranquillitas  protinus  est 
secuta,  vt  subito  alius  fieret  quam  fuerat.  Defuncto  rege  Anglorum 
Willelmo,  WQlelmus  Rufus,  filius  eius,  regnum  obtinuit.  Hie 
mortuo  Lamfranco,  ecclesias  ac  monasteria  totius  Anglie  graui 
nimium  oppressione  afflixit.  Cuius  oppressionis  anno  quarto  Ansel-  35 
mus  inuitatus  ab  Hugone  cestrensi  comite  multisque  Anglorum 
principibus  qui  eum  animarum  suarum  medicum  elegerant,  Angliam 
ingressus  est.  Venienti  autem  ad  curiam  regis,  rex  ipse  ad  hostium 
domus  sibi  gaudens  occurrit,  et  in  oscula  eius  ruens,  per  dexteram 
eius  ad  sedem  suam  perduxit.  Demum  Anselmus,  secretius  cum  40 
rege  acturus,  ceteros  secedere  monet.  Omissis  igitur  monasterii  sui 
causis,  regem  de  his  que  fama  de  eo  ferebat  arguere  cepit,  nee  quic- 
quam  eorum  que  illi  dicenda  esse  sciebat,  silentio  pressit.      ^  Fiebant 

'  Vit.  intendcndo.  ^  om.  in  Vit.  '  om.  in  Vit.  *  om.  in  T.  E. 

-  E.  dctineatur.  •  Vit.  eius.  ^  added. 


6o  Btfiod  Legenlia  0ng1ie. 

tunc  in  Anglia  sub  Willelmo  Rufo  rege  depredationes,  proscrip- 
tioncs,  confiscationes.  Rex  enim  cuncta  sibi  benigne  dicta  aut 
turbata  ira  aut  facetis  verbis  elidebat  Quippe  non  permisit'  \t 
orationes  ficrent  pro  eo  aut  pro  statu  ecclesie.    *  Orate,  inquit,  quod 

5  vultis :  ego  faciam  quod  placebit.'  Interea  regi,  graui  languore 
correpto,  suadetur  vt  cantuariensem  ecclesiam  a  sua  viduitate  et 
calamitatc  per  institution  em  pontificis  releuet.  Qui  adquiescens, 
Ansclmum,  de  consensu  omnium,  archiepiscopum  fore  designauit 
Quod  cum  Ansel mus  audisset,  fere  vsque  ad  exanimationem  sui 

lo  contradicit,  reluctatur  et  obstat.  In  hunc  autem  modum  renitendo 
allegabat :  *  Si  tauro  indomito,  id  est  regi  Willelmo  Rufo,  ouis  vetula, 
id  est  Anselmus,  coniungatur,  pro  disparilitate  trahentium  aratnim 
non  rectc  incedet.'  Inuitus  verumtamen  inuestitur  et  consecratur. 
Rex  autcm  conualescens,  et  peior  quam  ante  efifectus,  hortantibus 

15  eum  ad  bonum  respondere  solebat:  *Nunquam  deus  habebit  me 
bonum  pro  malo  quod  michi  erogat.'  Denique  rex,  ipse  ad  congre- 
gandum  rapax,  ad  cfifundendum  prodigus,  quemcunque  quicquam 
offercntem  turbide  exterruit,  nisi  magnitudo  dati  sue  conueniret 
menti.    Vnde  cum  Anselmus  semel  quingentas  libras  regi  offerret*. 

20  nee  ipse  reciperct,  Anselmus  eas  pauperibus  distribuit.  Apud 
Wintoniam  ignis  molestia  inualescens  cum  multa  edificia  consump- 
sisset ;  signum  crucis  impressit :  et  nee  prius  manum  extenderat, 
quam  [in]  se  incendium  retorqueri,  flammas  deficere  videres,  vt 
domum,  quam  vorare  ceperant,  semiustam  relinquerent  *.     Venit  ad 

25  Ansclmum  quidam  ex  scculari  vita  monachus  factus  ^  et  consilium 
dc  vita  sua  flagitans,  dixit :  Cum  se  in  seculari  vita  teneret,  intellexit 
non  rectum  fuisse  iter  suum  pergendi  ad  vitam;  '  Quamobreniy 
inquit,  relicto  seculo  veni  ad  ordinem  monachorum,  sperans  me  ibi 
posse  pcnitus  intcndere  vite  perhenni  et  deo.    Et  ecce  ex  precepto 

30  abbatis  mei  sccularibus  negociis  intendo,  et  dum  res  ecclesie  contra 
sccularcs  dcfendere  tuerique  desidero,  placito,  litigo,  nee  michi 
forsan  magne  cure  est,  si  alii  perdu nt  in  meo  lucro.  Quapropter 
fere  cogor  desperare,  dum  ea  que  rcliqui  cum  tot  peccatis  videor 
administrare.*    Anselmus  ait :  *  Tota  vita  hominum  comparari  potest 

35  molendino,  super  precipitem  fluuium  constituto.  Sit  igitur  in  hoc 
molendino  ad  manum  hominis  molens  mola :  qua  qui  molunt,  alii 
sic  suam  farinam  negligunt,  vt  tota  in  fluuium  labatur  ac  defluat ; 
alii  parte  rctenta,  partem  in  preceps  ire  sinant ;  alii  totam  colligant 
atquc  in  sua  custodia  condant.     Horum  enim  qui  nichil  sibi  de  farina 

40  seruauit,  quid  *  in  vespere  comedat  non  habebit :  qui  panim  retinuit, 
pro  portione  sua  parum  inueniet :  qui  totam  collegit,  large  se  pascere 
potcrit.  Itaquc  molendino  assimulatur,  vt  dixi,  vita  hominum  ;  mole, 
actus  illorum.  Nam  sicut  mola,  dum  aliquid  molit,  in  circuita 
ducitur,  et  circumducta  simili  cursu  sepe  reducitur,  sic  et  actus 
*  E.  promisit.    '  E.  offerrerct.    "  E.  rclinqueret.    *  ct  om.  in  T.      •  Vit  quod. 


De  ^ancto  an^elmo.  6i 

humani  quibusque  temporibus  in  se  reuertuntur.  Verbi  gratia  : 
Arant  homines,  seminant,  metunt,  molunt,  panificant,  comedunt.  En 
circuitum  suum  mola  facit  I  repetitur  id  ipsum,  nee  requiescit.  Vides 
enim  hominem  cuncta  opera  sua  pro  terreno  comodo  sue  facientem, 
nichil  in  eis  nisi  transitorium  quid  desiderantem  :  Iste  quidem  molit,  5 
quia  operatur,  sed  tota  farina  sua,  qui  fructus  est  opens,  a  fluuio, 
id  est,  a  fluxu  secularis  desiderii,  rapitur  ac  precipitatur ;  Hie  cum 
in  fine  vite  sue  molendinum  egressus,  atque  in  domum  suam  re- 
gressus,  operum  suorum  fructus  manducare  voluerit,  nichil  inueniet, 
eo  quod  fluuius  torrens  totum  absorbuit :  leiunabit  ergo,  et  erit  ve  10 
misero  in  etemum.  Est  alius  qui  suam  non  omnino  farinam  pcrdit, 
quoniam  nunc  aliquam  propter  deum  elemosinam  facit,  nunc  ad 
ecclesiam  vadit,  infirmum  visitat,  et  aliis  bonis  intendit :  Verum  cum 
is  ipse  voluptatibus  camis  inseruit,  pro  illata'  iniuria  per  odium 
seuit,  humanis  laudibus  pascitur,  crapula  et  ebrietate  sopitur,  horum-  15 
que  similibus  eneruatur,  ne  farine  pars  maxima  pereat,  nequaquam 
cautus  inuigilat  Quid  de  isto  erit  in  futuro  ?  nisi  quia  recipiet  prout 
gessit  lam  tertium  genus  in  ordine  monachorum  intende.  Est 
igitur  monachus  sub  abbatis  sui  imperio  positus,  obedientiam  in 
omnibus  que  secundum  deum  iniunguntur  professus,  sua,  in  se  ao 
quantum'  est,  voluntate  nunquam  claustra  monasterii  pro  quouis 
seculari  negotio  egredi  volens.  Huie  forte  precipitur  vt  extra  claus- 
trum,  vt  prefatum  est,  pergat ;  et  non  audens  recusare,  paret.  Ecce 
venit  ad  molam,  necessario  ilium  molere  oportet.  Insurgunt 
hincinde  querele,  placita,  lites.  Custodiat  ergo  sapiens  monachus  25 
farinam  suam,  eamque  in  vas  suum  diligenter  recipiat,  ne  in  fluuium 
defluat.  Nichil  per  inanem  iactantiam  agat,  nichil  quod  deus  pro- 
hibet,  cuiuslibet  lucri  gratia  faciat ;  obedientie,  que  sibi  iniuncta  est, 
ita  studeat  vt  et  res  ecclesie  contra  omnes  viriliter  iusteque  tueatur 
et  protegat,  et  de  alieno  per  iniusticiam  ad  dominium  ecclesie  nil  30 
redigat.  Quamuis  aliquando  pro  talibus  missas  perdat,  loquatur'  cum 
fratres  tacent,  et  quedam  similia  faciat  vel  dimittat ;  obedientie  virtus, 
quam  cxercet,  hec  cuncta  consumit,  et  vas  suum  integrum  seruans, 
farinam  de  sua  mola  fluentem,  que  ilium  eternaliter  pascat,  totam 
ac  puram  colligit  atque  recondit :  Non  enim  secundum  carnem,  sed  35 
secundum  obedientiam  incedit.'  Secularia  negocia  Anselmus  equa- 
nimiter  ferre  nequibat,  sed  pro  posse  suo  modis  omnibus  suam 
eis  presentiam  subtrahebat.  Si  autem  talis  causa  emergebat  vt 
necessario  ipsum  interesse  oporteret,  soli  veritati  studuit,  nulli  frau- 
dem,  nulli  preiudicium  patiebatur  inferri.  *  Quia  *,  inquit,  omnem  40 
secularium  rerum  amorem  et  concupiscentiam  ab  animo  meo  iam 
dudum  pcpuli,  qualiter  in  causis  earum  fortis  et  diligens  existam? 
Ita  enim  mens  mea  illarum  horrore  concutitur,  sicut  infans,  cum 
aliqua  tcrribilis  imago  vultui  eius  fuerit  oblata.  Nee  in  earum  dis- 
*  T.  ilia.       *  T.  quantum  in  se.       ^  E.  loquetur.       *  Vit.  qui. 


62  Btfinti  LegenDa  9n0lie. 

positionc  magis  delector  quam  puer  in  vberibus  matris  delectatur, 
dum,  illis  acerba  amaritudine  superlinitis,  ablactatur.'  Nil  enim  in 
mundo,  quantum  peccare,  timebat.  Solebat  enim  dicere  quoniam 
si  hie  pcccati  horrorem,  illic  inferni  dolorem  corporaliter  cemeret, 
5  et  necessario  vni  eonim  immcrgi  deberet,  prius  infemum  quam 
pcccatum  appeteret.  Dixit  quoque  se  malle  purum  a  peccato  et 
innocentcm,  iehennam  habere,  quam  peccati  sorde  poHutum  celonim 
regna  tenere.  Regem  tandem  Anselmus  adiit  et  vt  sibi  Romam  ad 
papam  Vrbanum  pro  stola  sumenda  eundi  licentiam  daret,  humiliter 

lo  petiit.  At  ille,  ad  nomen  Vrbani  turbatus,  dixit  se  ilium  pro  papa 
non  tenere,  nee  sue  eonsuetudinis  esse  vt  absque  sua  electione  alicui 
liceret  in  regno  suo  papam  nominare.  Itenim  autem  congregatis 
prclatis  et  nobilibus,  causa  in  medium  ducitur,  et  Anselmus  diuersis 
qucrclis  hincinde  eoncutitur.    Maxime  enim,  quia^  episcopi,  regie 

15  voluntati  fauerc  volentes,  probare  nitebantur  quod  Anselmus,  saloa 
fide  regi  debita,  nullatenus  posset  in  regno  ipsius  Vrbanum  pro  papa 
tenere.  Cunque  Anselmus  ex  verbis  domini,  'reddite  que  sunt 
cesaris  cesari,  et  que  sunt  dei  deo,'  aliisque  nonnuUis,  que  ratio  nulla 
refcllere  poterat,  penitus  eos  infrenasset ;  eum  in  regem  blasphemare 

20  vno  strcpitu  conclamarunt.  Igitur  ad  vnam  regie  indignationis 
vocem,  quidam  episcopi  omnem  subiectionem  et  obedlentiam  vno 
impetu  Ansclmo  abnegabant:  quidam  vero  tantum,  que  ex  parte 
Vrbani  pape  preciperet,  illi  se  negant  obedituros.  Omnes  quoque', 
cpiscopo  roffensi  excepto,  aut  vno  modo  aut  alio  debitam  illi  sublec- 

25  tionem  ct  obedientiam  abnegarunt.  Rex  etiam  cunctam  ei  securi* 
tatem  adimit,  ncc  se  ilium  pro  archiepiscopo  vel  patre  amplius 
habiturum  iurat,  nisi  Vrbano  pape  vlterius  se  obediturum  statim 
denegare  velit.  Tres  enim  dies  in  isto  negocio,  clamoribus  in 
Anselmum  et  contumeliis    elapsi   sunt.    Anselmus  tamen  in  suo 

30  proposito  constans,  per  internuncios  conductum  a  rege  postulate  quo 
tutus  regno  discedat.  Conceduntur  tandem  inducie  inter  ipsum  ct 
regem  vsque  pcnthecostcn  ;  rege  promittente  in  negocio  quod  emcr- 
serat  voluntati  archiepiscopi  se  interim  multum  condescensurum. 
Verumptamcn  hominibus  suis  captis  et  spoliatis,  terrisque  vastatis, 

35  in  immensum  Anselmus  af!ligitur.  Non  multo  post  ab  albanensi 
episcopo  pallium  Ansclmo  dcfertur,  et  in  amicitiam  regis  vcl 
specietcnus  recipitur.  Pctita  interim  a  rege  licentia  transfretandi, 
licet  non  obtcnta;  viro  dei  in  itinere  constituto,  leporem  in  via 
occurrentem  canes  laxati  insequentes,  infra  pedes  Anselmi  fugientem 

40  auide  persequuntur.  Rctentis  vir  dei  habenis,  bestie  refugium  non 
ncgauit,  ct  canes  vndiquc  appropinquantes  nee  leporem  eiicere  nee 
in  aliquo  ledcre  valebant.  Cumque  \ar  dei  quasi  pro  capta  bestia 
Icticic  frena  alios  laxare  conspiceret,  in  lachrymas  mox  solutus' 
ait :  '  Ridetis  ?    £t  vtiquc  infclici  huie  nuUus  risus,  leticia  nulla  est 

^  om.  in  T.  Vit.  *  Vit.  itaque.  '  E.  salutis. 


De  %ancto  Zmttmo.  63 

11-  *>trH  riuft  circa  cam  &unt,  ct  ipsa  dc  vita  sollicita,  confugit  ad  nos, 
I  r*^Hl:uni  <|ucrcns.  Hoc  plane  est  ct  anitnc  hominis:  Nam  cum  de 
c*r;^>rc  exit,  mox  inimici  sui,  maligni  scilicet  spiritus,  qui  earn  in 
1  <r;-  re  df'Kcntcm  per  amfractus  vitiorum  niultis  modis  perscquun- 
tur '.  irudrlitiT  assunt,  parati  cam  rapcrc  ct  in  nutrtem  eternam  pre-  5 
r:;  :t.irf-.  At  ip«a,  nimis  anxia,  hue  illucquc  circumspicit,  et  auxilium 
i:.'  ^.i^ilt  drsidcrit>  concupiscit.  I>cnioncs  vcro  rident  et  gaudent, 
«:  :::4ni  •kiiffragiii  dcMitut.im  inucniunt.*  <Juo  dictu,  bcstiam  vltra 
|w~r«#-i{tji  |>alam  ranibus  intcrdixit,  iter  suum  caq)it,  ct  ilia  ab  omni 
I*"-,  nr  numuniit  euasit.  Pucr  quidam  |K*dcm  auis  cuiusdam  tilo  lo 
l.*:.i;um  h;il>cn»;  cum  fuga  sibi  consulcrc  ct  sopius  auolare  nitcrctur, 
puT.  rrtractii  ad  se  filo  aucm  deiicicns\  ingcns  sibi  gaudium  pro- 
u-<attjt.  <^utKl  vidcns  AnAcImus,  condoluit.  et  vt  rupto  filo  libertati 
rcriiit  rrtur.  opiauit.  Kt  ccce  filuni  rumpitur,  euolat '  auis,  pucr 
pi  rat.  rt  )>a((.-r  cxultat,  diccns :  *  Simili  considcratione  iucatur  dya-  15 
\'  t-j>  <  urn  multt?!  hdminibus  qui>H  suis  laqueis  irrctitos  pro  sua 
\'  iuntjic  in  diurr>a  vitia  |>crtrahit.  Sunt  cnim  quidam  auaricic  seu 
luii:ric  rt  ^milium  flanimisi  sucrcnsi,  et  ex  mala  consuetudim*  illis 
a^jdirti.  MiH  cttntingit  atiquando  \t  sua  facta  considerent,  dcfleant, 
4c<;.:r  aiTv<<1ii  a  talibus  cessaturus  sibi  promittant.  Kn  more  auis  ao 
Lbr  •«  \.-Urr  sr  CAtimant.  Sed  quia  prauu  vsu  irrctiti  ab  h«>ste 
\rr.ir.\:.T,  \iilanii*n  in  radcm  vitia  dciiiiuntur.  Nee  omnino  lilHTari 
\j>-!.  r.i«»i  nuiKnti  citnatu  per  res|K*('tum  gr.iiie  dci,  funis*  prauc 
f  r  *u#-!i»Jjnis  dinimiiatur.*  Tcrtio  jkt  int(-rnunci><s  liccntiam  trans- 
<rr!jr.I:  a  rrjjr  jKiiit.  Turbatiir  rrx,  ct  n:niiiini  sc  vcxari  ab  eo  15 
irx*-  'iurntur.  AnM.*lmu4  ail :  *  Kl  quidrm,  qinKl  K«>mam  ire  di^pono, 
cj:^  *.intir  Christ  ianitati*t  qtiam  in  hac  Icrr.i  regcre  siisccpi.  caus;i- 
r,-..«-  «j'i:tiH  .iinmr  nirr,  caii^a  rtiam  sui  hi»ntiris  i-t  vtilitatis,  si  credere 
!•-!.!  :«1  a^^t.  Si  rr^n  l>iin«»  aniin«»  lircnttatn  <l(-cli*rit  cundi,  grali««sus 
a>  <  :;  :.irn  Si  n<>n,  (gi>  vtiqtic,  quml  drtis  prr(*r-pit,  |><»st{)«»n«-rc  nun  50 
rf#-*-f...  fjuia  M  npltmi  e*»i :  ••<  )brdirc  njHutrt  dm  niacin  qiiam 
>  r-.rri  Suv'**  Ou«id  rex  atiilirnH.  tuib.itu  ammo  iulK-t  vt  atit  oi-ptii 
iI»-»  *?.•!  rt  inMi{M-r  se  nunqii.iiii  Iwatnni  IViruni  vrl  st'deni  ciu**  pro 
*,-.   ::**t  t\*  ii**u-»  a}i|trll.iiiiriim  iiirriiir.intln  pri>Miittnt.  aut  Mn<*  mi»ra, 

•  r:jni  nj>^  rrin«Mn<li  ^iiMat.i,  *iUi»  h-k""  di-i  nlal.     Kt  MilKlrns  ait :  '  Si  15 
\i-r  •  timtu*   I*-?!**.  4fpt«»  drvistrn*  rt   n  innnrrc  elcgerit,  tunr  vit|«i* 

r:  •  ii..  pr"Ut  tudit  .it>it  curia  nir.i.  rni<-n(l«-t.  <pi«tniani  illud  sibi  cttn* 
I*-'*:  a  inr  trfti**  jwtiil,  in  quo  si-  prrHruiratunim  crrtus  n^n  fuit/ 
H*^*;- r-«lji  AnMlniiis:  *I><>ininiiH  1-.I :  f|ipMl  miU  diciL  Kgi*  tainen 
V  .•  •'.-  a«l  qmil  asiiurnptii««  sum  ,  rt  f{u:il  in  AiiKlia  grrcndiini  s«s-  40 
er'mr'.ri.  ciiiu^juatii  transit"! II  ci>ni<H!i  rjiis.i  n«»n  oinittam  quod 
f'j?';r;«i  |rrn{*<iribu^  cfclrsii-  del  viilr  fi«rr  Mi^mmi.'  Rege  igitur  el 
r  .'  .r  ^t;«  <"nira  ilhim  in  irain  «<*niin<*tis ',  plarido  vultu  in^nditur, 

••  •    ;*--*rt.:|i  unt  *  T    il*  htitcii^  *   V;!    4\i'Ul.  '  \  t    tili:m 

*  \  .t  ••-•4,  ^uAUniM.  *  Vit   Mm.  '  L  cumnutus. 


64  Btnaa  legenDa  9ngtte. 

et  ad  dexteram  regis  ex  more  assidens,  ait :  '  Ego,  domine,  vt  dis- 
posui,  vado;  sed  vobis  primo  meam  benedictionem,  si  earn  non 
abiicitis,  dabo.'    Quam  cum  ille  se  nolle  abiicere  responderet ;  leuata 
dextcra  regem  benedixit :  et  relicta  curia,  Cantuariam  venit.    Con- 
5  gregatis   monachis  causam  sui  transitus  exponit,  et  addit :  '  Deo 
omnipotenti  et  beato  Petro  vos  commendo :  ego  vestra  licentia  et 
benedictione  vado,  ac  vt  deus  pads  et  dilectionis  vobiscum  maneat, 
oro/    Dato  cunctis   osculo,  oratorium  intrauit,  peram  et  baculum 
peregrinantium  more  suscepit.    Et  cum  quindecim  diebus  prospenim 
lo  expectasset  ventum,  Willelmus,  clericus  regis,  singulis  diebus  in 
mensa  episcopi  comedens,  causam,  pro  qua  missus  fuerat,  denudare 
nolebat    Parata  demum  nauc,  idem  Willelmus  quasi  fugitiuum  et 
alicuius  criminis  reum  Ansel  mum  in  littore  detinet,  ac  ne  mare  trans- 
eat,  ex  parte  domini  sui  iubet,  donee  omnia  que  secum  ferebat  sibi 
isreuelaret^    Cunque  totam  suppellectilem  spe  pecunie  reperiende 
subucrtisset,  et  quod  sperabat  non  inuenisset ;  cum  suis  Anselmus 
transire  permissus  est.    Transcursis  per  mare  aliquot  miliaribus, 
cum  ventus  contrarius  illos  rcdire  compelleret,  Anselmus  ingemuit, 
et  ait :  *  Si  omnipotentis '  dei  iudicio  placet  me  magis  in  pristinas 
20  redire  miscrias,  quam  liberatum  ab  illis,  tendere  ad  id  quod  ipse 
nouit    me   animo    proposuisse ;  ipse  videat,    ipse    dispenset :  ego 
voluntati  eius  obsequi  paratus  sum.    Nee  enim  meus,  sed  ipsius 
sum.'      Hec    et   alia   cum    lachr>'mis   et    singultibus    prosequente 
Anselmo,  ventus  ex  alio  latere  illico  in  velum  surgens,  ad  portum 
25  optatum  applicare  facit.    Inuenta  est  autem  in  fundo  nauis,  fractura 
vnius  tabule,   foramen  fere  duorum    spacio   pedum    magnitudinis 
habens,   sed,  quamdiu  Anselmus  in  naue  fuerat,  nullam   omnino 
aquam    admittcns.     Audito    eius    transitu,    rex   cuncta   que   illius 
erant  confiscari,  et  omnia  a  consecratione  eius  per  ipsum  statuta 
30  irritari "  precepit.       Letatur  autem  apostolicus  in  eius  aduentu,  et 
multa  in  laudem  eius  prosecutus,  virum  virtutis  ac  totius  religionis 
ilium    esse    contestans,    ait  :    *  Cunque    ilium,    cunctis    liberalium 
artium  disciplinis  eruditum,  pro  magistro  teneamus,  et  quasi  com- 
parem,  velut  alterius  orbis  apostolicum  et  patriarcham,  iure  vcne- 
35  randum  censeamus ;  nos  ^,  magis  illius  quam  ilium  nostro  egen- 
tern   consilio,  super  causis  suis  consulcndos  adiit.'    Audita  causa 
eius  pro  qua  venerat,  papa  miratur  et  subuentionem  plenam  polli- 
cetur.    Vnde  et  Johannes,  olim  monachus  Bccci,  tunc  abbas  cenobii 
Sancti  Saluatoris  Telesini ;  annucnte  papa,  suscepit  cum  vt  proprium 
40  patrcm  in  sua.    Vbi  christiane  fidei  amorc  permotus,  insigne  volu- 
men  edidit,  quod  *Cur  deus  homo*  intitulauit.    In  Anglia  tamen 
illud  opus  incepit,  sed  in  capuana  prouincia  Rniuit.       Morabatur 
autem  in  villa  nomine  Sclauia ;  et  vidcns  penuriam  aque  loci  illius,  in 
excelsa  rupe  ligone  terram  aperuit,  et  data  benedictione,  fons  viuus 
*  Vit.  rcuelet.         '  E.  omnipotens.         '  Vit.  irrita  fieri,         *  E.  nosqae. 


De  %ancto  anselino.  65 

rape  iugiter  numare  cepit.  In  concilio*  autem  apud  Bamim 
>braio  Ansclmus,  a  papa  pcrsuasus,  Grecos  in  proccssione  spiritus 
rti,  \tpnce  quern'  a  patre,  nnn  a  filio  procedcre  astnicbant, 
inics,  rationabili  atque  cathulica  disputatione  confutauit ;  et 
plus  apud  omnes  habitus  cs»t,  ct  vcncraticmc  dignissimus  com-  5 
batur.  In  omni  conucntu  nobiliuin,  in  priMTCAsionibus,  in  stationi* 
.  «efnp<-r  ct  vbiquc  a  papa  sccundus  crat,  pre  cunctis  honoratus, 
cti%  arcrptu^  ct  ipac  omnibus  simplici  humilitate  submissus. 
nta  rbdomada  paschc  Rome  celebratum  est  concilium,  vbi  in- 
rat  An^liiui<i,  ct  excommunicationis  scntcntiam  tam  in  laicos  10 
inuestiturah  cii'lcMarum  dant,  quam  in  ef>9  qui  dc  manibus  eorum 
I  4u^  ipiunt.  cum  tuto  concilio'  papa  intorsit.  Eadcm  quoque 
lentia  danipnauit  et  cos  qui  in  «ifficium  sic  adepti  honoris  aliquem 
'anL  Ansrlmus  Luf^dunum  veniens,  nonnuUos  a  febribus  ct 
k  miirbt^  prrss4>s.  sumptis  cit>orum  eius  reliquiis.  integrc  sanitati  15 
ituit.  Mil  ltd  quoque  duo.  gustato  ciho  eius,  a  quartanis  febribus 
iteiainonim  t(ir<*i«inibu»  hlH*rantur.    M  ulierem  a  denione  obsessam 

benrdutionr  s.inauit  :  ct  apud  nintiM^onensem  vrbem  pro  sicci- 

terrc  illiu^t  prcirs  dm  fudit.  et  sul>ito  serenitas  ccli  vertitur  in 
Ilium,  rt  pluuu  ciipiosa  terris  illabitur.  Apud  Lugdunum  scripsit  10 
um  '  de  cdiurptu  virginali,*  nccn«in  et  aliud  opusculum  *dc 
iiiaiione  rrdrmptionis  humane.*  Anno  exihi  sui  tertio  vcnit 
kclmi:^  Marccniacum  nd  ciilltK|urndum  cum  Iiug«ine  abbatc 
iiacrn^i  et  sanrtimi'nuhbu!% :  vbi  dr  his  que  inter  Anselmum  et 
rm  \rrHjltantur  \crl>is  hinc  et  indt*  prulatis,  intuht  idem  abbai,  15 
te%lim"fii<i  vrritAtiH.  pruxime  ^  prc-trnta  nm-te  eundcm  re^em  ante 
inum  dri  airu^^tum,  ludicatum,  sententiamque  dampnationis  in 
I  pri>nuil^.it.im.  *  \  idit  etiam  AnM  luius  in  visi«inr  n<H-turna  quml 
ir^  ^jnt  ti  .Xn^iir  i'iinf|urrr|rr]ntur  altiH*iim<>  suim'T  tyraiiniik-  Wil- 
ti  TrjZ-s.  ri  I  Ir-^ia**  sua?*  drMniriitiv  Kt  ait  clomiiius  :  *  AiTcdat  An-  jjo 
iim  pr"tt)->martyr  Albaiuiv*  Kt  tradidit  ei  vnani  sa>;ittam  iKuilam, 
•n^  •  K«r»-  iin»r7*  ilhus  i\r  qun  quriiiiionia^ coram  me  reponitur  V 
^jiuH  Aibanuv  ram  aci-ipirns.  dixit  :  *  Kt  e^o  trado  cam  npiritui 
u^m.  xlti'fi  |>rct-attinim.'     Kt  proicrit  ram  in  terram,  volantem 

arrriii   11; star  cometr.     Kt  iimx   mlrllrxtt   Anselmus  in   spiritu  35 
d  rrK  s.ij{i((a  ilia  %a){ittatUH  intcTin  t.     Pitstrra  die,  dictiN  malu* 
h,  «i'.:i!.irii   luurni**  NpUnfliiUiN  apparuit  cuidam  ilerico  Ansrtmi* 

frtiil.«  ,i<i  <Mtnipiiuni  (lau^MiN  halM-iiti.  dit  ens :  'Adam,  inquit, 
mi«  '  Vi%  aii«lirr  noiia  ?  i*r«i  rnin  M-ia.s  qum!  totum  di**Mdium  * 
d  r«t  ;ntrr  AnHrliiuim  ct  ir^rm,  detcrminatum  est  alqur  lO 
ati.m  '  At  illr  alacrior  f.utus.  a)K*rtiH  ih'uIim  nmiinem  vidit. 
jurnti  n"«tr  intrr  matutinas  quidam  rx  faniilia  AnM*lmi  riausis 
\i%  «!abal  rt  pi;illf*bat.     Kt  etn-  f]uiclam   illi  larlulam  adiiiiKlum 

I    <     r.«       '  '   r    K    qui  '    I     I     |»ri>vimj|.  *  1  hi^  {M^xftKr  aililrit 

^uci.JB 'aiAm.  *    I.  rcpuiiik.  I..  rr|M>nitur.  *  K.  diMiUiun. 

r 


66  Btfidti  Hegenua  angtte. 

paniam  legendam  exhibuit.  Aspexit :  et  in  ea  '  obiit  rex  Willelmus* 
scriptum  inuenit.  Confestim  oculos  aperuit,  et  nullum  preter  socios 
vidit.  In  monasterio  *  Casa  dei '  vocato,  subito  fragore  celum  intonuit, 
fulgura  volant,  domum  in  qua  fenum  monasterii  seruabaturS  accenso 

5  igne  inuadunt.  Quo  viso,  signum  crucis  Anselmus  edidit :  et  ignis  in 
semetipsum  rediens,  totus  elanguit,  nee  aliquid  absumptunis  vltra 
processit.  Superuenientes  interea  duo  monachi  mortem  prefati  reffs 
cum  Anselmo  nunciassent,  in  acerbissimum  fletum  mox  pronipit, 
dicens  quia,  si  hoc  fieri  potuisset,  multomagis   eligeret    seipsum 

lo  corpore  quam  ilium  sic  ut  erat,  mortuum  esse.  Rex  enim  quodam 
mane  in  siluam  venatum  perrexerat,  ibique  ilium  miles  quidam  casu 
fortuito^  sagitta  in  corde  percussit  et  nulla  interueniente  mora 
extinxit.  Veniente  Anselmo  in  Angliam,  ad  regem  Henricum 
fratrem  Willelmi;  quid  de  ecclesianim    inuestituris'    in    romano 

15  concilio  acceperit^,  piano  sermone  innotuit.  Quamobrem  indoluit 
rex,  et  valde  turbatus,  misit  semel  et  iterum  Romam  pro  mutatiooe 
decrctorum.  Domum  rex  cum  maioribus  terre  rogauit  Anselmum 
quatinus  ipse  vna  cum  nuncio  quodam  Romam  iret  et  cause,  que 
emerserat,  pro  suo  honore  opem  ferret,     llle  vero  ad  instantiam 

20  eorum,  Romam  libenter  ire  respondit,  sed  nil  quod  vel  ecclesiarum 
libertati  vcl  sue  deberet  obuiare  honestati,  suo  vel  rogatu  vel  con- 
silio  papam  acturum,  viua  voce  respondit. 

Itaque  cum  Romam  vcnisset,  a  papa  Paschal!',  qui  Vrbano  suc- 
cesserat,    honorifice    suscipitur.     Die    constituto    Willelmus    regis 

25  clericus  causam  regis  in  medium  protulit :  ac  inter  alia,  quod  rex 
ipse,  nee  pro  rcgni  amissione,  inuestituras  ecclesiarum  pateretur 
amittere,  minacibus  verbis  asseruit.  Papa  ait :  '  Si,  quemadmodum 
dicis,  rex  tuus  nee  pro  regni  amissione  patietur  ecclesianim  dona- 
tioncs  amittere,  scias,  ecce  coram  deo  dico,  quia  nee  pro  sui  capitis 

30  redemptione,  eas  illi  aliquando  Paschalis  papa  impune  permittet 
habere.'  Rcdiens  Anselmus  vna  nocte  Florentiam*  quieuit:  et 
lecto,  in  quo  sopori  indulserat,  dominus  domus  eo  discedente  decu- 
buit.  Cui  dormienti  astitit  quidam  acriter  eum  redarguens  quod  in 
lecto  tanti  presulis  quiescere  presumpsit    Cumque  secunda  nocte 

35  hoc  idem  repctisset ;  tenia  nocte,  vultum  iratum  pretendens,  dixit : 
*  Quarc,  ait,  facis,  quod  prccepi  ne  omnino  faceres  ?  Surge  cite  ct 
amodo  a  lecto  pontificis  te  cohibe  :  nam  si  vltra  in  eo  repertus  fueris, 
grauissime  punieris.'  Exterritus  ille  de  lecto  exiliit,  et  amplius  in 
eo  quiescere  non  presumpsit.        Cum  vero   Lugdunum  venisset 

40  Anselmus,  prefatus  Willelmus  interdixit  ei  ex  parte  regis  redire  in 
Angliam,  nisi  omnes  patris  ct  fratris  ipsius  consuetudines,  post* 
posita  scdis  apostolice  subiectione  et  obedientia,  se  ei  seniatunun 
promitteret,        Mansit  igitur  Anselmus  apud  Lugdunum:    et  ibi 

*  E.  scruatur.  ^  E.  fortuitu  ;  T.  fortuito.  »  E.  inuestitunis.  *  E 

accepit,        *  T.  paschale.        *  Vit.  FL  usque  pcrvenit  ct  nocte  una  in  ea  qoieviL 


cecum  ^  quendam  crucis  signaculo  illuminauit.  Rex  autem  Henricus, 
vt  comperit  papam  in  sua  sententia  stare,  mox  archiepiscopatum  in 
dominium  suum  redegit,  et  Anselmum  suis  omnibus  spoliauit ;  an- 
noque  vno  et  dimidio  indignatio  regis  sopita  non  est.  Post  hec  vero 
vocato  in  Normanniam  Anselmo,  rex  timore  simul  et  amore  dei  5 
correptus,  reuestiuit  eum  de  suis,  et  in  amicitiam  suam  recepit.  Eo 
tempore,  coadunatis  Londonie  cunctis  primoribus  Anglie,  victoriam 
de  libertate  ecclesie,  pro  qua  diu  laborauerat,  Anselmus  adeptus  est. 
Rex  enim,  antecessorum  suorum  vsu  relicto,  nee  personas  que  in  re- 
gimen ecclesiarum  sumebantur  per  se  elegit,  nee  eas  per  dationem  10 
virge  pastoralis  ecclesiis,  quibus  preficerentur,  inuestiuit.  Scripsit 
inter  hec  Anselmus  libellum  vnum  *  de  eoncordia  prescientie  et  pre- 
destinationis,  et  gratie  dei,  cum  libero  arbitrio.'  Vexabatur  tamen 
frequentibus  et  acerbis  infirmitatibus,  et  lectica  vehebatur.  Omnes 
tandem  cibi,  quibus  humana  natura  alitur,  in  fastidium  ei  versi  sunt.  15 
Manducabat  tamen,  nature  sue  vim  faciendo :  sciens  se  viuere  non 
posse  sine  cibo.  Inualescente  infirmitate,  in  die  palmarum  dixit  ei 
vnus  ex  monachis  qui  ministrabant  ei :  '  Domine  pater,  vt  nobis 
intelligi  datur,  ad  paschalem'  domini  tui  curiam,  relicto  seculo, 
vadis.'  Respondit :  *  Et  quidem,  si  voluntas  eius  in  hoc  est,  volun-  20 
tati  eius  libens  parebo.  Verum  si  mallet  me  adhuc  inter  vos  saltern 
tamdiu  manere  donee  questionem  quam  de  origine  anime  mente 
reuoluo,  absoluere  possem,  gratanter  acciperem,  eo  quod  nescio 
vtrum  aliquis  eam  me  defuncto  sit  soluturus.'  Tertio  dehinc  die, 
anno  scilicet  domini  millesimo  centesimo  nono,  et  anno  pontificatus  25 
sui  sextodecimo,  vite  vero  sue  septuagesimosexto,  plenus  bonis 
operibus  migrauit  ad  dominum,  vndecimo  kalendas  maii.  Cum 
autem  viri  dei  prouisor  et  dispensator,  Baldewinus  scilicet  mona- 
chus,  faciem  patris  defuncti  balsamo,  quod  admodum  parum  in 
paruulo  vase  remanserat ',  inungere  vellet ;  in  fundo  vasis  digitum  30 
immergens  et  extrahens,  vix  summitatem  digiti  madefactam  inuenit : 
Et  cum  vas  in  palmam  versaret,  si  forte  inde  aliqua  gutta  deflueret ; 
stupentibus  cunctis  liquor  desiliens  manum  impleuit  et  supereffluxit. 
Hoc  enim  sepius  factum  est,  et  tantam  abundantiam  vas  vacuum 
ministrauit,  vt  totum  corpus  sanctum  multis  vicibus  omni  ex  parte  35 
vngeretur.  In  ecclesia  autem  cantuariensi  cum  magno  honore  se- 
pultus  est.  *  Monachus  quidam  cantuariensis,  tribus  mensibus  ante 
obituin  viri,  quadam  nocte  vidit  se  in  oratorio  solum  stare  et  orationi 
intenderc :  et  ecce  pater  Anselmus  ante  sepulchrum  beati  Dunstani 
precibus  incumbcbat.  Nee  mora,  erigens  se  Dunstanus  de  sepulchro,  40 
ad  Anselmum  respexit,  dicens  :  *  Amice  charissime,  scias  me  preces 
tuas  exaudisse.'     Et  entensa  dextera  sua,  obtulit  ei  anulum  aureum, 

*  E.  secum.  *  T.  paschale.  '  E.  remenserat.  *  The  following  miracles 
added  ;  they  also  occur  in  the  Vita  by  loh.  Saresb.  in  Wharton,  Anglia  Sacra, 
II,  p.  173- 

F  2 


68  Botta  iLegentia  9ngUe. 

ita  dicens :  *  Hoc  habeas  signum,  me  tibi  vera  locutum.'  Cumque 
Anselmus,  vt  anulum  susciperet,  manum  extenderet,  retraxit  manum 
beatus  Dunstanus,  et  ait :  '  Hac  enim  vice  istum  anulum  non  habebis, 
sed,  me  seniante,  quarta  feria  ante  pascha  de  manu  domini  ilium 
5  recipies.'  Aurora  enim  illius  diei  terram  deserens  celestia  pene- 
trauit.  Monachus  quidam  sancti  Augustini  Cantuarie,  bora  transi- 
tus  beati  Anselmi  de  hoc  mundo,  dum  sopore  grauatus  obdor- 
miret;  vidit  cameram,  in  qua  sanctus  dei  iacebat,  a  quibusdam 
albatis  hinc  inde  miro  decore  circumuallatam,  quendam  vero  ponti* 

lo  ficalibus  insignitum  ingredi  et  egredi,  et  eos  qui  foris  erant,  ne  tedio 
sue  expectationis  afiicerentur,  exhortari.  £t  iam  Anselmo  obeunte, 
festinus  exiit  et  ait :  *  £cce  adest  quem  expectastis :  suscipite  ilium, 
et  quo  dominus  iussit,  efferte,  in  voce  laudis  et  exultationis.'  Ex- 
pergefactus  a  sompno  qui  hec  vidit,  Anselmum  a  seculo  migrasse 

13  intellexit.  Quidam  alius  frater,  Anselmum  valde  diligens,  orauit 
deum  quatinus  eius  meritum  sibi  reuelare  dignaretur.  Cui  dormienti 
sanctus  Anselmus  astitit,  pronuncians  se  velle  ilium  omnibus  modis 
certum  esse,  quia  statim  vt  corporis  onere  fuit  exutus,  gloriose  sus- 
ceptus  et  stola  fuit  iocunditatis  indutus.       In  hora  transitus  semi  dei 

20  quidam  iuuenis  speciosus  apparuit  cuidam  in  extremis  iacenti,  dicens; 
'Pater  ciuitatis  istius  et  totius  patrie,  iam  nunc  relicto  seculo,  ad 
deum  ineternum  victurus  properat:  et  tu  non*  morieris.  Surge 
sanus,  et  glorifica  deum  patrem  hec  in  te  operantem,  et  sanctum 
Anselmum  pro  mentis  suis  perhenniter  iam  glorificantenL'    Sur- 

25  rexit  homo  sanus,  et  quid  de  Anselmi  glorificatione  didicerit,  dara 
voce  cunctos  edocuit.  Miles  quidam  ydropicus  cingulum '  sancti 
Anselmi  sibi  circumposuit :  et  omnis  inordinatus  humor  euanuit 
Nee  abundantia  humoris  aliquo  meatu  effluxit,  sed  in  nichilum  re- 
dacta,  quasi  nunquam  fuisset,  deperiit.      Multa  insuper  alia  miracula 

30  memoratu  digna,  breuitatis  causa  omissa,  mentis  sancti  Anselmi 
ostendere  dignatus  est,  ad  laudem  sui  nominis,  omnipotens  dominus. 


[MS.  Tib.  adds:  Narratio. 

Leo  papa,  hominum  sanctissimus,  quinquies  aut  pluries  in  die 
celebrare  consueuit.    Cuius  manum  dum  quedam  mulier  die  pasce 

35  deoscularetur,  tantam  illico  delectacionem  pontifex  persensit,  ut  tan- 
quam  uindicando  sc  manum  dcxteram  amputaret.  Verum  cum 
tumultus  populi  contra  eum  surgeret,  eo  quod  sicut  solito  missam 
non  cclebraret,  ipse  totum  se  beate  Marie  commendauit.  Cui  uiigo 
beata  manum  miraculose  restituit,  unde  et  ipse  sicut  prius  missas 

40  celebrauit,  et  miraculum  palam  coram  omni  populo  in  sermonibus 
publicauit.       Ad  concilium  enim  calcidonense  dum  idem  Leo  papa 

^  om.  in  T.  loh.  Sar. :  et  tu  morcris  ?  '  T.  singulum. 


De  ^ancto  autioeno.  69 

epistolam  de  uera  fide  esset  missunis,  epistolam  scriptam  super 
altare  bead  Petri  posuit,  [et]  per  quadraginta  dies  ieiunans,  beatum 
Petrum  assidue  exorauit  ut  quicquid  in  ilia  foret  emendandum,  ipse 
Petrus  corrigeret.  Vnde  (beatus)  Petrus  ei  apparens  dixit :  *  Legi 
et  emendaui.'  Alia  uice  per  quad(raginta)  dies  ieiunans,  orabat  bea-  5 
turn  Petrum  ut  ueniam  de  peccatis  suis  impetraret.  Cui  beatus  Petrus 
ait :  '  O  papa,  peccata  tua  tibi  sunt  dimissa,  set  indiscreta  manuum 
imposicio  a  te  exigetur.'  Hec  Vincencius.  Athila  rex  Hunorum, 
de  Gallia  fugatus,  in  redeundo  Pannoniam  deuastauit  Italiam.  Tunc 
Leo  papa,  postquam  tribus  diebus  et  noctibus  in  ecclesia  beati  Petri  10 
ieiuniis  et  oracionibus  uacasset,  ait  ad  suos :  *  Qui  me  uoluerit  sequi, 
iam  sequatur.*  Appropinquante  igitur  Leone  papa  ad  Athilam,  de- 
scendit  rex  de  equo,  et  pedibus  pape  se  prouoluens,  rogauit  eum  ut 
peteret  ab  eo  quicquid  uellet.  Qui  statim,  sicut  p^ciit,  ita  ct  optinuit, 
ut  rex  scilicet  Italiam  desereret  Rex  autem  dum  a  suis  rogaretur  15 
cur  orbis  dominator  a  sacerdote  uictus  esset,  respondit:  *In  hoc 
fecto  prospexi  michi  et  uobis.  Vidi  enim  a  dextris  episcopi  militem 
fortissimum  et  terribilem  cum  gladio  extract©  astare,  qui  michi  ista 
dixit  quod  nisi  episcopo  in  hiis  que  diceret  obtemperarem,  cum 
omnibus  meis  cito  interirem.'  Deserens  igitur  Italiam  deuenit  Pan-  20 
noniam,  ubi  cito  post  hec  obiit.    Hec  Martinus.] 


IF  De  sancto  Audoeno  episcopo  et  confessore^ 

Vltam  sancti  Audoeni  episcopi,  cuius  ossa  apud  Cantuariam, 
sicut  inferius  habetur,  delata  sunt,  in  hoc  nostro  libro  inserere 
placuit.  Temporibus  Lotharii  gloriosi  principis,  filii  Hilderici '  regis 
Francorum,annovicesimo,iuxta  vrbem  suess[i]onicam  in  locoSanctiato  25 
orti  sunt  tres  fratres  gratia  dei  celitus  illuminati :  Ado,  Bado ",  Dado. 
Nati  sunt  autem  patre  Anchario*,  matre  vero  Aiga.  Cum  essent 
nobilissimi  carnis  origine,  fuerunt  tamen  studiosissimi  et*  christiane 
religionis  deuotione  feruentissimi  •.  Cuncta  que  possidebant  sine  in 
fundis  siue  in  diuitiis,  necessitatibus  hospitum,  pauperum,  peregri-  30 
norum,  monachorum  summo  studio  impendebant.  Contigit  autem 
CO  tempore,  sanctum  Columbanum,  genere  Scotum,  fundatorem  ceno- 
biorum  luxouiensis  in  Gallia,  bobiensis  in  Italia,  ex  Hibernia  insula  in 
Gallias  aduenisse.  Qui  cum  vice  quadam  ab  Anchario  predicto  cum 
magno  gaudio  susceptus  fuisset,  oblatos  sibi  tres  pueros  memoratos  35 
benedixit,  et  spiritu  prophetico,  illos  in  christiane  religionis  virtu- 
tibus  eximios  futuros  predixit,  honoribus  et  dignitate  seculi  claros,  in 
aula  etiam  regis  gloriosos.  Mox  enim  vt  pubescere  inciperent  ^,  re- 
gibus   Lothario"  et  Dagoberto  in  cunctis  gratissimi  inuenti  sunt. 

*  Compiled  from  the  Vita  ascribed  to  Fridegod,  in  Su^ius  and  Act.  SS.  Boll.        '*-/ 
Aug.  IV.  p.  810.  ^  Vit.  Hilperici.  »  Vit.  Rado.  *  Vit.  Authario.  / 

^  Vit.  in.  •  cm.  '  Vit.  ceperunt.  •  E.  lathario. 


70  Btfidti  iLegenna  anglie. 

Proinde  ad  celestia  tendentes,  inter  pestifera  mundi  huius  negocia 
sanctorum  semper  consortia  amabant.  Primogenitus  namque 
Ado,  cuncta  mundi  huius  obstacula  contempnens  et  monasticam 
vitam  appctcns,  monasterium  iordanense  ^  super  fluuium  Mateme  in 
5  proprio  solo  secundum  regulam  sancti  Columbani,  adiuuante  ger- 
mano  suo  Audoeno,  construxit.  Bado  vero  thesauronim  regalium 
summus  procurator  eifectus,  sancte  tamen  religioni  subditus  et  ele- 
mosinis  intentus,  iuste  et  pie  vitam  ducere  curauit.  Sanctus  vero 
Audoenus,  cognomento  Dado,  auricularii '  locum  in  aula  regis  sortitur, 

lo  et  ad  signanda  scripta  vel  edicta  regalia,  quorum  ipse  conscriptor 
erat,  sigillum  vel  anulum  regis  custodiebat.  Erat  autem  sensu  pro- 
fundus, eloquio  copiosus,  consilio  prouidus,  corporis  statura  procerus, 
vultu  decorus,  et  ante  omnia  in  Christi  charitate  fundatus;  regi 
amabilis,  et  cunctis  principibus  venerabilis  erat    Denique  assidue 

15  regem  hortari  solebat  vt  regem  omnium  Christum,  conditorem  et 
redemptorem  suum,  sine  quo  nullus  iuste  regnat  vel  imperat,  dili- 
gendo,  timendo,  cunctisque  domini  mandatis  obediendo  pie  coleret, 
subiectorum  sc  populorum  socium  magis  quam  dominum  estimaret, 
subditis   parceret,  superbos   debellaret,  pauperibus,  peregrinis  ct 

20  viduis  omnibusque  necessitatem  patientibus  pie  subueniret.  Fulge- 
bat  et  sodalis  eius  in  aula  regis,  nomine  Eligius,  quern  vt  animam 
suam  diligebat.  His  amor  vnus  erat,  cor  vnum  et  anima  vna;  ab  his 
cuncti  Francorum  proceres  exempla  sumebant,  et  monita  doctrine 
salutaris  hauriebant.    Sepe  namque  Audoenus  vestibus  preciosis, 

25  aureo  precinctus  baltheo  enituit,  et  subtus  cilicio  caro  tecta  fuit.  Infati- 
gabiliter  perseuerabat  in  orationibus,  ieiuniis,  vigiliis,  lectione  diuina, 
hospitum  susceptione,  et  pauperum  et  infirmorum  ministerio  pene 
semper  deditus  erat.  In  silua  brigiensi,  in  patrimonio  proprio^ 
monasterium  secundum  regulam  sancti  Columbani,  'Hierosolimum' 

30  nuncupatum,  construxit,  et  Agilum,  sancti  Columbani  discipulum,  ab- 
batem  constituit.  Cum  autem  heresis  quedam  totum  pene  fedaret 
orientem,  et  dominum  nostrum  Ihesum  Christum  non  verara  camem 
ex  virgine  Maria  assumpsisse  assereret;  Audoenus  contra  omnes 
hereticos  Galliam  intrantes  disputans,  manifesta'  ratione  et  diuina 

35  auctoritate  conuincens,  in  longinquas  regiones  fugere  compellebat 
Simoniacam  prauitatem  in  cunctis  Francorum  pene  ecclesiis  nimium 
preualuisse  considerans,  cepit  regi  suadere  vt  patriam  tali  labe  comip- 
tam  medicina  salutari  liberaret.  Hortabatur  vt  nullatenus  consentiret 
cuiquam  sacros  ordines  emere  vel  vendere ;  dicens  talc  commercium 

40  dyabolica  fraude  repertum  et  ab  ecclesiastice  fidei  puritate  penitus 
eliminandum  fore ;  magis  eligendos  esse  ad  sacros  ordines  quos  non 
aurum,  sed  fidei  puritas,  doctrine  suauitas,  morum  probitas  com- 
mendarent        Electus  ad  archiepiscopatum  rothomagensenii  non 

*  Boll.  lodarense,  Sur.  Lodaricnsc.        *  i.  e.  secretarii.        '  £.  manifeste. 


De  ^ancto  atinoeno.  71 

statim  sacrum  ordinem  sumere  presumpsit,  sed  relictis  palacii  curis, 
ad  predicandum  verbum  dei  in  Hispanias  perrexit :  et  populos 
nimia  siccitate  laborantes  inuenit.  lam  enim  septem  anni  transi- 
erant  ex  quo  pluuia  regionem  illam  non  attigisset  ^  Fusa  igitur  ad 
deum  prece,  tanta  pluuie  sequebatur  abundantia,  vt  priorem  penu-  5 
nam  recompensare  videretur.  Confortato  igitur  populo  rediens  per 
Andegauiam,  pauperem  manum  aridam  habentem  et  lignum  quo 
molam  manualem  rotabat  in  die  dominico,  inter  pollicem  et  palmam 
tam  stricte  tenentem  vt  auelli  non  posset,  signo  cnicis  sanauit. 
Igitur  anno  domini  sexcentesimo  tricesimoquinto  Audoenus  rotho-  10 
magensem  cathedram  suscepit;  in  quo  eadem  in  vultu  grauitas,  in 
corde  humilitas  erat.  In  consilio  prudens,  in  corrigendo  vehemens, 
in  diligendo  ardens,  in  aduersis  patiens,  in  elemosinis  largus,  ad 
ignoscendum  paratus,  humilitate  summus,  hospitalitate  precipuus ;  in 
obsequiis  pauperum  et  peregrinorum  infatigabiliter  perdurans,  eorum  15 
consortiis  delectabatur.  Rigorem  nimium  abstinentie  ora  pallida 
demonstrabant ;  maxille  lachrymis  humecte  contritionem  cordis  indi- 
cabant  Lactea  colla  circuli  ferrei  premebant;  ventrem  et  brachia 
ferrum  eque  constnngebat  Ipsius  lecti  congeries  ex  asperis  virgulis  * 
construebatur,  vbi  corpus  ieiuniis  et  vigiliis  fatigatum  collocauit  20 
Sepissime  vero  in  cubiculo  lecti  sui  lux  immense  claritatis  celitus 
emissa  a  discipulis  eius  visa  est,  vocesque  angelice  cum  eo  collo- 
quentes  audite  sunt.  Plurima  cenobia  per  Galliam  et  in  ep\scopatu 
suo  construxit,  clerum  adunauit  et  ecclesiasticis  disciplinis  mira- 
biliter  imbuit',  et  zenodochia  instituit.  Waningum  quendam  25 
nobilem  crucis  signo  a  sua  infirmitate  sanauit,  et  fiscanense  ceno- 
bium  construere  fecit :  et  introductis  monialibus,  Wandragesilum 
Fontanelle  abbatem  prefecit,  quatinus  eius  verbis  et  vita  castissima 
fragilioris  sexus  lasciuia  moderaretur*  et  in  norma  religionis  in- 
strueretur.  Et  si  quando  a  predicatione  et  piis  operibus  cessabat  30 
Audoenus ;  quieti  sue  non  statim  prouidebat,  sed  pernox  in  orationi- 
bus  et  vigiliis  instabat,  et  terrenis  negotiis  solutus,  mente  celestibus 
inherebat.  Cum  enim  parochiam  suam  predicando  lustraret  et 
nimio  senio  fessus  curru  sederet,  muli  qui  currum  trahebant  subito 
stantes,  nullo  modo  aurige  flagello  ab  ipso  loco  auelli  potuerunt.  Et  35 
erigens  vir  dei  oculos  ad  celum,  vexillum  crucis  amplo  splendore 
micans  aspexit.  Cumque  intelligeret,  spiritu  sancto  reuelante,  quod 
eundem  locum  ad  seruiendum  sibi  dominus  elegisset,  figuram  sancte 
crucis  ibidem  baculo  expressit.  Nocte  sequenti  in  ipso  loco  columpna 
ignea  tanto  splendore  visa  est,  vt  solis  claritatem  vincere  videretur.  40 
Confluente  ergo  illuc  populorum  multitudine,  a  diuersis  languoribus 
detenti  sanitatem  receperunt.  Ibi  enim  postea  constructo  monasterio, 
monachorum    multitudo   regulariter   deo  deseruiuit.         Peragrans 

*  Vit.  attigerat.  *  Vit.  virgultis.  '  T.  imbuit ;  E.  inhibuit.  *  E. 

modaretur. 


72  n^otta  Legenna  anglte. 

parochiam  suam,  iuxta  Secanam  fluuium  paululum  requiescens, 
angelicis  colloquiis  fruebatur:  Quo  in  loco  ecclesiam  ^  et  zenodochium 
pauperum  sanctus  antistes  construxit  Sanctus  tandem  Audoenus, 
cum  sancto  Sidonio  genere'  Scoto,  qui  monasterium  quod  nunc 
5  *  Sanctum  Sidonium '  dicunt  construxit,  ad  limina  apostolonim  Petri 
et  Pauli  Romam  profectus  est.  Prostemens  autem  se  singulis  me- 
moriis  apostolonim  et  martyrum,  vota  supplicationis  tarn  pro  se 
quam  pro  pace  totius  ecclesie  catholice  obtulit,  lachrymas  tamen 
magis  quam  verba  fudit.    Vbicumque  prostratus  in  oratione  iacebat, 

lo  flumina  lachrymarum  pauimentum  irrigabant.  Cumque  ad  confes- 
sionem  beati  Petri  hunc  versum  inciperet:  'Exultabunt  sancti  in 
gloria/  diuinitus  responsum  est :  '  Letabuntur  in  cubilibus  suis.' 
Interea  beatus  Audoenus,  orta  discordia  inter  gentem  FFanconim 
et  Austrasiorum,  Coloniam  pads  causa  perrexit ;  signo  crucis  quen* 

15  dam  mutum  signauit  et  linguam  tacentem  loqui  continuo  fecit:  et 

discordem  populum  initis  pacis  federibus  concordauit ;  et  in  Neustria 

"7     demonium  fugauit.        Cum  *  vir  dei  diem  obitus  sui  febribus  vexatus 

imminere  conspiceret,  hortatus  est  regem  vt  abbatem  Ansbertum 

eius  faceret  successorem :   ct  post  quadragesimum  tertium  episco- 

ao  patus  sui  annum,  anno  etatis  sue  nonagesimo,  et  anno  incamationis 
dominice  sexcentesimo  scptuagesimonono,  kal.  septembris  migrauit 
ad  dominum ;  et  in  ecclesia  beati  Petri  apostoli  Rothomago,  in  loco 
quem  viuens  preparauerat,  sepelitur.  Post  tricesimum  sepulture 
sue  annum  eius  corpus  integrum  et  absque  comiptionis  molestia 

25  illibatum  repertum  est. *  Circa  annum  domini  nongentesimum 

quinquagesimumsextum,  tempore  regis  Edgari,  venerunt  in  Angliam 
clerici  quatuor,  et  regali  curie  se  presentantes,  ad  conspectum  regis 
et  colloquium  adducti  sunt.  Qui  cum  tempus  oportunum  se  nactos 
existimarent,  quod  in  regnum  eius  reliquias  sancti  Audoeni  attu^ 

30  lerant,  Tamilian  aifatu  auribus  regis  intulerunt.  Audito  autem  rex 
nomine  sancti  Audoeni,  obstupuit,  nee  se  hoc  credere  posse  vlla 
rationc  respondit.  At  illi  nichil  verius  esse  asserentes,  addidenint : 
*  Proba  qualicunque  modo  magis  tibi  placuerit,  igne  seu  quorumlibet 
miraculorum  experimentis :    et  si  corpus  prefati  paths,  sOentibus 

35  miraculis,  non  esse  constiterit,  nos  tanti  mendacii  reos,  lege,  qua 
iustum  fuerit,  punitos  a  tuo  cxterminabis  regno.'  Et  ait  rex:  'Hoc 
cnim  non  seculari,  sed  examine  debet  ecclesiastico  diffinirL  Susti- 
nete  ergo  donee  archiepiscopus  veniat,  que  dicitis  audiat,  audita 
examinet,  diiudicet,  et  quid  in  tanta  re  sit  tenendum  sententiam 

40  ferat.'  Cum  autem  archiepiscopus  sanctus  Odo  aduenisset,  et  clerid 
interrogati  in  suo  proposito  perseuerassent  et  examinatione  osten- 
sionis  diuine  rem  inuestigare  magnis  precibus  exorassent,  ait  c|m- 
scopus  :  '  Adducatur  leprosus  aliquis,  vt  ex  euentu  illius  cognoscamus 

>  E.  ecclesia.  «  E.  gentc.  »  E.  Tunc.  *  From  here  ed.  in  Act 

SS.  Boll.  Aug.  IV.  p.  804. 


De  ^ancto  atinoeno.  73 

*\md  dr  rrliquiis  istis  ccrtii  fide  tencatnus.  Tante  siquidcm  pictatis, 
untc  virtuii!».  tantorumque  nicritorum  crcdimuA  esse  sanctum  Au- 
d'icnum.  \t,  ^i  i|>»e  \'cre  est  de  quo  af^imus,  sua  nobis  bonitate  ca  que 
pro  f^ltnA  dci  ct  >ua  oston»ione  humilitcr  petiehmus,  non  ncgabit.' 
Addut-tu*»  est  i^itur  quidam  in  medium  horrida  corp«>ris  fcditate  cor-  5 
r.:;*tii«>.  (Jucm  puntifcx  ()do  cum  vno  dc  ossibus  allatis  in  modum 
<  r  :« :<«  trrtiM  cimsi^nans,  ita  mox  omni  corruptionis  horrorc  dctcrso,  ad 
iiv.;->.  .itf'tirm  nmniniH  sancti  Aud<K:ni  s;inauit,  vt  tanti  malt  vestigium 
ir.  r;<*tiunc  nil  I  111  m  (Krnitus  reside- ret.  AlLitus  est  etiam  in  lecto  alter 
r^r<>tu<>.  paralisi't  morl>o  toto  o>rpiirc  dissolutus,  mortis  potius  10 
q::.i:n  \itr  iniagmcm  in  se  vultu«  v«hc  rt  mcmbrorum  omnium  stu- 
(-•rr  pn  tcndcns.  I'nntifcx  ergo  ipsarum  reliquianim  caput  assu- 
re n'«.  su}H*r  ciirpus  iam  pene  extinctum  pnsuit,  et  (lexis  gcnibus 
pr<'Mu<»  itrauit  quatmus  ob  merita  et  inlcrccssiones  beati  Audoeni 
pr;«tinr  *siriitati  iMfaliticus  reddert-tur,  si  ipsum  quidcm  caput  eius  15 
f..:t  duin  in  )mi-  trauNitiiria  vita  dcgt- l>at.  Miru  dci  pietas,  et  p4>tentia 
\rrr  in:r.tMda!  ConfcNtim  ad  tactum  capitis  sacri  homo  sanus 
cr.,;:tur.  f-(  K*^udcns  atque  cxultans  in  voce  laudis  ct  iubilo  cordis  ad 
%uj  rc^rrditur.  Pat  rata  sunt  etiam  per  casdcm  rcliquias  ipso 
lrcrk{H>rc  r-t  aha  niiracula  non  paiica  ;  que  breuitatis  causa  iransi-  jo 
i::ni.:«>.  nullum  m  ppihxitatibus  grauare  volmtes.  His  ita  gestis, 
m.  ant;Mitr?i  ct  qui  adrrant,  valdc  rxhilarati.drum  in  sanctum  suum' 
g!<>rit;(abant.  Tunc  rrx  cum  ixMititicc:  hatnto  concilio\  dcricos  con- 
urn  ;i,  rt  quid  fis  ppi  adeptii>ne  sac  n*  rum  qiir  detutcrant  face  re 
drbcrrt.  diligmtcr  inquirit.  Kcfrrunt  i|>««i  Ihk*  ct  ipM»rum  vuluntati.  J5 
Z  ^u\  rr-f^is  mtiniticrnlia,  supra  id  quiK)  |>rtc*bant,  Ciipiam  sue  largi- 
tat.*  ritrndit.  |>i)ntiru'ique  ait:  'Cum  rrsjwriUH  gratie  d<*i  n«»s  et 
rrgTtum  Anglorum  tanti  amici  sui  procntia  >ublimaucrit.  vidctur 
(  ■r-.u«'nirr  \t  rt  n^'S  ipM  sanctti  qui  ad  n«>H  venire  dignatus  est.  in 
r:.i.  r;  r(  dignhm  ItHii  t<ttlu^  rrgiii  perpctuam  mansifmrm  pPKU-  jo 
rr  riLii  ( «<n(i<*iiare.  Ouaproptrr.  rrurrrndc  |Mtrr,  ad  ecclc*%iam  cui  deo 
4  .^t-rr  prrMih-H,  has  sancta<«  rrhqnias  Cfindigna  reuerentia  transfer, 
<-:  r.u«  patPH  intti  atipir  tutamini  ipsam  reclcsiam  et  quicquid  ad  earn 
|rf-rtir.«t,  <«iniinrnda.*  <^>iiikI  cum  rpisnipus  fcci>set.  ipM  ch*rici  ItKri 
d.«:::.:.itrrii  ii>M<»idrrantrs  rt  nionachnrum  n-hgionem,  facti  *«unt  .15 
T-.  ::  J.  :ii  iiitrr  ri«H.  rt  in  seniitn*  dei  rl  l>rati  Au«1ih*iii  vmjuc  ad  tinem 
V  !«-  •Lir  iitgitrr  {K*rman<trrunt.  Factum  e^t  autrm  M-rinium  prc- 
4)"H«jii).  Ill  qu<i  nssj  sacra,  diiirtMs  inii<>liimcntis  obunluta,  cum 
^ -t)  rr  Mint  liK4ta.  Cum  nionachus  «|uidam  cantuanenMs  ecclesie 
CnU'twt  vrxarctur,  fratres.  ciiii**iliii  hal>iti».  rrliquias  sancti  Aud<K-ni  40 
«uni«  lit'  «.  ad  intinnum  fratrnii  drtulmiiit.  Nccdum  o*«tium  dt>mus 
.:;  qua  \initu^  ferro  trnrlMtur,  intraiirrant :  et  ecce  ille  drinlus 
.  Lirii'^va  \*m.v  |>erMre|»elut  dii  rns  :  MJind  est?  qu<i  tenditis  ?  Nichil 
i;;..  in  rt  ^anttit  Audt»en»  ci»mmun«-  c^m:  nciatis.  ncc  me  illi  pre- 
-   L   pcfAluiiL  '  r.  in  umlu  auu.  '  II.  cudsiIiu. 


74  H^otta  Legentia  9nglie. 

sentandum  qualibet  vi  aut  arte  noueritis.  Quapropter  sicut  venistis, 
recedite,  et  vos  inaniter  fatigare  nolite.'  lUi  tamen  intrepidi  reluc- 
tantcm  demoniacum  secum  violenter  adducunt,  ipso  incessanter 
vociferante,  sibi  vim  et  iniuriam  fieri ;  se  tamen  presentiam  sancti 
5  Audoeni  modis  omnibus  detestari.  Itaque  vno  de  ossibus  sancti 
Audoeni  super  eo  imposito,  statim  conquieuit,  a  sua  vesania  liber- 
atus,  nee  vlterius  huiusmodi  est  furore  fatigatus. 

[MS.  Tib.  adds:  Narratio\ 

Conradus  imperator  statuit  legem  ut  quicunque  hominum,  eciam 
procerum  seu  principum,  legem  terre  infringeret,  capite  plecteretur. 

10  Cuius  statuti  transgressor  fuit  primo  comes  {L)upoldus.  Qui  timens 
sibi,  fugit  cum  vxore  sua  in  heremum,  ubi  aliquamdiu  heremitice 
uixit.  Cum  ergo  Conradus  predictus  semel  ibidem  uenandi  gracia 
deuenisset,  dormiendo  in  strato  audiuit  uocem  sibi  bis  dicentem: 
*  Pucr  comitis  et  heremite  qui  nunc  recenter  natus  est,  erit  tibi,  Con- 

15  rade,  gcncr  et  successor.*  Quamobrem  indignatus  rex  iussit  cor 
pueri  sibi  affcrri:  set  nuncii,  deum  timentes,  (puerum)  uiuum  in 
silua  proiecerunt,  et  cor  leporis  (attu)lerunt.  Contigit  eciam  cite 
post  hec  ut  (dux  quidam)  Conradi  locum  ilium  casu  adiens  puerum 
(uagienitem  audiuit:    quern  uxori  sue  sterili   (nutrien)dum    trans- 

20  misit,  nomen  Henricum  sibi  impo(nens).  Cumque  adultum  iuuenem 
imperator  Conradus  (ueni)ens  conspiceret,  ac  preteritum  presagium 
in  (mente)  uolueret,  reclamante  patre  pueri  (adopt)iuo  rex  iuuenem 
secum  retinuit,  tractans  (semper)  penes  se  quomodo  eum  perdere 
posset.    Vnde  (misit  eum)  ad  imperatricem  cum  Uteris  canentibus 

25  quod  (iuuenis)  uisis  Uteris  morerctur.  At  dum  iuuenis  (apud)  quen- 
dam  presbiterum  de  nocte  hospitaretur ;  (ipsjo  dormiente  uisis  Uteris 
pro  illis  ucrbis  *  (co)  die  moriatur  *  scripsit  *  eo  die  ad  filiam  (nostram) 

maritetur.*    Quod  ct  factum  est.    Et  licet  ipsa de  hoc  con- 

turbaretur,  pensato  tamen  quod  filius  esset  (illu)stris  comitis,  leuius 

30  tulit.  Set  et  in  hoc  (loco)  heremi  ubi  natus  fuit  Henricus,  post(ea) 
imperator  effectus,  monasterium  construxit,  quod  (usque)  hodie 
Vrsanla  dicitur.  ] 

IF  De  sancto  Augustino  episcopo  et  confessore*. 

AN  no  siquidem  domini  quingentesimo  nonagesimosexto  sanctus 
papa  Gregorius,  diuino  admonitus  instinctu,  misit  senium  dei 
35  Augustinum,  et  alios  plures  cum  eo  monachos  timentes  deum,  predi- 
carc  verbum  dei  genti  Anglorum,  anno  circiter  centesimo  quinquft- 
gesimo  aduentus  eorum  in  Britanniam.    Qui  cum  iussis  pontificalibas 
obtemperantes,  memoratum  opus  aggredi  cepissent,  et  aliquantulum 

*  cf.  Legenda  Aurea,  p.  840.  '  Mostly  from  Beda  H.  E.  I.  93  ff. ;  II.  a,  3 

(as  in  Surius). 


De  ^ancto  augiisttno.  75 

itineris  confecissent ;  percussi  timore  inerti,  redire  domum  potius, 
quam  barbaram,  feram,  incredulamque  gentem,  cuius  nee  linguam 
quidem  nossent,  adire  eogitabant,  et  hoe  esse  tutius  communi  consilio 
decernebant.  Nee  mora,  Augustinum,  quern  eis  episcopum  ordinan- 
dum  si  ab  Anglis  susciperentur  disposuerat,  domum  remittunt,  qui  a  5 
beato  Gregorio  humili  supplicatu  obtineret  ne  tam  periculosam,  tam 
laboriosam,  tam  incertam  peregrinationem  adire  deberent.  Quibus 
ille  exhortatorias  mittens  litteras,  in  opus  eos  verbi,  diuino  confisos 
auxilio,  proficisci  suadet  Quarum  videlicet  litterarum  ista  est  forma : 
*  Gregorius  seruus  seruorum  dei,  semis  domini  nostri.  Quia  melius  10 
fuerat  bona  non  incipere,  quam  ab  his  que  cepta  sunt  cogitatione 
retrorsum  redire,  summo  studio,  dilectissimi  filii,  oportet  vt  opus 
bonum  quod  auxiliante  domino  cepistis,  impleatis.  Nee  labor  vos 
ergo  itineris,  nee  maledicorum  hominum  lingue  deterreant :  sed  omni 
instantia  omnique  feruore,  que  inchoastis,  deo  auctore,  peragite;  15 
scientes  quod  laborem  magnum  maior  eterne  retributionis  gloria 
sequetur.  Remeanti  autem  Augustino  preposito  vestro,  quem  et 
abbatem  vobis  constituimus,  in  omnibus  humiliter  obedite ;  scientes 
vestris  animabus  per  omnia  profuturum  quicquid  fuerit  a  vobis  in 
eius  admonitione  completum.  Omnipotens  deus  sua  gratia  vos^  20 
protegat,  et  vestri  laboris  fructum  in  etema  patria  me '  videre  con- 
cedat ;  quatinus  etsi  vobiscum  laborare  nequeo,  simul  tamen '  gaudio 
retributionis  inueniar,  quoniam  laborare,  scilicet,  volo.  Deus  vos* 
incolumes  custodiat,  dilectissimi  filii.  Data  die  decima  kalendarum 
augustarum,  imperante  domino  nostro  Mauricio  Tiberio  piissimo  25 
Augusto  anno  quartodecimo,  post  consulatum  eiusdem  domini  nostri 
anno  decimotertio,  indictione  quarta  decima.*  Misit  etiam  idem 
vcnerabilis  pontifex  ad  Etherium  *  arelatensem  episcopum,  vt  Augus- 
tinum  Britanniam  pergentem  benigne  susciperet,  litteras,  quarum  iste 
est  textus :  *  Reuerendissimo  *  et  sanctissimo  fratri  Etherio  *  coepis-  30 
copo,  Gregorius  seruus  seruorum  dei.  Licet  apud  sacerdotes  ha- 
bentes  deo  placitam  charitatem  religiosi  viri  nullius  commendatione 
indigeant ;  quia  tamen  tempus  aptum  se  scribendi  ingessit,  fraterni- 
tati  vestre  nostra  mittere  scripta  curauimus;  insinuantes,  latorem 
presentium  Augustinum  senium  dei,  de  cuius  certi  sumus  studio,  cum  35 
aliis  semis  dei,  illic '  nos  pro  vtilitate  animarum,  auxiliante  domino, 
direxisse:  quem  necesse  est  vt  sacerdotali  studio  sanctitas  vestra 
adiuuare,  et  sua  ei  solatia  prebere  festinet.  Cui  etiam  vt  promptiores 
ad  suffragandum  possitis  existere,  causam  vobis  iniunximus  subtiliter 
indagare  ** ;  scientes  quod,  ea  cognita,  tota  vos  propter  deum  deuotione  40 
ad  solaciandum,  quia  res  exigit,  comodetis.  Candidum  preterea 
presbytemm,  communem  filium,  quem  ad  gubernationem  patrimo- 

'  Bed  sua  vos  gratia.        '  Bed.  me  patria.        *  Bed.  in.        *  E.  nos.        *  T. 
Euchcrium ;  T.  Eutherium.  •  T.  Reucrentissimo.  ^  r.  illuc.  •  Bed. 

indicare. 


76  jeoba  Hegenoa  ainfftte. 

niali  ecclesie  nostre  transmisimus,  charitati  vestre  in  omnibus  com- 
mendamus.  Deus  te  incolumem  custodiat,  reuerendissime  ^  frater. 
Data  die  decima  *  in  omnibus  vt  supra.  Roboratus  ergo  confirma- 
tion e  beati  patris  Gregorii,  Augustinus  cum  famulis  Christi  qui  erant 

5  cum  eo,  rediit  in  opus  verbi,  peruenitque  Britanniam.  Erat  eo 
tempore  rex  Ethelbertus  in  Cancia  potentissimus,  qui  ad  confinium 
vsque  Humbre  fluminis  maximi,  quo  meridiani  et  septemtrionales 
Anglorum  populi  dirimuntur,  fines  imperii  tetenderat '.  Est  autem  ad 
orientalem  Cantie  plagam  Thanatos  insula  non  modica,  id  est  magni- 

10  tudinis — iuxta  consuetudinem  estimationis  Anglorum— familiarum 
sexcentarum ;  quam  a  continenti  terra  [secemit] '  fluuius  Wantsum, 
qui  est  latitudinis  circiter  trium  stadiorum,  et  duobus  tantum  in  locis 
est  transmeabilis  :  Vtrumque  enim  caput  protendit  in  mare.  In  hac 
ergo  applicuit  seruus  dci  Augustinus,  et  socii  eius,  viri,  vt  ferunt, 

15  ferme  quadraginta.  Acceperant  *  autem,  precipiente  beato  papa  Grc- 
gorio,  de  gente  Francorum  interpretes :  et  mittens  ad  Ethelbertum, 
mandauit,  se  venisse  de  Roma,  ac  nuncium  ferre  optimum,  qui  sibi 
obtemperantibus  eterna  in  cells  gaudia,  et  regnum  sine  fine  cum  dco 
viuo  et  vero   futurum,  sine  vlla  dubictate   promitteret.    Qui   hcc 

30  audiens,  manere  illos  in  ea  quam  adierant  insula,  et  eis  necessaria 
ministrari,  donee  videret  quid  eis  faceret,  iussit.  Nam  et  antea  ad 
eum  christiane  religionis  fama*  peruenerat,  vtpote  qui  et  vxorem 
habebat  christianam  de  gente  Francorum  regia,  vocabulo  Berta; 
quam  ea  conditione  a  parentibus  acceperat,  vt  ritum  fidei  ac  re- 

35  ligionis  sue  cum  episcopo  quem  ei  adiutorem  fidei  dederant,  nomine 
Lethardo,  inuiolatum  seruare  licentiam  haberet.  Post  dies  ergo 
aliquot  venit  ad  insulam  rex,  et  residens  sub  diuo,  iussit  Augustinum 
cum  sociis  ad  suum  ibidem  aduenire  colloquium.  Cauerat  autem  ne 
in  aliquam  domum  ad  se  introirent',  veteri  vsus  augurio,  ne  super- 

30  uentu  suo,  si  quid  malefice  artis  habuissent,  eum  superando  decipe- 
rent.  At  illi  non  demoniaca,  sed  diuina  virtute  prediti  veniebanti 
crucem  pro  vexillo  ferentes  argenteam,  et  imaginem  domini  saluatons 
in  tabula  depictam ;  letaniasque  cancntes,  pro  sua  simul  et  eorum 
propter  quos  et  ad  quos  venerant  salute  eterna  domino  supplicabant 

35  Cumque  ad  iussionem  regis  residerent,  ait  Augustinus^ :  *Ad  tuam,o 
rex,  totiusque  huius  regni  perpetuam  pacem  hue  ingressi,  optimum 
nuncium  sempitemc  leticie,  vt  pridem  mandauimus,  afierimus  tibi. 
Si  susceperis,  hie  et  in  etcrno  regno  eternaliter  beatificaberis.  lam 
enim  mundi  conditor,  et  redemptor  humani  generis  regnum  celorum 

40  aperuit,  et  de  terrigenis  celestes  indigenas  fecit.  Sic  enim  deus 
dilexit  mundum,  vt  filium  suum  vnigenitum  pro  mundo  daret;  vt 
omnis  qui  credit  in  ipsum,  non  pcreat,  sed  habeat  vitam  etemam. 

*  T.  Rcuerentissime.  *  E.  tetcndcrant.  '  om.  in  T.  E.  *  mL 

Acceperunt.  "^  om.  in  T.  «  E.  introierent  '  This  speech  is 

added  from  the  Vita  by  Goscelinus,  in  Act.  SS.  Boll  May  VI,  p.  37^ 


JDt  ^ancto  augniBittno.  77 

Tarn  enim  infinita  charitate  idem  dei  filius  homines  dilexit  quos  fecit, 
vt  non  solum  homo  inter  homines  fieri,  verum  etiam  mortem,  mortem 
autem  crucis,  pro  hominibus  pati  dignaretur.  Sic  eiiim  placuit  eius 
inefiabili  clementie,  vt  dyabolum  captiuatorem  nostrum,  non  in  sue 
diuinitatis  maiestate,  sed  in  nostre  carnis  infirmitate  elideret,  et  nos  5 
debitam  predam,  per  indebitam  crucis  penam,  a  faucibus  impiissimi 
t3rranni  erueret  Cuius  incamata  diuinitas  innumeris  virtutibus  claret, 
omni  debilitate  curata,  omni  virtute  patrata :  celo,  sideribus,  terra  *, 
man,  inferno  se  omnium  deum  ostendit  et  dominum.  Ventos  et  mare 
imperio  sedauit,  fluctus  maris  quasi  solidum  marmor'  calcauit.  Tan-  10 
dem  mori  vt  homo  pro  hominibus  dignatus,  in  triduo  a  morte  sicut 
deus  surrexit,  et  solem,  qui  in  sui  conditoris  nece  obtenebratus  est, 
suo  splendore  clarius  illustrauit.  Surrexit,  inquam,  vt  nos  resusci- 
taret :  ascendit  ad  celos,  vt  nos  illuc  triumphantes  aggreget.  Inde 
iudex  omnium  seculorum  veniet,vt  credentes  in  regno  suo,  dampnatis  15 
incredulis,  perpetuo  collocet.  Ne  autem,  precellentissime  regnator, 
superstitionis '  nos  iudices,  quod  a  Roma  in  tuos  fines  tue  tuorumque 
salutis  gratia  laborauimus  deuenire,  et  ignotis  gentibus  quasi  ingrata 
beneficia  subrogare;  noueris,  piissime,  magne  charitatis  necessitate 
vrgente  id  nos  intendisse.  Desideramus  enim,  super  omnem  mundi  ao 
appetitum  et  gloriam,  quamplurimos  in  regno  dei  nostri  conciues 
habere  ;  et  qui  in  sanctorum  angelorum  consortium  possint  proficere 
ne  pereant,  totis  nisibus  certamus  prospicere.  Hanc  quippe  beni- 
uolentiam  Christi  nostri  benignitas,  de  inestimabili  dulcedine  spiritus 
sui,  omnibus  sue  veritatis  preconibus  vbique  infundit,  vt  propriis  25 
necessitatibus  postpositis  in  omnium  gentium  salutem  exardescant, 
et  quaslibet  nationes  vt  parentes,  vt  filios,  vt  fratres  et  cognatos 
habeant,  et  omnes  vna  dei  dilectione  amplexos  ad  infinita  omnium 
gaudionim  ac  solempnitatum  secula  pertrahere  satagant.  Tales  regis 
nostri  signiferi,  cum  innumeris  miraculis  facti  testes,  per  gladios,  per  30 
ignes,  per  bestias,  per  omnia  tormentorum  et  mortis  genera  mundum 
saluatori  suo  inuictissime  subdiderunt.  lam  olim  Roma,  iam  Grecia, 
iam  reges  et  principes  terre,  iam  insule  gentium,  propheticis  inuita- 
tionibus  attracte,  cum  ipso  orbe  terrarum  gaudent  regum  dominum 
adorare  et  illi  in  perpetuum  seruire,  per  quern  et  cum  quo  perhen-  35 
niter  valeant  regnare.  Tali  etiam  affatu*  hodiernus  pater  totius  Chris- 
tianitatis  Gregorius,  vestram  saluationem  ardentissime  sitiens,  nee 
penarum  nee  mortis  timore  prohibcretur  ad  vos  venire,  si  posset ; 
sed '  non  potest  tot  commissarum  animarum  curam  descrere.  Qua- 
propter  nos  in  sua  vice  misit,  vt  viam  eterne  lucis  et  ianuam  vobis  40 
pandamus  rcgni  celestis.  Quod  si  contemptis  idolis  demoniacis*  per 
Christum  intrare  non  renuitis,  certissima  fide  semper  regnabitis ' .* 
Cumque,  hec  et  his  similia  Augustino  disserente,  eius  comites,  prout 

*  E.  tcrre,  T.  terra.  '  So  T. ;  E.  marinorum,  ai.  campum.  *  ai.  super- 

stitiosos.        *  al.  affectu.        *  ai.  quod.        •  T.  demonicis.        "*  E.  regnabilis. 


78  jeoba  HegenDa  angUe. 

dominus  dedit,  pleraque  adderent ;  respondit  rex,  dicens :  *  Pulchra 
quidem  sunt  verba  et  promissa  que  afifertis ;  sed  quia  noua  sunt  et 
incerta,  non  his  possum  assensum  tribuere  modo,  relictis  eis  que 
tanto  tempore  cum  omni  Anglonim  gente  seniaui.  Venim  quia  dc 
5  longe  hue  peregrini  venistis,  et,  vt  ego  michi  videor  perspexisse  \  ea 
que  vos  vera  et  optima  credebatis,  nobis  quoque  communicare  desi- 
derastis ;  nolumus  molcsti  esse  vobis,  quin  potius  benigno  vos  hos- 
picio  recipere  et  que  victui*  vestro  sunt  necessaria  ministrare  curamus; 
nee  prohibemus  quin  omnes  quos  potestis  fidci  vestre  religionis 

10  predicando  societis.'  Dedit  ergo  eis  mansionem  in  ciuitate  dorober- 
nensi,  que  imperii  sui  totius  erat  metropolis,  eisque,  vt  promiserat, 
cum  administratione  victus  temporalis,  licentiam  quoque  predicandi 
non  abstulit.  Fertur  autem  quod  appropinquantes  ciuitati,  more  sue 
cum  crucc  sancta  et  imagine  magni  regis  domini  nostri  Ihesu  Christi, 

15  banc  letaniam  consona  voce  modularentur  :  'Deprecamur  te,doniine, 
in  omni  misericordia  tua,  vt  auferatur  furor  tuus  et  ira  tua  a  ciuitate 
ista  et  de  domo  sancta  tua,  quoniam  peccauimus  '.*  At  vbi  datam 
sibi  mansionem  intrauerant,  ceperunt  apostolicam  primitiue  ecclesie 
vitam  imitari ;  orationibus  videlicet  assiduis,  vigiliis,  ac  ieiuniis  ser- 

30  uiendo,  verbum  vite  quibus  poterant  predicando,  cuncta  huius  mundi 
velut  aliena  spcrnendo,  ea  tantum  que  victui  necessaria  videbantur 
ab  eis  quos  docebant  accipiendo,  secundum  ea  que  docebant  ipsi  per 
omnia  viuendo,  et  paratum  ad  patiendum  aduersa  queque  vel  etiam 
[ad]  moriendum  pro  ea  quam  predicabant  veritate  animum  habendo. 

25  Curabant  vicissim  omnes  debiles  et  languidos,  vel  ad  se  delatos  vcl  a 
se  visitatos.  Adeo  vt  nullus  aut  rams  in  grege  Augustini  habebatur 
qui  non  gratia  sanitatum  polleret:  vt  non  minus  miraculis  quam 
predication ibus  tenebras  gentilium  illustrarent  *.  Quid  mora  ?  Credi- 
dcrunt  nonnulli  et  baptizabantur,  mirantes  simplicitatem  innocentis 

30  vite,  ac  dulcedinem  doctrine  eorum  celestis.  Erat  autem  prope  ipsam 
ciuitatem  ad  orientem  ecclesia  in  honore  ^  sancti  Martini  antiquitos 
facta,  dum  adhuc  Romani  Britanniam  incolerent,  in  qua  regina,  quam 
christian  am  fuisse  prediximus,  orare  consueuerat.  In  hac  ergo  et 
ipsi  primo  conuenire,  psallcre,  orare,  missas  facere,  predicare  et 

35  baptizarc  ceperunt,  donee  rege  ad  fidem  conuerso.  maiorem  predi- 
candi per  omnia,  et  ecclesias  fabricandi  vel  restaurandi,  licentiam 
acceperant  **.  At  vbi  ipse  etiam  inter  alios,  delectatus  vita  mundis- 
sima  sanctorum,  et  promissis  eorum  suauissimis,  que  vera  esse 
miraculorum  multorum  ostensionc  firmauerunt,  credens  baptizatus 

40  est ;  ceperunt  plures  cotidie  ad  audicndum  verbum  dei  confluere,  ac 
relicto  gcntilitatis  ritu,  vnitati  se  sancte  Christi  ecclesie  credendo 
sociare.  Quorum  fidei  et  conuersioni  ita  congratulatus  esse  rex 
perhibetur,  vt  nullum  tamcn  cogcretad  christianismum  ,  sed  tantum- 

^  E.  prospexisse.        •  T.  victui  que.        '  T.  adds  Alleluia.        *  E,  illustraret 
*  T.  honorcm.  •  r.  acciperent.  ''  E.  christianissimum. 


De  ^ancto  auguiBitmo.  79 

modo  credentes  artiori  dilectione,  quasi  conciues  sibi  regni  celestis, 
amplecteretur.  Didicerat  enim  a  doctoribus  auctoribusque  sue  sa- 
lutis,  seruitium  Christi  voluntarium,  non  coacticium,  esse  debere. 
Nee  distulit  quin  etiam  ipsis  doctoribus  suis  locum  sedis,  eorum 
gradui  congnium,  in  Doroberni  *  metropoli  sua  donaret,  simul  et  5 
necessarias  in  diuersis  speciebus  possessiones  conferret.  Interea 
vir  domini  Augustinus  venit  Arelas,  et  ab  archiepiscopo  eiusdem 
ciuitatis  Etherio,  iuxta  quod  iussa  sancti  patris  Gregorii  acceperat, 
archiepiscopus  genti  Anglorum  ordinatus  est :  Reuersusque  Britan- 
niam,  misit  continuo  Romam  Laurentium  presbyterum  et  Petrum  10 
monachum,  qui  beato  pontifici  Gregorio  gentem  Anglorum  fidem 
Christi  suscepisse,  ac  se  episcopum  factum  esse  referrent ;  simul  et 
de  eis  que  necessaria  videbantur  questionibus,  eius  consulta  flagitans. 
Nee  mora,  congrua  questui'  responsa  recepit ;  que  etiam  hie  comodum 
duximus  inserere.  If  Interrogatio  beati  Augustini:  Cantuari-  15 
onim  ecclesie*  de  episcopis,  qualiter  cum  suis  clericis  conuersentur, 
vel  de  his  que  fidelium  oblationibus  accedunt  altario,  quante  debeant 
fieri  portiones,  et  qualiter  episcopus  agere  in  ecclesia  debeat. 
%  Responsio  beati  Gregorii  pape  :  *  Sacra  scriptura  testatur,  quam  te 
bene  nosse  *  dubium  non  est,  et  special  iter  beati  Pauli  ad  Tymotheum  ao 
epistole,  in  quibus  eum  erudire  studuit  qualiter  in  domo  dei  conuer- 
sari  debuisset.  Mos  autem  sedis  apostolice  est,  ordinatis  episcopis 
precepta  tradere  vt  in  omni  stipendio  quod  accedit,  quatuor  debeant 
fieri  portiones  :  Vna  videlicet  episcopo  et  familie  eius  propter  hospi- 
talitatem  atque  susceptionem,  alia  clero,  tertia  pauperibus,  quarta  25 
ecclesiis  reparandis.  Sed  quia  tua  fratemitas  monasterii  regulis 
erudita,  seorsum  fieri  non  debet  a  clericis  suis  in  ecclesia  Anglorum, 
que  auctore  deo  nuper  adhuc  ad  fidem  perducta  est,  banc  debet 
conuersationem  instituere  que  in  initio  nascentis  ecclesie  ftiit  patribus 
nostris;  in  quibusnullus  eorum  ex  his  que  possidcbant,  aliquid  suum  30 
esse  dicebat,  sed  erant  eis  omnia  communia  *.  Si  qui  vero  sunt  clcrici 
extra  sacros  ordines  constituti,  qui  se  continere  non  possunt,  sortiri 
vxores  debent,  et  stipendia  sua  exterius  accipere  :  quia  et  de  eisdem 
patribus  de  quibus  prefati  sumus,  nouimus  scriptum  quod  "  diuidebatur 
prout  cuique  opus  erat."  De  eorum  quoque  stipendio  cogitandum  35 
atque  prouidendum  est,  et  sub  ecclesiastica  regula  sunt  tenendi,  vt 
bonis  moribus  viuant  et  canendis  psalmis  inuigilent,  et  ab  omnibus 
illicitis  et  cor  et  linguam  et  corpus  deo  auctore  conseruent.  Com- 
muni  autem  vita  viuentibus  iam  de  faciendis  portionibus,  vel  ex- 
hibenda  hospitalitate,  et  adimplenda  misericordia,  nobis  quid  erit  40 
loquendum  ?  cum  omne  quod  superest,  in  causis  piis  ac  religiosis 
erogandum  est,  domino  magistro  omnium  docente  :  **  Quod  superest, 
date  elemosinam,  et  ecce  omnia  munda  sunt  vobis."  '      II  Interrogatio 

'  T.  dorouerni.  ^  al.  quesitui.  *  al.  b.  Aug.  cpiscopi  Cantuariorum 

ecclesie.  *  E.  nosce.  *  E.  comunia. 


8o  Btm  Hegenna  angUe. 

beafi  Augnstini :  '  Cum  vna  sit  fides,  quomodo^  sunt  ecclesiarum 
diuerse  consuetudines,  et  altera  consuetude  missarum  in  sancta 
romana  ecclesia  atque  altera  in  Gallianim  tenetur  ? '  %  Responsh 
beati  Gregorii  pape :  *  Nouit  fratemitas  tua  romane  ecclesie  consue- 
5  tudinem,  in  qua  se  meminit  nutritam ;  sed  michi  placet  vt,  sine  in 
romana,  siue  in  Galliarum,  seu  in  qualibet  ecclesia  aliquid  inuenisti 
quod  plus  omnipotenti  dco  possit  placere,  soUicite  eligas,  et  in  Anglo- 
rum  ecclesia,  que  adhuc  ad  fidem  noua  est,  institutione  precipua,  que 
de  multis  ecclesiis  colligere  potuisti  infundas.    Non  enim  pro  locis  res, 

10  sed  pro  bonis  rebus  loca  amanda  sunt.  £x  singulis  ergo  quibusque 
ecclesiis,  que  pia,  que  religiosa,  que  recta  sunt,  elige,  et  hec  quasi  in 
fasciculum  collecta,  apud  Anglorum  mentes  in  consuetudinem  depone.' 
U  htterrogatio  beati  Augustini:  *  Obsecro  quid  pati  debeat,  si  quis 
aliquid  -  furto  abstulerit  ?  *       If  Responsio  beati  Gregorii  pape  :       *  Hoc 

15  tua  fraternitas  ex  persona  furis  pensare  potest,  qualiter  valeat  corrigi. 
Sunt  enim  quidam  qui  habentes  subsidia  furtum  perpetrant ;  et  sunt 
alii  qui  in  hac  re  ex  inopia  delinquunt :  Vnde  necesse  est  vt  quidam 
minis  ^,  quidam  vcro  verberibus ;  et  quidam  districtius,  quidam  autem 
leuius  corrigantur.     Et  cum  pauIo  districtius  agitur,  ex  charitate 

20  agendum  est,  ct  non  ex  furore  :  quia  ipsi  hoc  prestatur  qui  corrigitur, 
ne  iehenne  ignibus  tradatur.  Sic  enim  nos  Rdelibus  tenere  discipli- 
nam  dcbemus,  sicut  boni  patres  carnalibus  filiis  solent,  quos  et  pro 
culpis  verberibus  feriunt,  ct  tamen  ipsos  quos  doloribus  affligunt 
habere  heredes  querunt,  ct  que  possident  ipsis  seniant  quos  irati* 

35  [injsequi  videntur.  Hec  ergo  charitas  in  mente  tenenda  est  et  ipsa 
modum  corrcctionis  dictat,  ita  vt  mens  extra  rationis  regulam  omnino 
nichil  faciat.  Addas  ctiam,  quomodo  ea  que  furto  de  ecclesiis  abstu- 
lerint  rcddere  debcant :  sed  absit  vt  ecclesia  cum  augmento  recipiat 
quod  de  terrenis  rebus  videtur  amittere,  et  lucra  de  vanis  querere.' 

30  ^'  Interrogatio  beati  Augustini:  Si  debeant  duo  germani  fratres 
singulas  sorores  accipere,  que  sunt  ab  illis  longa  progcnie  generate  ? 
H  Responsio  beati  Gregorii  pape:  *  Hoc  fieri  modis  omnibus  licet: 
Nequaquam  enim  in  sacris  cloquiis  inuenitur  quod  huic  capitulo  con- 
tradiccrc  videatur.        I1  Interrogatio  beati  Augustini:        Vsque  ad 

35  quotam  generationem  debeant  fideles  cum  propinquis  sibi  coniugio  co* 
pulari  ?  et  nouercis  [et]  cognatis  si  liceat  copulari  coniugio  ?  Responsio 
beati  Gregorii  pape  ^ :  *  Quedam  tcrrena  lex  in  romana  republica 
pcrmittit  vt  siue  frater  et  soror,  seu  duorum  fratrum  germanonim  vcl 
duarum  sororum  filius  et  filia  misceantur.    Sed  experimento  didi- 

40  cimus,  ex  tali  coniugio  sobolem  non  posse  succrescere,  et  sacra  lex 
prohibet  cognationis  turpitudinem  reuelare.  Vnde  necesse  est  vt 
iam  tertia  vcl  quarta  generatio  fidelium  licenter  sibi  iungi  debeat: 
nam  sccunda,  quam  prediximus,  a  se  omni  modo  debet  abstinere. 

*  om.  in  T.         ^  al.  aliquid  de  ecclesia.         '  al.  damnis.  *  E.  intim ;  T. 

irati ;  E.  T.  scqui.        *  pape  om.  in  T. 


Cum  nnticira  autem  miscere  graue  est  facinus,  quia  et  in  lege  scriptum 
est  :  **  Turpitudinem  paths  tui  non  reuelabis.**  Neque  eniin  patris 
turpitudincm  filius  reuelare  potest,  sod  quia  scriptum  est:  **enint 
duo  m  came  vna,"  qui  turpitudinem  noucrce,  que  vna  caro  cum 
patrr  fuit.  reuelare  presumpscrit,  profecto  patris  turpitudinem  reue-  5 
Uuit.  Cuni  cognata  quoque  miscere  prohibitum  est,  quia  per  iunctio- 
nrm '  prinrem  can>  fratris  fuerit  facta.  Pro  qua  re  ctiam  lohannes 
Ka;>(!%ta  rapitc  truncatus  (est) '  et  sancto  martyrio  consummatus.  cui 
n-n  r>t  dictum  vt  Christum  negaret,  et  pnt  Christi  confcssiiuic  occisus 
r^t  «4-d  quia  isdrm  dominus  noster  Ihesus  ChriMus  dixerat :  **ego  10 
«um  \rrita<*,"  quia  pro  veritate  lnhannes  (H*cisus  est,  videlicet  et  pro 
Chr>!i  vangumrm  fudit.  ijuia  vero  sunt  multi  in  Anglorum  gente 
qui.  iUim  .idhuc  in  infidelitate  essent,  huic  nephando  coniugio  dicuntur 
admix !i.  ad  fideni  venientes  adnionendi  sunt  vi  sc  abstineant,  et 
grai.r  \u*c  ense  peccatum  cognoscant;  trcmendum  dei  iudicium  15 
iHT'.^ant.  nr  pro  carnalt  dilei^tinnr  tormenta  etrrni  cruciatus  incurrant. 
N'-n  turnrii  pr«i  hac  re  cor|)«iris  et  sanguinis  di»mini  communione 
pr.ujndi  !«unt.  ne  in  eis  ilU  vlciM-i  videantur  in  quibus  se  |>er  igno- 
rantuim  ante  lauacrum  baptinmatis  astrinxerunt.  In  hoc  enim  tern- 
pivrr  Hand  a  ecclcMa  quedam  |M*r  feruorem  corrigit,  quedam  per  10 
mat.Hi:rtudmrm  tnlrrat,  quedam  per  con*»iderationem  dissiniulatt 
aiqur  ita  |>«inat  et  di>MmuIat,  vt  *«e|>e  malum  quod  aducrsatur  por* 
ur.<l  •  ct  di<»**imuland«»  cumpcMMt.  Omm^s  autrni  qui  ad  fidem 
\rn.iint.  adnionrndi  sunt  ne  talc  aliquid  audrant  pcr|>rtrare.  Si  qui 
autrm  |M-r{i«>traurnnt,  coqxiris  ct  sanpiinin  domini  communione  15 
;^r.<.:ar*.di  ^unt :  Ouia  Mcut  in  *  his  qui  }>er  ignorant iam  frccmnt,  culpa 
j:f,.:atf-nu<»  ti^rranda  est,  ita  in  his  fort  iter  insequmda  qui  non 
••nrtiiunl  Mirndo  prrcarr.*  •"  In/rrn>4^it/io  hrati  Aut^stmi:  Si 
^r^  r;<jti:tj^  iCinrrii  magna  intrhacrt,  vt  rpi^copi  nt»n  t'acilc  valeant 
.'■:  ..•■njir,  jki\  drl>rat  Mnc  alit»rum  rpiMu|>onim  prcscntia  cpiscopus  30 

-fil  run  .*  •■  He.sfimsnn  httih*  (ifri^iifu  /^tf^* :  *  Kt  quidcm  in 
Ar.i;!  'rum  ri-rlr«ia.  m  qua  adhuc  suliis  tu  rpi*icitpus  inucniri».  ordi- 
narr  r;.i<M..piini  n«in  alitcr  nisi  Mnr  cpiM-npiH  p(»tes ;  nam  quando  de 
*.a!..  -»  rjki^-iipi  vrniunt,  qui  in  ordinntionc  rpiHi-iipi  tcHtrs  anHiMant  ? 
's^i*  !r  jt'-rnitatrm  tuam  ita  voluinus  rpis(-(i|MiH  ordinarc.  \'t  ipsj  »ibi  35 
r-..^.-.}!!  l<.fip*ti  mtrruallo  minimc  di^uingantur :  quatinun  nulla  Mt 
^f- •-^«;tJH.  \i  in  ordinatii>nc*  rpiM'opi.  pa**torrs  quiNjuc  alii  qui>rum 
;irr  w^ lit ui  \aMr  est  vtili<(.  t'.i«'iir  dcU'ant  ctmucnire.  Cum  igitur  auc- 
t-rr-  fSr<*  Ita  furrint  rpis4-opi  m  propinquis  Mbi  Im-is  ordinati,  |>er 

^nit-.A    rpi^-.i{Hirum  orduiiitio    ^inc    aggrrgatis  tribus  vel   quatuor  40 
r;«t%ri»pi%  tirn  n<m  debet.     Nam  in  ipsis  rebus  spiritualibus,  vt  sa- 
pieriSrr  rt   mature  disp«>nantur,  exrmpluin   trahcre  a  rebus  etiani 
.arr.al.bus   p*»»sumus.     Certe   cnim   dum  coniugia   in   mundo   cclc* 
t>rar-.;ur.  toniugati  quique  conu«Hantur,  vt  qui   in  via   iam  coniugii 

'  «•'  cv«iuDctM»caL  '  om.  in  T.  K.  '  in  om.  in  T.  *  om.  in  T. 

G 


82  ji^oDa  legenua  angtte. 

precesserunt,  in  subsequentis  quoque  copule  gaudio  misceantur. 
Cur  non  ergo  ct  in  hac  spirituali  ordinatione,  qua  per  sacrum  minis- 
terium  homo  deo  coniungitur,  tales  conueniant,  qui  vel  in  profectu^ 
ordinati  episcopi  gaudeant,  vel  pro  eius  custodia  omnipotenti  deo 
5  preces  pariter  fundantV  II  hiterrogatio  beati Augusiim :  'Qua- 
liter  dcbemus  cum  Galliarum  atque  Britanniarum  episcopis  agere  ? ' 
%  Responsio  beati^  Gregorii pape^ :  *  In  Galliarum  episcopis  nullam 
tibi  auctoritatem  tribuimus  :  quia  ab  antiquis  predecessonim  meonim 
tempo ri bus  pallium  arelatensis  episcopus  accepit,  quern  nos  priuare 

lo  auctoritate  perccpta  minime  debemus.  Si  igitur  contingat  vt  frater- 
nitas  tua  ad  Galliarum  prouinciam  transeat,  cum  eodem  arelatense 
episcopo  debet  agere,  qualiter,  si  qua  sunt  in  episcopis  vicia,  corri* 
gantur.  Qui  si  forte  in  discipline  vigore  tepidus  *  existat,  tue  frater- 
nitatis  zelo  accendendus  est    Cui  etiam  epistolas  fecimus  vt  cum  tue 

15  sanctitatis  prcsentia  in  Galliis,  et  ipse  tota  mente  subueniat,  et  que 
sunt  creatoris  nostri  iussioni  contraria,  ab  episcoporum  moribus  com- 
pescat.  Ipsos^  autem  extra  auctoritatem  propriam  episcopos  Gallia- 
rum iudicare  non  poteris  ;  sed  suadcndo,  blandiendo,  bonorum  quo- 
que openim  eis  imitationem  monstrando,  prauorum  mentes  ad  sancti- 

20  tatis  studia  reforma :  Quia  scriptum  est  in  lege : ''  Per  alienam  messem 
transiens  falcem  in  eam  mittere  non  debet,  sed  manu  spicas  conte- 
rcre  ct  manducare."  Falcem  enim  iudicii  mittere  non  potes  in  ea 
segcte  que  altcri  videtur  esse  commissa ;  sed  per  affectum  boni 
opcris  frumcnta  dominica  vitiorum  suorum  paleis  expolia,  et  in 

25  ecclesie  corpore  monendo  et  persuadendo  quasi  mandendo  •  conueite. 
Quicquid  vero  ex  auctoritate  agendum  est,  cum  predicto  arelatense 
episcopo  agatur,  ne  pretcrmitti  possit  hoc  quod  antiqua  patnun 
institutio  inuenit.  Britanniarum  vero  omnes  episcopos  tue  fratemi- 
tati  committimus,  vt  indocti  doceantur,  iniirmi  persuasione  robo- 

30  rentur ',  peruersi  auctoritate  corrigantur.*  IT  InterrogaUo  beaM 
AugusUni:  Si  pregnans  mulicr  debeat  baptizari?  aut,  postquam 
gcnuerit,  post  quantum  tcmpus  possit  ecclesiam  intrare  ?  aut  etiam, 
ne  morte  preoccupetur  quod  genuerit,  post  quot  dies  hoc  liceat  sacri 
baptismatis  sacramenta^  suscipere?  aut  post  quantum  tempus  huic 

35  vir  suus  possit  in  carnis  copulatione  coniungi  ?  aut  si  menstrua  con- 
suctudinc  tenetur,  an  ecclesiam  intrare  liceat,  aut  sacre  communionis 
sacramcnta "  percipcre  ?  aut  vir  sue  coniugi  permixtus,  priusquam 
lauctur  aqua,  si  ecclesiam  possit  intrare,  vel  etiam  ad  misterium 
communionis  sacrc  acccdcre  ?    Que  omnia  •  rudi  Anglorum  genti 

40  oportet  habcri  comperta.  I1  Responsio beaii^^  Gregqriipape:  'Hoc 
non  ambigo  fraternitatem  tuam  esse  rcquisitam,  cui  iam  et  responsum 
reddidisse  me  arbitror.    Sed  hoc  quod  ipse  dicere  et  sentire  potuistiy 

*  E.  profecto;  T.  profectu;  at.  provectu.         "  £.  fundantur.  ■  cm.  inT. 

*  E.  trepidus.       *  al.  Ipse.       •  E.  mandando.      '  E.  roborantur.       •  E.  sacriL 

•  T.  omni.  ***  om.  in  T. 


De  ^ancto  aupstino.  83 

credo  quia  mea  apud  te  volueris  responsione  firmari.  Mulier  etenim 
pregnans  cur  non  debeat  baptizari,  cum  non  sit  ante  omnipotentis 
dei  oculos  culpa  aliqua  fecunditas  carnis  ?  Nam  cum  primi  parentes 
nostri  in  paradiso  deliquissent,  immortalitatem  quam  acceperant 
recto  dei  iudicio  perdidenint.  Quia  itaque  idem  omnipotens  deus  5 
humanum  genus  pro  culpa  sua  funditus  extinguere  noluit,  et  im- 
mortalitatem homini  pro  peccato  suo  abstulit,  et  tamen  pro  benigni- 
tate  sue  pietatis,  fecunditatem  ei^  sobolis  reseruauit.  Quod  igitur 
nature  humane  ex  omnipotentis  dei  dono  seruatum  est,  qua  ratione 
poterit  a  sacri  baptismatis  gratia  prohiberi  ?  In  illo  quippe  mysterio,  10 
in  quo  omnis  culpa  funditus  extinguitur,  valde  stultum  est  si  donum 
gratie  contradicere  posse  videatur.  Cum  vero  enixa  fuerit  mulier, 
post  quot  dies  debeat  ecclesiam  intrare,  testamenti  veteris  precep- 
tione  didicisti,  vt  pro  masculo  diebus  trigintatribus^,  pro  femina 
autem  diebus  sexagintasex  debeat  abstinere.  Quod  tamen  sciendum  15 
est  quod '  in  misterio  accipitur  *.  Voluptas  etenim  carnis,  non  dolor 
in  culpa  est ;  in  carnis  commixtione  voluptas  est,  nam  in  prolis 
prolatione  gemitus.  Vnde  et  ipsi  prime  matri  omnium  dicitur :  "  in 
dolore  paries."  Si  itaque  enixam  mulierem  prohibemus  ecclesiam  in- 
trare, ipsam  penam  suam  in  culpam  deputamus.  Baptizare  autem  [vel]  20 
enixam  mulierem,  vel  hoc  quod  genuerit,  si  mortis  periculo  vrgetur, 
vel  ipsam  hora  eadem  qua  gignit,  vel  hoc  quod  gignitur,  eadem  qua 
natum  est,  nullo  modo  prohibetur :  quia  sancti  misterii  gratia,  sicut 
viuentibus  atque  discementibus  cum  magna  discretione  prouidenda 
est,  ita  his  quibus  mors  imminet,  sine  vlla  dilatione  offerenda  ;  ne  25 
dum  adhuc  tempus  ad  prebendum  redemptionis  misterium  queritur, 
intenieniente  paululum  mora  inueniri  non  valeat  qui  redimatur.  Ad 
eius  vero  concubitum  vir  suus  accedere  non  debet,  quoadusque  qui 
gignitur  ablactatur.  Praua  autem  in  coniugatorum  moribus  consue- 
tudo  surrexit  vt  mulieres  filios  quos  gignunt  nutrire  contempnant  30 
eosque  aliis  mulieribus  ad  nutriendum  tradant :  Quod  videlicet  ex 
sola  causa  incontinentie  videtur  inuentum,  quia  dum  se  continere 
nolunt,  despiciunt  lactare  quos  gignunt.  He  itaque  que  filios  suos 
ex  praua  consuetudine  aliis  ad  nutriendum  tradunt,  nisi  purgationis 
tempus  transient  ^  viris  suis  non  debent  admisceri ;  quippe  quia  et  35 
sine  partus  causa,  cum  in  consuetis  menstruis  detinentur,  viris  suis 
raisceri  prohibentur,  ita  vt  morte  lex  sacra  feriat  si  quis  vir  ad 
menstruatam  mulierem  accedat.  Que  tamen  mulier  dum  consue- 
tudinem  menstruam  patitur,  prohiberi  ecclesiam  intrare  non  debet, 
quia  ei  nature  superfluitas  in  culpam  non  valet  reputari,  et  per  hoc  40 
quod  inuita  patitur  iustum  non  est  vt  ingressu  ecclesie  priuetur. 
Nouimus  namque  quod  mulier  que  fluxum  patiebatur  sanguinis,  post 
tergum  domini  humiliter  veniens,  vestimenti  eius  fimbriam  tetigit, 

*  T.  E.  esse.     *  T.  tres.     '  al.  quia.     *  om. :  Nam  si  hora  eadem  qua  genuerit, 
actura  gratias  intrat  ecclesiam,  nullo  peccati  pondere  gravatur.     '  £.  transierint. 

G  2 


84  Bona  Vegtvm  anglie. 

atque  ab  ea  statim  sua  infirmitas  recessit.  Si  er^go  in  flozu  «flngiiini^ 
posita  laudabiliter  potuit  domini  \'estimentiim  tangere»  cur  que  men* 
stnium  sanguinis  patitur,  ei  non  liceat  domini  ecdesiam  intrare? 
Sed  dices :  illam  infirmitas  compulit,  has  vero  de  quibus  loquimur 
5  consuetudo  constringit.  Perpende  autem,  charissime  frater,  quia 
omne  quod  in  hac  mortali  came  patimur  ex  infirmitate  nature  est, 
digno  dei  iudicio  post  culpam  ordinatum.  Elsurire  namque,  sitire, 
estuare,  algere,  lacessere,  ex  infirmitate  nature  est :  £t  quid  est  aliud, 
contra  famem  alimenta,  contra  sitim  potum,  contra  estum  auras,  contra 

10  frigus  vestem,  contra  lassitudinem  requiem  querere,  nisi  medica- 
mentum  quidem  contra  egritudines  'explorare  ?  Femine  itaque  et 
menstruus  sui  sanguinis  fluxus  egritudo  est.  Si  igitur  bene  pre- 
sumpsit  que  vestimentum  domini  in  ^  languore  posita  *  tetigit ;  quod 
vni  persone  infirmanti  conceditur,  cur  non  concedatur  cuncds  mulie- 

15  ribus,  que  nature  sue  vitio  infirmantur?  Sancte  autem  communionb 
misterium  in  eisdem  diebus  percipere  non  debet  prohiberL  Si 
autem  ex  veneratione  magna  percipere  non  presumpsit,  laudanda 
est;  sed  si  perceperit,  non  iudicanda.  Bonanim  quippe  mentium 
est,  et  ibi  aliquando '  culpas  suas  agnoscere  vbi  culpa  non  est ;  quia 

20  sepe  sine  culpa  agitur  quod  venit  ex  culpa.  Vnde  etiam  cum  esuri- 
mus,  sine  culpa  comedimus,  quibus  ex  culpa  primi  hominis  Return  est 
vt  csuriamus.  Menstrua^  enim  consuetudo  mulieribus  non  aliqua 
culpa  est,  videlicet  que  naturaliter  accidit.  Sed  tamen  quod  natura 
ipsa  ita  viciata  est,  vt  etiam  sine  voluntatis  studio  videatur  esse 

35  polluta,  ex  culpa  venit  vitium,  in  quo  se  ipsa  qualis  per  iudicium 
facta  sit,  Humana  natura  cognoscat,  et  homo  qui  culpam  sponte 
pcrpctrauit,  reatum  culpe  portet  inuitus.  Atque  ideo  femine  cum 
scmetipsis  considerent,  et  si  menstrua  consuetudine  ad  sacramentum 
dominici  corporis  et  sanguinis  accedcre  non  presumant,  de  sua  recta 

30  consideratione  laudande  sunt  Dum  vero  percipiendo  ex  religiose 
vite  consuetudine,  eiusdem  misterii  amore  rapiuntur,  reprimende, 
sicut  prediximus,  non  sunt.  Sicut  enim  in  testamento  veteri  exte- 
riora  opera  obseruantur,  ita  in  testamento  nouo,  non  tam  quod 
extcrius  agitur,  quam  id  quod  interius  cogitatur,  soUicita  intentione 

35  attenditur,  vt  subtili  sentcntia  puniatur.  Nam  cum  multa  lex  velut 
immunda  manducare  prohibeat,  in  euangelio  tamen  dominus  dicit: 
**non  quod  intrat  in  os,  coinquinat  hominem;  sed  que  exeunt  dc 
ore,  ilia  sunt  que  coinquinant  hominem '' ;  atque  paulopost  subiedt 
exponens :   "  ex  corde  exeunt  cogitationes  male."    Vbi  vbertim  in- 

40  dicatum  est  quia  illud  ab  omnipotente  dco  pollutum  esse  in  opere 
ostcnditur  quod  ex  pollute  cogitationis  radice  generatur.  Vnde 
Paulus  quoque  apostolus  dicit :  **  Omnia  munda  mundis,  coinquinatis 
autem  et  infidelibus  nichil  mundum";  atque  mox  eiusdem  causam 

^  £.  in  ilia.         '  T.  £.  postca.         '  a/,  aliquo  mode.         *  £.  Menaterna. 


De  ^ancto  9ti0U0tftio.  85 


rr.inquinationis  annuncians  subiungit:  "coinquinata  sunt  cnim  et 
mrn%  c«»ruin  et  conscientix'*  Si  ergo  cibus  immundus  non  est,  cui 
rAcns  immunda  non  fuerit ;  cur  quod  munda  mente  mulicr  ex  natura 
patitur,  ri  in  immundiciam  dcputatur?  Vir  autem  cum  propria  con- 
lujjr  d<*rmirns,  nisi  lotus  aqua,  intrarc  ccclcsiam  non  debet:  scd  5 
nrtfiic  lotuit  intrare  statim  debet  Lex  autem  veteri  populo  precipit 
\i  mixtu^  vir  mulieh,  et  lauari  aqua  debeat,  et  ante  solis  (x>casum 
rrr!r^zani  nnn  intrare.  ijuod  tamen  spiritualiter  intelligi  potest :  quia 
rr.uhrri  \ir  miscetur  quando  illicitc  concupiscentie  animus  in  cogita- 
t.«>nr  per  dclcctationem  coniungitur,  quia  nisi  pnus  ignis  concu-  to 
p:!M-entir  a  mente  defcrueat,  dignum  sc  congregationi  fratrum  estimare 
n«-n  drbct,  qui  sc  grauari  per  nequitiam  praue  voluntatis  udet. 
f^Kjjmiit^  de  hac  re  diuerse  hominum  nationes  diuersa  sentiant,  atque 
alij  (uMtKlire  videantur,  Romanorum  tamen  semper  ab  antiquioribus 
%«u«%  t'liit.  |)«>st  ammixtionem  proprie  coniugis,  et  lauachri  purifica-  15 
t:>nrm  qurrcrc  et  ab  ingressu  et-clesic  paululum  reuerenter  abstinere. 
Nr<  hrc  dirrntes,  rul|>am  drputamus  esse  coniugium ;  sed  quia  ipsa 
UviiA  admixtiti  t-fiiiiugis  sine  voluptate  carnis  fieri  non  potest,  a  sach 
i««  1  ingrc^^u  ab<»tmendum  est,  quia  voluptas  ipsa  esse  sine  culpa 
nu!lairniii  |>c>trst.  Nun  enim  de  adult rrio  vel  fornicatione,  sed  de  30 
Irgitim-t  omiugici  natun  fucrat  qui  dicebat :  **  Kcce  enim  in  iniquita- 
t.\tM%  ronrrptus  sum.et  m  delii-tis  {>eperit  me  mater  mea."  Qui  cnim 
ip.  ir.if{Uitatibu%  %c  concept um  ntaicrat,  a  delicto  se  natum  gemebat : 
quia  pi>rtAt  xn  ramo  humorem  vicii.  qucm  traxit  ex  radice.  In  quibus 
Lamrn  \crbiH  nnn  admixtiimem  c«iniugum  iniquitatcm  nominal,  sed  15 
ap^am  Mdrlicet  v<iluptatem  admixlionis.  Sunt  etenim  mult«i  que 
L.  .ta  ar  Irgitiina  hunt,  et  tamrn  in  eorum  actu  aliquatcnus  t'rdamur : 
Si-iii  «ir|>r  ira<K-endo  cul|»as  insequimur,  et  tranqutllitatem  in  nobis 
ar..rTu  {K*nurbanuis ;  et  cum  rrctum  Mt  quod  agitur,  n<»n  est  tamen 
a;;>r"t*jtiile  qutnl  m  et»  animuH  |>rrturbatur.  Contra  vitia  quippe  30 
d'*  nqurntiiini  iratun  furrat  qui  <tit-cl)at  :  "turbatusest  pre  ira  ih-uIus 
rrruv"  Oiiia  rnim  non  valet  niM  tranquilla  mens  in  ctmtempLitionis 
w  Liirni  «u*k|»rndrre»  m  ira  Mium  m-ulum  turliaium  dolebat  quia 
tt.i.r.i  ntalr  actum  dror^um  inMM|uitur,  ci>n fundi  atqur  turl>ari  a  sum* 
-*-.  r ■.:;!)  t •.ntrmplatii>nr  cof^rbatur.  Kt  laud.ibiliA  ergo  v%X  ira  contra  J15 
-. .!  .;rn.  et  tamrn  mi*leHta.qui.i  turbatuin  se  aliqucm  rratum  incurrisse 
r%s.:7;jlMt.  (>|>«irtrt  itaquc  IrKitima  carnin  copula  \t  causa  pn»lis  sit, 
r  -:  v<'itjpiali%;  et  carnit  coiniiiixtit>.crcMndonim  lilierorum  sit  gratia, 
r\  r.  Kjij^faitio  vitiofum.  Si  quis  vem  niia  coniugr,  non  cupidinc 
.  !'.;;*tati^  raptun.  sed  ^•himniodn  rrrandonim  libcri»rum  gratia  \-t it ur,  40 
»*<r  pP'frrto  iiiue  dr  ingfrssu  r«  1  lr»»ir,  siru  de  sumcndo  dominici 
(  r;»>ris  %anguini«)ue  miMcrio,  ^\u>  est  ludicio  relinquendu^ :  Oiiia  a 
r.  -h:^  pr'>liil>en  non  del>rt  ai«i|>rrr,  qui  in  ignr  fMiMtus  nes4-it  arderr. 
I  ^Tv.  \rr*t  n<»n  amor  u|>tande  v>lxiti'«.  scd  voluptas  doniinatur  in  o|K*re 
<    rimixtioms :   hAbcnC  contuges   etiam  de   sua  commixtione  quod  45 


86  Bona  legenna  angUe. 

doleant.  Hoc  enim  eis  conccdit  sancta  predicatio,  et  tamen  de 
ipsa  concessione  metu  animum  concutit.  Nam  cum  Paulus  apos- 
tolus diceret :  ''  qui  se  continere  non  potest,  habeat  vxorem  suam " 
statim   subiungere   curauit :    "  Hoc   autem    dico   secundum    indul- 

5  gentiam,  non  secundum  imperium."  Non  enim  indulgetur  quod 
licet,  quia  iustum  est  Quod  igitur  indulgeri  dixit,  culpam  esse 
demonstrauit.  Vigilanti  vero  mente  pensandum  est  quod  in  Syna 
monte  dominus  ad  populum  locutunis,  prius  eundem  populum  ab- 
stinere  a  mulieribus  precepit.    Et  si  illic  vbi  dominus  per  creaturam 

10  subditam  hominibus  loquebatur,  tanta  prouisione  est  mundicia  cor- 
poris requisita,  \t  qui  verba  dei  percipcrent  mulieribus  mixti  non 
essent:  quantoniagis  mulieres,  que  corpus  domini  omnipotentis 
accipiunt,  custodire  in  se  mundiciam  carnis  debent,  ne  ipsa  inestima- 
bilis  misterii  magnitudine  grauentur?    Hinc  etenim  ad  Dauid  de 

1 5  pueris  suis  per  sacerdotem  dicitur,  vt  si  a  mulieribus  mundi  essent, 
panes  propositionis  acciperent,  quos  omnino  non  acciperent,  nisi 
prius  mundos  eos  Dauid  a  mulieribus  fateretur.  Tunc  autem  vir  qui 
post  admixtionem  coniugis  lotus  aqua  fuerit,  etiam  sacre  communionis 
misterium  valet  accipere,  cum  ^  ei  iuxta  preiinitam  sententiam,  etiam 

20  ecclesiam  licuerit  intrare.*  II  Interrogatio  beaii  AugMsHni:  Si 
post  illusionem  que  per  sompnium  solet  accidere,  vel  corpus  domini 
quilibet  accipere  valeat,  vel,  si  sacerdos  sit,  sacra  misteria  celebrarc  ? 
%  Responsio  beati  Gregoriipape  *  .•  *  H  unc  quidem  testamentum  vetcris 
legis,  sicut  in  superiori  capitulo  iam  diximus,  pollutum  dicit,  et  nisi 

If,  lotum  aqua,  ei  vsque  ad  vesperum  intrare  ecclesiam  non  concedit 
Quod  tamen  aliter  populus  spiritualis  intelligcns,  sub  eodem  intel- 
lectu  accipiet  quo  prefati  sumus :  quia  quasi  per  sompnium  illuditur 
qui  temptatus  immundicia,  veris  imaginibus  in  cogitatione  inquinatar. 
Sed  lauandus  est  aqua,  vt  culpas  cogitationis  lachrymis  abluat;  et 

30  nisi  prius  ignis  temptationis  recesserit,  reum  se  quasi  vsque  ad 
vesperum  cognoscat.  Scd  est  in  eadem  illusione  valde  necessaria 
discretio,  que  subtiliter  pensare  debcat  ex  qua  re  accidat  menti 
dormientis.  Aliquando  enim  ex  crapula,  aliquando  ex  nature  super- 
fluitate  vel  infirmitate,  aliquando  ex  cogitatione  contingit    Et  quidem 

35  cum  ex  nature  superfluitate  vel  infirmitate  euenerit,  omnino  hec 
illusio  non  est  timenda,  quia  banc  animum  nescientem  pertulisse 
magis  dolendum  est  quam  fecisse.  Cum  vero  vltra  modum  appetitus 
gule  in  sumendis  alimentis  rapitur,  atquc  idcirco  humorum  recepta- 
cula  grauantur,  habct  exinde  animus  aliquem  reatum,  non  tamen 

40  vsque  ad  prohibitionem  percipiendi  sancti  misterii,  vel  missanim 
solempnia  celebrandi:  cum  fortasse  aut  dies  fcstus  exigit,  aut  ex- 
hiberi  misterium,  pro  eo  quod  sacerdos  alius  in  loco  deest,  ipsa 
necessitas  compellit.  Nam  si  assunt  alii  qui  implere  ministeriom 
valeant,  illusio  pro  crapula  facta  a  perceptione  sacri  misterii  pro- 
^  T.  E.  cui.  •  pape  om.  in  T. 


De  %ancto  9u0U0tfno.  87 

h:brrr'  non  debet,  scd  ab  immolationc  sacri  mistcrii  abstincre  (\t 
irtMtr«-r  ■  humilitcr  debet :  %i  tamcn  dormientis  mentcm  turpi  imaf^ina- 
i:'>nr  n*»n  rf>nrus»cnt.  Nam  sunt  quibus  ita  plerumque  illusio  nas- 
iitiir.  \t  ronim  animus,  etiam  in  94>nipno  corporis  positus,  turpibus 
inia;::n.itMnibu9  mm  fcdetur.  Qua  in  re  vnum  ibi  ostenditur,  ipsa  5 
w.vn^  rca,  nun  tamcn  su<»  iudioio  lil>era,  cum  sc,  <rt»i  dormienti 
^-••qk<>rc  nit  hil  mcminit  vidissc,  tamcn  in  vif^iliis  corfMiris,  mcminit 
jn  :ru*luuii-m  cccidisse.  Sin  vcro  ex  tuqM  cogitatione  vif^ilantis  oritur 
illu^.*'  <l>»niiicnti!i.  |>atct  animo  reatus  suus:  Vidct  cnim  a  qua  radice 
:ri.jij.n.iii»i  ilia  ppH'CHserit,  quia  quod  co^itauit  scicns,  h«»c  pertulit  10 
r\r%<  irfi-.  S<-d  |>cn'^in(lum  ei»t,  ipsa  co^itatio  Nirum  suKK<^^<i*^ne,  an 
ilf  Iri  tJtMnc,  vrl.  qu<Ki  maius  est,  peccati  consensu  accident.  Tribus 
rtrri:m  m«Kli4  mipletur  omne  pcccatum  :  videlicet  suggestione,  delec- 
ijti> •!)#-.  iiinsrnMi.  SuRRcstio  quippc  tit  |H*r  dyal>olum.  delectatio  per 
.  arn«  rn,  con^enMis  \>er  spiritum  :  CJuia  et  primam  culpam  serpens  15 
*-k'*:'  **^i<»  Kua  \rrii'  vclut  candclectatacst,  Adam  vcro  velut  spiritus 
o«<n^'  n-it  Kt  nc«-es!uria  est  maf^na  di^crctio.  vt  inter  sugf(estionem 
aifju*-  drlritatitincm.  inter  ddectationem  et  consensum,  iudcx  sui 
iniiTiii«ft  prrsidcat.  Cum  enim  maliKnus  spiritus  |>eccatum  sugf^erit 
tn  mmtc,  !ii  nulla  |>ecrati  drlectatin  sequitur,  omnino  |>erpetratuin  so 
n.n  rM  :  Cum  vcm  dclcctare'  cam  ccperit,  tunc  |)eccatum  incipit 
-*. j««  1 .  Si  autcm  ex  delil»eratione  ccmsentit.  tunc  peccatum  co^noscitur 
;«rrn.  1.  In  suKKcMiiinc  igitur  |>eccati  semen  *  est.  in  dclcctationc  fit 
r.'.jtrini*  ntiini.  in  CMiisenMi  pertcctio.  Kt  sr|>e  continpt  vt  Iuk-  quod 
mjiLi*:iii«  Hpiritu^  H<-minat  in  cogitatmnr.  cam  in  di-lectationeni  trahat :  9$ 
r.r%  tani'-n  jiiiuia  ridein  delectation!  oiii?»enti.ii.  Kt  cum  cam  delec- 
ts'r  I  Htur  anini<»  nr<|ueat,  ip*»c  tamcn  animus  caniis  voluptatibus 
rr ill.  tariv  in  drlrctatumr  carnali  alif)iio  m<K)ii  ligatur  inuitus,  vt  ei  ex 
'jt:..ni-  •••ntradicat  ne  conscntiat,  rt  tamrn  delci  tationc  hiatus  sit, 
**••!  Ii«:.iiuni  HT  vrhrinrnter  inKemiHt>;it.  Vndc  et  illecelestis  exrrcitus  30 
prrx  t{.i:M<i  mitrs  f''*!^)^'^*^^  diccns :  **  Vidn*  aiitem  aliain  legrm  in 
-rrm»»ri%  inn*  rrpUKnantem  lejji  mentis  mrc,  et  captiiium  me  du« 
^rntrrn  in  legem*  jirccati,  que  est  in  membris  meis."  Si  autem 
'A(rf juu«  er.it,  minime  pugnalMt.  Sed  et  piii^nabat :  quapropter  et 
'  j;>!;iii:«  erat.et  pugnabat :  iKitur  legi  mentis  lex  que  in  membns  est  35 
r«-«.'..^nj|iat.  Si  .lutem  pUKualMl,  captiuus  mm  erat.  Kcee  it«iquc 
^  rr   .  r-sf  .\-t  ha  flixenm»  raptiuus  et  lilier :  Librr  ex  iusticia  quam 

'!.!-*:. 5    f  jpimus  e«  flelectatume  quam  |)«irtat  inuitus/ ilucusque 

rr«;..t-.sii.nrs  \trAtt  pa|ie  (fregofii  .id  con su Ita  reuerendis^imi  antistitis 
A  .zij^tini.     Kpisfiilam  vepi  quam  se  arcKitensi  episcii|it>  fecisse  corn-  40 
r-**".— .  -rjt.  ad  VirKilium  Ktheru  suicess<»rem  dederat :  cuius  hec  furma 
•-M  •  Keuerendi^sinifi  et    H^iiirtissmM   fratri   VirgihiJ  epis4in>o', 

*»rr^   r.iis    seruus    seruonim   del.     Quantus  sit  alVe*-tUH  venientilms 

1     i     {'fuhibrn.         '  a/  om  *  fi/  •Irlrifan.         *  T.  bi  inrn% ;  «/.  milium 

«.    irfr  *  «/.  corpi»ci»|Mi.      % 


S8  ji^ima  LesenDa  angtte. 

spontc  fratrihus  imi>cndcndiis,  ex  co  quod  plcnimquc  solrnt  chan- 
tatis  rausa  iniiitari,  cognosi^itur.  Et  idco,  si  communcm  fratrcm 
AnKti*^tiiuim  cpi^mptim  ad  vos  venire  continent,  ita  ilium  dilccti<- 
vcsira.  sirul  derel,  aflectiiosc  dulcitcrqiic  su*H'ipiat,  \t  ct  ipsum  imh 
f  solatidiiis  MIC  Ixmo  rcfoticat.  ct  alios,  qiialitcr  fratcrna  chant a> 
colcnda  sit.  (imrcat.  Kt  qiioniam  sepiiis  euciiit  vt  hi  qui  U*ngc  nunt 
positi.  prills  ab  aliis.  que  sunt  cmendanda  cognoscant :  si  quas  furtr 
fratcrnitati  vest  re  sarerdotum  vel  ali(»rum  oulpas  intulcht.  vna  run*, 
eo  residrntcs  subtili  eunrta  inucsti^atinnc  perquiritr,  et  ita  vim  in  ra 

10  que  drum  i>tVcndunt  et  ad  iracundiam  prou«»i'ant,  districtos  ac  m>1< 
licitos  exhil>ete,  vt  ad  alioruni  mirndatinnem  et  vindieta  luliiahilrni 
feriat,  et  inn<M-rntrni  falsa  opinio  non  aDligat.  Deus  te  iiiculuinem 
custodial,  reuerendissime  frater.  Data  die  deeinia  kalcndaruni  lulia- 
runi,  iiiiprrante  duinino  nt»stn>  Maurit  io  Ti)>erii»  piissinii>  AuguMo 

15  anno  nontxlrriinn,  ]x>st  itmsulatuni  *  eiusdcm  doniini  nostn  anm^ 
<K*tau<KUvinii>,  indictione  ipiarta.'  Pretrrea  i<U-ni  |iapa  Cfrr^onu^ 
Augustino  rpisro|>4i,  quia  su^j^esserat  ei  multam  quidcm  sibi  r?iAc 
niesMMii,  scd  o|K'rari«>s  pauoi>.  mi^it  cum  pretatis  suis  legatani^ 
plures  riM)|x-ratnres  ar  vrrbi  ministms  :  in  quibus  primi  rt  prccipui 

JO  erant  Mcllitus,  lustus.  Taulinus.  Kutinianus;  et  pvr  eo*»  grneralitrr 
vniucrsa  que  ad  rultum  erant  ar  ministerium  eccleHie  nrcesvana. 
vasa  vid<'lit-(t  ^arra.  rt  vestimeiita  altarium. ornamenta  qumjuc  rcclc- 
siarum.  rt  ^at ndotalia  vel  rlrriralia  indumenta,  sanrttmim  ctiam ' 
a|>ost«ilorum    at:    martyruni    rrliquias,   nevnon    et   oHiirr^    plurimo*. 

.'5  Mi'^it  rtiam  littrras  in  quilius  siv;nitit*at  sr  ri  |>alliuni  dirrxi<»-«r.  Mmu! 
rt  in>inuat  qualitrr  rpisri)po<^  in  Hritannia  ci»n*«tituere  drbui^vf. 
(Juarum  littrrarum  istr  v^i  trxtus  :  *  Keurrrndi-smio  rt  sanrti«- 
siuM  ti.ilri  Auj^ustinn  r«K-pisr«»|M».  (*freKt»rius  seruus  *»cnj*iruni  dci. 
(.'um  rrttum  sit  pro  nmnip«>tentr  iU-a  laborantibus  inetlabdia  ctrmi 

;.'  rr^ni  pn  mi.i  rr^-ruari ;  nol>is  tamrn  ris  iwcv^***'  r-t  hiinoruni  l>rnc- 
fh  la  tnburrr.  \t  in  ^pintualis  n|>4Tis  studi«i  c*x  remuncrationr  valeant 
niulti|ili<  ius  iii<«ud.irr.  Kt  quia  iiou.i  An^lorum  rt*  irnia  ad  <tmni* 
poll  nti-^  d<  I  j^ratiam,  r«HUni  domino  larjiu-nir.  rt  te  LO»<irantr  jirr 
dth  ta  rst.  v-^iiin  tibi  pallii  in  va  iul  s.i|.i  miss;irum  siilrnipnia  ai^rnda 

;..-  t'iii)«  <  diinti<< :  Ita  \t  prr  Ima  siu^iil.i  dui«l«-t  irii  rpis«iij»iis  i>rdmc«.  qut 
tU(-  snbi.it  I-. tut  ditiMiii.  (]uatinn<<  li>nd<iiii(-iivi<.  *  riuitati**  rpiMopus 
SI  iii|Hr  iiii|H>stfTum  a  syni»c|u  ppiptia  drlM-at  C'»ns*-rran,  atqur 
hciiiiii>.  p.illiiiiii  .lb  h.n  *«.ini  t.i  rt  ap««^l«>Iii-.i.  tin  driiauttorr  dr^rruh*. 
sttlr   p(  II  ipi.it.     Atl   Kb'it.tiam  vrr<>  t  luit.itnn  xohimus  *  rpi^  npum 

40  mitti  rt  qui  in  ip*<r  ludi*  .iu<  mn  onlinari  '  ;  ita  dumtaxat,  \t  si  radrm 
tiuit.i^  I  urn  tinitiiiiis  l^i  is  \«-rbuiit  dd  rrrr^H-rit,  ipM*  qut^qur  du«>- 
(K<iiM  (pi-«i>ip«is  onlitK  t.  (t   nutrnpiijitani  hi>ii*>re  |>rrtruatur     <Juu 

'     I     I     p    :?.!;.  4'  .'■  .    r     p.-.!    .    -ii  .iiUrum        Ihr   .r.fcrinal    Ms    }««!    IT.    whs  >• 
wj><  \\i<  ■  i\\  i.iiit  II  f   r  {•  -iititii  j*wN  '   I     tt  1.  lunJunicn^ift.  *  «•'   :r 

v<Iunii<»  '   ii/   i':iliii.«tc 


De  ^ancto  augnntino.  89 

ri  qufVfiir.  m  viu  comes  fucrit.  pallium  tribucre  domino  faucnte 
tii«SMinimus  qurm  tamcn  tuc  fratcmitatis  volumus  di»positioni  sub- 
i^crrr.  }\tst  ohitum  vcro  tuum  ita  cpiscopis  quos  ordinauerit  prcsit, 
\t  londonicnMft  cpiscopi  nullo  modo  ditioni  subiaccat.  Sit  vcro  inter 
I.'*nd*»nic*  et  Kb(»race  ciuitatis  episcopos  imposterum  honoris  ista  5 
ti^'tiRt-th^  w  ipHc  prior  habcatur  qui  prius  fucrit  ordinatus.  Communi 
3,itrMi  4-onNilio  et  conctirdi  aotionc  queque  sunt  pro  Chri^ti  zclo 
.ip:»  ritl.1,  di%p<inant.  vnanimitcr  rccte  senciant,  et  ea  que  scnserint, 
r.  -n  •>:t»inirt  diMTcpando  pc^rtiriant.  Tua  vcro  fraternitas  nun  solum 
(  •%  fpj^i»|xi*k  quos  ordinauerit,  neque  hos  tantummiKJo  qui  per  10 
Kix^rjir  rpiM'i>pum  fuerint  ordinati,  sed  etiam  omnes  Hritannie 
vair  r4J<*ic*s  haljcat  domino  nostro  Ihcsu  Christ<i  auctore  subiectos; 
qti.it mils  ex  lmf(ua  et  \ita  tue  sanctitatis.  et  recte  credcndi  et  bene 
viiirndi  f'irmam  percipiant,  atque  <»nicium  suum  fide  ac  moribus 
rxrijurntr^,  ad  celcstia,  cum  d<»minus  volucrit,  regna  peningunt.  15 
1  *r\is  tr  uuiilumcm  cu?»ttKliat,  reucrcndinsimc  frater.  l>ata  die  dt*cima 
kaUnd.iruni  luliarum,  iniperantr  domino  noMro  Mauricio  Tibcrio 
piisHiiivi  AuK^iMo.  anno  noniHierimo,  po!*t  consulatum*  eiuMJcm 
dMinini  anno  iM-tuuodccinio,  indictionc  quarta.'  Alieuntibus  autem 
prrfjtis  Irf^atariis  mi<tit  |x»!«t  coh  l>eatUH  |>apa  (ircK^^rius  littcras  jo 
mrm<<ratu  difcnas,  in  quibus  a|>ertr,  quam  studione  erga  saluationcm 
n-'sirr  K'^ntin  inuif^ilauerit,  (»stcndit.  ita  scrilx-ns  :  *  I  )iUM-ti<«simo 
r.'.:  •  Mr II  1(0  ablKiti.  l>rc florins  scruus  scruonim  dci.     l*ost  divc^um 

•  •r^rr^.-itiiihi^  |n«»Mrc] '  que  tecum  rst.valdo  sumus  suspensi  redditi, 
f\^.jk  Ml.  hil  dr  |ir«i<«{K'rit.itr  vrMri  itincris  audisse  nos  contiKit.     Cum  J5 
rfiCi.  fjru<«  omni|MitrnH  vo4  nd  rcucrrndisMnuim  virum  Au^ustinum 
r;*Ls.   .{mill  |»rrduxcnt,  du'ilr  ei  quid  diu  mrrum  de  causa  An^lorum 

I    iC'.'**"^  irartaiii':   videlicet  quia  phana  idt*lorum  destnii  in  eadem 
irrnir  niinimr  drlK-ant,  s<*d  ipvi  qur  in  cih  >unt  idf>la  deMruantur; 
a'i  :a  («*nrdi<  ta   fiat  et  *  m  <is<trm   phanis  aH|N*r^atur,  altaria  con*  30 
«:r.;antiir.  nliquir  |)onantur  :  quia  m  phana  cadcm  b<*ne  constructa 

•  viri.  nrrrsM-  est  vt  a  cuitu  dr nii»num  in  ol>M*quium  veri  dci  drbeant 

•  •Rimuiari  :  vt  dum  f^rns  ip<^  radrm  phana  nua  non  vidrt  d«-stnii.  de 
1   .rd#-  rrrf»rrni  dc-|>i>nat,  rt  ftriini  vrnini  *i>KnoMrnH  rt  ad«>ranH.  ad 
!■  J  qur  (itnsuruit,  famiharni«i  cnnmrrat.     Kt  quia  Uiuc*^  snirnt  in  J5 
«^  r.h«  !••  drni'iimm  multon  tH-«-idrre,  drt>rt  eis  rtiaiii  har  i\c  re  aliqua 

«.  !•  fTipnitan  immutan  :  vt  die  drdicationis  vrl  natalini  vmctorum 
r;jrt\rurii  quorum  illic  rrliquu-  {Minuntur,  talwrnacula  Mbi  circa 
rj*-lr-iii  rtclrsiAH  que  rx  phanis  cominutatr  Mint,  de  ramin  arU>rum 
ij^  lant.  rt  rrli^^iuMs  c<»nuiuiis  v>lrnipnitatrm  cr Irbreni ;  ner  dyal»«>lo  40 
.jni  arimaha  inimt>lent.  sril  a<l  Liu<lcm  dri  in  esu  Mio  aninialia  m'ci- 
djint.  rt  d'tnaton  omnium  de  sai  irtate  Mia  gratia^  refrrant  :  Vt  dum 
r.«  4!.i{iia  rxteriu%  ^audia  rrnrruantur.  ad  interiora  gaudia  conMrntire 
'j  . !.'.!%  valeant.  Nam  durin  nicntibun  simul  omnia  abscidcre  im- 
t    IudOuoic.      '  bee  Dole  I,  p  88.      '  on.  in  E.      *  II.  irmcUtui.      *  om.  in  T. 


90  Booa  iLegenna  anglte. 

possibile  esse  non  dubium  est,  et  ^  is  qui  summum  locum  ascendere 
nititur,  gradibus  vel  passibus,  non  autem  saltibus,  eleuatur.  Sic 
israelitico  populo  in  Egypto  dominus  se  quidem  innotuit,  sed  tamen 
eis  sacrificiorum  vsus,  que  dyabolo  solebant  exhibere,  in  cultu  proprio 

5  reseruauit,  vt  eis  in  suo  sacrificio  animalia  immolare  preciperet ; 
quatinus  cor  mutantes,  aliud  de  sacrificio  amitterent,  aliud  retinerent : 
vt  etsi  ipsa  essent  animalia  que  offerre  consueuerant,  vero  tamen  deo 
hec  et  non  idolis  immolantes,  iam  sacrificia  ipsa  non  essent  Hec 
igitur  dilectionem  tuam  predict©  fratri  necesse  est  dicere,  vt  ipse  in 

lo  presenti  illic  positus  pcrpendat  qualiter  omnia  debeat  dispensare. 

Deus  te  incolumem  custodial,  dilectissime  fili.    Data*'  etc.  vt  supra. 

Quo  in  tempore  misit  etiam  August ino  epistolam  super  miraculis 

que  per  eum  facta  esse  cognouerat,  in  qua  eum,  ne'  per  illorum 

copiam  periculum  elationis  incurreret,  his  verbis  hortatur :        *  Sdo, 

15  frater  charissime,  quia  omni]x>tens  deus  per  dilectionem  tuam  in 
gente  quam  elegi  voluit,  magna  miracula  ostendit.  Vnde  necesse  est 
vt  de  eodem  dono  celesti  et  timendo  gaudeas,  et  gaudendo  perti- 
mescas.  Gaudeas  videlicet,  quia  Anglorum  anime  per  exteriora 
miracula  ad  interiorem  gratiam  pertrahuntur ;  pertimescas  vero,  nc 

20  inter  signa  que  fiunt,  infirmus  animus  in  sui  presumptione  se  eleuet, 
et  vnde  foras  in  honorem  tollitur,  inde  per  inanem  gloriam  intus 
cadat.  Meminisse  etenim  debemus  quia  discipuli  cum  gaudio  a 
predicationc  redeuntes,  dum  celesti  magistro  dicerent :  *'  Domine,  in 
nomine  tuo  etiam  demonia  nobis  subiecta  sunt/'  protinus  audierunt : 

25  "  Nolite  gaudere  super  hoc,  sed  potius  gaudete  quia  nomina  vestra 
scripta  sunt  in  celo."  In  priuata  enim  et  temporali  leticia  mentem 
posuerant  qui  dc  miraculis  gaudcbant;  sed  de  priuata^  ad  com- 
munem,  de  temporali  ad  eternam  leticiam  reuocantur  quibus  dicitur: 
'^  In  hoc  gaudete  quia  nomina  vestra  scripta  sunt  in  celo."    Non  enim 

30  omnes  electi  miracula  faciunt ;  sed  tamen  eorum  nomina  onmium  in 
cclo  tenentur  asscripta.  Veritatis  etenim  discipulis  esse  gaudium 
non  debet  nisi  de  eo  bono  quod  commune  cum  omnibus  habent,  [et] 
in  quo  leticie  finem  °  non  habent.  Restat  itaque,  frater  charissime,  vt 
inter  ea  que  operante  domino  exterius  facis,  semper  te  interius 

35  subtiliter  indices,  ac  subtiliter  intelligas  et  temetipsum  quis  sis,  et 
quanta  sit  in  eadem  gente  gratia  pro  caius  conuersione  etiam  facien- 
dorum  signorum  dona  percepisti.  Et  si  quando  te  creatori  nostro 
seu  per  linguam,  siue  per  opera  reminisceris  deliquisse,  semper  hec 
ad  memoriam  reuoces,  vt  surgentem  cordis  gloriam  memoria  reatus 

40  premat.  Et  quicquid  de  faciendis  signis  acceperis  vel  accepisti,  hec 
non  tibi,  sed  illis  deputes  donata  ]. .  o  quorum  tibi  salute  collata  sunt' 
Misit  idem  beatus  papa  Gregorius  eodem  tempore  etiam  regi  Ethel- 
be  rto  epistolam,  simul  et  dona  in  diuersis  speciebus  perplura :  tem^ 

'  ai.  et  quia.       '  al.  Data  die  dccima  quinta,  etc.        '  £.  nee.       *  T.  priiuto. 
*  T.  finem  leticie. 


X>e  %ancto  augustino.  91 

pi»raht>u9  qui>quc  honoribus  rcgcm  f^lorifirarc  satagcns,  cui  glorie 
.rlr^tfs  >u<i  laborc  ct  industria  nnticiam  proueniAsc  fcaudcbat.  Kx« 
rrii^iUr  aiitnn  c|>istolc  hiic  est :  *  I)uniino  f^lorinsissinio  atque 
prv*  r  lU  nti><*iiiiii  tiho  Lthcltwrti*  rr);i  AnKlorum.GrrKoriuA  cpiscopuA. 
TiKptt  r  hiH-  tiinnip4»trns  drus  b<)no>  quosquc  ad  p«»puliiniin  rcKiniina  9 
(K  rtlu-  It.  \t  pi-r  ct>s  umnibtis  quibus  prclati  fucrint,  dtma  sue  pietatts 
im;>«  iidat ;  qu«*d  in  Anfjlorum  );tMitc  factum  ro(;noiiiiiiu» :  cui  vestra 
fi'.-':.A  KliirtM  fst  prcp«i7iita,  \t  {ht  bitna  que  vobis  ctuicessa  sunt, 
r!..tni  <^iihirt-tc  \«•bl^  ^^nli  su(KTna  (K.-ncticia  prcstarmtur.  Kt  idco, 
j^l.n.Kc-  till,  ram  quam  arccpisti  diuinitu*!  Kratiam,  Sitllicita  mcntc  10 
iii^ttli.  i  hri<»tianani  tidc-ni  in  pi^puhs  tibi  sutxlitis  cxtcndt*rc  fcstina, 
/riuni  rt  ititudini!!  tuc  in  corum  ctmucrsumc  multiplica.  idnlnrum 
i:iti:^  iMHcqucrc.  phan«irum  cdificia  cucrte,  subditorum  m«irt*s  ct 
rraijn.i  \iic  niundicia,  cxbnrtando.  tcrrc-ndti,  bland icndi»,  cor ri|{cn do, 
rt  tM-ni  ••pc-ri'i  cxcnipla  nit»n»trand<t  cditica;  x-t  ilium  rctributorcm  15 
mil'  11..1H  in  irlit,  ruius  nnnicn  atquc  co){nitionrni  dilataucris *  in  terra. 
Ips#-  rfiim  qii<K|uc  vrstrc  *  Kl*'rit*  numcn  ctiani  {Mistcris  i^lnriusius 
rrtli:ft.  iitiu!!  \*ts  honoic-ni  qucritis  et  sc-niatin  in  gentibus.  Sic 
rtr:.iiii  i  ••M^tjfitMuit  quiind«ini  piiAMHiuH  ini|»erator,  romanam  rcm- 
pui'i.ijMi  J  i*rrurrM*i  idnlnruni  cultibuH  rrutn-anfi,  cimni|K)tcnti  deo  jo 
doniih"  n>i<itr«i  Uichu  C'hri*tti»  M*4'uin  suUlidit,  M:quc  rum  Mibiet*ti<i 
(^•(•ui:<%  ti'tj  .id  runi  nuntc*  (iinurrtit.  Vnde  lactum  est  vt  antiqtionim 
prit;>ipuin  iKinu-n  >\us  vir  illc-  laudibus  vinci-rrt,  rt  tanto  in  opini«>nc 
prt  t  r«»'»Tr'*  suii^.  qu.intn  in  UuM  i>|HTr,  Mi|xTarel.  Kt  nunc  iiaque 
\r«(ij  ii:li>iM  I  •>f«i)iti«iiii-ni  vnniH  dci.  patris  ct  tilii  ct  spiritus  s.mcti,  15 
zrtniUw*  .!«-  (it'puliN  Mbinut  ^ublr<-tl%  trHtinct  inlundrrr.  vt  ct  anticpum 
g»-n!.^  ^ur  rr^vrt  l.uidilitis  ar  mcriti>  trauM'at,  ct  (|iiantii  in  ^ubiccti^ 
^\ii>  ali«  iia  |ic«-rata  dctcrncnt,  taiitn  ctiam  dr  |>rrratiH  propriin  ante 
■ -miKjiiiic  Mtis  del  tcrribilc  cxanini  !kccuri«»r  fiat.  K mere ntii^iMn tun 
frj!rr  ii'-Mcr  AuKuttiiius  cpisri>pus  IN  niiinasterii  re^ula  cd<»i-tU4,  30 
vj»  rr  •**  ripture  Micntia  rcplctuv  Ihuiis  auilnre  dc<»  «HKTibuH  preditus, 
qurijur  \«is  aiiinitinct  litM-ntcr  aiidite,  denote  |)cra>;ite,  studninr  in 
ri»  rii'.tia  rrsrruale  :  quia  "ii  \i»'»  cum  m  m  qiiml  pm  ninni|>otente  de«» 
l--,ii:t.ir.  aiifbti**,  idem  Miiinipntciis  deu«  bunc  pro  vnbm  exorantem 
.rl'f.u'^  «  xaudi|r jt.  Si  ciiini  ifpiml  absiti  vertia  riu<t  |x>Htp<initi%  35 
r{tia:-.iS'>  cum  ••nini|>otenH  dens  p«iterit  audire  pri»  v<ibiH,  quern  v«>s 
r.r^-i.i^iii^  auiiire  pmdcd?  Jt.ia  i^itur  mente  cum  e*i  v«i»  in  fcniorc 
?*dr-L  Mr.M^itc,  atquc  annisuin  ilhu^k  virtute  quam  vobiH  diuinita« 
tr.Nuit.  ail.uuate,  \t  rc^ni  sui  vns  ipse  t'atiat  csm*  |iani«M|>c*«,  cuiuh  voa 
t:ilr::i  in  rc^no  vesirn  rcripi  fantin  et  cUHttKliri.  I*rcterea  M'lrc  40 
^-'.••luni  vrsiram  vnliunui  quia,  Mcut  in  scriptura  ^irra  ex  verbis 
•  :  •rii.iu  "inniiMiientin  a^no^M  imus.  preH4-nti!%  mundi  lam  terminui  iuxta 
r%t  ti  <^n<t<trum  re^num  \cn(urum  est.  qiUKl  uuIIm  \nqiiam  |x»terit 
r  i.f  (f  Miiinari.  Appf>>pinquantc  autcin  ctidcni  niundi  termiiio,  mulia 
•   t  drUUucn.%.  •  r   vc»lrc  quuquc. 


92  Btfina  Leffenlia  anglte. 

imminent  que  antea  non  fuerant  ^ :  videlicet  immutationes  aeris,  terro- 
resque  de  celo,  et  contra  ordinationem  temporum  tempestates,  bella, 
fames,  pestilentie,  terremotus  per  loca ;  que  tamen  non  omnia  nostris 
diebus  ventura  sunt,  sed  post  nostros  dies  omnia  subsequentur.    Vos 

5  itaque,  si  qua  ex  his  euenire  in  terra  vestra  cognoscitis,  nullomodo 
vestrum  animum  perturbetis;  quia  idcirco  hec  signa  de  fine  seculi 
premittuntur,  vt  de  animabus  nostris  debeamus  esse  solliciti,  de 
mortis  hora  suspecti,  et  venturo  iudici  in  bonis  actibus  inueniamur 
esse  preparati.    Hec  nunc,  gloriose  fili,  paucis  locutus  sum  verbis,  vt 

lo  cum  Christiana  fides  in  regno  vestro  excreuerit,  nostra  quoque  apud 
vos  locutio  latior  excrescat,  et  tanto  plus  loqui  libeat,  quanto  se  in 
mente  nostra  gaudia  de  gentis  vestre  perfecta  conuersione  multipli- 
cant.  Parua  autem  exennia  transmisi,  que  vobis  parua  non  enmt, 
cum  a  vobis  ex  beati  Petri  apostoli  fiierint  benedictione  suscepta. 

15  Omnipotens  itaque  deus  in  vobis  gratiam  suam,  quam  cepit,  perficiat, 
atque  vitam  vestram  et  hie  per  multorum  annorum  curricula  ex- 
tendat,  et  post  longa  tempora  in  celestis  vos  patrie  congregatione 
recipiat.  Incolumem  excellentiam  vestram  gratia  supema  custodiat, 
domine  fili.    Data  die  decima  kalendarum  iuliarum,  imperante  do- 

30  mine  nostro  Mauricio  Tiberio  piissimo  Augusto  anno  nonodecimo,  post 
consulatum*  eiusdem  domini  nostri  anno  octauodecimo,  indictione 
quarta.'  At  Augustinus,  vbi  in  regia  ciuitate  sedem  episcopalem, 
vt  prediximus,  accepit,  recuperauit  in  ea,  regio  fiiltus  adminiculo, 
ecclesiam  quam  inibi  antiquo  Romanorum  fidelium  opere  factam 

35  Aiisse  didicerat,  et  eam  in  nomine  sancti  saluatoris  dei  et  domini 
nostri  Ihesu  Christi  sacrauit,  atque  ibidem  sibi  habitationem  statuit, 
et  cunctis  successoribus  suis.  Fecit  autem  et  monasterium  non 
longe  ab  ipsa  ciuitate  ad  orientem,  in  quo,  eius  hortatu,  Ethelbertus 
ecclesiam  beatorum  apostolorum  Petri  et  Pauli  a  fundamentis  con- 

30  struxit  ac  diuersis  donis  ditauit,  in  qua  ipsius  Augustini,  et  omnium 
episcoporum  dorobemensium ',  simul  et  regum  Cancie  poni  corpora 
possent.  Quam  tamen  ecclesiam  non  ipse  Augustinus,  sed  successor 
eius  Laurentius  consecrauit.  Primus  autem  eiusdem  monasterii  abbas 
Petrus  presbyter  ftiit,  qui  legatus  Galliam  missus,  dimersus*  est  in 

35  sinu  maris  qui  vocatur  Amflet,  et  ab  incolis  loci  ignobili  traditus  sepul- 
ture :  Sed  omnipotens  deus  vt  qualis  meriti  vir  ftierit  demonstraret, 
omni  nocte  supra  sepulchrum  eius  lux  celestis  apparuit,  donee  anim- 
aduertentes  vicini,  qui  videbant,  sanctum  fuisse  virum  qui  ibi  esset 
sepultus,  et  inuestigantes  vnde  vel  quis  esset,  abstulerunt  corpus,  et 

40  in  Bononia  ciuitate  iuxta  honorem  tanto  viro  congruum  in  ecclesia 
posuerunt.  Anno  autem  domini  sexcentesimoquinto  beatus  Grc- 
gorius,  postquam  romanam  sedem  tresdecim  annis,  mensibus  sex, 
diebus  decem  rexisset  *,  ad  celestem  gloriam  translatus  est.    Quern 

*  al.  fuerunt      '  T.  E.  pontificatus.      *  T.  doruernensium.      *  al,  demersus. 
*  al.  rexit. 


£>e  %ancto  auguittfno.  93 

rcrtc  nriAtrum  appellare  possumus  et  dcbcmus  apostolum :  quia  cum 
pninutii  in  tciio  orbc  K<^rcrct  pontificatum  et  conuersis  iam  dudum 
ad  tidcm  vcritatis  essct  prrlatus  ccclcsiis,  nostram  gentem,  catenas 
idiihs  m.incipacam,  Christi  fecit  etvlcsiani.     Nee  silentio  prctereunda 
opinio  f{ue  de  bcato  GrcKdriu  traditinne  maiorum  ad  nos  vsque  per-  5 
lata  r?»t :  qua  videlicet  ex  causa  ammonitu^tam  sedulamerga  salutem 
no«.trc  gent  is  curam  gcsnit.     Dicunt  quia  die  quadam,  cum  aduenien- 
tihus   nu|M:r   mcrcatnribus  nuilta  venalia   in   fnrum   fuisitent  allata, 
muiti[quc]  ad  cnicndum  confluxissent.ct  ipsuni  Gregcirium  inter  alios 
aduc-ni»>e,  ac  vidiHM.*  inter  alia  pucros  venale*»  posit  os,  can  did  i  cor-  10 
^iriN  ac  vcnuffti  vultus.capillnruni  quoque  forma  egregia.    Quos  cum 
atpircTcl.  intern igauit.  de  qua  regione  vel  terra  esnent  allati  ?  Dictum* 
que  cyi  quia  de  Hrilannia  innula,  cuius  incole  talis  essent  aspectus. 
Kur>«UH  iiiterrogauit,  vtnim  insulani  Christ iani  essent,  an  paganicis 
adhur  erronhus  implicati  ?     I )irtumque  est  quod  essent  pagani.     At  15 
ille  intiMM  ex  corde  longa  tralirns  suspiria,  *  heu  prtM'hdolor,  inquit, 
qu>Ki  tarn  hicidi  vultus  huniines  tencbrarum  auctor  p«»ssidet.  tanta« 
que   gratia   frontis  perspicuc*  *   mentem  ab  interna    gratia  vacuam 
geMai  :       Kur>us  ergo   interrogauit,  quod   esset   voi'abulum   gentis 
illiui.'    Krs|Minsunique*  est  quod  Angli  V(H*arentur.     At  ille  :  *  liene.  to 
inquit,  Angli '.  nam  rt  angrlicani  halnrnt  faciem.  et  tales  angelorumin 
4  rlis  (let  r(  e>sr  cohe redes.    OuikI  hal>et  nomen  ipsa  prouincia  de  qua 
t!iti  <«iint  allati:*     K<-<»{>t»nMiin  est  quia  Heiri  vocarentur  idem  pro- 
u.ni  :alrs.     K(  ille  :  *  Ii<*iie,  inquit.  iViri,  quia*  de  ira  eruti,  ad  miscri- 
•  •»rtliain  (.'hn>ti  viHandi  V    Rex  pnmincie  illiun  quonuHJo  ap|)ellatur  ?'  9$ 
Kr<»{«*inHuniqiif-  e«»t  qu«Ki  Alle " duerelur.     At  ille  alludeUH  ad  nonien, 
j:t     '  All  rliii  a  a<l '  laud<  in  dri  creatitrin  illis  in  |)artibus  «i|>iirtct  can- 
tan     Am  riiilriiMjur  ad  poiKificem  summum     nondum  enim  erat  ipse 
;^rtitr&  faittis     rogauit    vt  grnti  Anglonini  in  Britanniam  aliquos 
\r;^:  ii)ini*>tri>s.  \»rr  quoH  ad  ChiiMum  ciinuert[er]entur.  mitteret :  se-  jo 
i^^^iiin  {uratuni  e^M*  in  lim-  opus.  di»mino  co(»|>rrantff*,  |>erfiriendum, 
^.  t.irii«  n  aj»i'Nto|iio  pajH-  Um'  tirri  placeret.     Ouod  duni  |>erlicere  non 
;p..x*rj     «|iiia.  rtsi   |>iintitt-x  ci.ncr<lere  illi  quiKi  |>etierat  voltiit,  non 
tjrrirn  •  iiir^  riiniani.  vt  tani  hiiiKr  ah  vrU*  tenderet ".  |>rrniitlerent  •   • 
M    i  v»  :«.'■  |>t*n(itix  fai  tUNopUHtliii  i]f  sideratuin  jM-rfecit :  almsquidem  35 
;iTr,J:.  .it>trr«k  mittens  m-cI  ipM-  prrdiiationrni, vt  frucitfjcaret.  suis  ex- 
*:   rtjt  -.i: I {■!:<•  ac  prrcibus  atliiiiians.         Interea  Augustinus,  adiutorio 
\*::*  Kttirllirrti  Trgis.  ronuiHaiiK  ad  suum  collocjuium  episct>|M>s  stue 
iS  -  t-'fr^  pr'ixime  Hritonum  pimiincir.  in  I«K'oqui  '*  vs<]ue  h<Klie  lingua 
Ar.,cl- ■:«:«»  *  AtigUNtinrHok  ",*  i<l  r*»t  *  r.»lMir  Aiigu^tini.*  inconfmio  Wic-  40 
ti   runi  rt  <  >i  iideiitalium  Saxonuiii.  ap|M-llatur ;  cepitque  eis  fratema 
^2;i)<>nitii>ne   suaderc  vt   |>ace  catholua  sccum  habita,  communem 

'  ml  if  '\ii%\mu.  frfinti«  «|>rt  It  I  •  V   **m  «|ur  *  mi.  nm.         •  T  i»m  quia. 

'    I    \  ««li  •  T   rllr.  »    r  «im   ail  •  W.  rrcnjrrrl.  *  mi.  p«rCucre 

l0rrmixt€rr,  **  W.  om.  **   T.  t.  \bi.  a*  Bed.  AufuiUJucs ac. 


94  Botia  HegettDa  angtte. 

euangelizandi  gentibus  pro  domino  laborem  susciperent  Non  enim 
pasche  diem  dominicum  suo  tempore,  sed  a  quartadecima  vsque  ad 
vicesimam  [lunam]  obseruabant;  que  computado  octogintaquatuor 
annorum  circulo  continetur.  Sed  et  alia  plurima  vnitati  ecclesiastice 
5  contraria  faciebant.  Qui  cum  longa  disputatione  habita,  neque  pre- 
cibus,  neque  hortamentis,  neque  increpationibus  Augustini  ac  socio- 
nim  eius  assensum  prebere  voluissent,  sed  suas  potius  traditiones 
vniuersis,  que  per  orbem  sibi  in  Christo  concordant,  ecclesiis  pre- 
ferrent ;  sanctus  pater  Augustinus  hunc  laboriosi  ac  longi  certaminis 

lo  finem  fecit,  et  dixit  * :  *  Obsecremus  deum,  qui  habitare  facit  vnanimes 
in  domo  patris  sui,  vt  ipse  nobis  insinuare  celestibus  signis  dignetur, 
que  sequenda  traditio,  quibus  sit  viis  ad  ingressum  regni  illius 
properandum.  Adducatur  aliquis  eger:  et  per  cuius  preces  fuerit 
curatus,  huius  fides  et  operatio  deo  deuota  atque  omnibus  sequenda 

15  credatur.'  Quod  cum  aduersarii,  licet  inuiti^  concederent,  allatus 
est  quidam  de  genere  Anglorum,  oculonim  luce  priuatus.  Qui  cum 
oblatus  Britonum  sacerdotibus,  nichil  curationis  vel  sanationis  horum 
ministerio  perciperet;  tandem  Augustinus,  iusta  necessitate  com- 
pulsus,  flectit  genua  sua  ad  patrem  domini  nostri  Ihesu  Christi, 

20  deprecans  vt  visum  ceco,  quem  amiserat,  restitueret,  et  per  illumina- 
tionem  vnius  hominis  corporalem,  in  plurimorum  corde  fidelium 
spiritualis  gratiam  lucis  accenderet.  Nee  mora,  illuminatur  cecus,  ac 
verus  summe  lucis  preco  ab  omnibus  predicatur  Augustinus.  Tunc 
Britones  confitentur  quidem  intellexisse  se  veram  esse  viam  iusticie 

25  quam  predicaret  Augustinus ;  sed  non  posse  se  absque  suorum  con- 
sensu ac  licentia  priscis  abdicare  moribus.  Vnde  p>ostulabant  vt 
secundo  synodus  pluribus  aduenientibus  fieret.  Quod  cum  esset 
statutum,  venerunt  septem  Britonum  episcopi  et  plures  viri  doctis- 
simi,  maxime  de  nobilissimo  eonim  monasterio  *  Bencornaburc,'  modo 

30  ab  Anglis  Bangor  vocato ',  cui  tempore  illo  Dinoot  abbas  prefuisse 
narratur.  Qui  ituri  ad  prefatum  concilium  *  venerunt  primo  ad  quen- 
dam  virum  sanctum  ac  prudentem  qui  apud  eos  anachoritice  \axit, 
consulentes  an  ad  predicationem  Augustini  suas  deserere  traditiones 
deberent.    Qui  respondit :  *  Si  homo  dei  est,  sequimini  ilium.'    Dixe- 

35  runt :  *  Et  vnde  hoc  possumus  probare  ? '  Et  ille :  *  Dominus,  inquit, 
ait  "  Tollite  iugum  meum  super  vos,  et  discite  a  me  quia  mitis  sum  et 
humilis  corde."  Si  ergo  Augustinus  ille  mitis  est  et  humilis  corde, 
credibile  est  quia  iugum  Christi  et  ipse  portet,  et  vobis  portandum 
offerat.    Sin  autem  inmitis  ac  superbus  est,  constat  quia  non  est  de 

40  deo,  neque  vobis  eius  sermo  curandus.'  Et  illi :  *  Et  vnde  vel  hoc 
dinoscere  valemus  *  ?  *  *  Procurate,  inquit,  vt  ipse  prior  cum  suis  ad 
locum  synodi  adueniat,  et  si  vobis  appropinquantibus  assurrexerit, 
scientes  quia  famulus  Christi  est,  obtemperanter  ilium  audite.    Sin 

*  al.  ut  diceret.       ^  T.  inuiti  licet       '  modo-vocato  added.      *  E.  consilium. 
*  E.  valcamus ;  T.  valemus. 


De  ^ancto  auguattno.  95 

autem  vos  spreuerit  nee  coram  vobis  assurgere  voluerit,  cum  sitis 
numero  plures,  et  ipse  spematur  a  vobis.*  Factumque  est  vt  venien- 
tibus  illis  sederet  Augustinus  in  sella.  Quod  illi  videntes,  mox  in 
iram  conuersi,  eumque  notantes  superbie,  cunctis  que  dicebat  contra- 
dicere  laborabant.  Dicebat  autem  eis  *  quod  ^  in  multis  nostre  con-  5 
suetudini,  immo  vniuersali ''  ecclesie  contraria  geritis :  et  tamen  si  in 
tribus  his  michi  obtemperare  vultis,  vt  pascha  suo  tempore  celebretis, 
et  ministerium  baptizandi  iuxta  morem  romane  ecclesie  compleatis, 
et  gentibus  Anglorum  vna  nobiscum  verbum  domini  predicetis: 
cetera  que  agitis,  quamuis  moribus  nostris  contraria,  equanimiter  10 
cuncta  tolera[bi]mus.'  At  illi  nichil  honim  se  facturos,  neque  ilium  pro 
archiepiscopo  habituros  esse  respondebant ;  conferentes  ad  inuicem 
*  quia  si  modo  nobis  assurgere  noluit,  quantomagis  si  ei  subdi  ceperi- 
mus,  iam  nos  pro  nichilo  contempnet.*  Quibus  Augustinus  fertur 
dixisse'  quia  si  pacem  cum  fratribus  accipere  nollent,  bellum  ab  15 
hostibus  forent  accepturi ;  et  si  nationi  Anglorum  nollent  viam  vite 
predicare,  per  horum  manus  vltionem  essent  mortis  passuri.  Quod 
ita,  diuino  agente  iudicio,  patratum  est.  Siquidem  post  hec  rex  North- 
anhumbrorum*  Ethelfridus,  collecto  grandi  excercitu,  ad  Ciuitatem 
Legionum,que  modo  Cestria  dicitur,  maximam  gentis  perfide  stragem  ao 
dedit.  Cumque  bellum  acturus  videret  sacerdotes  eorum,  qui  ad 
exorandum  deum  pro  milite  bellum  agente  conuenerant,  seorsum  in 
tutiore  loco  consistere,  sciscitabatur  qui  essent  hi,  quidue  acturi  illuc 
conuenissent.  Erant  autem  plurimi  eorum  de  monasterio  Bencor,  id 
est  Bangor,  in  quo  tantus  fertur  fuisse  numerus  monachorum,  vt  cum  25 
in  septem  portiones  esset*  cum  prepositis  sibi  rectoribus  monas- 
terium  diuisum,  nulla  harum  portio  minus  quam  trecentos  homines 
haberet :  Qui  omnes  de  labore  manuum  suarum  viucre  solebant. 
Horum  ergo  plurimi  ad  memoratam  aciem,  peracto  triduano  ieiunio, 
cum  aliis  orandi  causa  conuenerant,  habentes  defensorem  nomine  30 
Brocmailum  •,  qui  eos  intentos  precibus  a  barbarorum  gladiis  prote- 
gerct.  Quorum  causam  aduentus  cum  intcllexisset  rex  Ethelfridus, 
ait :  *  Ergo  si  aduersum  nos  ad  deum  suum  clamant,  profecto  et  ipsi, 
quamuis  arma  non  ferant,  contra  nos  pugnant,  qui  aduersis  nos  im- 
precationibus  persequuntur.'  Itaquc  in  hos  primum  arma  verti  iubet,  35 
et  sic  ceteras  nephande  militie  copias,  non  sine  magno  excercitus  sui 
dampno,  deleuit.  Extinctos  in  ea  pugna  ferunt,  de  his  qui  ad  oran- 
duni  venerant,  vires  circiter  mille  ducentos ;  Brocmailus  ad  primum 
hostium  aduentum  cum  suis  terga  vertens,  eos  quos  defendere  debu- 
erat,  inermes  et  nudos  ferientibus  gladiis  reliquit.  Sicque  completum  40 
est  presagium  sancti  pontificis  Augustini,  quamuis  illo  ad  celestia 
regna  tunc  translate,  vt  etiam  temporalis  interitus  vltionem  sentirent 
perfidi,  quod  allata^  sibi  perpetuc  salutis  consilia  spreuerunt^ 

*  ai.  quia.      *  ai.  universalis.      *  ai.  predixissc.      *  ai.  Anglorum.     *  T.  essent 
'  £.  brocinailum.  "^  al,  oblata.  ^  al.  spreuerant 


96  Botia  iLegeniia  anglie. 

^  Perrexit  autem  sanctus  Augustinus  ad  Eboracam  ciuitatem,  salutem 
omnium  affectans.  Ibat  semper  pedes  absque  vehiculo,  patiens 
laborum,  vt  venis  apostolonim  successor,  Igitur  circa  fines  ebo- 
racos,  iuxta  iter  homo  quidam  paraliticus  et  oculorum  lumine  pri- 
5  uatus  exclamauit  dicens :  *  Sancte  Augustine,  huic  homini,  rerum  et 
salutis  indigo,  succurre.'  Ad  quem  sanctus  accedens  dixit:  *Ar- 
gentum  non  est  michi ;  quod  autem  habeo  hoc  do  tibi.  Surge  sanus 
in  nomine  domini  nostri  Ihesu  Christi.'  Qui  statim  curatus,  credens 
baptizatus  est.    Baptizauit  autem  in  ipso  natalis  domini  die  plus 

lo  quam  decem  milia  Anglorum,  absque  paruulorum  ac  mulierum  in- 
flnito  numero,  in  fluuio,  qui  Swaluua  \  modo  Swala,  dicitur.  In  tanta 
tamen  irruentium  turbarum  pressura,  in  tam  diuerso  sexus  et  etatum 
atque  infirmorum  discrimine,  cum  omnes  per  illud  intransuadabile 
profundum  transirent,  nullus  omnino  periit,  nullus  se  artatum  vel 

15  lesum  planxit,  omnesque  egroti,  sicut  animarum  ita  et  corporum 
molestias  in  aqua  deposuerunt  Stat  hactenus  in  eodem  loco  ecclesia 
in  sancti  Augustini  honore  et  nomine  condita.  Regrediens  Augus- 
tinus ab  Eboraco,  obuium  quendam  habuit  leprosiun,  vlcerosa  ac 
purulenta '  feditate  deformatum :  et  salutem  petenti  condolens,  ac- 

ao  cessit  dicens :  *  In  domini  saluatoris  nomine,  mundare  ab  omni  lepra 
tue  illuuie.*  Et  statim  omnis  putridus  humor,  vt  nubes,  aufugit,  et 
absorpta*  prorsus  immundicia,  cutis  munda  totum  hominem  vestiuit 
Cumque  prouinciam  que  Dorseta  appellatur  attigisset,  et  vbique  vt 
angelus  domini  reciperetur;   incidit  in  quandam  villam,  vbi  plebs 

25  impia  non  solum  audire  nequibat  viuifica  documenta,  venmi  ludibria 
et  opprobria  Sanctis  ingerentes,  a  possessione  sua  sanctos  dei  longe 
proturbabant ',  nee  manu  pepercisse  creditur  manus  eflfrenis.  Vir 
autem  dei,  excusso  puluere  pedum  in  eos,  dignam  suis  meritis  sen- 
tcntiam  iniecit,  quatinus  sanctorum  contemptores,  tam  in  ipsis  quam 

30  in  omnibus  posteris  suis,  debita  pena  redargueret,  qui  vite  mandata 
repulissent.  Fama  enim  est  •,  illos  marinorum  piscium  caudas  Sanctis 
appendisse,  et  ill  is  quidem  gloriam  sempitemam  peperisse,  in  se  vero 
ignominiam  perennem  retorsisse,  vt  hoc  dcdecus  degeneranti  generi, 
non  innocenti  et  generose  imputetur  patrie.        In  alia  vero  incredu- 

35  lorum  gente  eum  ^  non  solum  repudiabant  ^  verum  etiam,  quicquid 
benignus  predicator  credentibus  pollicebatur,  respuebant  et  subsanna- 
bant.  Orat  autem  sanctus[deum]  ®  vt  illam  ollam  mundialis  petulantie 
ac  dyabolice  culture  qualem  propheta  vidit  a  facie  aquilonis  fer- 
uentem,  in  virga  ferrea  conterat,  aut  sua  fornace  in  melius  excoquat, 

40  et  perditione  dignos  correptione  redimat.  Protinus  omnes  incredi- 
bili '°  igne  inuisibili  exusta  cute,  sanguinolenta  vestigia  ostendebant 
Senes,  iuuenes,  et  lactentes  vna  pene  sententia  plectebantur.    De- 

*  The  following  is  extracted  from  the  Vita  by  Goscelin.  ■  E.  Swaluna. 

•  T.  E.  prurulenta.  *  T.  absorta.         *  T.  E.  perturbabant.         •  T.  cm.  est. 

^  E.  cum.  ■  E.  repudiaretur.  •  cm.  *•  T.  increduli  (!)  iUi* 


De  ^ancto  au0U0ttno.  97 

mum  preuaricatores  ad  cor  redeuntes,  simul  conglobati  vestigiis 
sancti  Augustini  succumbunt,  baptismum  humiliter  flagitantes.  Au- 
gustine tandem  interueniente,  in  vniuersis  baptizatis  ignis  extin- 
guitur;  et  ab  ilia  die  hec  pestis  a  tota  hac  patria  exterminatur. 
Oranti  semel  sancto  Augustino  Ihesus  Christus  se  ostendere  dig-  5 
natus  est,  et  familiari  allocutione  consolatus  est  eum  dicens :  *  Con- 
fortare,  mi  seme  bone  et  fidelis,  et  viriliter  age :  quia  tecum  sum 
dominus  deus  tuus  in  omni  tua  afifectione  S  et  aures  mee  ad  preces 
tuas,  vt  pro  quibuscunque  petieris  obtineas.  Tibi  enim  patet  ianua 
eteme  vite,  vbi  mecum  gaudebis  sine  fine.*  Et  cum  in  loco  vbi  ro 
stetenint  pedes  domini,  baculum  itineris  sui  fixisset,  fons  viuus  et 
Indeficiens  manare  cepit.  Quem  locum  ad  eternam  tante  glorie 
memoriam  a  cernendo  deum  'Cernel*  appellauit,  quod  nomen  ex  latino 
hebreoque  confectum  est :  Nam  vt  prima  syllaba  a  cernendo  *  visum,' 
ita  sequens,  el,  *  deum '"  sonat ;— modo  vero  Cem  dicitur,  et  est  in  pro-  15 
uincia  dorsetana,  quem  locum  et  fontem  ego  lohannes  vidi '.  Ad  hoc 
etiam  ecclesia  in  nomine  domini  saluatoris,  qui  se  ibidem  reuelare 
dignatus  est,  construitur  et  consecratur:  ac  deinde  monasterium, 
iam  olim  in  honore  beati  Petri  apostoli  edificiis  et  rerum  opulentia 
sublimatum*,  conspicuo  in  presentiarum  cetu  poUet  monachorum.  30 
luuenis  quidam  contractus,  surdus  et  mutus,  prece  sancti  Augus- 
tini curatur :  diriguntur  gressus,  absoluitur  lingua,  aures  reserantur. 
Hie,  vt  cetera  vitia  leuitatis  et  scurrilitatis  ipsius  taceamus,  ad 
ecclesiam  veniens  tanta  garrulitate  et  lasciuia  plebem  afficiebat,  vt 
omnes  sua  in  probitate  scandali^aret.  £t  cum  sine  mora  predictis  2$ 
vincuiis  grauius  astrictus  esset ;  ad  sanctum  dei  adductus,  quod 
verbis  nequibat,  diris  suspiriis  deplangit  et  eiulans  veniam  deposcit. 
Misertus  ergo  Augustinus  miserie  eius,  fusa  ad  deum  prece,  perfecte 
sanitati  ilium  ^estituit^  Erat  autem  beatus  Augustinus  statura 
procerus,  adeo  vt  a  scapulis  populo  superemineret ;  facie  amabilis  zo 
et  reuerendus.  Signa  vero  et  sanitates,  que  in  populo  faciebat, 
nullus  enarrare  potest.  Pedes  incedebat,  sepius  discalceatus  ®  pro- 
uincias  lustrabat,  et  callos  in  genibus  pro  crebra  genuflectione  habe- 

bat "Anno   autem   dominice  incamationis    sexcentesimoquarto, 

Augustinus  ordinauit  duos  episcopos,  Mellitum  videlicet  et  lustum.  35 
Mellitum  quidem  ad  predicandum  prouincie  Orientalium  Saxonum, 
qui.  Thamisi  fluuio  dirimuntur  a  Cancia,  et  ipsi  orientali  mari  con- 
tigui ;  quorum  metropolis  Londonia  ciuitas  est,  super  ripam  prefati 
fluminis  sita :  In  qua  videlicet  gente  tunc  temporis  Sabertus,  nepos 
Ethelberti  regis,  regnabat.  Vbi  vero  et  hec  prouincia  fidem  Christi,  40 
predicante  Mellito,  accepit,  rex  Ethelbertus  in  vrbe  Londonia  eccle- 
siam sancti  Pauli  apostoli  construxit,  in  qua  locum  sedis  episcopalis 
instituit.    lustum  vero  in  Cancia  Augustinus  episcopum  ordinauit 

*  T.  effectione.  •  E.  domini.  *  modo-vidi  added.  *  T.  sullimatum. 

'  T.  rcstituit  ilium.        •  T.  discalciatus.        ''  From  Beda  II,  3. 

H 


98  Botoa  iLegenna  anglte. 

in  ciuitate  Dorubreui,  que  ab  Anglis  a  primario  quondam  illius,  qui 
dicebatur  Roues  ^,  Rouescester  cognominatur.  Distat  autem  a  Doro- 
bemia  ^  milibus  passuum  fere  vigintiquatuor  ad  occidentem.  In  qua 
rex  Ethelbertus  ecclesiam  beati  Andree  apostoli  fecit,  et  vtrisque 

5  ecclesiis,  scilicet  beati  Pauli  et  Andree,  simul  et  dorobemensi  ecclesie 
multa  dona  contulit,  sed  et  territoria  ac  possessiones  in  vsum  eorum 
qui  erant  cum  episcopis  adiecit  Defuncto  tandem  sancto  Augus- 
tino  septimo  kalendas  lunii,  positum'  est  corpus  eius  foras  iuxta 
ecclesiam  beatorum    apostolorum    Petri    et    Pauli  :    quia   necdum 

lo  fuerat  periecta  nee  dedicata.  Mox  vero  vt  dedicata  est,  translatum* 
est  corpus  eius  et  in  porticu  illius  aquilonari  ^  decenter  sepultum  est. 
Ibi  enim  archiepiscorum  corpora  vsque  ad  Theodorum  archiepi- 
scopum  posita  sunt ;  Theodori  •  vero  ac  Brithwaldi  corpora  in  ipsa 
ecclesia  condita  sunt,  eo  quod  predicta  porticus  plura  corpora  capere 

15  nequiuit ^'Cum  autem  rex  Anglie  Canutus,  sancto  Augustino 

valde  deuotus,  Romam  proficiscens  mare  transire  vellet,  orta  subito 
tempestate  validissima,  ad  sanctum  Augustinum  deuotas  preces 
fudit:  et  omnis  pelagi  furor  in  tranquiUitatem  versus  mox  con- 
quiescere  cepit.        "  Erant  enim  in  translatione  sancti  Augustini  duo 

30  irremediabiles  inimici,  quorum  alter  alterius  occiderat  genitorem. 
Vltor  exhorruit  interfectorem,  interfector  expauit  vltorem.  Cum 
autem  •  vterque,  alter  odio  alter  timore,  fugere  ab  ecclesia  decer- 
taret;  diuina  virtute  quasi  fulmine  reuerberati,  etiam  patente  ostio 
egredi  non  poterant.    Itaque  Augustini  interueniente  gratia  ex  in- 

35  prouiso  coram  eodem  pio  pacificatore  representati,  et  nullo  alio 
mediante  inuicem  compuncti,  inuicem  in  satisfactione  prostrati, 
vberrimis  lachrymis  suffusi,  ex  aduersariis  fiunt  amici,  acsi  eiusdem 
patris  filii.  Tertio  enim  die  ante  natiuitatem  sancte  Marie  facta 
est  translatio  sancti  Augustini  sociorumque  eius ;  in  qua  nocte  ciuis 

30  quidam  cantuariensis,  Wintonie  constitutus,  vidit  eminus  celum 
apertum  super  ecclesiam  sancti  Augustini,  scalamque  flammeo  ful- 
gore  radiantem,  angelorumque  chorum  splendidissimo  habitu  per 
illam  descendentem  ^^  vsque  in  ipsam  apostolicam  aulam.  Totum  vero 
monasterium,  quasi  ingens  globus  flammiuomus,tantus^*  fiilgoris  radius 

35  cum  ipsa  scale  extremitate  inuoluebat,  vt  repercusso  intuitu,  quid 
intrinsecus  vel  circa  ea  loca  ageretur  perpendere  nequiret  Eui- 
gilans  autem,  cum  nichil  sciret  de  sanctorum  translatione,  mirabatur 
quidnam  rerum  prefiguraret  hec  visio.  Facta  est  autem  translatio 
sancti  Augustini  sociorumque  eius  anno  domini  millesimo  nona- 

40  gesimo  primo,  octauo   idus    septembris,  per  Guidonem    abbatem, 

presulante  venerabili  Anselmo;   et  corpora  singulorum  sanctorum 

'  Bed.  Hrof.       *  E.  Doroberina,  T.  Dorobemi.        »  T.  positus.        *  al.  intro 
illatum.  »  al.  aquinonali  •  E.  Thedori.  '  cf.  Miracula  S.  Aug.  by 

Goscelin,  in  A.  SS.  Boll.  p.  396.  •  From  the  Translatio  by  Goscelin,  in  A 

SS.  Boll.  p.  411.  »  T.  cm.  autem.  *<*  E  desendentem.  "  al,  flammivo- 
mum  stantis. 


De  ^ancto  augusttno.  99 

in  scriniiSy  sicut  modo  apparet,  honorifiee  coUocantur. ^Sanctus 

enim  Augustinus  versus  Angliam  tendens,  in  andegauensi  prouintia 
pontem  Say  nuncupatum,  miliarii  tractu  super  Ligerim  fluuium 
lapideo  opere  productum,  cum  sociis  suis  transiit.  Quibus  adiacenti 
viUe  Say,  eiusdem  nominis,  conantibus  accedere,  incole  tot  homines  5 
peregrinos,  pedestri  incessu  et  habitu  humiles,  quasi  tot  lupos  et 
ignota  monstra  repulerunt.  Muliercule  vero  simul  congregate,  sub- 
sannatione,  derisione  et  despectu  in  sanctos  dei  debaccate  sunt. 
Nee  sufifecit  eiecisse,  sed  longius  inculcantes  trahebant,  impellebant, 
abeuntes  ludibriosa  importunitate  lacessebant.  Stabat  enim  prope  10 
vlmus  ampla  et  vmbrosa,  lassis  viatoribus  ad  pausam  accomoda. 
Sub  hac  sancti  volentes  ipsa  nocte  quiescere,  non  poterant  pro 
mulierum  infestadone.  Vnam  vero  ceteris  impudentius  sancti  ves- 
tigiis  incumbentem  dum  ipse  eleuato  baculo  velut  bestiam  conaretur 
abigere,  subito  baculus  de  manu  eius  velut  ab  arcu  excussa  sagitta  15 
euolauit,  et  in  spacio  fere  trium  stadiorum  humi  affixus  substitit. 
£t  accurrens*  iUuc  sanctus,  et  baculum,  immo  cum  baculo  fontis 
estum  extraxit,  qui  protinus  copiose  erumpere  cepit.  Quo  viso, 
gratias  agentes  deo,  serui  dei  a  graui  siti  releuati  et  suauiter  sunt 
refecti.  Et  ecce  subito  lux  de  celo  elapsa  et  super  eos  efifusa,  tota  ao 
ipsa  nocte  obtexit  famulos  Christi.  Finitimi  enim  omnes  tarn  im- 
mensum  radium  a  celo  vsque  ad  sanctos  directum  palam  con- 
spexerunt.  Sanctus  autem  Augustinus  secus  fontem  ilium  ita 
baculo  scripsit  in  terra :  *  Hie  hospicium  habuit  [seruus  seruonim 
dei]'  Augustinus,  quem  misit  ad  conuertendos  Anglos  beatus  papa  25 
Gregorius.'  Mane  autem  facto  Sanctis  iter  arripientibus,  vicini  ad 
locum,  vbi  viderant  lumen,  accurrentes,  et  fontem  intuentes,  graui 
merore  pro  iniuria  Sanctis  illata  tabescebant.  Et  inuenientes  scrip- 
turam,  et  legationis  officium,  iuxta  fontem  ecclesiam  construxerunt, 
ac  in  nomine  sancti  Augustini  consecrari  fecerunt,  et  vbi  littere  30 
inuente  sunt,  altare  construxerunt.  Ibi  enim  perpetuum  illud  durat 
miraculum,  quod  ipsam  ecclesiam  intrare  aut  de  fonte  aquam 
haurire  nulla  vnquam  potest  feminarum  :  vt  nimirum  sciat  mundus 
quantum  hoc  genus  oflfenderit  deum  in  iniuria  seruorum  suorum. 
Quedam  matrona  diues  cum  cereo  illic  appetebat  ingressum,  et  35 
interminantibus  omnibus,  dixit  se  non  peccasse  in  sanctum,  sed  velle 
honorare  eum.  Vix  autem  inconcessam  metam  attigit,  quin  subito 
ruptis  intestinis  expirauit. — Sunt  autem  in  ecclesia  sancti  Augustini 
quinque  cerei  continue  ardentes,  videlicet  coram  tumba  beati  Augus- 
tini Anglorum  apostoli,  sancte  Mildrede,  sancti  Adriani  abbatis,  40 
coram  magno  altari*  ante  feretrum  sancti  Ethelberti  regis  et  sancti 
Lethardi  episcopi,  et  etiam  in  cripta  coram  ymagine  beate  virginis 
Marie,  vbi  sanctus  Dunstanus  crebras   eiusdem  virginis   gloriose 

*  From  the  Vita  by  Goscelin,  p.  377.         ^  al.  accurrit.         •  so  T. ;  om.  in  E. 
*  T.  magnum  altare. 

H  2 


loo  Botoa  iLegenna  angtte. 

visiones  habere  meruit ^^Inueni  siquidem  a  patribus  antiquis 

nonnullis  in  locis  scriptum,  quod  in  comitatu  Oxonie,  in  villa  nomine 
Cometoun,  veniente  beato  Augustino  ad  predicandum,  accessit  ad 
eum  presbiter  eiusdem  ville,  dicens  :  *  Pater,  dominus  huius  fundi, 
5  sepe  a  me  monitus,  decimas  non  soluit :  ilium  excommunicaui,  et 
magis  obstinatum  repperL'  Cui  accito  Augustinus  dixit :  *  Cur  de- 
cimas, fili,  deo  et  ecclesie  non  reddis  ?  Nescis  quia  decime  non  sunt 
tue  sed  dei?'  £t  miles:  'Quis  terram  coluit  aut  seminauiti  nonne 
ego  ?    Sciant  omnes  quia  eius  erit  decimus  manipulus  cuius  erunt 

10  et  nouem.'  Et  conuersus  ad  altare  Augustinus,  vt  celebraret,  coram 
omnibus  dixit :  '  Precipio  ne  aliquis  excommunicatus  misse  intersit/ 
Quo  dicto,  in  ipso  introitu  ecclesie  cadauer  sepultum  se  erigens, 
exiit  et  immobile  in  cimiterio  stetit.  Cui^  Augustinus  accedens 
dixit:  'Precipio  tibi  in  nomine  domini  vt  indices  michi  quis'  sis.' 

15  £t  ille :  '  Ego,  inquit,  tempore  Britonum  huius  ville  patronus  fui, 
et  licet  sepius  a  presbitero  monitus,  decimas  meas  nunquam  dedi. 
Tandem  excommunicatus  mortuus  sum,  et  in  infemum  detrusus.' 
Precedente  autem  cadauere  precepto  viri  dei  et  locum  sepulti  sacer- 
dotis  ostendente,  ait  Augustinus:    *Vt  sciant  omnes  quia  mors  et 

20  vita*  in  manibus  dei  sunt,  cui  nichil  est  impossibile,  in  dus  nomine 
surge,  opus  enim  te  habemus.'  Quo  de  tumulo  resurgente  et  coram 
omnibus  stante,  dixit  vir  dei:  *Cognoscis  istum,  fratcr?'  *Noui, 
inquit,  et  vtinam  non  nouissem  !  In  omnibus  enim  ecclesie  semper 
extitit  decimarum  retentor,  et  multorum  flagitiorum  vsque  ad  diem 

2$  vltimum  perpetrator.'  Cui  Augustinus :  *  Nosti,  frater,  quia  mise- 
ricors  est  deus ;  vnde  et  nos  miseri  ^  creature  et  imagini  dei  que  eius 
sanguine  redempta  est,  que*  tamdiu  penas  infemi  sustinuit,  oportet 
misereri.'  Tunc  tradidit  ei  flagellum,  et  flexis  ante  eum  genibus, 
absolutione  flebiliter  petita,  mortuus  mortuum  relaxauit    Quo  abso- 

30  luto,  precepit  Augustinus  vt  ad  sepulchrum  rediret  et  diem  iudicii 
expectaret.  Qui  ad  sepulchrum  reuersus,  mox  in  cinerem  est  reso- 
lutus.  Tunc  ait  presbitero  Augustinus:  'Quanto  tempore  hie 
iacuisti  ?  *  Et  ille :  *  Centum  quinquaginta  annis  et  amplius.'  *  Quo- 
modo,  inquit   Augustinus,  hucusque   fuisti?'     Resp>ondit:   'Bene, 

35  pater  sancte,  et  in  eteme  vite  deliciis.'  *  Visne,  ait,  vt  orem 
dominum  quatinus  ad  nos  reuertaris  et  animas  a  diabolo  deceptas 
nobiscum  predicando  ad  suum  creatorem  reducas?'  'Absit  a  te, 
pater,  ait,  vt  me  a  quiete  mea  perturbatimi  ad  seculi  laboriosam 
vitam  facias   reuerti.'     Tunc    Augustinus   ait:    'Vade    charissime 

40  frater,  et  quiesce  in  pace,  et  ora  pro  me  et  vniuersa  ecclesia  sancta 
dei.'  Qui  sepulchrum  intrans,  incineratus  est.  Tunc  militi  aduo- 
cato  vir  dei  ait :  '  Adhuc  [non]  vis  decimas  tuas  deo  reddere,  fili  mi  ? ' 
Et  tremens  miles  procidit  ad  pedes  eius,  flens  et  reatum  suum 

*  abridged  from  the  Chronicon  I  oh.  Bromtoni  (Act  SS.  Boll.  May  VL  p.  39a). 
*  T.  Cui  ct        »  E.  qui,        *  E.  tua.        »  a/,  misere,        •  T.  om.  que. 


De  ^ancto  OBartliolomeo.  loi 

confitens  et  veniam  petens,  omnibus[que]  que  habebat  relictis,  cunctis 
diebus  vite  sue  sanctum  secutus  est  Augustinum  \ 

'f  De  sancto'  Bartholomeo  seruo  dei  [et  monacho]*. 

Vlr  dei  Bartholomeus,  in  prouincia  Whitebi  oriundus,  a  paren- 
tibus  primo  Tostius  dictus  est.    Cum  vero  monasterium  in- 
trasset  felici  presagio  celebre,  quo  nunc  vocatur  nomen  a  fratribus  5 
ei  imponitur,  quatinus  eius  in  celo  coheres  gaudii  fieret  cuius  in 
terra  consortium  vocabuli  sortitus  est    In  puerili  etate  constitutus, 
putabat  se    in    loco    admirande  viriditatis  et  amenitatis  constitui, 
lumenque  in  eo  quasi  nubis  candide  vel  aurore  surgentis  intueri. 
Cumque  supeme  claritati  aciem  intenderet,  vidit  dominum  Ihesum  10 
eminus    stantem,   sanctamque    matrem    eius    Mariam,   Petrumque 
apostolum  et  lohannem  euangelistam.    Quem  beata  virgo  placido 
vultu  intuita,  protensa  manu  ipsum  nutu  quodam  vocauit,  et  dixit : 
'Accede,  inquit,  et  filii  mei  vestigia  amplectere,  et  vt  tui  misereatur, 
eius  pietatem  humiliter  deposce  *.*    Statimque  eo  in  faciem  prostrato,  15 
et  clamante  iam  tertio  *  miserere  mei  domine  Ihesu';   eleuans  ille 
manum  benedixit  eum,  dicens :  *  Et  ego  tui  misereor,  et  in  etemum 
miserebor.'    Hoc  idem  secundo  in  sompnis  vidit ;  et  ne  phantastica 
illusio  videretur,  tertio  vigilans,  camalibus  oculis  manifeste  con- 
spexit       Adolescens  autem,  diuersarum  gentium  nationes  et  mores  20 
inquirens,  in  Norwegia  tandem  cuidam  presbitero  adhesit,  et  ab 
episcopo  loci  sacerdocii  gradum  suscepit.        Quadam  enim  die  cum 
quodam  iuuene  faciens'  iter,  qui  malignum  spiritum  adesse  con- 
spiciens  quem  prouintie  illius  incole  Kambeyn''  vocant,  alludens 
ait :   *  Ecce  ille/    Cui  Bartholomeus :    *  Vellem  eum  videre.'     lubet  25 
ergo  eum  supra  pedes  ipsius  stare,  et  pedibus  suis  terram  non 
tangere,  pollicens  quod  suis  artibus  optate  visionis  desiderio  frue- 
retur  :    Quem  qui  *  semel  intuitus  fuisset,  perpetuo  videre  posset. 
Quo  audito  vir  dei  hominem  ilium   irrisit,  societatem  contempsit, 
visionem    nephariam    detestando.      Fidem  enim  christianam,  sicut  30 
postea  referebat,  lederet,  si  contemplationi  •  diabolice  iugiter  inhereret. 
Angliam  vero  rediens,  in  monasterio  dunelmensi  religionis  habitu 

*  MS.  T.  has  at  the  bottom  of  the  page  the  following  Antiphon  and  Collect : 

O  beate  Augustine,  te  uenerantes  tuere,  cum  omnibus  quos  domino  adqui- 
sisti,  pro  quibus  animam  posuisti  et  sine  ....  meruisti.  V.  Sacerdos  dei 
Augustine,  pastor  eg^egie,  ora  pro  nobis  deum.     V.  Ora  pro  nobis. 

Deus  qui  beatum  Augustinum  pontificem,  primum  doctorem  [populo]  con- 
cessisti  Anglorum,  eius  interuentu  nobis  tribue  ueniam  peccatorum  et  cum  ipso 
celcstium  gaudia  premiorum,  per. 

Deus  qui  in  diuersis  nacionum  populis  preclaros  uere  fidei  constituisti  doctores, 
concede  ut  omnes  qui  sanctissimi  doctoris  nostri  Augustini  implorant  auxilium, 
presentis  prosperitatis  gaudia  et  future  beatitudinis  premia  consequantur. 

'  Abridged  from  the  Vita  (^probably  by  the  author  of  the  Vita  b.  Godrici)  in 
Act.  SS.  Boll.  June  V.  p.  714.  ^  om.  in  T.  *  added  in  T.  •  E.  deposse. 
•  r.  fecit  ?        *  Vit.  Rabem.        •  Vit.  quemque.        •  E.  contemplatione. 


I02  Booa  iLegeniia  anglte. 

suscepto  cum  in  ecclesiam  introductus,  ex  more  crucem  adoraret, 
vidit  in  spiritu  crucis  imaginem  submisso  vultu  adorantem  resalu- 
tare,  et  protensis  brachiis  in  amplexus  excipere.  Cum  monachis 
enim  habitans  in  humilitate  et  obedientia  proficiens,  opus  del  quod 
5  ceteri  negligerent  aut  facere  non  possent,  alacriter  perficiebat, 
affirmans  hoc  esse  pro  fratribus  animam  ponere.  Locum  soli- 
tudinis  affectabat,  vbi  secretius  domino  militare  et  parcius  viuere 
posset.  Beatus  quoque  Cuthbertus  ei  in  visu  apparens,  et  ad  in- 
sulam  phamensem  in  spiritu  adducens  \  situm  loci,  decorem  oratorii, 

lo  et  singula  insule  loca  ostendit,  dicens :  *  Ecce  locum,  a  deo  tibi  pre- 
paratum,  si  in  eo  vsque  in  finem  conuersari  te  spondeas.'  Quo 
firmiter  promittente,  et  gratias  agente;  mane  a  fratribus  de  insula 
inquirens,  omnia  audiuit  que  per  beatum  antistitem  in  sompnis  vidit. 
Prop)osito  itaque  priori  ostenso,  cum  in  religione  nisi  annum  fecisset 

15  vix  impetrata  licentia,  phamensem  insulam  veniens,  fratrem  El- 
winum'  ibidem  inuenit,  qui  ei  inuidit  et  aduentum  eius  moleste 
tulit  et  post  multas  tandem  viro  dei  illatas  iniurias,  cum  nil  pro- 
ficeret,  pacientia  illius  et  humilitate  victus,  Dunelmum  rediit.  Vir 
dei  cilicio  aliquot  annis,  donee  prior  suus  illud  deponi  iuberet,  vsus 

20  est ;  lectum,  quo  pausaret,  non  habebat  Cibus  eius  panis  et  olera, 
et  que  de  pinguedine  lactis  exprimi  solent.  Post  aliquot  annos  a 
piscibus  abstinuit;  et  potus  eius  aqua,  raro  vero  lac  fuit  Esus 
camium;  ex  quo  insulam  intrauit,  non  tetigit.  Denique  septem  annis 
et  dimidio   ante  obitum  suum  nichil   omnino    bibisse  perhibetur. 

35  Nunquam  caput  operuit,  nee  pellicium  corpori  adhibuit;  solum 
stamina  vsus  est  et  cucuUa,  que  dicitur  fuisse  manicata;  et  pallio 
nigroy  pellibus  intus  munito.  Caligas  ex  pellibus  arietinis  corticatis 
habebat:  quas  cum  semel  tibiis  circumdedit,  donee  vetustate  con- 
sumerentur  non  amouit.    Solebat  enim  fratribus  dicere  quia'  omnia 

30  turpia  corporibus  nostris  inferre  debemus,  si  ea  ad  perfectum  anime 
candorem  volumus  perducere.  Erat  quoque  fortis  et  integer  viribus, 
et  que  vel  animo  vel  corpori  ingerebantur,  inuictissimus.  Sed  et 
faciem  ita  semper  hilarem,  adeoque  ruboris  gratia  perfusam  pre- 
tendebaty  quod   cum  summe   abstinentie  parcitatem  sectaretur  et 

35  curam  corporis  negligeret,  eum  quisque  deliciis  vti  corporalibus 
estimaret.  Psalterium  bis  vel  ter  in  die  deo  cantare  solebat  Diuitum 
ferocium  arrogantiam  arguebat,  nee  sine  metu  quandoque  coram  eo 
apparebant*.  Tantum  enim  reuerentie  gerebat  in  vultu,  adeoque 
venerabilis  erat  aspectu,  vt  nonnulli  eorum  eius  exortaticmibus  a 

40  lesione  pauperum  desistere,  a  munere  illicito  manus  excutere,  ele- 
mosinis  peccata  redimere  studebant.  Circa  pauperes  et  egrotos 
pia  viscera  gerebat,  vitam  in  pacientia  ducere  eis  suadens.  Multa 
temptationum  genera  a  spiritu  maligno  expertus  est.    Modo  se  in 

*  Vit  traducens.  ■  Vit.  Ebwinum.  »  E.  quam.  *  E.  apperebant 


\ 


De  ^ancto  1Bart{)OIomeo.  103 

murem,  modo  in  leonem  vel  taurum  transformauit,  simie  et  murilegi  ^ 
sepius  effigiem  ostendit  Post  matutinas  laudes  nocte  quadam 
spiritus  nequam  viro  dei  orationibus  intento,  primo  super  vestigia, 
deinde  super  crura  saltus  dedit;  postremo  super  ipsum  totum  se 
proiicienSy  guttur  manibus  fortiter  strinxit,  et  ita  tamdiu  tenuit,  donee  5 
quasi  deficeret  sub  tanta  mole.  Tandem  virtute  diuina  liberatus, 
sanctam  Mariam  in  adiutorium  sepius  inuocabat.  Plerumque  etiam 
cum  ad  orationem  genu  flexo  staret,  idem  inimicus  eum  per  capu- 
cium  traxit '  et  longius  in  atrium  proiecit.  Ille  autem  arrepta  virga 
eum  percutere  nitebatur ;  sed  imago  vanitatis  ictum  derisit.  As-  lo 
tante  illo  ad  altare  et  sacra  missarum  solemnia  celebrante,  inimicus 
se  exhibere  non  erubuit,  et  oram '  casule  nunc  trahens,  nunc  ex- 
cuciens,  deuotionis  obsequium  impedire  laborabat.  Asserebat  enim 
ipsum  humani  generis  inimicum  fragilem  et  fumo  similem,  et  facile 
a  suo  colluctatore  posse  subuerti.  Veniente  ad  eum  quodam  15 
fratre  dunelmensi,  cum  de  spiritualis  *  vite  rudimentis  inuicem  trac- 
tarent,  malignus  spiritus  inuisibiliter  affuit,  et  quasi  humana  manu 
desuper  tectum  lapillis  percutiens,  sui  aduentus  signum  dedit,  et 
fratrem  ilium  pallere  et  non  modicum  pauere  coegit.  Cui  vir  dei  ait : 
*  Non  turbetur  cor  tuiun,  neque  timeas ;  venit  bonorum  omnium  ao 
inimicus,  et  nostris  sermonibus  inuidus,  a  colloquiis  diuinis  nos 
cessare  laborat.'  £t  statim  malignus  ille  vacuas  °  in  auras  euanuit. — 
Thomas  prior  dunelmensis,  deposito  regiminis  onere,  in  insula  cum 
viro  dei  manere  cepit,  et  in  magna  vite  sanctitate  vsque  ad  mortem 
in  eodem  loco  perseuerauit.  Qui  in  extremis  positus,  vidit  choros  25 
candidatorum  in  superiori  parte  domus  deambulantes,  libellos  por- 
tantes  in  manibus,  et  ad  susceptionem  eius  cum  iubilo  preparatos. 
Animam  eius  a  corpore  exutam,  vir  dei  Bartholomeus  ab  angelis  in 
celum  ferri  vidit.  Vidit  etiam  diabolum  in  angulo  propius  assistere, 
planctus  miserabiles  ore  terribili  et  facie  deformi  edere— vrsi  quippe  30 
specie  tunc  erat.  £0  vehementius  dolebat  quod  nullam  in  moriente, 
que  dolori  satisfaceret,  causam  reperiret:  Cassatis  enim  fallacie 
sue  laqueis  quos  ei  a  puericia  tetendit,  libere  celestia  penitrare* 
senem  vidit.  Allata  autem  Bartholomeus  aqua  benedicta,  locum  et 
bestiam  aspersit,  et  ^  ilia  tactum  aque  declinans  et  resiliens  in  angulum  35 
rediit.  Cumque  aliquotiens  hoc  faceret,  et  hostis  antiquus  ilium 
deluderet,  assumpto  vir  domini  in  manibus  vase  aqua  benedicta* 
pleno',  in  faciem  eius  proiecit.  Qui  in  diuersas  formas  tandem 
paulatim  deficiens  euanuit.  Deposito  autem  in  itinere  versus  Du- 
nelmum  in  quadam  ecclesia  corpore,  quidam  diaconus,  bone  actionis  40 
vir,  columbam  niueam  toto  noctis  tempore  circa  loculum  volitare,  et 

alarum  plausu  sacris  exequiis  obsequium  prebere  conspexit. ^Ve- 

nerunt    ad    insulam    pharnensem    mulieres    quedam,  cum    quibus 

'  E.  mureligi,  T.  murelegi.      '  T.  trahere.      '  T.  horam.      *  E.  spirituali.     *  E. 
vacuus ;  T.  vacuas.      •  T.  penetrare.      '  Vit.  at.      •  E.  benedicto.      •  T.  plena. 


I04  isotta  HegenQa  anglie. 

quedam  Flandrensis,  viros  oratorium  ingredi  conspiciens,  et  vocem 
dissuadentium  introitum  non  audiens,  ausu  femineo  intrare  pre- 
sumpsit.  Nee  mora,  iam  vestigium  in  ostio  posuit,  et  quasi  valido 
venti  turbine  celitus  repulsa,  retrorsum  in  terram  exanimis  cor- 
5  ruit.  Quo  audito  vir  dei  subridens  dixit :  *  Et  hoc  merito  pro 
culpis  suis  accepit'  £t  veniens  ad  earn  et  aqua  benedicta  asper- 
gens,  adeo  salus  festina  successit,  quod  eadem  hora  aque  fieret 
aspersio    et   sanitatis   exhibitio.  Cum    autem    modicum    cere 

a  nautis   sibi  traditum    vsque  ad  vlteriorem  insulam   coruum    in 

10  ore    deferre    conspiceret,    contristatus,    positis    in    littore   genibus 

supemam  exorauit  clementiam  ne  quod  naute  dederant  ex  deuo- 

tione,  vsui  deperiret  ecclesie.  Et  statim  coruus  rediit,  et  in  loco  vnde 

y     ceram  tulerat  illam  proiecit.  ^    Quibusdam  nautis  in  insule  portu 

morantibusy  puer  eonim  cimbam  naui  annectere,  sicut  consueuerat, 

15  oblitus  est.  Quam  rapaces  vnde  excipientes,  longius  in  freta  com- 
pellunt.  Quod  naute  videntes,  exclamare  ceperunt :  *  Frater  Bar- 
tholomee,  veni  et  adiuua  nos.'  Qui  egressus,  et  tanquam  quid 
peterent  prescius,  subrisit,  et  ita  iocose  intulit :  '  Vt  quid  vocastis 
me  ?    Quid  enim  vultis  michi  dare  ? '    Illis  autem  casum  suum  de 

ao  cimba  exponentibus,  ipse  nauem  ascendens,  cimbam  eorum  velociter 
cnicis  signo  redire  coegit.  Insurgente  in  puerum  gubematore  et 
manum  ad  percutiendum  extendente,  prohibuit  vir  dei,  asserens, 
insulam  tale  pacis  habere  priuilegium,  quod  pro  nullo  excessu  licet 
in  ea  animaduersionis  exercere  indicium.     Et  ille:    'Etsi   in  ea 

as  pacem  habere  meruit,  in  naui  pacem  non  habebit/  *  In  naui,  inquit  vir 
dei,  vide  ne  feceris,  eo  quod  inde  continget  quod  vite  tue  non  expe- 
diet'  Ille  vero  monita  patris  audire  contempnens,  adolescentem  virga 
percussit :  et  primo  nauigationis  die  egrotare  cepit,  et  secundo  vite 
finem  dedit.    Quod  cum  vir  dei  audisset,  ait:   *Numquid  non  dixi 

30  homini  illi  "  Noli  peccare  in  puerum,"  et  non  audiuit  me  ? '  Auis 
paruula  cotidianam  de  mensa  eius  capiens  annonam,  a  niso,  in  ora- 
torium eam  insequente,  rapta  deuoratur.  Quo  facto  nisus  exire 
temptans,  et  non  valens,  precipiti  volatu  in  fenestra,  in  ostio  aperto 
velut  a  muro  repulsus  allidens,  egressum  non  inuenit,  sed  vbi  vir 

35  dei  sedere  solebat  descendit.  Quern  cum  vidisset  seruus  dei  in 
rostro  et  vngulis  cruoris  signum  habentem,  ait :  *  Nunquid  tu  miser 
auem  nostram  ausu  temerario  inuadere  presumpsisti  ? '  Et  appre- 
hendens  eum,  et  biduo  concludens,  tanti  facinoris  culpam  ieiunio 
purgare  coegit;   et  tertia  die,  misericordia  motus,  libere  abire  per- 

40  misit.  Hanc  insulam  farnensem  vetusta  longeuitas  quasdam 
perhibet  aues  incolere  S  que  *  aues  sancti  Cuthberti '  ab  incolis  appel- 
lantur.  Tempore  nidificationis  ibi  conueniunt,  et  tante  mansuetu- 
dinis  gratiam  a  loci  sanctitate  possident,  vt  humanos  contactus  et 
aspectusnon  abhorreant ;  quietem  amant,  secus  altare  quedam  aues* 

*  E.  in  colore.  •  T.  ouis. 


De  dancto  "Bart^olomeo.  105 

cubant  nullusque  eas  ledere  presumit.  Oua  sibi  et  ceteris  hospi- 
tibus  fratres  apponunt;  cum  masculis  in  equore  victum  aues'llle 
querunt  Pulli  cum  creantur,  matres  sequuntur,  et  patrias  vndas 
semel  ingressi,  ad  nidos  non  reuertuntur.  Quodam  tempore,  dum 
quedam  puUos  suos  ipsa  preeunte  duceret,  vnus  ex  eis  in  rimose  5 
rupis  baratnmi  incidit.  Mater  vero  relictis  ibi  filiis  ad  Bartholo- 
meum  reuersa  venit,  et  oram '  pallii  sui  rostro  trahere  cepit.  Anim- 
aduertens  ille  eam  aliquid  petere,  precedentem  sequitur :  et  veniens 
ad  nipem  rostro  locum  ostendit,  et  sanctum  intuita,  quo  potuit 
indicio,  vt  videret  innuit  Qui  accedens,  pullum  in  rupe  pennulis  10 
herentem  vidit :  et  descendens  matri  restituit.  Aquas  igitur  cum 
filiis  mater  ingreditur,  et  vir  dei  rediif  ad  oratorium  suum.  Sanc- 
tus  Cuthbertus  non  solum  per  visum,  verum  etiam  corporaliter  ad 
consolationem  famuli  sui,  suam  exhibere  dignatus  est  presentiam. 
Quadam  nocte  natalis  domini  post  matutinas  egressus  vir  dei,  vt  15^ 
videret  si  adhuc  aurora  esset,  reuersus  vidit  cereos  accensos,  et 
reuerendi  vultus  sacerdotem  coram  altari  sacerdotalibus  indutum 
assistere.  Cumque  nullus  ad  ministrandum  apparuit,  ipse  admira- 
cione  et  gaudio  repletus  accessit.  Dictaque  alterutrum  confessione, 
canebat  ^  officium  *  lux  fulgebit,'  cum  ceteris.  In  prosa  quoque  leta-  30 
bundus  se  supra  vires  clamasse  professus  est.  Peractis  misteriis, 
cerei  nemine  manum  apponente  extincti  sunt,  sacerdote  ab  oculis 
eius  dlsparente.  Nee  ausus  est  eum  interrogare  quis  esset,  sciens 
pro  certo  quia  sanctus  Cuthbertus  extitisset.  Interrogatus  vtrum 
osculum  pacis  sacerdoti  in  missa  dedisset;  licet  confiteri  noluerit,  25 
dubium  non  est  quin  id  exhibuerit,  qui  debitum  et  deuotum  in  ceteris 
ministerium  impendit.  Seruus  dei  obitum  suum  longe  ante 
presciuit:  Vidit  enim  in  visione  quemdam  sibi  mirandi  decoris  et 
eximie '  claritatis  virum  assistere,  qui  in  hac  vita  nouem  annis  ipsum 
peregrinari  oportere  ostendit.  Quadam  itaque  nocte  cum  vigilaret  30 
in  oratione,  tintinnabulum  suum  nullo  pulsante  trine  pulsationis, 
quasi  trine  citationis  signum  dedit;  quatinus  ex  hoc  agnosceret 
quod  vocatio  sua  a  corpore  immineret.  Correptus  ergo  infirmitate, 
corporis  sui  resolutionem  fratribus  palam  nunciat.  *Requirentibus 
fratribus  vbi  sepulturam  corporis  sui  eligeret,  ait :  *  Corpus  meum,  35 
inquit,  hie  quiescere  desidero,  vbi  spiritum  a  suo  conditore  susci- 
piendum  spero  et  aliquantulum  domino  militaui  et  tribulationes 
multas  pro  ilia  que  in  celis  est  consolatione  sustinui.  Locus  enim 
iste  sanctus  est.*  Septem  namque  ebdomadibus*  ante  obitum 
suum  nee  comedisse  nee  bibisse  perhibetur.  Quinta  siquidem  feria  40 
ascentionis  dominice  illud  laudabile  ieiunium  inchoauit,  At  rursus 
quinta  feria,  scilicet  in  Natiuitate  lohannis  Baptiste,  migrauit  ad  domi- 
num.    Parum  enim  ante  transitum  eius  factus  est  in  atrio  sonitus 

*  T.  horam.         '  Vit  canebant.         '  E.  eximee.         *  From  here  cd.  in  Act. 
SS.  Boll.  p.  721.        '  E.  ebdomatibus. 


io6  iQotia  legenna  anglie. 

quasi  murium  saltantium,  et  super  tectum  quasi  passerum,  vngulis 
et  rostris  reptantium :  sed  et  moles  quasi  canis  inmanissimi  ad 
tergum  cuiusdam  fratris  cecidit,  et  ipsum  pallescere  et  quasi  deficere 
pre  timore  fecit.    Seruus  autem  dei  quod  fiebat  agnoscens,  ait: 

5  *  Quid  hie  agis,  miser  et  infelix  ?  In  vanum  laboras ;  quia  nichil  in 
me  quod  tuum  est  inuenire  debes.'  Statimque  omnis  ille  sonitus 
cum  horrore  abscessit^  Omni  tempore  imbecillitatis  sue  nun- 
quam  stratum,  in  quo  vel  modicum  pausaret,  fieri  permisit,  sed 
sedens  aut  ambulans  aut  insulam  circuiens,  ab  oratione  non  cessauit ; 

10  cum  fratribus  colloquium  habere  vix  consensit :  lam  vero  homines 
videre  non  dignatus,  ad  celestia  toto  corde  inhiabat.  Transactis 
itaque  in  vita  solitaria  quadraginta  duobus  annis  et  mensibus  sex,  ab 
hac  luce  subtractus  est.  Cuius  obitus  cuidam  adolescenti  in  ecclesia 
lindisfarnensi  quiescenti  innotuit:   Astitit  autem  ei  quidam  vene- 

15  randi  vultus,  dicens:  'Surge  velociter  et  die  priori  et  fratribus  quia 
Bartholomeus  a  seculo  migrauit'  Superueniente  alio  de  vrbe  Bebbe 
et  de  transitu  viri  dei  referente,  sicut  dixerant  ita  repertum  est. 
Sepulto  in  oratorio  corpore  eius,  quendam  ad  tumulum  eius  febris 
omnino  reliquit;    demoniaca   sensum   recepit;    noxius   squinantie 

20  tumor  de  collo  iuuenis  euanuit,  et  ille  letus  gratias  deo  egit 

[MS.  Tib.  adds  :  Natratio  \ 

(Refert  Petrus  Da)miani  quod  in  Burgundia  (erat  quidam  clericus) 
superbus  et  ambiciosus,  (qui  quandam  ecclesiam)  sancti  Mauricii  sibi 
u(surpauerat),  quodam  potente  milite  sibi  plu(rimimi  obsist)ente. 
Dum  autem  quadam  die  can(taretur  missa)  et  in  fine  euangelil 
35  diceretur  (*  Omnis  qui  se  exal)tat  humiliabitur,  et  qui  se  (humiliat) 
exaltabitur,'  derisit  miser  ille  et  (ait:  *Fal)sum  est.  Nam  si  ego 
meis  hostibus  me  (humili)assem,  tot  hodie  diuicias  ecclesie  non 
(haber)em.'  Et  ecce  fulmen  instar  gladii  in  os  per  quod  blasphemie 
uerba  euomuit  introiuit  et  subito  eum  extinxit] 

IF  De  sancto  Benedicto  abbate  cognomento  Biscop*. 

30  A  Nno  gratie  septingentesimo  tertio  sanctus  Benedictus  abbas  in 
^^  Anglia  *■  post  vitam  laudabilem  finem  ^  in  domino  quieuit  Hie 
vir  dei  in  stirpe  nobili  gentis  Anglorum  progenitus  est,  et  in  ado- 
lescentia  militie  rudimentis  addictus.  Denique  cum  esset  minister 
Oswii  regis,  et  possessionem  non  modicam  ipso  donante  percepisset, 

35  caduca  mundi  omnia  pro  Christo  spemens,  Romam  adiit,  vt  ibidem 
ecclesiastica  informatus  disciplina*  miliciam  assumeret  spiritualem, 
qua  sibi  prodesset  et  aliis,  vtilisque  ministris^  in  dominice  posset 

^  E.  abscescit.         '  From  Leg.  Aurea  p.  632.  »  In  MS.  Tib.  Colfrid*s  life 

has  the  wrong  title :  de  Benedicto  abbate  et  monacho ;  but  Benedict's  life  is 
wanting.  The  text  is  taken  from  Matthaeus  Westmon.  anno  103 ;  cf  Act  SS. 
Boll.  Ian.  II.  p.  39.  ^  E.  angila.  ^  Matth.  glorioso  fine.  *  £.  ecdesiastice 
.  .  discipline.        ^  Matth.  minister. 


De  tieneraWIi  TBeUa.  107 

cultura  vinee  reperiri.  Inde  vero  rediens,  apud  lixmensem  ^  insulam 
se  monachorum  cetui  coniunxit,  tonsuram  accepit ;  vbi  per  biennium 
regulariter  institutus,  ad  limina  sanctorum  apostolorum  Petri  et  Pauli 
iterum  repedauit  Quo  tempore  cum  papa  Vitalianus  Theodorum 
cantuariensem  archiepiscopum  in  Britanniam  destinauit,  ipse  simul  5 
adueniens,  multas  secum  sanctorum  reliquias  reportauit.  Qui  postea 
regi  Northamhumbrorum  Egfrido  coniunctus,  confestim  ei  rex  terram 
.Ix.  familiarum  ad  construendum  apostolorum  principi  Petro  mona- 
sterium  contullt,  ad  hostium  Were  fluminis,  anno  gratie  sexcentesimo 
.Ixxiiii.,  indictione  secunda.  Sed  et  aliud  monasterium,  ad  honorem  10 
doctoris  gentium  Pauli,  in  Girum '  non  longe  ab  altero  fabricauit,  et  a 
rege  prefato  prediis  .xl.  famuliarum  acceptis,  multipliciter  illud  ditare 
curauit.  Hec  autem  monasteria  religiosis  implens  monachis,  C^olfri- 
dum  in  vno,  East[er]winum  in  altero  prepositos  ordinauit.  Hie  ideo 
fecit  vt  tam  in  eius  absentia  quam  in  presentia  regularis  semper  15 
custodia  seruaretur.  Huic  denique  famulo  dei  Benedicto  Beda  vene- 
rabilis  et  doctor  Anglorum  traditur  nutriendus,  sub  quo  et  [ad]  ordinem 
sacerdotis  legitur  fuisse  promotus.  Quinquies  Romam  petisse  asse- 
ritur,  qui  semper  rediens  diuinorum  locupletatus  commodorum, 
subiectos  instituere  opere  pariter  et  exemplo  curauit.  Tandem  post  ao 
vitam  laudabilem  victor  vitiorum  Benedictus,  confessor  Christi  piis- 
simus,  carnis  infirmitate  victus,  pridie  idus  ianuarii  spiritum  reddidit 
creaton.  Successit  ei  in  onere  et  in  honore  vir  sanctus  et  eiusdem 
disci pul us  Ceo[l]fridus,  sub  quo  Beda  Christi  famulus  ad  vtilitatem 
vniuersalis  ecclesie  de  scripturis  Sanctis  laborem  inchoatum  lauda-  35 
biliter  adimpleuit. 

%  'De  venerabili  Beda  presbitero  [et  doctore*]. 

BEda  venerabilis  presbiter,  in,  territorio  girwensi,  non  grandi 
oriundus  fuit  viculo,  quern  non  longe  inde  lapsurus  in  oc- 
ceanum  ampnis  Tyna  preterfluit.  Anno  autem  dominice  incarnationis 
sexcentesimo  septuagesimoseptimo,  et  a  fundatione  monasterii  gir-  30 
wensis  quarto,  etatis  vero  sue  anno  septimo,  cura*  propinquorum 
datus  est  puer  Beda  educandus  reuerendissimo  •  abbati  Benedicto 
cognomine  Biscop  in  monasterio  apostolorum  Petri  et  Pauli,  quod 
est  in  Wiremutha  et  in  Girwin  '^^  quod  modo  larwe  appellatur ;— primo 
quidem  in  monasterio  beati  Petri ;  postmodum  vero  in  monasterio  35 
apostoli  Pauli  etas  infantilis  sub  discipline  frenis  educatur.  Monaste- 
rium  vero  girwense,  quod  modo  larwe  a  vulgo  dicitur,  constructum 
erat  in  honore  beati  Pauli  apostoli,  super  Tynam  fluuium  versus 
austrum ;   monasterium  in  Weremutha  edificatum  erat  in  honore 

*  r.  lirinensem ;  sc.  Lerines  in  Provence.  '  al.  Girwi.  *  The  text  is 

made  up  from  notices  in  Bede  H.  E.  V,  at  the  end,  IV,  i-a.  Will,  of  Malmesb., 
Simeon  of  Durham,  &c. ;  cf.  Act.  SS.  Boll.  May  VI,  p.  721.  *  added  in  T. 

*  E.  cure.  •  T.  reuerentissimo.  ''  al.  Ingyrvum. 


io8  n^otia  legenoa  anglie. 

beati  Petri  apostoli  super  Weram  fluuium,  modo  vero  Weremuth  * 
dicitur:  et  quia  vnus  abbas  duobus  illis  monasteriis  prefuit,  quasi 
sub  vnius  monasterii  appellatione  Beda  de  illis  mentionem  faciens 
scripsit.    Erant  autem  in  illis  amplius  quam  sexcenti  monachi,  sub 

5  regulari  disciplina  deo  militantes.  Postquam  vero,  adepta  liberalium 
artium  scientia,  excercitii  sui  ingenium  protriuerat  vsu,  etiam  pro- 
funda sanctarum  scripturarum  penitranda  *  ingredi  conatus  est.  Vir 
vtique  venerabilis  Benedictus  abbas  girwensis,  quinquies  Romam 
proficiscens,  librorum  innumerabilem  omnis  generis  copiam  secum 

10  deferebat ;  iubente  quoque  papa  Vitaliano,  Theodorum  archie- 
piscopum,  et  eius  collegam  Adrianum  abbatem,  Britanniam  perduxit, 
vtriusque,  secularis  scilicet  et  ecclesiastice  philosophic  scientia  suffi- 
cienter  instructos,  in  vtraque  lingua,  greca  videlicet  et  latina.  Qui 
discipulorum  cateruas  congregantes,  metrice  artis,  astronomie,  et 

15  arithmetice  ecclesiastice  disciplinam  inter  sacrorum  apiciun  volu- 
mina  suis  auditoribus  infundebant  ^  Post  illos  vero,  in  lingua  latina 
simul  et  greca  eque  vt  in  propria  nonnullos  eruditos  discipulos  in 
Britannia  relinquebant,  a  quibus  adolescens  Beda  in  latina  lingua 
non  mediocriter  instructus,  grece  quoque  non  parua  ex  parte  scien- 

20  tiam  attigit.  Preterea  *  et  archicantorem  sancte  romane  ecclesie 
lohannem  abbatem,  ab  Agathone'^  papa  directum,  legendi  et  modu- 
landi  habuit  preceptorem.  Habuit  et  alios  quamplures  in  scripturis 
Sanctis  instructos.  Quippe  inter  sexcentos  monastice  militie  com- 
militones  degens — hunc  enim  numerum  fratrum,  vt  premittitur,  legitur 

25  habuisse  supradictum  apostolorum  Petri  et  Pauli  monasterium— in 
singulis  emulabatur  carismata  meliora,  vt,  quod  quisque  illorum 
spiritualis  scientie  accepisset,  ille  totum  ex  singulis  perdiscendo 
conbiberet.  In  hec  sacrosancte  philosophic  studia  cum  incremento 
annorum  creuit  et  gratia  spiritualium  donorum,  vt  cum  spiritu  sa- 

30  pientie  et  intellectus  acciperet  et'iam  spiritum  timoris  domini,  quo 
castigans  corpus  suum  et  in  seruitutem  redigens,  sciret  vas  suum 
possidere  in  sanctificatione  *  et  honore^.  Nonodecimo  autem  vite 
sue  anno  diaconatum,  tricesimo  gradum  presbiteratus,  a  sancto 
lohanne  Beuerlacensi  suscepit.    A  quo  tempore,  vt  idem  Beda  tes- 

35  ta[tur,  inter  obseruanciam  discipline  regularis  et  cotidianam  in  ec- 
clesia  cantandi  cu  ^ram,  omnem  meditandis  *  scripturis,  in  eiusdem 
monasterii  habitatione  vitam  ducens,  operam  dedit,  et  semper  aut 
discere  aut  scribere  dulce  habuit  aut  docere.  Insuper  et  in  explana- 
tione  sanctarum  scripturarum  ingenii  sui  laxabat  acumen,  pluresque 

40  catholice  eruditionis  libros  conficiens,  quicquid  eatenus  discendo, 
legendo,  et  meditando  mundum  animal  ruminauerat,  totum  ad  dei 
laudem  scribendo  ac  docendo^*^  eructuabat.    Cum  igitur  tam  subli- 

*  T.  wermuth.        »  T.  penetranda.        »  Cf.  Vita  Adriani ;  Beda  H.  E.  IV,  9. 
*  E.  Preteria.  *  E.  agatone.  •  E.  sanctificationem.  *  E.  honorem. 

"  so  T. ;  om.  in  E.  •  E.  meditantis.  "  E.  dicendo. 


De  beneraiitit  TBtiuu  109 

miter  dei  in  eo  gratia  emineret,  nomen  viri  Celebris  circumquaque 
fama  ferebat,  que  illius  in  scripturis  ezcellentiam  ecclesie  auribus 
infundebat,  plurimique  eius  sapientiam  audituri  etiam  de  longinquo 
confluxenint,  indiuidua  cohabitatione  ei  adherentes.  Alii  qui  pre- 
sentes  esse  nequibant,  directis  epistolis  questiones  super  capitula  5 
scnpturanim  nodosas  enodari,  et  obscuras  sibi  ezoptant  dilucidari, 
Vnde  inter  alia  scripta  sua,  in  Euangelium  Luce  sex  ezplanationis 
libros  luculenter  edidit,  postulatus  ab  episcopo  hagustaldensi  Acca  \ 
cuius  exhoHatoria  ad  eum  epistola  ita  incipit:  'Sepe  quidem  tue 
sancte  fraternitati  et  absens  scnbendo,  et  presens  coUoquendo  sug-  10 
gessi,  vt  post  expositionem  Actuum  apostolorum,  in  Euangelium 
quoque  Luce  scribere  digneris :  Quod  ipse  hactenus  verecunda  ex- 
cusatione  differre  quam  facere  maluistL'  £t  in  processu  epistole : 
'  Beatum  Lucam  luculento  sermone  expone.  £t  quia  sanctus  Am- 
brosius  quedam  indiscussa  preteriit  que  illi,  quasi  summe  eruditionis  15 
viro,  plana  nee  quesitu  digna  videbantur;  hec  quoque,  perspectis 
aliorum  patrum  opusculis,  diligentius  tuis,  vd  eorum  dictis  explanare 
curato.  Credo  etiam,  tuo  vigilantissimo  ingenio,  qui  in  lege  domini 
meditanda  dies  noctesque  ducis  *  peruigiles,  nonnullis  in  locis  que  ab 
eis  intermissa  sunt,  quid  sentiri  debeat,  auctor  lucis  aperiat  lustum  ao 
namque  satis  est  et  supeme  pietatis  atque  equitatis  moderamini  con- 
ueniens,  vt  qui,  neglectis  ad  integrum  mundi  negotiis,  etemum 
verumque  sapientie  lumen  indefessa  mente  persequeris,  et  hie  fruc- 
tum  intelligentie  purioris  assequaris,  et  in  futuro  ipsum,  in  quo  sunt 
omnes  thesauri  sapientie  et  scientie  absconditi,  regem  in  decore  suo  25 
niundo  corde  contempleris.'  Denique,  vt  et  ipse  Beda  scripsit, 
semper  docere  et  scribere  dulce  habuit.  'Cuius  viri  venerabilis 
apud  romanum  pontiflcem  adeo  Celebris  erat  fama,  vt  ad  quasdam 
enodandas  sacre  scripture  questiones,  eius  auxilio  romana  sublimitas 
indigerct.  Quod  autem  Rome  fuerit,  solide  non  affirmo;  sed  tamen  30 
ilium  illuc  inuitatum  non  dubito,  quod  hec  epistola  clarum  facit  quam 
olim  Sergius  papa  Colfrido  abbati  girwensi  in  hec  verba  direxit: 

*  Sergius  episcopus  seruus  seruorum  dei,  Colfrido  religioso  abbati, 
salutem  et  apostolicam  benedictionem.  Quibus  verbis  et  modis  cle- 
mentiam  dei  nostri  atque  inenarrabilem  prouidentiam  possumus  35 
effari,  et  dignas  gratiarum  actiones  pro  vniuersis  *  eius  beneficiis  circa 
nos  persoluere,  qui  in  tenebris  et  vmbra  positos  ad  lumen  scientie 
perducit. . .  .  Hortamur  itaque  deo  *  dilectam  religiositatis  tue  boni- 
tatem,  vt,  quia,  exortis  quibusdam  ecclesiasticarum  causarum  capitulis 
non  sine  examinatione  longius  innotescendis,  opus  nobis  fuit  *  ad  40 
conferendum  arte  litterature  imbutum  ^  sicut  decet  deuotum  auxili- 
atorem  sancte  matris  et  vniuersalis  ecclesie,  immo "  obedientie  deuo- 

»  T.  acca ;  E,  acta.  •  T.  E.  duces.  »  From  Will.  Mahn.  Reg.  I. 

*  WM.  immcnsis.        *  E.  in  domino.        •  WM.  sunt.        ^  imbuti.        ■  om.  in 
WM. 


no  Botia  iLegenoa  an^Ue. 

tionem,  huic  nostre  hortationi  non  desistat  actio  moderare^  sed 
absque  aliqua  retentione  religiosum  dei  famulum  Bedam  venera- 
bilem,  monasterii  tui  presbiterum,  ad  limina  apostolonim  principum 
dominorum  meorum  Petri  et  Pauli,  amatonim  tuorum  ac  protectorum, 
5  ad  nostre  mediocritatis  conspectum  non  moreris  dirigere,  quern 
fauente  domino  Sanctis  tuis  precibus  non  diffidas  prospere  ad  te 
redire,  peracta  premissorum  capitulorum  cum  auxilio  dei  desiderata 
solempnitate.  Erit  enim,  vt  confidimus,  etiam  cunctis  tibi  creditis 
profuturum  quicquid  ecclesie  generali  clanierit  per  eius  presentiam  * 

10  impertitum.'  Venerabilis  iste  pater  triginta  sex  volumina  edidit, 
que  in  septuaginta  octo  libros  diuisit ;  et  quinquaginta  nouem  annis 
vixit.  Continuis  septem  ebdomadibus'  ante  obitum  suum  stomachi 
indignatione  cibos  nauseans,  et  angusto  suspirio  alitum  producens, 
litterarum  tamen  ac  studiorum  operam  non  reiecit,  sed  totaliter  *  his 

15  diebus  preter  debitum  psalmodie  pensum  intendebat;  et  tandem  in 
vocem  orationis  prorupit,  dicens :  *  *  Te  deprecor  bone  Ihesu,  vt  cui 
propicius  donasti  verba  tue  scientie  dulciter  haurire,  dona*  etiam 
benignus  aliquando  ad  [te]  ^  fontem  omnis  sciencie  peruenire  et  semper 
ante  tuam  faciem  comparere/    Et  conuersus  ad  fratres  dixit:    *0, 

ao  inquit,  charissimi,  quoniam  tempus  est  persoluendi  debitum  con- 
ditioni  humane,  rogo  vos,  rogate  patrem  domini  nostri  Ihesu  Christi, 
patrem  misericordiarum,  vt  per  eum  in  quo  princeps  mundi  huius 
nichil  inuenit,  in  occursum  salutis  michi  dirigat  angelum  pacis,  cuius 
circumseptus  tutela  non  confundar,  cum  loquar  inimicis  meis  in 

2$  porta.  Plane  cupib  dissolui  et  esse  cum  Christo,  cuius  morte  morte 
peremta,  de  morte  ad  vitam  me  transiturum  confido.  Si  quid  autem 
vobis  laboraui,  si  quantulumcunque  ecclesie  fructificaui,  id  beneficii, 
queso,  michi  rependatis,  vt  ibi  post  mortem  mei  memineritis,  vbi 
cotidie  Christus  est  sacerdos  et  sacrificium  placationis.'        Interea 

30  cum  horam  mortis,  immo  ingressum  vite  perhennis,  letus  expec- 
taret,  quiddam  de  scripturis  restabat,  super  quo  discipulis  magistri 
sententiam  audire  necesse  fuit.  Qua  percepta  ab  illo  atque  descripta, 
dicente  scriptore  *  consummatum  est/  ille  hilarior  verbo  consumma- 
tionis  applaudens,  *  bene,  ait,  ac  vere  dixisti  **  consummatum  est" ' 

35  Die  autem  dominice  ascentionis,  contra  oratorium,  in  quo  orare 
consueuerat,  cilicio  sub  se  posito  decumbens,  integro  vultu  et  sensu 
spiritus  sancti  gratiam  inuitabat,  dicens:  'O  rex  glorie,  domine 
virtutum,  qui  triumphator  hodie  super  omnes  celos  ascendisti;  ne 
derelinquas  nos  orphanos,  sed  mitte  promissum  patris  in  nos  spiritum 

40  veritatis,  alleluia.'    Adiuncta  vero  laude  sancte  et  indiuidue  trinitatis, 

*  gloria  patri  et  filio  et  spiritui  sancto,'  cum  nominatione  sancti  spiritus 
spiritum  exalauit,  septimo  kalendas  lunii;   subsequente  tarn  suaui 

^  WM.  obedientem  devotionem  ,  .  .  non  desistas  accomodare.  •  WM. 

prestantiam.  '  £.  ebdomatibus.         *  al.  totis.  *  cfl  Beda  H.  £.  V,  end. 

*  Bed.  dones.  ^  om. 


De  ttenetatiiU  iBena.  1 1 1 

odore,  vt  omnes  qui  astabant  in  paradiso  se  esse  crederent ;  talem- 
que  odorem  sentiebant  qualem  nee  timiamata  spirant  nee  balsama 
preciosa*  subministrant.  Sepultus  est  autem  in  eodem  monasterio 
sancti  Pauli  apud  larwin,  anno  domini  septingentesimo  tricesimo 
quinto,  etatis  vero  sue  quinquagesimonono,  anno  centesimo  prime  5 
ex  quo  per  sanctum  Oswaldum  regem  et  Aidanum  pontificem  in 
prouincia  Bemiciorum  primum  fundata  est  ecclesia.  Extendebatur 
autem  regnum  Berniciorum  a  fluuio  Tyna  vsque  ad  mare  scoticum ; 
regnum  vero  Deirorum  ab  Humbro  fluuio  siue  Trenta  vsque  ad 
Tynam  fluuium  porrigebatur.  '  Licet  enim  Beda  in  sanctorum  catha-  to 
logo  computetur,  tamen  ab  ecclesia  non  *  sanctus,'  sed  *  venerabilis  * 
appellatur,  et  hoc  duplici  de  causa :  Prima  est  quia  cum  pre  nimia 
senectute  eius  oculi  caligassent,  habebat,  vt  aiunt,  quendam  ducto- 
rem,  a  quo  per  villas  et  castra  se  duci  faciebat  et  vbique  verbum 
domini  predicabat.  Quadam  vice  dum  per  quandam  vallem  magnis  15 
lapidibus  plenam  transirent,  eius  discipulus  derisionis  causa  eidem 
dixit,  quod  ibi  esset  magnus  populus  congregatus,  qui  eius  predica- 
tionem  silenter  et  auide  expectabant  \  Tunc  ille  feruenter  predicare 
incipiens,  cum  in  fine  *  per  omnia  secula  seculorum '  concludisset,  mox, 
vt  aiunt,  lapides  alta  voce  clamauerunt:  'amen,  venerabilis  pater.'  20 
Quia  igitur  eum  venerabilem  miraculose  lapides  vocauerunt,  ideo 
'venerabilis  pater*  appellatur.  Vel,  vt  alii  asserunt,  angeli  ei  re- 
sponderunt:  'Bene,  venerabilis  pater,  dixisti.'  Secunda  causa  est, 
quia  post  eius  mortem  quidam  clericus  sibi  deuotus  quendam  versum 
edere  cupiebat,  quem  in  eius  tumulo  facere  sculpi  volebat,  ita  inci-  25 
piens :  *  Hac  sunt  in  fossa,*  volens  versum  taliter  terminare :  *  Bede 
sancti  ossa.'  Sed  quia  talem  finem  versus  congruitas  non  patie- 
batur,  et  sedula*  mente  reuolueret  nee  congruum  finem  videret; 
dum  quadam  nocte  in  stratu  suo  '  super  hoc  cogitans,  mane  ad  tumu- 
lum  properasset,  manibus  angelicis  versum  taliter  sculptum  repperit  30 
et  finitum  :  *  Hac  sunt  in  fossa  Bede  venerabilis  ossa.*  Eius  ossa, 
vt  habetur  in  fine  Legende  Auree,  apud  lanuam  •  deuotione  congrua 
recoluntur.  Verius  tamen  creditur  quod  cum  corpore  sancti  Cuth- 
berti  in  locello  auro  et  argento  fabrefacto  recondita  sint,  sicut  anti- 
quissimi  illius  plage  codices,  et  etiam  historic  satis  auctentice  35 
attestantur. 

IF  Narratio'^, 
Tempore  Adriani  imperatoris  quedam  virgo  nomine  Maria  pro 
fide  Christi  multis   tormentis  cruciata,  cum   preces  ad  deum,  ne 
amplius  manibus  impiorum  eam  lacerari  permitteret,  cum  lacrimis 
effudisset ;    petra    pergrandis,  que   ante   oculos    eius   iacebat,  deo  40 
iubente  patefacta,  rimam  refugii,  qua  virgo  susciperetur,  ostendit,  et 

*  E.  preconsa.  *  From  Leg.  Aurea,  p.  833.  *  L.  A.  expectarent. 

*  E.  cedula.  *  in  str.  suo  om.  in  L.  A.  •  «Genuam.  *  cf.  Vine. 

Bell.  Sp.  H.  X,  87. 


112  ji^otia  legeniia  anglte. 

ad  instar  matris  care  virginem  anxiam  amplexans  se  prebuit :  Mox- 
que  suscepta  virgine,  latera  ante  aperta  conclusit.  Carnifices  vero 
omnia  petre  loca  perscrutati  sunt,  sicubi  erepta  subito  petra*  ex  oculis 
latitaret:  et  adherentes  exuuiarum  reliquias  et  affixa  saxo  vestium 
5  frusta  deprehendunt  Incredibili  autem  stupore  confusi,  ad  eruendum 
lapidem  magnam  multitudinem  populi  congregabant.  Quod  cum  at- 
temptare  niterentur,  fulgor  nimii  splendoris  et  fragor  maximus 
cunctos  qui  aderant  prostrauit,  et  fugiente  sensu  pariter  et  anima,  in 
eternam  mortem  oculos  clausenmt.  Multi  vero  ad  templum  fugi- 
10  entes,  ab  igne  de  celo  misso  combusti  sunt.  Et  ita  factum  est  vt 
iuxta  lapidem  et  in  templo  quinque  milia  et  septingenti,  exigentibus 
peccatis,  corpore  et  anima  perierunt  *. 

^  De  sancto  Benigno  episcopo  et  confessore. 

SAnctus  enim  Benignus,  in  regimine'  pontificali  transactis  feliciter 
in  Hibemia  annis  multis,  quadam  nocte  soporatus,  p>er  angelum 

15  admonetur,  patriam  suam  relinquere  et,  voluntaria  peregrinatione 
suscepta,  deserti  secreta  petere.  Man  igitur  prospere  transito,  Glas- 
toniam  veniens,  sanctum  Patricium  inuenit ;  qui  ei  dixit :  *  Pro- 
ficiscere,  mi  frater,  baculo  tuo  contentus,  et  cum  ad  locum  a  domino 
tibi  predestinatum  ipso  ducente  perueneris,  quocumque  solo  fixo 

ao  baculo  tuo  ipsum  virescere,  florescere  et  frondescere  videris,  ibi 
tibi  habitandum  et  habitaculum  preparatum  noueris.'  Qui  comitante 
quodam  puero  nomine  Pincio  profectus ;  per  nemorosa  et  paludosa 
loca  gradientes,  ad  quandam  insulam  nomine  Ferramere  perue- 
nerunt:   et  fixo  ibi  baculo,  virescere  frondes  et  flores  producere 

35  cepit.  Illis  enim  temporibus  fluuius  quem  nunc  ibidem  defluere 
cernimus,  non  tunc  defluebat;  sed  diebus  singulis  penuriam  aque 
nimiam  vir  dei  cum  puero  paciebatur.  Et  cum  die  quadam  puer 
aquam  ei  humeris  de  longe  baiulans  in  itinere  dormiret,  hostis 
malignus  vasculum  auferens  abcessit.     Euigilans  puer  et  merens 

30  protinus  cum  lachrymis  in  banc  vocem  prorupit  dicens :  *  Heus, 
inquit,  tibi  loquor  quicumque  meum  furatus  es  vasculum  :  en  te  per 
deum  celi  adiuro  quem  mens  magister  beatus  Benignus  adorat,  in 
quem  credit  ac  fideliter  seruit,  vt  illud  michi  festinanter  restituas.' 
Nee  mora,  vas  eius  vlterius  secum  demon  retinere  nequiuit,  sed 

35  dicto  citius  restituit,  et  cachinnando  aufugit  Quod  audiens  sanctus 
Benignus,  prostrato  in  terram  toto  corpore,  cum  preces  ad  deum 
deuotas  fudisset;  angelus  domini,  pennis  fulgentibus  alas  habens, 
flammeoque  aspectu  irradians,  apparuit  ei  dicens :  *  Constans  esto, 
serue  dei :  exaudite  sunt  orationes  tue  :  mitte  puerum  tuum  Pincium 

40  ad  orientalem  celle  tue  plagam,  vbi  terram  baculo  tuo  percutiens, 
fontem  perhennem  abunde*  manare  videbit'    Perrexit  ergo  puer 

*  V.  B.  preda.        *  The  Collect,  written  by  a  later  hand,  is  partly  unreadable. 
*  E.  regione.  *  T.  abundare. 


De  %mtto  IBenigno.  1 1 3 

ad  locum  a  viro  dei  designatum :  et  cum  terram  baculo  percussisset, 
fons  ingens  statim  erupit,  a  quo  vsque  nunc  magnum  et  latum 
fluuium  creuisse  videmus.  Vir  dei  Benignus  solus  in  obscuro 
noctis  silentio  ad  ecclesiam  sancte  Marie  in  Glastohia  orandi  gratia 
ire  solebat.  Cumque  nocte  quadam  per  pontem  quem  fecerat  transiret,  5 
vidit  quendam  demonem  turpissimum,  aspectu  terribilem,  obuiam 
sibi  venientem.  Ad  quem  sanctus  propius  accedens,  hiis  verbis 
eum  alloquitur  dicens:  'Quid,  inquit,  hie  stas,  cruenta  bestia?  cui 
insidiaris  ?  cui  hie  expectando  dampnum  gestis  inferre  ? '  Cui  demon 
ait :  *Te  hie  expecto,  edentule  senex,  te  decipere  cupio.'  Ad  quem  10 
sanctus :  *  Dominus,  inquit,  michi  est  adiutor ;  non  timebo  quid  faciat 
michi  vel  dicat  malignus.'  Et  hec  dicens,  leua  eum  apprehendit 
manu,  et  baculo  quem  dextera  gestabat  diutissime  verberauit,  et  in 
quendam  profundissimum  puteum  precipitauit ;  qui  vltra  non  com- 
paruit.  Ex  illo  enim  tempore  vsque  in  hodiemum  diem  nullus  ad  15 
puteum  ilium  ausus  est  accedere,  quoniam  fertur  ibi  fundum  penitus 
non  inueniri.  Et  ad  Glastoniam  pergens  sanctus,  facta  ibi  oratione 
solita,  ad  cellam  rediit.  leiuniis  et  orationibus  assiduis  vacans, 
supremam  vite  sue  horam  cotidie  suspectam  habuit.  Cum  igitur 
finem  suum  diuinitus  imminere  cognouisset,  vocatis  discipulis  suis,  ao 
horam  qua  ab  hoc  seculo  migratunis  erat  innotuit.  Eleuatis  tandem 
in  celum  oculis,  inter  manus  illorum  felicem  animam  ad  supemonim 
ciuium    beatitudinem,  tertio    nonas    nouembris,  emisit.  Anno 

autem  domini  millesimo  nonagesimoprimo  eleuatum  est  corpus 
eius  sanctum  de  terra,  et  ad  glastoniensem  ecclesiam  delatum.  25 
Illo  vero  die  abbas  vnum  de  ossibus  Sanctis  arripiens,  et  signum 
crucis  super  populum  cum  eo  faciens,  nonnullos  diuersis  languorum 
cruciatibus  vexatos  sanitate  recepta  letari  fecit;  et  ceci  quidam 
atque  contracti  optatam  salutem  consecuti  sunt;  et  plurimi  cerei 
in  manibus  populi  a  vento  et  turbine  prius  extincti,  per  merita  beati  30 
Benigni  ipsa  hora  diuinitus  sunt  accensi.  Plurimi  etiam  colubros 
et  diuersa  dolorum  genera  visceribus  habentes,  palam  vidente 
populo,  euomuerunt.  Tanta  etenim  curationis  gratia  in  illo  loco 
erat  ostensa,  vt  vix  debilis  quisquam  aut  egrotus  ad  tumbam  sancti 
veniens  absque  sanitate  recepta  discederet.  Frater  quidam  longa  35 
infirmitate  decoctus,  a  fratribus  rogatur  vt  sanctum  Benignum  pro 
salute  sua  exoraret ;  qui  ita  respondit :  *  Re  enim  vera  sicut  michi 
prodesse  non  valet,  ita  nee  michi  nocere  potest.'  Cumque  sopori 
membra  dedisset,  apparuit  ei  sanctus  Benignus,  candidis  vestibus 
ornatus,  qui  quasi  indignans  sic  eum  affatur :  *  Quid  nunc  tibi,  ait,  40 
de  Benigno  seruo  dei  videtur,  frater  ?  Quid  tibi  de  duobus  credi  * 
potissimum  sit,  an  cum  Sanctis  in  regno  gaudet,  vel  cum  impiis  in 
penis  torquetur  ? '  Et  cum  ille  *  respondere  non  auderet,  comminando 
hoc  intulit  sanctus:    *Cum  secreta  dei  indicia  humane  fragilitatis 

*  E.  crede.  •  T.  iUi. 

I 


114  BoDa  iLegenoa  flnglte. 

ingenio  comprehendi  nequeant,  cur  michi  derogasti  ?  quare  me  blas- 
phemare  voluisti  ?  £cce  enim  grauiorem,  quam  hactenus  passus  es, 
infirmitatem  et  molestiam  inuitus  sustinebis,  eo  quod  verbis  inanibus 
michi  irridendo  detraxisti.  Ceteri  quoque  quos  me  [in]  ^  derisum  ha- 
5  buisse  cognosco,  ilium  maxime  qui  dentem  meum  furto  abstulit ;  nisi 
penitentiam  agendo  resipuerint,  penis  cum  impiis  amaris  se  torqueri 
cognoscant'  Hiis  dictis  alapam  ingentem  in  faciem  eius  dedit :  et 
mox  expergefactus  a  sompno,  quern  ante  despexerat,  tunc  timere 
et  venerari  cepit,  diris  tamen  correptus  febribus  per  totum  annum 
lo  liberari  nequiuit.  Quod  cum  per  ordinem  abbas  et  fratres  audissent, 
dens  a  fratre  receptus  in  locum  suum  restituitur,  et  laudes  et  grade 
ab  omnibus  deo  et  sancto  eius  referuntur. 

Narratio, 
[MS.  Tib.  adds: 

Frater  quidam  cum  a  spiritu  fornicationis  teneretur,  perrexit  ad 
quendam  senem  magnum  et  rogabat  eum  dicens :  '  Ostende  caritatem 
15  et  ora  pro  me :  quia  fomicacione  sollicitor.'    Senex  autem  deprecatus 
est  dominum  pro  eo.    £t  secundo  ueniens  ad  senem,  eundem  ser- 
monem  dixit.     £t  non  neglexit  senex  rogare  pro  ipso  dominum, 
dicens :  '  Domine,  reuela  michi  unde  in  hoc  fratre  operatio  est  ista 
diaboli,  quoniam  deprecatus  sum  te  et  requiem  necdum  inuenit.' 
ao  Et  uidit  senex  fratrem  sedentem,  et   spiritum  fomicacionis  iuxta 
eum  et  quasi  ludentem  cum  eo,  et  angelus  stabat  missus  ad  adiu- 
torium  et  indignabatur  aduersus   fratrem  ilium  quia  non  se  pro- 
stemebat  deo,  set  quasi  delectabatur  in  cogitacionibus,  totam  mentem 
suam  ad  hoc  inclinans.    £t  annunciauit  ei  senex  dicens  :  '  Tu  con- 
as  sentis  cogitacioni  tue,'  et  docuit  eum  quomodo  deberet  resistere :  et 
tunc  inuenit  requiem  a  temptacione  sua '.] 


IF  •  De  sancto  Bernaco  [confessore  et  abbate]  *. 

ERat  autem  Bernacus  venustis*  ornatus  moribus,  titulisque  vir- 
tutum  insignibus  excellens ;   ab  vberibus  matris  sue  dei  sui 
nomen  amplectens  eiusque  mandata  non  preteriens.      Ab  illustri 
30  siquidem  prosapia  ortus,  diuitiis  admodum  locupletatus  extitit,  et 
patrimoniis  dilatatus.    Omnia  tamen  propter  deum  demum  relin- 
quens,  transito  prospere  mari,  Romam  peregre  proficiscitur.    Eo 

^  so  T. ;  om.  in  E. 

'  At  the  bottom  is  the  following  collect : 

Omnipotens  sempiterne  deus  qui  mirabiliter  fulges  in  electis  tuis  quos 
te  habitatore  [})  glorificare  uoluisti,  concede  nobis,  qucsumus,  beati  Benigni  ita 
depositionem  uenerari  ut  eius  sufira.  .  . . 

>  Abridged  from  the  Vita  in  MS.  Vesp.  A.  XIV.  ed.  Rees,  p.  i.  *  added  in  T. 
»  E.  veuustus. 


De  ^mtto  iBetnaco.  113 

tempore  in  partibus  Rome  seuiebat  quedam  belua  pestiferai  que 
quoscunque  conspiceret  aut  cruentis  faudbus  iacerabat,  aut  solo 
flatu  venenoso  ad  mortem  infecit,  infinitaque  animAlium  corpora 
laniabat.  Tantum  incolis  metum  incutiebat,  vt  felicem  se  estimaret 
qui  suam  habitationem  relinquendo,  diram  huius  ^  pestem  effugere  5 
posset.  Vir  autem  sanctus  hominum  illorum  miseriis  compatiens ; 
quod  populorum  nequibat  multitudo,  sola  precum  instanda,  beluam 
mortiferam  ad  terram  enecando  prostrauit.  Cumque  ab  omnibus 
magnificari  cepisset,  malens  in  occulto  soli  placere  deo,  quam  in  ore 
populi,  qui  sola  solet  exteriora  petpendere,  famosus  versari :  Romam  10 
autem '  clam  deserens,  Minorem  Britanniam  ingreditur,  et  per  multos 
annos  laudabiliter  ibidem  conuersatus,  magnas  virtutes  ostendit 
Confluebat  ad  eum  cotidie  infirmorum  multitudo,  et  sanitate  con- 
secuta,  celestis  doctrine  monita  salutaria  percepit  Demum  laudem 
populi  et  fauorem  fugiens,  solus  accessit  ad  mare :  et  naue  non  re-  15 
perta,  petram  quandam  in  vnde  superficie  locauit,  totum  se  deo 
committens  petram  ascendit,  et  prospero  cursu  in  demetica  regione, 
id  est  Southwallia,  applicuit  Cumque  aliquamdiu  deo  famulando 
ibidem  moraretur,  humani  generis  aduersarius  filiam  optimatis,  qui 
terram  illam  regebat,  in  amorem  illius  acrius  incitauit  Omni  in-  ao 
genio  suo  famulum  dei  illecebrose  voluptatis  sue  laqueis  vinculare 
temptat  et  a  consummatione  melioris  propositi'  auertere  conatur, 
nee  cessat  illi  propinare  quod  miscuit  inepte.  Sanctus  tamen  dei 
huiusmodi  poculum  respuens,  fomicationis  insultus  fugit  In  hoc 
enim  conflictu  melius  pugnat  qui  cedit,  quam  qui  resistit;  fortius  25 
vincit  qui  fortius  fugit.  Puella  tandem,  viri  sancti  animum  ad  amorem 
illicitum  non  valens  inclinare,  amorem  vertit  in  odium,  et  animam 
a  corpore  separare*  cogitabat  Repudiata  enim  onme  malum  ex- 
cogitat,  et  quern  pauloante  vt  animam  suam  dilexerat,  in  odium  tunc 
stimulata,  ad  omne  genus  mortis  eum  perducere  desiderat.  Misit  30 
ergo  vires  quosdam  iniquitatis  Alios,  ferociter  precipiens  vt  si  viuum 
non  possent  reducere,  viuum  non  sinerent  abire.  Illi  autem  per- 
gentes  in  sanctum  irruunt,  et  diro  lancee  vulnere  quidam  iniquitatis 
filius  eum  confodit,  nutu  tamen  dei  assistentes  viri  sanctum  de 
manibus  eorum  eripiunt.  Qui  autem  vulnus  inflixit,  dei  statim  3s 
vltione  percussus,  toto  corpore  pediculis  alatis  obsessus,  postquam 
diu  languore  et  inedia  afflictus  fuerat,  morte  miserabili  vitam  RniuiL 
Sanitate  demum  diuino  recepta  suffragio,  iuxta  fluuium  quendam 
inhabitare  cepit,  et  locum  ilium  a  spiritibus  immundis  turbatum 
liberauit,  quern  ipsi  omni  nocte  oberrantes  diris  clamoribus  horren-  40 
disque  replentes  vlulatibus  vsque  ad  ilium  diem  inhabitabilem  red- 
diderunt.  Ad  alium  locum  post  hec  se  transferens,  ignem  accendit, 
et  totam  noctem  cum  sociis,  orationibus  vacans,  insompnem  duxit. 

^  Vit.  huiusmodi.  '  omit  autem.  '  £.  prepositi.  *  £.  seperare. 

I  2 


ji6  ji^otia  legenoa  anglie. 

Mane  autem  surgens  dominus  loci  illius,  nomine  Cletherus  \  et  i^em 
videns,  vocatis  viginti  filiis  suis  dixit :  *  Filii  mei,  audite  et  auribus 
percipite,  quia  venit  vir  ille  quern  diu  nobis  promissum  nouimus; 
cuius  fama  super  terram  dilatata  est'  Et  pergentes  ad  virum  dei, 
5  et  ad  genua  eius  prouoluti,  orauerunt  vt  misereretur  '  sui.  Et  bene- 
dicens  eos  sanctus  Bernacus,  quid  velint  inquirit.  Senex  ait : 
'  Domine,  multo  tempore  huius  territorii  dominus  fui :  sed  quia  dei 
prouidentia  hunc  locum  tibi  noui  destinatum,  voluntati  dei  cedo  et 
tibi.    Verum  hos  filios  meos  tibi  commendo,  vt  sub  tutela  patemitatis 

10  tue  deo  nostro  valeant  adherere.'  Suscepit  ergo  eos  gratanter, 
regularibusque  instructos  disciplinis,  consortes  sui  laboris  habuit 
fideles.  Pater  vero  senex  illis  valedicens,  osculatisque  omnibus,  in 
partes  Cornubie  cessit',  et  deo  ibidem  seruiens,  beatam  domino 
an  imam  commendauit.        Sanctus  itaque  Bemacus  corpus  suum 

15  ieiuniis  assiduis  macerabat  et  crebris  vigiliis  extenuabat,  camis  in- 
solentiam  vestium  asperitate  gelideque,  quam  intrabat  cotidie,  aque 
infrigidatione  cohibebat.  Quod  ori  et  toto  corpori  subtrahebat,  in 
vsus  pauperum  conuertebat.  Placentem  ita  deo  vitam  gerebat,  vt 
angelorum  visione  simul  et  allocutione  crebra*  perfrui  mereretur. 

20  Mons  autem  ille  in  quo  conueniebant,  in  cuius  pede  ecclesia  con- 
struitur,  *Mons  Angelorum'  appellatur.  Aduocabat  quandoque  de 
grege  ceruos,  quos  volebat,  ad  trahendum  currum,  in  quo  suppellex 
deferenda  reponebatur;  et  soluti  a  iugo,  ad  pascua  redire  iussit. 
Vaccam  suam  cotidie  custodie  cuiusdam  lupi  deputauit,  qui  more 

35  pastoris  vaccam  ad  pascua  mane  agens,  sero  ad  domum  reduxit. 
Misit  autem  rex  Cambrie  ad  sanctum  Bemacum,  precipiens  vt  sibi 
cenam  pararet.  Ille  vero  nullam  regi  debere  cenam,  nee  iniusto 
eius  precepto  in  aliquo  se  velle  parere  asseruit.  Offensus  ergo  rex 
misit  satellites  qui  vaccam  sancti  adducerent,  et  inde  sibi  cibaria 

30  prepararent ;  minasque  minis  adiecit,  quod  in  crastino  sanctum  a 
regno  suo  proscriberet  locaque  sua  solotenus  penitus  destrueret 
Occisam  autem  vaccam,  et  in  partes  diuisam,  supra  ignem  in  cal- 
dario  locant,  et  igni  ligna  copiosa  ministrant.  Lupus  interim  custos 
vacce  currit  ad  dominum  suum,  tristis  ac  gemens  prostratus  ad  terram 

35  iacet,  quasi  veniam  postulaturus.  Affiiit  etiam  quidam  vaccam  a 
ministris  regis  raptam,  occisam,  et  ad  coquendum  positam  denun- 
cians.  Nee  mora,  vir  sanctus  coram  deo  suo  querimoniam  deponens, 
totam  causam  suam  diuino  commisit  arbitrio  ventilandam.  Aqua 
enim  in  qua  caro  coquenda  iacuit,  sicut  quando  infusa  erat,  ita 

40  frigida  permansit,  nee  magis  maximo  igne  supposito  ad  bullitionem 
vel  calefactionem  mouebatur,  quam  si  glaciei  congeries  non  modica 
dempto  igne  supponeretur.  Quo  viso  humiliatus  statim  rex,  fastu 
regali  deposito,  omnesque  sui  pariter  contriti,  nudis  pedibus  ince-r 

*  Vit,  Clechrc,        ■  E.  miseretur.        •  Vit.  secessit.         *  Vit,  crebro. 


De  %ancto  iBemaco.  1 17 

dentes  ad  vinim  dei  venenint  Omnibus  enim  ad  pedes  eius  in 
terra  prouolulisi  rex  se  grauiter  peccasse  confitetur,  humili  pos- 
tulans  prcce  vt  sui  misertus  omnipotentem  pro  se  et  suis  exoraret 
Sanctus  autem  Bemacus  regis  dexteram  suscipiens,  erexit  eum  et 
gratanter,  quod  commiserat,  indulsit,  vaccam  in  conspectu  omnium  5 
resuscitauit,  et  lupo  custodiendam  commisit.  Post  hec  regem  ro- 
gauit  \t  secum  pemoctaret,  et  quod  pauloantc  fronte  obstinata 
ncgauerat,  hoc  nunc  largiflua  charitate  et  mente  gratuita  obtulit. 
Rex  autem  gratias  ei  agcns,  hilari  mcnte  remansit.  £t  cum  vir  dei 
nichil  pro  cena  regis  paratum  haberct,  accessit  ad  quercum  que  10 
prope  subat,  et  pro  foliis  dependenles  triticeos  decerpsit  panes, 
quocquot  habuit  necessarios;  vnde  et  quercus  ilia  *Quercus  Panis,' 
dum  subat,  vocabatur.  Accessit  quoque  ad  torrentem  qui  prope 
crat,  et  pro  aqua  in  magna  abundantia  vinum  hausit ;  pro  lapidibus 
de  torrente  eodem  pisces  ad  saturitatcm  extraxit :  et  saturatis  om-  15 
nibus,  dormierunt  vsque  mane.  Tunc  surgens  rex  ait  ad  sanctum 
Hemacum :  '  Quia  gratuitam  bencficcntiam  tuam  acccpi,  ego  muni- 
ficentiam  meam  tibi  gratis  largiri  non  dcdignor.  In  nomine  dei  et 
domini  nostri  Ihesu  Christi,  te  et  locum  tuum,  totumque  territorium 
ad  locum  tuum  pertinens,  nccnon  omnes  in  eo  mancntcs,  ab  omni  jo 
rcgia  exactione  impcrpetuum  libcro/  Quot  et  quantis  sanctus  iste 
m  vita  sua  miraculis  et  bonis  opcribus  effulserit,  difficile  quisquam 
p<HeM  cxplicare.  Transiit  autem  dc  hoc  mundo  ad  dominum  scptimo 
idus  aprilis. 

T  AVirm/io*. 

Sanctus  llelyas,  secundum  Vinccntium,  monasticam  vitam  agens,  jf 
fcminei  sexus  miscratione  ct)mmotus,  dcuotarum  dei  virginum  curam 
habcbat,  et   in  quodam    grandi   monastcrio   vsque   ad   treccntanim 
feminarum  numerum  collegcrat,  caruni()uc  conucr»atit>ncm   ordina- 
baL    QuikJ  cum  per  biennium  iam  fccissct,  ct  adhuc  iuucnin  quasi 
triginta   annorum   ensct,    subito    carnin  tcmptationcm    passus    est.  30 
Kclictcique   monastcrio  dum   per    solitudincs    iugi    bidun    iciunus' 
crrarct,  ait :  Mkiminc  dcus,  aut  (x^cidc  mc,  aut  tcmptationcm  istam 
rxrludc   a   me.'    Vcspcrc  igitur  ci  sul)it«»  sompnus  irrc|>sit  :  et  tres 
angclo9  ad  se  vcnissc  a^pcxit  diccntcs  :  'Cur  cgrcssun  c»  dr  monas* 
trrio  fcmmarum  ? '    Qui  cum  tiinui*»Hc  sc  diccrct  nc  aut  sihi  aut  illis  35 
n<M-rrrt.dixerunt :  *Si  huiusmodi  mctu  |>cr  nos  libcratus  fucris,  nirsus 
ilUnim  curam   suscipics?'     Cumquc  lil>cntcr  adquicuissct,  ct   hoc 
cxigrntibus  illis  iuramcnto  firmassct,  vnun  corum  manus  illius  tenuit, 
et   alter  )>cdcH,  tertius  vcro  nouacula  tcsticulo!^  cms  abscidit :   non 
qu«»d  verc  hoc  faccrct,  !vcd  (\\uh\  faci-rc  vidcrctur.     Angelis  autem  40 
intcrr«»gantibus  an  aliquid    sibi   pri»tuiH*«c   nensissct    factum    suum, 
*  vchcmentcr,  inquit,  intclligo,  quiKld.im  onus  circa  me  cs!ic  sublatum. 
ct  satis  credo  me  omni  quam  fornudabam  molcMia  liberatum.'    Igitur 
*  From.  Vine.  BcII.  bp.  II.  zvu,  81.  *  £.  icmuiii& 


ii8  n^otia  legettDa  anglie. 

post  quinque  dies  regressus  et  lugentium  feminarum  monasterium 
ingressus,  in  cella  quadam  illic  habitauit,  et  quadraginta  annis  post 
hec  vixit,  Sanctis  patribus  asseuerans  quod  nunquam  vlterius  in  cor 
eius  cogitatio  talis  ascendent 


IF  De  sancto  Birino  episcopo  et  confessore*. 

5  Q*  Anctus  enim  Birinus,  a  papa  Honorio  episcopus  ordinatus,  ad 
^  predicandum  verba  salutis  genti  Anglorum  directus  est.  Hie 
enim  pape  Honorii  presentia,  in  intimis  Anglorum  partibus  quo 
nullus  doctor  precessisset,  sancte  Rdei  semina  se  sparsurum  pro- 
misit.    Vnde  et  iussu'  eiusdem  pontificis  ad  littus  britannici  freti 

10  arrepto  itinere  perueniens,  ascensurus  nauem  diuina  celebrat  mis- 
teria;  sibi  suisque  viaticum  parans,  salutaris  hostie  pia  libamina 
deo  obtulit.  Vrgente  vero  nauigationis  articulo,  ad  nauem  festinans 
introducitur :  et  insurgente  vento,  dura  alta  sulcarent  pelagi,  re- 
miniscitur  Birinus  se  quod  carius  sibi  erat  amisisse  et  nautis  vr- 

15  gentibus  se  prepeditum  in  littore  vnde  ascenderat  reliquisse. 
Dederat  ei  siquidem  Honorius  papa  pallam,  super  quam  corpus 
Christi  consecrabat;  corpusque  dominicum  in  eadem  inuolutum 
et  coUo  suo  suspensum  semper  secum  portabat,  et  inter  sacranda 
sacrosancta  mister ia  super  sanctum  altare  ponere  consueuit.    Fide 

20  igitur  armatus  in  mare  descendit,  deum  auctorem  habens  per  mare 
securus  incedit,  et  recepto  quod  reliquerat,  ad  nauem  regreditur. 
Repperit  autem  nauem  quasi  immobilem  stantem,  quam  pauloante 
per  vndas  maris  velociter  currentem  dimisit.  Quo  nauem  intrante, 
inuentus  est  in  vestimento  suo  nee  vnam  stillicidii  guttam  habere. 

25  Quod  naute  videntes,  flexis  genibus  quasi  deum  eum  adorauerunt, 
et  plures  ex  eis  ad  fidem  Christi,  predicante  illo  verbum  dei,  con- 
uersi  sunt.  Intrante  autem  episcopo  in  portum  apud  Occiden- 
talium  Saxonimi  gentem,  qui  antiquitus  Gewisse  vocabantur,  cum 
omnes  ibidem  paganissimos  inueniret,  vtilius  esse  ratus  est  ibi  potius 

30  verbum  dei  predicare,  quam  vltra  progrediens  eos  quibus  predicare 
deberet  inquirere.  Ruebant  enim  populi  cateruatim  audire  beatum 
antistitem,  non  tam  aure  corporis  quam  cordis  que  ab  ipso  dice- 
bantur  humiliter  amplexantes.  Erat  in  eadem  prouincia  mulier 
quedam  annosa,  que  per  multum  tempus  nee  videre  nee  audire 

35  poterat ;  cui  per  visionem  reuelatum  est  vt  ad  beatum  antistitem  re- 
ceptura  sanitatem  ire  festinaret.  Surgens  autem  mulier  ducem 
parat  qui  gressus  eius  regat.  Episcopus  autem,  visa  ilia,  motus 
pietate  auribus  et  oculis  eius  signum  crucis  apposuit :  et  mox 
dissoluta  cecitate  visus  redditur  et,  vitio  surditatis  eliso,  auditus 

^  Same  text  in  Surius,  3  Dec.  '  £.  iussi. 


De  @«ncto  aBttimk  119 

reparatur.  Euangelizante  itaque  illo  in  prefata  proainda,  cum 
rex  Kinegilsus  cathezizatus  fonte  baptismi  cum  sua  gente  abluere- 
tur,  contigit  tunc  sanctum  regem  Northanhumbrorum  Oswaldum 
affuisse,  eumque  de  lauachro  exeuntem  suscepisse:  ac  sk  pul- 
cherrimo  prorsus  et  deo  digno  consortio,  cuius  erat  filiam  accepturus  § 
in  coniugem,  ipsum  prius  secunda  regeneratione  deo  dedicatum,  sibi 
accepit  in  filium.  I)onauerunt  autem  ambo  reges  eidem  episcopo 
ciuitatem  que  vocatur^  Dorcic^  id  est  Dorcestre^  ad  faciendam 
inibi  sedem  episcopalem.  Anno  autem  tricesimooctauo  post  in- 
gressum  sancti  Augustini  in  Angliam,  predicare  cepit  sanctus  Birinus  lo 
Westsaxonibus,  et  baptizare.  Anno  domini  sexcentesimo  tricesimo- 
quinto,  tempore  regis  Kinegilsi,  canonicos  seculares  instituit  apud 
Dorcestre,  ab  Oxonia  miliaribus  septem  distantem,  vbi  ipse  et  suc- 
cessores  eius  viginti  et  septem  episcopi  manserunt  per  annos  cirdter 
quadringentos  quinquagintaseptem.  Tempore  r^s  Willelmi  Con- 15 
questoris,  per  Remigium  episcopum  apud  Lincolniam  sedes  episco- 
palis  translata  extitit.  Tempore  vero  regis  Stephani,  per  Alexandrum 
episcopum  apud  Dorcestre  canonid  regulares  instituti  sunt.  Beda 
vero  de  gestis  Anglorum  libro  tertio  capitulo  septimo  scribit,  beatum 
Birinum  factis  dedicatisque  ecclesiis,  multisque  ad  dominnm  pio  90 
eius  labore  populis  aduocatis,  migrasse  ad  dominum,  et  in  eadem 
ciuitate  sepultiun  esse,  et  post  multos  annos,  Hedda  episcopatum 
agente,  eum  inde  in  Wentam  duitatem,  id  est  Wintoniam,  translap 
turn,  et  in  ecclesia  beatorum  apostolorum  Petri  et  Pauli  honorifice 
coUocatum.  Dorcestrenses  canonici  scripture  Bede  obuiantesi  15 
pape  Honorio  suggestionem  quandam  fecerunt,  vnde  et  ipse  litteram 
talis  tenoris  in  Angliam  transmisit:  '  Honorius  episcopus  seruus 
seruorum  dei,  venerabili  fratri  Stephano  archiepiscopo  cantuariensi, 
sancte  romane  ecclesie  cardinali,  et  dilectis  filiis  archidiacono  et 
officiali  carftuariensi,  salutem  et  apostolicam  benedictionem.  £x  30 
parte  dilectonim  filiorum  abbatis  et  conuentus  de  Dorcestria'  fiiit 
nobis  humiliter  supplicatum  vt  corpus  sancti  Birini,  qui  olim  a  felicis 
recordationis  Honorio  papa  predecessore  nostro  in  Angliam  destinatus, 
clare  memorie  regem  Anglie  ab  idolatria  cum  gente  sua  conuersum 
baptizauit,  et  multis  choruscans  virtutibus,  feliciter  offido  legationis  35 
impleto,  defunctus  et  sepultus^  in  suo  monasterio  in  loco  humili 
extitit,  cum  nomen  eius  in  sanctorum  cathalogo  habeatur,  faceremus 
in  loco  magis  idoneo  coUocari.  Nos  igitur,  de  vestra  discretione 
plenam  fiduciam  obtinentes,  discretioni  vestre  per  apostolica  scripta 
mandamus,  quatinus,  si  rem  inueneritis  ita  esse,  prefatis  abbati  et  40 
conuentui,  vt  corpus  sancti  predicti  ad  locum  transferant  digniorem, 
auctoritate  nostra  licentiam  concedatis.  Datum  Lateran.  septimo 
idus  marcii,  pontificatus  nostri  anno  octauo.'       Archiepiscopo  autem 

*  T.  vocabatur.  •  T.  dorchestre.  »  T.  dorkcestria.  *  E.  supultus. 


I20  Botta  Hegenna  anglie* 

Stephano  predictis  archidiacono  et  official!  vices  suas  committente, 
pluribus  conuocatis,  anno  domini  millesimo  ducentesimo  vicesimo 
quarto,  inter  multos  testes  quidam  canonicus  iuratus  dixit  quod 
audiuit  multotiens  Willelmum  canonicum  dicentem  quod  pluries  ap- 
5  paruit  ei  quidam  in  visu  precipiens  vt  quereret  quoddam  sepulchnim 
in  ecclesia  de  Dorcestre  ^  ante  altare  sancte  crucis,  et  ibi  inueniret 
corpus  sancti  Birini :  £t  accepta  ab  abbate  licentia  quesito  sepulchro 
et  aperto,  presentibus  abbate  et  canonicis,  inuenerunt  corpus  epi- 
scopi  integrum  cum  duplici  stola  et  infula  rubea  de  panno  serico,  et 

lo  cum  cruce  de  metallo  super  pectus  posita,  et  calice  super  vmbilicum. 
Die  sabbati  post  illam  inuentionem  quidam  per  septenniimi  cecus  ad 
corpus  accedens,  visum  recepit  Adolescens  a  natiuitate  surdus  et 
mutus,  auditum  et  loquelam  habere  meruit.  Asseruit  enim  se  iussum 
in  visu  quod  ad  Dorcestre  *  pergeret,  vt  sanitatem  consequi  posset. 

15  Qui  cum  se  locum  nescire  responderet,  ait  ille  qui  sibi  apparuit, 
quod  duceret  eum.  Et  euigilans  ductus  est  ab  eodem  viro  vsque  ad 
locum.  Et  cum  curaretur  ad  sepulchnim  beati  Birini,  et  loqueretur 
anglice,  dixit  iocose  canonicus  quidam :  *  Qui  te  docuit  loqui,  non 
erat  curialis  ;  posset  enim  docuisse  te  alio  idiomate  loqui.'    Et  infra 

30  triduum  ita  perfecte  gallice,  sicut  angUce,  loqui  cepit.  Quendam 
quoque  mortuum  resuscitauit ;  leprosum  mundauit;  viros  duos  in- 
super  mortuos  vite  restituit ;  et  a  natiuitate  mutus  loquelam  recepit. 
Post  hec  et  multa  alia  [ab] '  abbate  et  conuentu  proposita,  quesitum 
est  si  aliqua  scriptura  cum  corpore  reperta  fuit.    Respondit  abbas 

25  quod  non.  Vnde  de  consensu  omnium  aperto  sepulchro,  inuenta  sunt 
ossa  ordine  naturali  posita,  came  in  cineres  redacta.  Inuentus  est 
et  anulus,  crux  plumbea  super  pectus  eius,  quidam  calix  panius, 
particule  vestimentorum  suorum,  dueque  stole,  licet  non  integre. 
Inuenta  est  etiam  quedam  bursa  serica  super  pectus  eius,  quedam 

30  pera  ex  vna  parte  auro  contexta.  Asserebant  enim  t>mnes  quod 
in  ea  fuerat  palla  predicta  cum  corpore  Christi,  pro  qua,  vt  pre- 
mittitur,  super  mare  siccis  pedibus  ambulauit.  Et  exclamauit  abbas 
quidam  dicens :  *  Certus  sum  quod  hoc  est  corpus  sancti  Birini : 
nam  audiui  in  hac  nocte  vocem  quasi   cuiusdam  magne  persone 

35  in  latina  lingua  sic  dicentem :  "  Ne '  dubitetis  de  inuentione  cor- 
poris beati  Birini :  vos  inuenietis  totum  corpus,  sed  redactum  in 
cinerem."*  Quesitum  est  post  hec  quid  respondere  voluit  ad 
hoc  in  libro  Bede  scriptum:  quod  beatus  Birinus  sepultus  fuit  in 
ecclesia  Dorcestre^  et  inde  post  multos  annos  translatus  fuit  ad 

40  ecclesiam  wentanam.  Abbas  vero  bene  confitetur  ita  scriptum  esse ; 
sed  dicit  quod  in  cronicis  scribuntur  non  solum  que  videntur,  sed 
et  que  audiuntur.  Confitetur  etiam  quod  corpus  cuiusdam  episcopi 
sepulti  in  angulo   post  ostium  ecclesie,  Wintonie  translatimi  fuit, 

>  T.  dorkcestre.  «  om.  in  E.  »  E.  Nee.  *  T.  dorkacestre. 


De  dancto  TBitino^  121 

ossibus  quibusdam  in  eadem  ecclesia  relictis.  Nee  credendum  esse 
quod  talis  episcopus  et  legatus  in  tarn  vili  loco  sepeliretun 
Asseruit  etiam  quod  post  primam  inuentionem  beat!  Birini  audiuit 
quidam  inclusus  sanctus  apud  Haliwelle  extra  Oxoniam,  nomine 
Matheusy  vocem  quandam  dicentem  sibi :  '  Birinus  in  pauimento,  5 
Bertinus  retro  ostium—'  £rat  autem  Bertinus  ille,  episcopus  deci- 
mus  post  Birinum.  £t  insuper,  quod  apud  Dorcestre^  fiunt 
miracula  multa,  et  apud  Wintoniam  nulla.  Certificato  super 
premissis  summo  pontifice,  sic  [re]scripsit':  'Honorius  episcopus 
etc.,  Venerabili  fratri  Stephano  cantuariensi  archiepiscopo,  sancte  10 
romane  ecclesie  cardinali,  et  dilecto  filio  magistro  Othoni  subdia- 
cono  nostro,  salutem  et  apostolicam  benedictionem.  Dilectis  filiis 
abbate  et  conuentu  de  Dorcestre^  olim  nobis  insinuantibus  quod 
corpus  beati  Birini  episcopi  in  eorum  ecclesia  in  loco  humili 
requiescit,  et  humiliter  supplicantibus  vt  illud  faceremus  in  loco  15 
magis  idoneo  collocari;  tibi,  frater  archiepiscope,  ac  dilectis  filiis 
archidiacono  et'  officiali  cantuariensi  per  nostras  dedimus  litteras 
in  mandatis  vt  si  inueneritis  rem  taliter  se  habere,  concederetis 
ipsis  abbati  et  conuentui  auctoritate  nostra  licentiam  corpus  ipsum 
ad  locum  magis  idoneum  transferendi.  Nuper  autem  recepimus  so 
tuas  et  eorum  archidiaconi  et  officialis  litteras,  continentes  quod 
ipse  archidiaconus  vice  tua  et  officialis  predicti  personaliter  ad 
locum  ipsum  accessit  et,  accitis  viris  vita  et  fama  conspicuis,  super 
hoc  veritatem  quanta  potuit  diligentia  inquisiuit  Licet  autem  per 
ea  que  inuenit  super  inuentione  sepulchri  vbi  predicti  sancti  25 
corpus  requiescere  dicitur,  ac  super  miraculis  quibus  diuina  dig- 
natio  locum  ipsum  ad  inuocationem  nominis  prefati  gloriosissimi 
sancti  tam  misericorditer  quam  mirabiliter  modemis  temporibus 
illustrauit,  necnon  per  indicia  in  sepulchro  ipso  quod  fecit  aperiri 
reperta,  vobis  *  fuit  verisimile  visum  quod  eiusdem  sancti  corpus  30 
in  loco  requiescit  eodem ;  Quia  tamen  in  libro  Bede  de  gestis 
Anglorum  legitur  corpus  ipsum  apud  wintoniensem  ecclesiam 
olim  fuisse  translatum:  verentes  procedere  in  negocio  contra 
tanti  viri  dicta,  ne*  argueremini*  aliquid  presumpsisse,  negocium 
ipsum  ad  apostolicum  iudicium  remisistis,  processum  ipsius  archi-  35 
diaconi  nobis  sub  sigillis  vestris  fideliter  transmittendo.  Quam- 
quam  igitur  ex  ipso  processu  appareat  euidenter,  locum  ipsum  tot 
et  tantis  tamque  claris  per  sepedicti  sancti  merita  gloriosa  chorus- 
care  miraculis,  ac  verisimile  sit  et  merito  credi  possit  quod  ipse 
gloriosissimus  sanctus  locum  ipsum  sua  presentia  corporali  nobi-  40 
litat  quem  ad  inuocationem  nominis  eius  diuina  potentia  tot  et 
tantorum  miraculorum  attestatione  illustrauit;  Ne  tamen  in  tali 
negocio  aliquid  de  contingentibus  omittatur :  processum  ipsum  vobis 

'  T.  dorkacestre.        '  E.  scripsit ;  T.  rescripsit        *  E.  et  ct       *  E,  nobis. 
*  om.  in  T.        •  E.  arguerimini. 


-7 


122  jsmia  le^eniM  angtte* 

sub  bulla  nostra  duximus  remhtendum,  discredoni  vestre  per 
apostolica  scripta  mandantes,  quatinus  ad  wintonieiisein  ecclesiam 
personaliter  accedatis  et  inquiratis  sollicite  si  per  miracula  &cta 
in  ipsa  wintoniensi  ecclesia  mirificauit  dominus  sanctum  snum.     £t 

5  si  vobis  constiterit  miracula  paria  vel  maiora  his  que  continentur 
in  processu  predicto,  ad  inuocationem  nominis  dicti  sancti  facta 
esse  in  ipsa  wintoniensi  ecclesia,  negodo  supersedeatis  eodem, 
nobis  quod  inueneritis  litteris  vestris  fideliter  intimantes.  Alio- 
quin,    cum   verisimile    sit,   immo   dubitari    non    debeat   quin  ipse 

lo  Beda  in  Anglorum  historia  multa  retulerit  de  auditu ;  et  etiam 
esse  potuerit  vt,  ciun  duonim  sanctorum  pontificum,  Birini  sci- 
licet et  Bertini,  corpora  in  prefata  ecclesia  de  Dorcestre*,  sicut 
ex  ipso  processu  colligitur,  fuerunt  tiunulata,  quod  Beda  de  Bertino 
scripsit,  fuerit  de  Birino  receptum,  nomine  scriptorum  negligentia 

15  viciato :  sepedicti  sancti  gloriosissimum  corpus  pronuncietis  requi- 
escere  in  sepedicta  Dorcestre^  ecclesia  que  ipsius  sancti  mentis 
tot  tantorumque  miraculorum  fulgore  noscitur  illustrata;  ipsi 
abbati  et  conuentui  tribuatis  auctoritate  nostra  licentiam  ipsum 
corpus   in    locum   magis   idoneum    transferendi.     Datum    Reatine 

20  nonis  augusti,  pontificatus  nostri  anno  decimo.'  Executionem 
huius  bulle  nusquam  reperire  potui;  noui  tamen,  sicut  in  loco 
illo  didici,  corpus  sancti  Birini  gloriosum  de  loco  vbi  in  memorata 
ecclesia  antiquitus  fuerat  sepultum,  cum  magno  honore,  sicut 
intuentibus    liquet,    esse    translatimii.      Obiit   autem    tertio    nonas 

35  decembris. 

IF  De  sancto  Bonifacio  episcopo  et  martyre*. 

SAnctus  enim  Bonifacius,  genere  Anglus,  cum  quinque  esset 
annorum  dei  seruicio  se  subiugare  studens,  presbiteris  et 
clericis  predicandi  gratia  aduenientibus,  cepit  cum  eis  de  celestibus 
loquendo  tractare,  et  sue  infirmitati  in  futurum  quid  proficeret, 
indefessa  mente  interrogare.     Quod  intelligens,  pater  eius  abbati 

30  Wlfhardo  in  monasterio,  lingua  Anglorum  *  Exancestre '  vocato,  sub 
monastici  ordinis  disciplina  eum  tradidit  educandum.  Cumque  in 
omni  sanctitate  et  virtutum  exercitio  annos  adolescentie  attigisset, 
ardentior  ilium  ingenii  sui  voluntas  accendit :  de  fratrum  suonim 
licentia  monasterium  dictum  Huntscelle',  vbi  venerabilis  Winbertus 

35  abbas  prefuit,  admissus,  fratrum  consortio  annumeratur.  Vbi 
non  paruam  litterarum  sacreque  scripture  noticiam  assecutus, 
omnibusque*  exemplum  bene  viuendi  prebens,  fratribus  timori 
pariter  habebatur  et  amori,  et  quem  diuina  dilectione*  habebant 
socium,  mutuo  apostolice   admonitionis   honore   amplecti   curabant 

»  T.  dorkacestre.        "  Abridged  from  the  Vita  by  Willibald,  in  Act.  SS.  Boll, 
lune  I.  p.  453.        *  al.  NutsceUe,  Nuscellc.         *  T.  om.  que.        •  Vit  lectione. 


De  ^ancto  IBonieuio.  123 

vt  patrem.  Tanta  in  eo  affabilitas  erga  fratres,  et  celestis  doctrine 
sOccreuit  magnitudo,  vt  rumore  sancte  exhortationis  eius  crebres- 
cente,  fama  eius  per  monasteria  queque  difiiindebatur.  Diuitibus 
enim  ac  potentibus,  liberisque  ac  semis  equalem  sancte  exhorta- 
tionis exhibuit  disciplinam ;  vt  nee  diuites  adulando  demulceret,  $ 
nee  senios  vel  liberos  nimia  districtione  grauaret  Tandem 
deliberato  proposito,  ad  conuertendam  fidei  christiane  paganam 
gentem,  exteras  petere  regiones,  vix  ab  abbate  impetrata  licentia^ 
decreuit.  Sed  quoniam  graui  ingniente  paganorum  impetu, 
hostilis  exorta  dissentio  inter  Carolum  Francorum  ducem,  et  lo 
Radbodum  regem  Frisonum,  populos  ex  vtraque  parte  pertur- 
babat,  maximaque  iam  pars  ecclesiarum  Christi  que  Francorum 
prius  in  Frisia  subiecte  erant  imperio,  Radbodi  incumbente 
persecutione  ac  seruorum  dei  facta  expulsione^,  vastata  erat  ac 
destructa,  idolorumque  cultura  extructis  delubrorum  phanis  lugu-  15 
briter  reuocata  est*:  Tunc  vir  dei  BonifiEidus  cum  tribua 
fratribus  man  transito,  perspecta  peruersitatis  nequida  regem 
Radbodum  allocutus  est  £t  dum  sterilem  Friaontmi  terram 
inhabitaret  et  verbum  domini  vbique  seminaret,  interiecto  panio 
tempore  cimi  suis  sociis  rediit  ad  monasterium  suum.  Sequenti  ao 
vero  anno  ab  infirmitate,  qua  diu  detentus  fiierat,  conualescens, 
et  pastorali  cure  monasterii  sui,  ad  quam  fuerat  electus,  et  pre- 
cibus  fratrum  ac  lachrymis  nullatenus  adquiescens;  cum  litteris 
Danielis  episcopi  commendaticiis  ad  limina  apostolorum  Petri  et 
Pauli  iter  suum  maturare  cepit ;  papam  Gregorium  secundum  35 
adiity  et  ostensis  litteris  suis  commendaticiis,  itineris  sui  ordinem 
et  aduentus  occasionem  humiliter  exponens,  benigne  ab  eo  susci- 
pitur.  Sedulum  deinceps  cum  eo  habebat  cotidiane  disputationis 
colloquium;  receptisque  a  papa  cum  benedictione  litteris,  ad  im- 
manissimos  Germanie  populos  directus  est ;  vt ',  inculta  cordium  30 
arua,  euangelico  arata  vomere,  si*  predicationis  recipere  semen 
valient,  consideraret.  Collecta  in  breui  numerosa  reliquiarum 
multitudine,  et  arrepto  itinere,  vsque  in  Thuringiam  profectus 
est.  Senatores  plebis  totiusque  populi  principes  verbis  spiritua- 
libus  affatus  est,  eosque  ad  veram  agnitionis  viam  et  intelligentie  35 
lumen  prouocauit,  quam  olim  ante,  maxima  siquidem  ex  parte 
prauis  seducti  doctoribus,  perdiderunt.  Sed  et  sacerdotes  qui 
fornicaria  contaminati  poUutione,  castitatem  semis  dei  necessa- 
riam  amiserant,  verbis  euangelicis  quantum  potuit  ad  canonicam 
vitam  correxit,  admonuit  atque  instruxit  Audita  autem  morte  40 
Radbodi  regis  Frisonum,  Carolum  regem  Frande,  tunc  Frisonibus 
imperantem,  adiit;  deinde  per  tres  annos  (actus  est  sancti  Wil- 
lebrordi  archiepiscopi  cooperator  assiduus :  et  multum  in  Christo 
roboratus^,  non  paruum  domino  in  Frisia  populum,  destmctis 
*  E.  expultione       *  om.  est.       •  Vit  ut  an.      •  om.  in  T.      *  Vit  laborans. 


124  jsmm  legenna  9n0lte« 

delubrorum  phanis  et  extnictis  ecclesiis,  prefato  pontifice  opitu- 
lante,  adquisiuiL  Cumque  ingentem  domino  populum  inter  FA- 
sones  adquireret,  alias  Germanic  predicandi  causa  partes  adiit,  et 
locmn  quendam,  cui  gemini  prccrant  germani,  dec  aoxiliante 
5  obtinuit,  cosque  a  sacrilega  idolorum  censura,  qua  sub  quodam 
christianitatis  nomine  male  abusi  sunt,  euocauit;  ac  plurimam 
populi  turbam,  recte  facta  intelligentie  via,  deposito  errore  retraxit ; 
monasterium,  coUecta  seniorum  dei  multitudine,  constnixit 
Similiter  et   iuxta  fines   Saxonum,   Hessorum  populum   paganicis 

lo  adhuc  ritibus  oberrantem,  a  demoniorum  captiuitate  sua  predica- 
tione  liberauit;  multisque  milibus  hominum  expurgata  paganica 
vetustate  baptizatis,  nuncium  suum  nomine  Binnam  Romam  di- 
rexit :  que  circa  ilium  domino  donante  facta  sunt,  sunmio  pontifici 
per  suas  litteras  declarauit    Sed  et  de  rebus  que  ad  cotidianam 

15  ecclesie  dei  necessitatem  populique  prouentimi  pertinebant,  plura 
ad '  consilium  sedis  apostolice  interrogando  conscripsit  Cumque 
responsum  litterarum  suarum  accepisset ;  se  inuitatum  ad  Romam 
intelligens,  festinus  limina  apostolorum  petiit,  et  ad  presentiam 
Gregorii  pape  benigne  admissus;   de  simbolo  et  fidei  ecclesiastice 

30  traditione  ilium  [papa] '  inquisiuit.  Cui  vir  dei  mox  respondit  dicens  : 
'Domine  apostolice,  noui  me  imperitum;  iam  peregrinus,  vestre 
familiaritatis  sermone  fruitus  sum':  sed  queso  vt  ocium  michi 
temporis*  conscribende  fidei  concedas,  et  muta  tantum  littera 
meam  rationabiliter  fidem  aperiat.'     Qui  cum  hilari  vultu  consen- 

35  tiret,  et  vir  dei  fidem  suam  scriptam  determinato  ten^)ore  eidem 
offerret;  perlecta  carta,  in  qua  integra  et  incomipta  fidei  patuit 
Veritas,  et  Bonifacio  reddita,  emn  consedere  fecit  et  salutari  eum 
admonitionis  doctrina  instruens,  vt  fidem  banc  sine  intermissione 
conseruaret,  et  aliis  instanter  predicaret,  admonuit      Multa  quoque 

30  alia  de  religione  sanctitatis  et  fidei  vnitate  sciscitando  profert,  et 
in  episcopum  eum  consecrare  decreuit.  Accepto  itaque  pontifi- 
cali  gradu,  ad  Hessorum  populum  rediit,  quorum  nonnulli  adhuc 
paganicis  erroribus  detenti  erant,  quamuis  magna  eorum  pars 
iugum  domini  suaue  et  baptisma  suscepisset.    Consilio  autem  fide- 

35  Hum,  roborem  quendam  mire  magnitudinis,  qui  prisco  paganorum 
vocabulo  *  Robur  louis*  dicebatur,  semis  dei  secum  astantibus, 
sanctus  Bonifacius  succidere  temptauit :  presenteque  paganorum 
copia,  roboris  moles  immensa  in  quatuor  partes  equales  diuina 
virtute   corruens  disrupta  est      Quo   viso,  paganorum    multitude, 

40  abiecta  idolatria,  christiane  fidei  sua  colla  submiserunt.  Episcopus 
vero  ex  dicte  arboris  materia  ligneo  constructo  oratorio,  in  honore 
sancti  Petri  dedicauit.  Deinde  ad  Thuringiam  profectus,  seni- 
ores  plebis  populique  rectores,  relicta  ignorantie  cecitate,  acceptam 
dudum  Christi  fidem  et  abiectam,  sua  doctrina  et  predicatione 
^  Vit.  ob.  ^  om.  '  fruitus  sum  om.  in  Vit.  *  Vit  et  tempus. 


De  %mcto  IBonimdo.  125 

itenim  amplecti  prouocauit ;  monasterium  in  loco  qui  Orthorf  dice* 
batur,  senionim  del  congregata  multitudine  constnudt,  qui  propriis 
more  apostolico  manibus  victum  vestimentumque^  instanter  labo- 
rando  sibi  adquirerent.  Fama  sancti  dei  vbique  diuulgata,  etiam 
ex  Anglia  ad  eum  tarn  lectorum  quam  etiam  scriptorum,  aliarum-  5 
que  artium  eniditorum  magna  festinauit  copia.  Quorum  plurimi 
sub  eius  institutione  monachi  effecti,  populum  ab  errore  multis  in 
locis  illarum  regionum  verbum  dei  predicantes  reuocarunt.  Cum- 
que  ingens  vtriusque  populi  multitudo  fidei  sacramenta,  multis 
hominum  milibus  baptizatis,  perciperet,  denuo  Romam  nuncios  misit ;  10 
qui  pape  Gregorio  omnia  per  eum  domino  fauente  conswnmata 
referentes,  pallium  cum  muneribus  diuersis  ac  sanctorum  reliquiis 
secum  deferentes  honorifice  remissi  sunt  Construxit  enim  dei 
famulus  duas  ecclesias,  alteram  in  Frideslare  in  honore  sancti 
Petri,  et  alteram  in  Amanaburgh  in  honore  sancti  Michaelis.  15 
Duo  quoque  monasteria  ciun  seruorum  dei  multitudine  eisdem 
ecclesiis  subrogauit.  Baguariorum  quoque  terris  multas  perlus- 
trauit  ecclesias,  et  quendam  scismaticum,  heretica  prauitate  deceptum, 
dampnauit  atque  eiecit,  et  populum  a  peruersa  secta  eius  et 
idolatria  ad  viam  veritatis  reduxit  Post  hec  vero  cum  magno  ao 
fratrum  cetu  Romam  pergens,  a  papa  Gregorio  luniore  benigne 
susceptus  est;  tantaque  a  cunctis  tam  Romanis  quam  etiam 
aduenis  veneratione  habebatur,  vt  multi  ad  salutarem  eius  doctri- 
nam  confluerent:  Francorum  enim  et  Baguariorunii  necnon 
Anglorum  aliarumque  prouinciarum,  eius  admonitione  et  salutari  2$ 
doctrina  prouocata  adherebat  multitudo  ^  Non  paucis  ditatus  reli- 
quiis, ab  Odilone,  Baguariorum  duce,  inuitatus,  visitauit  incolas, 
diebus  multis  euangelizans  vere  fidei  ac  religionis  sacramenta 
renouauit,  destructores  ecclesiarum  populique  peruersores  abi- 
gendo.  Ducem  populumque  suum  ab  heretica  secta,  et  sacerdotes  30 
fomicarios  cohercens,  prouincie  Baguariorum  quatuor  episcopos 
ordinauit.  Regnante  in  Gallia  Pipino  et  Carolomanno  ^,  suggerente 
sancto  Bonifacio,  sanctorum  patrum  synodalia  in  Francia  correcta 
sunt  instituta ;  et  iniusta  concubinarum  laicis  copula,  et  clericorum 
nephanda  cum  vxoribus  coniunctio,  exhortante  sancto  viro,  inter-  35 
dicta  est  et  seiuncta.  Carolomanno'  autem  consentiente  ac 
donante,  vna  cum  totius  cleri  consensu  et  electione  sanctus  Bonifa- 
cius  Maguncie  ciuitatis  factus  est  episcopus.  Qui  [apud]*  totam 
Franciam,  omni  funditus  eradicata*  hereticorum  perfidia,  et  extir- 
pata  iniquorum  coniuratione,  legis  diuine  augebat  incrementa,  et  40 
synodales  generalium  conciliorum  canones  incolas  recipere  fecit; 
que  ob  cotidiana  bella  et  barbararum  gentium  imiptionem  quasi 
obliuioni  tradite  erant.     Cumque  longo  senio  laboribusque  multis 

^  Vit.  vestitumque.         '  Vit.  ingens  sedulo  eius  admonitioni  adh.  m.         '  £. 
carolo  magno.         *  so  Vit.  om.  in  T.  £.        *  T.  erradicata. 


126  lootia  iLesenlia  angtte. 

fatigaretur,  Willebaldum  et  Burghardum,  viros  vtique  simplices  et 
morigeratos,  ad  episcopatus  gradum  promotos^  in  intimis  Orien- 
talium  Francorum  partibus  et'  Baguariorum  terminis  ecclesias 
sibi  commissas  impartiendo  distribuit ;  et  ecclesias  inconfiniorum  • 
5  Saxonum  ac  Sclauorum  suo  officio  deputauit.  Pipino  in  regem 
Francorum  sublimato,  cepit  idem  rex  synodalia  recuperare  instituta, 
ac  canonica,  iuxta  exhortationem  sancti  Bonifacii  inchoata,  instaurare 
misteria.  Sed  quia  vir  sanctus,  infirmitate  corporis  grauatus,  con- 
ciliorum*  conuenticula  per  omnia  adire  non  poterat,   Lullonem' 

lo  discipulum  suum  *,  episcopatus  ordine  suscepto,  ad  erudiendam 
tante  plebis  numerositatem  constituit  et  in  hereditate  quam  Christo 
adquisierat  onus  imposuit  et  laborem.  Qui  et  fidelis  in  domino 
comes  peregrinationis  eius  erat,  et  testis  vtrobique  passionis  et 
consolationis.        Cum  autem  dominus  senium  suum  de  temporalis 

15  vite  tribulationibus  eripere  disponeret,  ad  Frisiam,  olim  corpore,  non 
quidem  mente  omissam,  semis  dei  secum  assumptis  iter  quantotius 
maturauit,  et  ad  Lullonem'  coepiscopum  suum  dixit:  'Ego  pro- 
positum  pergeiidi  iter  complere  cupio;  ego  me  a  desiderato 
proficiscendi  itinere  reuocare  non  potero.     lam  enim  instat  reso- 

30  lutionis  mee  dies :  iam,  deposito  camis  ergastulo,  eteme  retribu- 
tionis  reuertar  ad  brauium.'  Cumque  hec,  et  multa  alia  protulisset, 
et  de  his  que  ad  regimen  ecclesie  et  animarum  instructionem 
[spectant]  informasset;  ascensa  naui  gentem  paganam  Frisonum 
visitans,  vbique  verbum  domini  euangelizare  cepit,  ecclesias  fabri- 

35  cauit,  et  multa  milia  vtriusque  sexus  ad  fidem  conuertit ;  episcopum 
illis  ordinauit,  et  monasterium  quoddam  construxit  Iuxta 
fluuium  quendam  regionis  illius  cum  suis  persistens,  tentoria 
ibidem  erigi  fecit,  vt  prelixo  certo  die  baptizati  manus  imposi- 
tionem    concurrentes    ab   eo    susciperent     Cumque    dies   prefixa 

so  adueniret,  ecce  turba  infidelium  manu  armata  superueniens  tentoria 
sua  circumuallare  cepit.  Audito  autem  armatorum  strepitu,  sanctus 
dei  extra  tentoria  egrediens,  pueris  periculo  et  morti  se  exponere 
volentibus  confestim  increpando  interdixit  certamen,  dicens : 
'Cessate,  pueri,  a  conflictu,  pugneque  deponite  bellum:    ne  forte 

35  malum  pro  malo,  sed  etiam  bonum  ^  pro  malis  reddamus.  Iam 
enim  diu  optatus  adest  dies,  et  spontaneum  resolutionis  nostre 
imminet  tempus.  Confortamini  igitur  in  domino,  et  speratc  in 
eum  :  et  liberabit  animas  vestras/  Sed  et  ad  presbiteros  et  clericos 
ceterosque    fideles  ait:    *Viri   fratres,  fortes   estote   animo,   et  ne 

40  terreamini  ab  his  qui  occidunt  corpus,  quoniam  *  animam  necare 
non  possunt;  sed  gaudete  in  domino,  quoniam  •  perpetue  reddct 
nobis    remunerationis   mercedem,    et    celestis    aule    sedem    ciun 

*  Vit.  promouit  eisque.  '  T.  E.  et  a.  *  Vit.  in  confiniis.  *  E.  consiliorum. 
*  T.  lul  Vit.  LuUum.  •  T.  sanctum  suum  discipulum.  ^  Vit  bona.  •  Vit. 
quorum.         •  Vit.  qui. 


De  ^ancto  IBonimdo.  127 

supemis  angelorum  ciuibus  condonabit'  Cumque  talia  nonnulla, 
socios  in  domino  confortando  protulisset;  statim  paganorum  turba, 
cum  gladiis  et  fustibus  in  sanctos  imiens,  episcopum  sanctum 
cum  sodis  crudeli  morte  truddauit;  techas^  diuersis  Ubris  repletas, 
reliquianimque  capsas  seciun  asportans.  Exorta  est  dissentio  non  5 
modica  populi  infidelis,  et  pro  diuisione  sue  prede  tanta  discordia, 
vt  arma  quibus  martyres  inhumane  antea  occiderant,  in  seipsos 
crudeliter  pugnando  conuerterent.  Sicque  maxima  parte  turbe 
prostrata;  qui  superstites  remansenint,  apertis  capsis  et  nichil 
preter  libros  et  reUquias  omnino  repertis,  per  campi  planiciem  et  lo 
in  paludibus  ceterisque  lods  vbique  disperserunt  Christiani  vero 
corpora  sanctorum  colligentes,  exercitu  congregate,  paganos  die 
tertia  ingenti  strage  deleuerunt  Lullo  autem  episcopus  et  sancti 
successor  corpus  sancti  Bonifodi  ad  monasterium,  quod  viuens 
construxerat,  iuxta  Magunciam  secus  ripam  fluminis  quod  dicitur  15 
Folde'  situm,  transtulit,  et  cum  magno  honore  sepeliuit  Obiit 
autem  nonis  iunii,  anno  peregrinationis  sue  quadragesimo,  incama- 
tionis  vero  dominice  anno  septingentesimo   quinquagesimoquinto, 

episcopatus  sui  tricesimosexto,  mensibus  sex,  diebus  sex. Hie 

Bonifacius,  vt  ait  Vincentius'  in  Speculo  Historiali^  natione  Anglus,  ao 
huiusmodi  scripsit  epistolam  Ethelbaldo  regi  Anglorum :  '  Domino 
charissimo    Ethelbaldo  regi  Anglorum,   Bonifadus   archiepiscopus, 
legatus  germanicus  romane  ecclesie,  perpetuam  in  Christo  chari- 
tatis    salutem.      Audiuimus    quod    elemosinis    intentus,    furta    et 
rapinam    prohibes,    et    pacem    diligis,    et   defensor    pauperum   et  25 
viduanim  es :    et  inde  deo  gratias  agimus.     Quod  vero  legitimum 
matrimonium   spemis :    si  pro  castitate   faceres,   esset  laudabUe ; 
sad  quia  in  luxuria  et  adulterio  et  cum  sanctimonialibus  voluptaris*, 
est  vituperabile  et  dampnabile.    Quapropter,  fili  charissime,  penitere 
et  memorare  quam  turpe   sit  vt  tu,  qui  dono  dei  dominaris,  ad  30 
iniuriam  eius  sis  libidinis  seruus.    Audiuimus  preterea  quod  opti- 
mates    pane    omnes    gentis    Merciorum,   tuo    exemplo,    legittimas 
vxores  deserant,  et  adulteras  et  sanctimoniales  constuprent.    Quod 
quam  sit  ab  honestate  peregrinum,  doceat  vos  aliene  gentis  insti- 
tutio.    Nam  in  antiqua'  Saxonia,  vbi  nulla  est  Christi  cognitio,  si  35 
virgo  in  paterna  domo,  vel  maritata  sub  coniuge  fuerit  adulterata, 
manu  propria  strangulatam  cremant,   et  super  fossam   sepulture' 
comiptorem  suspendunt ;  aut  cingulotenus  *  vestibus  abscisis,  flagel- 
lant cam  caste  matrone,  et  cyltellis  pungunt,  et  de  villa  in  villam 
misse  occurrunt  noue  flagellantes,  donee  interimant.     Wndi  quoque,  40 
quod    est  fedissimum*  genus    hominum,   hunc    habent   morem  vt 
marito  mortuo,  mulier  se  in    rogum,    cremando*®   pariter   arsura 

^   =thccas.  *  >«Fulda.  •  E.  innocentius.  *  cf.  Vine,  xxiii,  157. 

^  T.  volutaris.  *  £.  antiqua  in.  ^  Vine,  sepulte.  '  E  singulotenus. 

*  E.  fetidissimum ;  T.  fedissimum.  ^  Vine.  eremaU. 


132  B(A)a  Hegenoa  ^nglie. 

pastor  oues  congregat,  euitare  discrimina  docet,  et  ad  gaudia 
inetemum  mansura  properare  sue  sanctissime  vite  instruxit  exem- 
plo.  Apostolicam  enim  doctrinam  et  sanctorum  patrum  instituta 
assidua  in  se  obsenians  diligentia,  subditos  hortatur  et  docet 
5  exempla.  Quod  transmarinis  partibus  didicerat  de  monachorum 
districtiori  vita  et  regulari  consuetudine,  cotidianis  inculcationibus  ^ 
solita  mansuetudine  subditos  consuescit.  Diligebatur  ab  omni- 
bus, in  nullo  arrogans,  in  nullo  tumidum  quid  vel  improbum  de- 
monstrans;    sed  in  omnibus  mitis   et    humilis,  dulcis   et   affabilis 

lo  enituit  Multis  enim  miraculorum  signis  in  vita  sua  effulsit,  pro- 
phetieque  spiritu  veridicus  vates  claruit,  interdum  etiam  futura  ac- 
si  iam  preterita,  a  deo  doctus,  enunciauit.  Infirmitate  corporis 
pressus,  [in]  gratiarum  actione  cum  beato  lob  perstitit  patientis- 
simus.      Semper    de    profectu    animarum    habebat     colloquium ; 

15  semper  de  gaudio  eteme  felicitatis  in  eius  ore  sonabat  eulogium. 
Talibus  institutionibus  hoc  exegit  euum,  talibus  ad  condignum 
pater  angelicus  penienit  senium.  Appropinquante  autem  vite 
sue  termino,  grauiorique  inualescente  morbo,  pia  non  defecit 
intentio,    sed    charos    quos    Christo    diuinis    dogmatibus    genuerat 

20  filios  verbo  commonet '  propicio,  et  de  obseruandis  monasterii 
regulis  que  peregrinus  petierat,  sepius  repetere  dulce  et  delectabile 
ducebat.  Sic  longis  virtutum  studiis  adomatus  miles  Christi  in- 
defessus,  longa  etiam  inter  fratres  inualitudine  vexatus  senex 
gloriosus,   tandem    euocante   deo   de  ergastulo  carnis  exutus  est, 

35  quintodecimo  kal.  iulii ',  et  in  eodem  quod  construxerat  monasterio 
sepelitur.  *  Tempore  enim  regis  Edgari,  sanctus  Ethelwoldus, 
monasteriorum  reparator,  petiit  a  rege  et  obtinuit  vt  de  locis  et 
monasteriis  a  paganis  destructis  corpora  sanctorum  ad  monasteria 
suo    tempore    constructa   transferre    posset.       Monasterium    enim 

30  Ykanho  a  persecutoribus  beati  Edmundi  regis  destitutum  fuerat 
monachorum  conuersatione  et  destructum,  sed  nequaquam  ab  omni 
fidelium  deuotione.  Locus  enim  ab  incolis  notus  sedulo  colebatur; 
sed  in  diuinis  officiis  a  solo  presbitero  seruiebatur.  Cum  autem 
monachus  quidam,  Vlfkitelus  nomine,  cum  multis  aliis  ex  mandato 

35  sancti  Ethelwoldi  ad  tumbam  sancti  Botulphi"  venisset,  et  preciosa 
eius  ossa  in  sindone  recondita  suscepisset,  et  in  humeris  leuata 
asportare  conarentur,  tanto  figuntur  pondere,  vt  nullo  annisu 
gressum  possent  mouere.  Preterea  magno  crepitu  personant 
claustra  altaris,  motumque  intendunt  quendam  quasi  opens  imper- 

40  fecti.  Attonitis*  ergo  stupent  sensibus  diutius^:  sed  tandem  edo- 
cente  dei  gratia  predictus  monachus  recolit  ex  auditis  in  eodem  loco, 
beatum  Adulphum  presulem  consepultum  fratri  suo  :  eiusque  de  terra 

*  T.  conculcacionibus.  '  E.  commouet  •  E.  iuniL  *  This 

translation  eA  in  Act.  SS.  Boll.  June  IV.  p.  330.  *  E.  Bothulphi.  •  E. 

Attonitus.  ''  T.  E.  diutinis. 


De  dancto  ^ont&cia  129 

quid  pro  te  fiet,  ad  aliorum,  quibus  abstulisti,  referetur  ccmiodum. 
Modo  vero  alios  tarn  euidenti  corrige  signo,  quos  inconsulto  corri- 
puisti  exemplo.'  Abiit  ille,  et  nichil  se  vaniun  vidisse,  tam  recen- 
tibus  plagis  quam  morte  proxima  demonstrauit. 

[MS.  Tib.  adds :  Narratio. 

^  Circa  annum  domini  millesimum  quinquagesimum  Henricus  im-  5 
perator   tercius '  apud   Magonciam    pentecosten   celebrans ;    paulo 
ante  missam  cum  sedilia  pararentur  in  ecclesia,  ortum  (est  iurgium) 
inter    cubicularios    archiepiscopi,    et    abb(atis)     fuldensis     cenobii, 
utrorum   dominus    iuxta    (imperatorem)    sederet      Nam    fuldense 
cenobium    pre(diis   est    di)tatum    permagnificis ;    cuius   loci    abbas  10 
(sexaginta)milia  armatorum  prebet  in  hostem  (imperatori,  et)  habet 
ex  antiquo  priuilegium  (ut  in)  magnis  festiuitatibus  ad  dexteram 
imperatoris  sedeat.     Itaque  uentum   est  ad  pugnam,    (et)    furore 
per    ecclesiam    grassante,    pauimentum    sanguine    inundauit.     Set 
statim  episcopis  conuolantibus  pace  inter  reliquos  statuta,  (templum  15 
pur)gatur,   et    missa    festiuis    clamoribus    (est    acta).     Sequenda 
autem  percantata,  et  (ultimo  eius)  uersu  dicto  'hunc  diem  glorio- 
sum  (fecisti)/  uox  ab  aere  lapsa  est  dicens :    '  (hunc  diem)  belli- 
cosum    ego    feci.*      Rigentibus    omnibus    (pre    timo)re,   imperator 
diligenter  intendens  leti(ciam)  inimid,  sic  affatus  est :  *  Tu,  inquit,  20 
omnis  (mes)ticie  et  malicie  inuentor  simul  et  incentor,  diem  belli- 
cosum  et  arrogantibus  luctuosum  fecisti :   set  nos  per  dei  graciam 
ilium  glorios(um  redde)mus.'    Et  mox  reincepta  sequencia  (so)lempni 
ploratu    spiritus    sancti    graciam     inuitabat,    aliis    plorantibus    uel 
cantantibus,  omnibus  simul  pectora  tundentibus.     Finita  missa,  per  25 
precones   egenos    omnes   et  pauperes  congregari  iussit,  et   dapes 
que  sibi  et  curialibus   parate   erant,   ipso   presente  et    uidente  in 
usus  eorum  expendi  fecit.        I  His  diebus  Gengulphus  in  Burgundia 
claruit,  qui  fontem  emit  in  Gallia,  et  eum  oriri  fecit  in  Burgundia. 
Cuius  uenditor  dum  emptorem  irrid(eret),  repente  fontem  suum  sic-  30 
catum  uidit.    Cum  (autem)  quadam  die  iuxta  fontem  ilium  in  orto  suo 
mirabiliter  ortum '  sederet,  idem  Gengulphus  cum  uxore  sua  adultera, 
cepit  illam  arg(uere  de)  adulterii  infamia  commissi.    Qu(od  crimen 
cum  ilia  uehementer  negaret,  facillimam  ei  purgationem  opposuit, 
dicens  :    *  Si  uis  ut  credam)  te  sub  (hac  infa)mia  falso  labo(rare,  35 
denuda)   brachi(um  tuum)  et  affer  michi  lapillum  de  fundo  fonti- 
(culi).      Si  illesum  brachium  retraxeris,  credam  quod  innocens  sis.* 
Quod  (ilia  audi)ens,  secure  brachium  immersit  fonti :    (et  statim) 
combustum  ue(lut  ab  ignc)  retraxit.    Tunc  sanctus  ad   illam  ait  : 
*  (Ecce,)  apparet  ueritas  flagicii  tui :  habe  ergo  tu(a  et  m)ane  per  40 
te,  uel  cum  adultero  tuo :  nam  so(cia  mea)  ultra  non  eris.'    Et  data 

*  Cf.  Vine.  Bellov.  XXV.  19.  *  T.  secundus.  •  Vine,  orientem. 

K 


I30  Botta  iLegenna  angtte* 

ei  dimidia  parte  substancie  sue,  mansit  per  se.  Non  multo  post 
(dormiens)  in  domo  sua  occisus  est  a  quodam  c(lerico),  qui  cum 
uxore  sua  adultcrari  solebat  Cuius  corpus  dum  in  feretro  ad 
sepulturam  portaretur,  multi  infirmi  eius  tactu  sanati  sunt  Cum- 
5  que  hoc  illiuS  uxori  referretur  ab  ancilla  sua,  irridens  et  subsan- 
nans  ait :  'Si  (Gengulphus,  inquit,)  miracula  facit,  anus  (mens  cant)- 
abit.'  Moxque  ab  ano  suo  uellet  (nollet  turpes  sonos)  emittere 
cepit.  Quod  ei  conti(git  omni  uita)  sua  postea  in  sexta  feria,  ut 
(quotiens  in  eadem)  feria   in   qua  uir   eius   mar(tyr    effectus)  est, 

lo  aliquod  uerbum  ab  ore  profer(ret,  tociens)  ab  ano  turpem  sonum 
ederet.      Hec    Vincencius'.  Circa    annum   domini  millesimum 

centesimum  octuagesimum  tercium  mater  soldani  Ychonii,  que 
soror  fuerat  comitis  Sancti  £gi(dii  et)  in  mari  rapta  et  in  uxorem 
ducta,  ad   extrema  ueniens   reuelauit   filio  quod   esset    Christiana, 

15  rogauitque  quod  crederet  in  Christum,  et  quod  christianos  diligeret. 
Cui  ille  quod  propter  sarracenos  hoc  face  re  non  auderet  affirmans, 
mater  ait:  *Cum  mortua  fuero,  michi  sepulturam  excelsam  sicut 
piramidem  para,  (et  super  eam)  signum  crucis,  nocte  tamen  propter 
sarracenos  colloca.*    Quo  facto,  indignati  saraceni  principem  suum 

ao  occidere  temptabant.  (Asc)endens  autem  quidam  ut  crucem  depo- 
neret,  (corr)uens  expirauit,  alteri  idem  casus  acci(dit).  Tertia  uero 
die  conueniente  multitudine  ut  totum  dirruerent,  multi  choruscacione 
et  fulgu)re  perierunt.  Tunc  fertur  apparuisse  an(gelus  et)  clarissi- 
mum  signum  crucis  super    ....    posuisse ]  *. 

IF  De  sancto  Botulpho  abbate  et  confessore'. 

^5  A  Ntequam  in  Britannia  Christiana  religio  dilataretur,  venerabilis 
-^^  vite  patres  Botulphus  et  Adulphus  nobilibus  orti  natalibus 
germana  natiuitate  et  charitate  deuincti,  studiis  mox  iniciantur 
celestibus.  Nati  sunt  enim  de  saxonica  gente,  que  Britanniam 
bellica  adquisierat  virtute  et  fidem  christiane  religionis  per  diuer- 

30  SOS  doctores  didicerat  *,  sed  adhuc  rudis  *,  perfectionem  celestitun 
documentorum  et  altioris  vite  non  attigerat*.  Soboles  ergo  suas 
quique  nobiles  ad  antiquam  stirpis  sue  patriam  dirigunt  Saxoniam, 
vt  sancte  fidei  gloriam,  conuersationisque  sancte  disciplinam  addis- 
cerent.    Ob  hoc  itaque  patres  predicti  mare  transeuntes  sanctorum 

35  cenobia  requirunt,  expetunt  colloquia,  percipiunt  documenta.  Ibi 
ergo  monasterialibus  imbuti  regulis,  et  arcioris  vite  informati 
disciplinis,  habitum  induunt  monachalem,  et  non  solum  doceri,  sed 
ex    gratia  dei  inter  perfectiores   potestatem   adepti   sunt  docendi. 

»  Vine.  Bell.  Sp.  H.  XXIII.  159. 

•  Collect  at  the  bottom  of  MS.  Tib. : 

.  .  .  .  ut  beatum  Bonifacium  quern esse  concessisti  et  mar 

nos  facias  habere  perhen orcia  sue  beatitudinis  pium.  .  .  . 

•  Compiled  from  the  Vita  by  Folcard  of  Thorney  in  Mabillon,  A,  SS.  Ben.  Ill, 
1-7  and  in  Act.  SS.  Boll.  lune  IV,  p.  327.  *  E.  didicerant  •  E.  rudes. 

*  £.  attigerant 


De  dancto  IBotuIplio.  131 

Sanctum  igitur  Adulphum,  audita  eius  fama,  ad  traiectensem  eccle- 
siam  in  episcopum  rex  sublimauit.  Vigilauit  enim  in  preceptis 
domini,  assidua  sollicitudine  excubias  celebrans  ouilis  sui,  ne  insi- 
dians  lupus  detrimento  aliquo  commlsso  sibi  gregi  insultaret.  Instat 
operibus  misericordie  in  pascendis  pauperibus,  vestiendis  nudis,  5 
corrigendis  errantibus,  consolandis  merentibus;  vt  eandem  pietatis 
vicem  consequeretur  a  domino  sicut  promittit  in  euangelio : 
*Beati,  inquit,  misericordes,  quoniam  ipsi  misericordiam  conse- 
quentur/  Vigiliis,  ieiuniis,  et  orationibus  intendebat.  Actu  pre- 
uenit  doctrinam-,  in  omnibus  sanctam  agens  vitam.  Beatus  vero  10 
pater  Botulphus  ad  Angliam,  moribus  Sanctis  exercitatus  redire 
disponebat.  Erant  autem  in  eodem  monasterio,  quo  morabatur, 
due  sorores  Ethelmundi  regis  Australium  Anglorum,  monastice 
discipline  causa  illuc  misse :  que  beatum  virum  repatriare  volen- 
tem*  intelligentes,  mandata  ei  imponunt  fratri  regi  perferenda.  15 
Transito  ergo '  man,  a  rege  honorifice  Botulphus  suscipitur ;  et 
auditis  sororum  suanim  petitionibus  deo  •  acceptis,  vt  scilicet  fundum 
aliquem  ad  monasterium  construendum  illi  ob  amorem  diuine 
mercedis  concederet,  benignum  prebuit  assensum.  Petit  enim  vir 
sanctus  simpliciter,  non  vt  aliquem  regia  violentia  de  suo  heredi-  ao 
tario  iure  causa  sui  depellat,  sed  potius,  vt  de  incultis  terris  suis, 
slue  possessore  carentibus,  sibi  tantum  concedat  vt  ecclesiam  deo 
construere  et  in  ea  diuinis  legibus  seruientes  possit  fratres 
adunare,  quorum  deo  placita  conuersatione  et  deuoto  interuentu 
regnum  eius  temporaliter  firmari,  et  eternaliter  in  celis  posset  35 
premiis  perhennibus  remunerari.  Annuente  pie  eius  petitioni  rege, 
venerabilis  pater  locum  quendam  incultum  et  ab  hominibus  descr- 
tum,  Ykanho  vocatum,  elegit.  Erat  autem  heremus  ilia,  sicut  ab 
hominibus  derelicta,  sic  a  demonibus  possessa,  quorum  fantastical 
illusio  per  sancti  aduentum  viri  erat  inde  fuganda,  et  pia  fidelium  30 
conuersatio  inducenda ;  vt  vbi  superabundauerat  vsque  tunc 
dyaboli  fallacia,  superabundaret  benignissimi  conditoris  nostri 
gratia.  Ad  ingressum  ergo  beati  Botulphi,  fumus  exalat  teterri- 
mus :  et  agnoscens  fugam  suam  immincre  inimicus,  horridis 
personal  clamoribus,  dicens  :  *  Locum  hunc  longo  incoluimus  tem-  35 
pore,  [ac]  *  in  scmpiternum  putauimus  incolere ;  cur,  Botulphe, 
scuissime  hospes,  his  nos  violenter  sedibus  depellis?  Nichil  te 
offendimus,  nichil  tui  iuris  inquietauimus.  Quid  petis  in  expul- 
sione  nostra?  quid  tibi  parare  vis  in  hac  regione  nostra,  et  ab 
omni  profligatos  •*  orbe  ab  hac  etiam  miseros  exturbas  solitudine?' 40 
Beatus  vero  Botulphus,  edito  crucis  signo,  inimicos  omnes  vertit 
in  fugam,  ct  potenti  verborum  virtute  sibi  diuinitus  concessam 
interdicit  illis  regionem.      Constructo  autem   monasterio,  vt  bonus 

»  r.  vcllc.  ^  T.  igitur ;  E.  ergo.         •  E.  de,  T.  deo.         *  T.  phantastica. 

*  om.  •  Vit.  profugatos. 

Ka 


133  BffiM  legenim  angUe. 

pastor  oucs  con^c|(at,  cuitare  discrimina  docct,  et  ad  gaudia 
inetemum  mansura  propcrare  sue  sanctissimc  vitc  instruxit  cxem- 
plo.  Apostolicam  cnim  doctrinam  ct  sanctorum  patrum  instituu 
assidua  in  se  obscnians  diligentia,  subditos  hortatur  ct  docct 
5  excmpla.  Quod  transmarinis  partibus  didircrat  dc  monachonim 
districtiori  vita  ct  regulari  consuetudinc,  cotidianis  inculcationibus  * 
solita  man^uctudinc  subditos  consucscit.  Diligcbatur  ab  omni* 
buft,  in  nullo  arrogans,  in  nullo  tumidum  quid  vcl  improbum  dc- 
monstrans:    scd   in  omnibus  mitis   ct    humilis,  dulcis   ct   aflfabilis 

10  cnituit.  Multis  cnim  miraculorum  sif^nis  in  vita  sua  cflfulsit,  pr«>- 
phcticquc  spiritu  vcridicus  vatcs  claruit.  intcrdum  ctiam  futura  ac- 
si  iam  prctcrita,  a  dco  doctus,  cnunciauit.  Infirmitatc  corporis 
prcssus,  (in)  gratiarum  actionc  cum  bcato  lob  pcrstitit  paticntis- 
simus.       Semper    dc    profcctu    animarum     habcbat     colloquium ; 

15  semper  dc  gaudio  ctemc  felicitatis  in  cius  ore  sonabat  culogium. 
Talibus  institutionibus  hoc  exegit  euum,  talibus  ad  condignum 
pater  am^elicus  perucnit  senium.  Appropinquante  autcm  vitc 
sue  tcrmino,  grauioriquc  inualesccnte  morbo,  pia  non  dcfecit 
intentio,    scd    charos   quos    Christo    diuinis    dogmatibus    genucrat 

to  filios  verbo  commonet '  pn>picio,  ct  dc  obscruandis  monastcrii 
rcgulis  que  peregrinus  petierat,  sepius  rcpeterc  dulcc  ct  dclcctabile 
duccbat.  Sic  longis  virtutum  studiis  adomatus  miles  Christi  in- 
dcfcssus,  longa  ctiam  inter  fratrc^  inualitudine  vexatus  scncx 
gloriosus,   tandem    cuocantc   dco   dc   crgastulo  camis  exutus  csl, 

t$  quintiHiccimo  kal.  iulii ',  ct  in  ei>dem  quod  construxcrat  monastcrio 
scpelitur.  *  Tempore  cnim  regis  Edgari,  sanctus  Ethclwoldus, 
monasteriorum  reparator,  petiit  a  rege  ct  obtinuit  \1  dc  locis  et 
monasteriis  a  paganis  destructis  corpora  sanctorum  ad  monaMcria 
suo    tcmp<»re    constructa    transfcrre    pojisct.       Monasterium    cnim 

30  Ykanho  a  pcrsecutoribus  beati  Edmundi  regis  destitutum  fuerat 
mon.iihorum  conucrsationc  et  dc<»tnictum,  scd  ncquaquam  ab  omni 
fidrlium  dcuotionc.  Locua  cnim  ab  incolis  notus  9»edulo  colebatur: 
scd  in  diuinis  ofiiciis  a  solf>  presbiteru  seruicbatur.  Cum  autem 
monachus  quidam.  Vlfkitelus  nomine,  cum  multis  aliis  ex  mandato 

.^5  ^ncti  Ethelwoldi  ad  tumbam  %ancti  Ii<»tulphi*  veni»^t,  et  preci««sa 
cius  fisHA  in  sindone  rcrondita  suscepi^set*  et  in  humeris  Icuata 
asportare  conarentur,  tanto  figimtur  pondcre,  \t  nullo  anni%u 
gressum  p^wscnt  mouere.  IVetcrea  magno  crepitu  |>erM>nant 
claustra  altans,  motumque  intrndunt  quendam  qua.M  operis  impcr- 

40  feet i.  Attimiiis*  erg«»  Mupent  scn^bus  diutius':  ^ci\  tandem  edo- 
ccnte  dri  gratia  predictus  monachus  rrrolit  ex  auditis  in  c<Klcm  loco, 
bcatum  Adulphum  presulcm  consepultum  fratri  auo  :  eiusquc  dc  terra 

*  T.  conrtili  «uon«l»iw.  *   IL  rommDUrt.  '   K.  ninii.  •  Tbit 

trmniUtion  cd.  in  A<t.  SS.  B<>|l.  June  IV.  p.  3ja  *  K.  B^Khulphi.  *  K. 

Attonitut.  '  T.  E.  (J)uiini%. 


De  ^aitcto  iBtegiWtUL  133 

leuato  corpore  secum  ad  sanctum  Ethelwoldiim  gaudentes  delule- 
runt,  [hie  autem  regi]^  Qui  caput  sancti  Botulphi  heliensi  annuil 
cenobio,  sibi  sueque  curie  medietatem  reliqui  corporis  regalium 
reliquianim  recepit  scrinio,  et  quod  residuum  fuit  thomensi  ecdesie 
cum  corpore  beati  Adulphi  concessit  In  libro  ecdesie  Sancti  5 
Botulphi  iuxta  Aldersgate  London  habetur  quod  pars  corporis 
sancti  Botulphi  per  bone  memorie  regem  Eldwardum  ecdesie 
beati  Petri  Westmonasterii  est  coUata.  Eodem  etiam  tempore,  vt 
in  quibusdam  locis  scriptum  inueni,  per  eundem  monachum, 
iubente  episcopo  Ethel woldo,  translata  sunt  apud  thornense  10 
monasterium  ossa  Benedict!  Biscop  abbatis  venerabilis  wermu- 
thensis,  nutritoris  Bede  presbiteri.  Construxit  autem  sanctus 
Ethelwoldus  non  longe  a  monasterio  thomensi,  in  loco  vbi  beata 
virgo  Christi  Toua  inclusa  fuerat,  lapideam  ecdesiolam  delicatis- 
simis  cameratam  cancellulis,  et  duplid  area,  tribus  dedicatam  15 
altaribus  permodicis,  vndique  vsque  ad  eius  muros  vallatam  ar- 
boribus  diuersi  generis:  sedem  ibi  heremiticamy  si  permisisset 
deus,  sibi  delegit 

[MS.  Tib.  adds  « :  NarraUo. 

Mulier  quedam  filiiun  suum  abbati  monasterii  sancti  Mauridi  eru- 
diendum  tradidit,  quern  in  breui  defunctmn  irremediabili  luctu  plan- 
gebat  C(ui  ap)parens  Mauricius,  cur  filium  suum  sic  f]e(ret),  quesiuit  ao 
Que  sibi  respondit  quod  quamdiu  uiueret  a  lacrimis  non  cessaret  Cui 
ille :  *  Noli  filium  tuum  flere  ut  mortuum,  set  scias  eum  (habitare  no- 
biscum).  Quod  si  probare  desideras:  eras  et  omnibus  diebus  vite 
tue,  si  ad  matutinas  surrexeris,  uoeem  eius  inter  monaehorum  psal- 
lencium  uoces  audire  valebis.*  Quod  ilia  semper  fecit  (et  uocem)  filii  25 
sui  cum  monachis  cantantem  (semper  dis)cernens  audiuit.] 

IF  De  sancto  Bregwino  episcopo  et  confessore*. 

FVit  autem  beatus  Bregwinus  in  matris  vtero  a  deo  electus,  cuius 
parentes  ex  gente  saxonica  nobili  prosapia  orti  sunt.  Regna- 
bat  enim  in  Canda  vir  strenuus  et  nobilis  Wihredus  nomine, 
deum  in  semis  suis  semper  honorans ;  cuius  tempore  Brithwaldus  in  30 
episcopatu  Theodoro  sancto  successit  et  digne  in  omnibus  ad- 
ministrauit.  Huius  instinctu  et  exhortatione  prefatus  rex  in  generali 
concilio^  cunctas  regni  sui  ecclesias  ab  omni  dominatione  et  ex- 
actione  regum  siue  cuiuslibet  terrene  potestatis  liberas  inperpe- 
tuum  esse  constituit.  Hiis  diebus  sanctus  Bregwinus  in  Saxonia  35 
natus  est;  ct  infantiles  annos  egressus  sacris  litteris  eruditur;  et 
litterarum  gratia,  que  a  tempore  Theodori  in  Anglia  floruera[n]t  % 

*  om.  in  T.  £.  ^  Cf.  Leg.  Aur.  p.  631.  *  Same  text,  from  a  later  Lam- 
beth MS.,  in  Wharton  Angl.  Sacra,  IL  p.  75 ;  it  is  compiled  from  the  Vita  by 
Eadmer  in  Wharton  II.  p.  184  and  in  Act  SS.  Boll.  Aug.  V.  p.  831.  *  £. 

consilio.  *  T.  E.  floruerat 


134  JQotia  iLegenna  angtte. 

natiuo  relicto  solo  in  Angliam  profectus,  et  mox  cunctis  charus 
et  ciuis  patrie*  effectus,  in  Sanctis  moribus  et  celesti  sapientia 
proficiebat ;  et  relictis  tandem  seculi  blandimentis,  Christum  sequi 
cupiens,  monachorum  collegio  se  sociauit.  Mortuo  autem  Brith- 
5  waldo,  successit  Tadwinus  monachus  quatuor  annis.  Cui  successit 
Nothelmus  quinque  annis.  I  Hi  vero  anno  domini  septingentesimo 
quadragesimosecundo  successit  Cuthbertus,  ex  illustri  Anglorum 
prosapia  ortus;  qui  ecclesiam  in  orientali  parte  maioris  ecclesie 
eidem  pene   contiguam,  in   honore  beati   lohannis   Baptiste  fabri- 

lo  cauit.  Hanc  ecclesiam  eo  respectu  fabricauit  vt  et  bai>tisteria  et 
examinationes  iudiciorum  pro  diuersis  causis  ad  correctionem 
scelenim  inibi  celebrarentur,  et  archiepiscoporum  corpora  in  ea 
sepelirentur,  sublata  de  medio  antiqua  consuetudine  qua  eatenus 
in  .ecclesia    apostolorum    Petri    et    Pauli    corpora    antecessonim 

15  suorum  tumulari  solebant.  Huic  quintodecimo  episcopatus  sui 
anno  defuncto,  et  in  ecclesia  sancti  lohannis  sepulto,  sanctus 
Bregwinus,  licet  multum  renitens,  successit.  Hie  speculum  om- 
nibus a  deo  constitutus,  ita  in  Sanctis  operibus  clarus  effulsit,  vt 
qui  lucis   semita   volebant    incedere,    in    eius    vita    satis    possent 

20  aperte  videre.  Tandem  vero  tertio  episcopatus  sui  anno,  plenus 
operibus  bonis  et  virtutum  exemplis  celestia  conscendit,  septimo 
kalendas  septembris;  et  in  ecclesia  sancti  lohannis  sepelitur. 
'  Euolutis  autem  paucis  annis  audientes  Dani,  Anglos  in  omni  pene 
genere  hominum  a  pristino  statu  exorbitare  et  diuiciis  ac  volup- 

25  tatibus  magis  solito  operam  dare,  ceperunt  cum  tribus  nauibus 
illuc  directis  probare  quidnam  efficere  possent.  Qui  cum  pros- 
pere  egissent,  classe  parata  Angliam  non  semel  aut  bis,  sed 
[sepenumero]  •  veniendi  vsum  acceperunt.  Quodam  itaque  tem- 
pore cum  in  Cancia  applicuissent,  Cantuarite*  res  suas  ad   sancta 

30  loca  transtulerunt.  Quorum  vnus  archam  frumento  repletam  super 
sepulchrum  beati  Bregwini  constituit.  Planum  siquidem  sepul- 
chrum  fuit,  et  paululum  a  pauimento  alcius  constructum.  Se- 
quenti  vero  die  homo  longius  archam  a  loco  proiectam  repperit, 
seque  minus   caute   illam    collocasse    existimans,  diligentiori  cura 

35  eam  restituit.  Altera  autem  die  reuersus,  repperit  archam  a  loco 
iam  longius  actam,  frumento  hinc  inde  per  pauimentum  latissime 
sparso.  Res  acta  per  vicina  loca  insonuit,  et  iam  alio  ordine 
sepulchrum  famuli  dei  vulgus  inuisere  cepit.  Quidam  ambu- 
landi  officio  carens  et  manibus  scabellis  innitens  genibusque  pro 

40  pedibus  vtens,  crura  ac  pedes  intortos  post  tergum  miserrime 
trahens  ad  tumbam  sancti  Bregwini  venit :  et  illico  reparatis* 
pedibus  et  extensis  omnibus  membris,  integre  sanitatis  benefi- 
cium  adeptus  est.        Pueri  quidam  seueritatem  magistri  timentes, 

»  E.  patre.        «  These  miracles  cd.  in  A.  SS.  Boll.  p.  829.        »  om.  in  T.  E. 
*  E.  cantuarie.        *  T.  E.  reperatis. 


De  ^ancto  16regtQtno«  135 

ad  tumbam  sancti  confugerunt,  pietatis  eius  auxilium  et  protec- 
tionem  implorantes.  Quos  magistri  perquirentes  nee  inuenientes, 
circa  tumbam  sancti  vbi  prostrati  iacebant  ambulantes,  nee  ^  tamen 
illos  videre  aut  illos  esse  quos  quereb^t  aduertere  potuerunt 
Sicque  sua  seueritate  frustrati ;  mentis  sancti  pueri  liberati  sunt.  5 
Quidam  ex  clericis  Stigandi  archiepiscopi  spiritu  tumens  et  ex 
diuitiarum  copiis,  quibus  affluebat,  se  inter  socios  non  minimum 
estimans,  quadam  vice  lectum  sibi  super  locum  quietis  sancti 
episcopi  extruere  iussit  Alta  enim  de  se  sapiens,  in  equalitate 
aliorum  humili  loco  iacere  dedecus  sibi  esse  arbitrabatur.  At  10 
cum  se  sopori  dedisset,  excussus  est  cum  lecto  et  a  loco  proiectus, 
talique'  temeritatis  sue  obsequio  edoctus  est  ipse  et  similes  sui. 
Post  multum  vero  temporis  ecclesiam  cantuariensem  cum  officinis, 
et  ecclesiam  sancti  lohannis,  vorax  flamma  consumpsit :  que  postea 
Lamfrancus  archiepiscopus  reparauit,  et  in  ecclesiam  nouam  15 
corpora  sanctorum  episcoporum  in  aquilonari  parte  super  voltum 
sub  singulis  locellis  decenter  collocauit.  In  ilia  enim  conflagra- 
tione  quanta  dampna  locus  ipse  perpessus  sit,  nuUus  edicere 
potest;  scilicet  in  auro,  in  argento,  in  libris  diuinis  et  seculari- 
bus.  Insuper  et  priuilegia  romanorum  pontificum,  et  regum  et  30 
principum  regni  ex  integro  consumpta  sunt  His  ita  dispositis, 
vnus  ex  fratribus  Hellas  nomine  in  scamno  sedens  coram  sepul- 
chro  beati  Bregwini,  posteriora  sua  irreuerenter  ad  illud  vertit,  et 
operi  cuidam  non  multum  vtili  totus  intendit  £t  ecce  ex  inspe- 
rato  inter  scapulas  percussus,  ab  opere  suo  cessare  inuite '  compel-  25 
litur.  Exterritus  ergo  erexit  se,  scire  volens  quis  eum  percusserat 
Sed  cum  neminem  videret,  resedit  et,  vt  prius,  labor!  suo  operam 
dedit.  Et  ecce  secundo  in  collo  tam  grauiter  percussus  est,  vt 
quod  inter  manus  habebat  deorsum  cadens  amitteret,  et  ipse  celeri 
casu  terre  procumberet.  Tunc  intellexit  se  honorem  sancto  non  30 
dedisse,  et  que  pertulit  iusto  [dei]*  iudicio  sibi  accidisse^  Idem  enim 
casus  alteri  fratri  contigisse  refertur.  Venit  de  Teutonia  •  mona- 
chus  quidam  Lambertus  nomine,  notus  regine,  quam  Henricus 
mortua  vxore  sua,  de  Saxonia  duxerat  Hie  rogatu  regine  cum 
fratribus  Cantuarie  diu  conuersatus  est,  et  quasi  monachus  loci  35 
reputatus.  Cum  autem  de  beato  Bregwino  audiret,  succensus  est 
desiderio  habendi  corpus  eius  et  in  terram  suam  illud  transferendi. 
Vcrum  cum  hoc  sibi  difficile  videretur,  suspicatus  est  se  per  regi- 
nam  posse  apud  regem  efficere  quatinus  ipse  regia  potestate  vi  a 
monachis  extorqueret  vt  sibi  concederent  quod  querebat.  Super  40 
negocio  igitur  regine  locuturus,  Londoniam  venit :  et  subita  infir- 
mitate  correptus,  progredi  vltra  nequiuit,  Cantuariamque  reportatus, 
cito  defungitur,  et  inter  mortuos  fratres   sepelitur.     Nocte    enim 

»  Wh.  non.        »  Wh.  utilique.        »  Wh.  inuitus.        *  so  Wh. ;  om.  in  T.  E. 

'  E.  accedisse.  •  E.  tetonia. 


136  Btttiti  iLegetma  anglie. 

sequenti  astitit  vir  quidam  statura  mediocris,  persona  insignis, 
habitu  monachus,  facie  ignotus,  et  cuidam  fratri  de  congregatione 
deum  timenti  dixit:  *  Scisne  quam  ob  causam  Lambertus  ille 
saxonicus  inopinata  morte  raptus  sit?*  Cui  cum  se  responderet 
5  nescire  :  *  Scias,  inquit,  quia  eo  quod  corpus  Bregwini  de  sua  sede 
auferre,  sibique  conatus  est  vendicare.  Nee  enim  talis  meriti  fuit 
in  oculis  dei  vt  tanti  pontificis  presentia  vel  possessione  debuerit 
iure  potiri.'  Translata  sunt  enim  hac  occasione  ossa  huius  sancti, 
cum  ossibus  sancti  Plegmundi  archiepiscopi,  in  australem  ecclesie 
lo  partem,  et  retro  altare  beati  Gregorii  pape  decentissime  collocantur. 

[MS.  Tib.  adds :  Natratio  \ 

'  Circa  annum  domini  millesimum  duodecimum  contigit  (in  qua- 
dam)  uilla  Saxonie  in  ecclesia  sancti  Magni  (martiri)s:  quindecim 
uiris  et  tribus  mulieribus  nocte  natalis  domini  choream  in  cimiterio 
ducentibus,   presbiter  ecclesie   ira    commotus    imprecatus    est    dei 

15  uindictam,  dicens:  *Vtinam  dei  uirtute  et  merit(is)  sancti  Magni 
sic  inquieti  uos  annum  peragatis.*  Quod  et  factum  est :  Nam  post 
annum  euolutum  eadem  nocte  natalis  domini  usque  ad  latera 
niue  demersi  reperti  sunt,  chorea  ducentes.  lohannes  quidam, 
presbiteri  filius,  sororem  suam  cantantem  per  brachium  arripuit,  et 

20  statim  illud  a  corpore  auulsit,  set  gutta  sanguinis  inde  non  exiuit. 
Ilia  uero  toto  anno  cum  ceteris  permansit  chorum  ducens  et  can- 
tans;  pluuia  non  cecidit  super  eos,  non  frigus,  non  calor,  non 
fames,  non  sitis,  non  lassitudo  eos  affecit.  Indumenta  uel  calciamenta 
non  sunt  attrita.     Euoluto  anno,  Herbertus  coloniensis  episcopus 

35  eos  absoluit  a  nodo  quo  manus  eorum  ligabantur,  et  filia  presbiteri 
cum  aliis  duobus  exanimata  est,  et  ceteri  continuis  tribus  noctibus 
proximis  dormierunt.  Aliqui  postea  obierunt,  et  miraculis,  ut  fertur, 
choruscarunt,  quia  ualde  penituerunt ;  ceteri  penam  suam  membra- 
rum  tremore  prodiderunt.] 

II  De  sancto  Brendano  abbate  [et  confessore]  '. 

30  O  Anctus  enim  Brendanus  abbas  in  occidentali  parte  Hibemie 
*^  originem  traxit :  cuius  pater  Findlugus  vocabatur ;  mater  vero 
sinum  suum  vidit  auro  obriso  ^  plenum,  et  mamillas  suas  nimio  splen- 
dore  radiantes.  Hanc  visionem  Ercus  episcopus  interpretatus  dixit : 
quod  ex  ilia  muliere  filius  magne  virtutis  atque  sanctitatis  nasciturus 

35  esset.   Erat  autem  in  loco  illo  quidam  propheta  nomine  Bee  :  ad  quern 

*  Cf.  Vine.  Bell.  Sp.  H.  XXV.  10.  Same  narrative  in  the  old  English  poem 
on  St.  Editha.  ^  Compiled  from  the  Acta  S.  Brendani,  ed.,  from  the  Liber 

Kilkenniensis,  by  P.  F.  Moran,  Dublin,  1872 ;  and  the  Navigatio  S.  Brendan! 
(ed.  by  lubinal,  Paris,  1836,  and  Moran,  partly,  also,  in  Colgan  I.  p.  721),  which 
was  inserted  in  the  Acta.  '  r.  obrizo. 


De  %ancto  IBtttmno.  137 

quidam  diues  dixit :  '  Quod  signum  nobis  cidus  apparebit  ? '  Cui  ille  : 
'  In  hac  node  nascetur  infans  quern  multi  timebunt  et  honorabunt.' 
In  ipsa  autem  nocte  huic  diuiti  triginta  vacce  vitulos  procrearunt 
Mane  vero  facto,  quesiuit  diues  ille  domum  vbi  natus  est  puer:  et 
inuento  puero,  flexis  genibus  adorauit  eum,  et  obtulit  ei  triginta  5 
vaccas  suas.  £t  eleuans  infantem  in  manibus  suis,  dixit :  '  Te  con- 
fiteor  pastorem  meum  sempitemum.'  Sanctus  enim  episcopus 
Ercus  in  ilia  nocte  vidit  totam  prouinciam  luce  magna  illuminatam, 
et  angelos  in  vestibus  albis  circumuolantes.  Ercus ^  autem''  ille  mane 
exurgens,  accepit  infantem  in  manibus  suis,  et  ait :  *  Homo  dei  viui,  10 
multa  corda  letantur  in  natiuitate  tua;  quanto  magis  cor  meum  et 
anima  mea ! '  Et  baptizato  infante,  vocauit  eum  Brendanum,  quia 
ros  erat  in  die  baptismi  eius :  Brendanus  enim  interpretatur  quasi 
'  ros  splendens.'  Nutriuit  autem  infantem  episcopus  Ercus,  et  tra- 
didit  eum  sacris  litteris  imbuendum.  Et  cum  episcopus  lac  semel  15 
non  haberet,  exaudiuit  dominus  puerum :  et  cerua  cum  suo  vitulo 
de  monte  propinquo  cotidie  veniens,  lac  puero  cotidie  sufficienter 
dabat  \  Cum  puella  quedam  nobilis,  videns  eum  pulchrum  nimis, 
ludere  vellet  cum  eo;  arripiens  ipse  flagellum,  percussit  eam.  Et 
episcopus  increpauit  eum,  dicens :  '  Quare  percussisti  sanctam  vir-  so 
ginem,  non  cognoscentem  malum?  age  ergo  penitenciam.'  Puer 
ait :  '  Die  quid*  vis,  et  ego  implebo  illud.'  *  Mane,  inquit  episcopus, 
in  hac  spelunca  vsque  mane.'  Tunc  puer  in  spelunca  psalmos 
decantans  deo,  solus  ibi  mansit;  et  episcopus,  illo  nesciente  prope 
sedens,  vidit  choros  ^  angelorum  inter  celum  et  speluncam  ascen-  35 
dentes  et  descendentes.  Cum  enim  episcopus  et  puer  Brendanus 
ambularent  simul  in  via,  et  quidam  laicus  cum  illis  pergens,  cum 
\ideret  inimicos  suos  sibi  approximantes,  dixit :  '  O  viri  dei,  ecce 
inimici  mei  ad  me  occidendum  et  perdendum  veniunt ;  succurrite 
michi !  *  Cui  puer :  '  Vade  ad  istum  propinquum  lapidem  stantem,  30 
et  noli  timere  ! '  Quo  eunte,  sanctus  puer  eleuauit  manus  suas  in 
oratione,  et  lapidem  benedixit  et  hominem.  Venientes  autem  inimici 
percusserunt  lapidem  quasi  inimicum  suum,  et  hominem  stantem 
quasi  lapidem  videntes,  sanum  reliquerunt :  fecit  enim  deus  mentis 
sancti  Brendani  oculis  illorum  apparere  quasi  virum  de  lapide,  et  55 
lapidem  de  viro.  Et  ait  episcopus  persecutoribus  illis :  *  Penitentiam 
agite,  et  videte  lapidem  quem  percussistis,  non  hominem ;  occidere 
enim  hominem  ilium,  quem  persequimini,  non  potestis.'  Tunc  ill! 
vsque  ad  mortem  sub  Erco  episcopo  penitentiam  agentes,  laudabant 
et  benedicebant  dominum.  Quadam  die  episcopus  sedebat  cum  40 
Brendano  in  monte  quodam,  et  nimia  siti  grauatus  fere  defecit. 
Tunc  Brendanus,  humi  prostratus,  deum  rogauit  vt  terra  aquam 
produceret  multam  et  dulcem :  et  fons  statim  ibidem  emanans  epi- 

>  T.  E.  Diues.        »  E.  aut.        »  T.  prebcbat        •  T.  quod.        •  E.  chorus. 


138  ji^otja  legentia  angdie. 

scopum  refecit.  Dixit  autem  Brendanus  ad  episcopum  Ercum: 
*Si  tibi  placet,  pater,  volo  ire  et  discere  regulas  sanctorum  huius 
insule.*  Cui  ille  :  *  A  deo  est  istud  consilium :  vade  et  fac  vt  vis/ 
Cumque  venisset  ad  quendam  sanctum  episcopum ^  dixit :  *  Non  est' 
5  hie  resurrectio  tua.*  Episcopus  dixit :  *  O  sancte  puer,  quare  tot 
archana  et  dona  dei  in  te  abscondis  ?  Scio  quod  spiritum  sanctum 
habes,  et  potentia  multa  latet  in  te.  Tu  ad  me  venisti  vt  disceres : 
sed  tu  potius  magister  noster  eris;  die  ergo  michi  locum  resur- 
rectionis  mee/    Cui  puer :   *  Accipe  plaustrum  nouum ',  quia  senex 

lo  es :  et  vbicunque  rote  plaustri  confracte  fuerint,  ibi  mane,  quia 
illic*  tecum  erit  resurrectio  multorum/  Quo  facto,  non  longe  a 
viculo,  confractis  rotis  ibi  manere  cepit.  Redeunte  autem  Bren- 
dano  ab  episcopo  illo,  angelus  domini  in  via  apparuit  ei  dicens : 
*  Scribe,  que  dicam  tibi,  verba   religionis   dei.'     Tunc  Brendanus 

15  scripsit  ex  ore  angeli  sanctam  regulam,  que  vsque  hodie  manet. 
In  loco  illo  obuiam  habuit  Brendanus  mortuum  iuuenem,  qui  a 
parentibus  plangentibus  ad  sepulchrum  portabatur.  Quibus  vir  dei 
ait :  *  Nolite  flere,  sed  in  Christum  confidite ;  qui  dedit  animam, 
dabit  et   salutem.'     Et    orante    Brendano,  iuuenis    ille    resurrexit. 

20  Reuersus  autem  Brendanus  ad  episcopum  Ercum,  gradum  sacer- 
dotii  ab  eo  suscepit ;  et  populus  multus  ad  eum  in  breui  congregatus, 
et  doctrine  eius  colla  subiiciens,  mundum  reliquit.  Subintrauit  autem 
in  mentem "  viri  dei  peregrinandi  voluntas  :  et  postulauit  a  domino 
vt  sibi  daret  terram  secretam  in  mari,  ab  hominibus  et  eorum  cohabi- 

35  tatione  remotam.  Et  facta  est  illi  dormienti  vox  celitus  illapsa, 
dicens:  *Brendane  seme  dei,  exaudita  est  oratio  tua  a  domino.' 
Venit  autem  ad  eum  vir  quidam  sanctus  nomine  Barintus*,  nepos 
illius ;  cui  et  ait :  *  Indica  nobis  verbum  dei  et  refice  animas  nostras 
de  diuersis  miraculis  que   in  occeano  videre  meruisti.*    Tunc  ille 

30  cepit  narrare  de  quadam  insula,  dicens  :  *  Filiolus  meus  Memocatus, 
procurator  pauperum  Christi,  confugit  a  facie  mea  et  solitariam 
vitam  eligens,  inuenit  insulam  in  mari,  et  ibi  habitare  cepit  Post 
multum  vero  temporis  nunciatum  est  michi  quod  plures  monachos 
congregasset,  et  deus  multa  miracula  per  eum  ostendisset :  et  per- 

35  rexi  visitare  filium  meum.  Cumque  illi  appropinquassem,  in  oc- 
cursum  michi  festinauit  cum  fratribus  suis :  reuelauit  enim  sibi 
dominus  aduentum  meum ;  et  occurrerunt  nobis  obuiam,  sicut 
examen  apum,  de  diuersis  cellulis  fratres.  Nichil  aliud  cibi  mon- 
strabatur'  nisi  poma  et  nuces,  atque  radices  et  herbe.    Post  comple- 

40  torium  singuli  in  suis  cellis  vsque  ad  gallorum  cantum  permanserunt. 
Me  autem  pernoctante  et  insulam  totam  perambulante,  duxit  me 
filiolus  meus  ad  littus  maris  contra  occidentem,  vbi  erat  nauicula, 
et  dixit  michi  :    **  Pater,  ascende  in  nauim,  et  nauigemus  contra 

*  sc.  S.  Jarlathe.  '  a!,  erit.  *  al.  om.  *  E.  illuc.  •  E.  mente } 

T.  mentem.        •  E.  barnitus.        ^  al.  ministrabatur. 


De  ^ancto  iareniiano«  139 

occidentalem  plagam,  ad  insulam  que  dicitur  'terra  repromissionis 

sanctorum/  quam  daturus  est  deus  successoribus  nostris  in  nouis- 

simo  tempore."    Nauigantibus  enim  nobis,  nebule  operuerunt  nos 

vndique,  vt  vix  potuissemus  proram  nauicule  asspicere.    Transacto 

vero  vnius  hore  spacio,  circumfulsit  nos  lumen  ingens,  et  apparuit  5 

terra  spaciosa  et  herbosa  pomiferaque  valde.  £t  ascendentes  ^  quin- 

decim  dicrum  confecto  itinere  finem  insule  inuenire  non  potuimus. 

Nichil  herbe  nisi  flores  ^  arborum  sine  fructu  ibi  vidimus ;  lapides 

ipsius  '  preciosi  generis  erant.    Quintodecimo  demum  die  inuenimus 

fluuium  vergentem  ab  orientali  parte  ad  occasum :  et  dubium  nobis  10 

erat  quid  agere  deberemus ;  placuitque  nobis  transire  flumen,  ex- 

pectauimus  tamen  consilium  domini.    £t  ecce  subito  apparuit  vir 

quidam  splendoris  magni  coram  nobis,  qui  propriis  nominibus  nos 

appellauit*  atque  salutauit,  dicens:   ''Euge,  boni  fratres;  dominus 

reuelauit  vobis^  istam  terram  quam  daturus  est  Sanctis  suis.    Est  15 

enim  medietas  insule  istius  vsque  ad  flumen  istud,  nee  licet  vobis  * 

vlterius  transire  :  sed  reuertamini  vnde  existis."    Cum  hec  dixisset, 

statim  ilium  interrogaui  vnde  esset,  aut  quo  nomine  vocaretur.    Qui 

ait :  "  Quid  me  interrogas  vnde  sim,  aut  quomodo  vocer  •  ?   Quare  me 

non  interrogas  de  ista  insula  ?    Sicut  illam  vides  modo,  ita  ab  initio  ao 

mundi  permansit    Indigesne  aliquid  cibi  aut  potus  slue  vestimenti  ? 

Per  vnum  enim  annum  es  in  hac  insula  et  non  indiguisti  cibo  aut 

potu ;  sompno  oppressus  non  fuisti,  nee  nox  operuit  te.    Dies  nam- 

que  est  semper  sine  vlla  cecitate  tenebrarum  hie.    Dominus  enim 

noster  Ihesus  Christus  lux  ipsius  est"   Confestim  inchoauimus  iter,  35 

et  vir  ille  ad  insulam  deliciosam  rediit.    Vbi  vero  fratres  nos  vide- 

runt,  in  aduentu  nostro  exultabant  valde.    £t  dixit  abbas  :  ''  Nonne 

cognoscitis  in  odore  vestimentorum  nostrorum,  quod  in  paradiso 

dei  fuimus?"    Accepta^  autem  ab  abbate  et  fratribus  licentia,  re- 

uersus  sum  ad  cellam  meam.'    Hiis  auditis,  sanctus  Brendanus  cum  30 

omni  congregatione  sua  prostrauerunt  se  in  terram,  glorificantes  deum. 

Post    paucos"  enim  dies  Barintus  regressus  est  ad  monasterium 

suum.        Brendanus  autem,  trium  milium  monachorum  pater,  de 

omni  congregatione  sua  electis  quatuordecim  fratribus,  conclusit  se 

in  vno  oratorio  cum  illis,  et  locutus  est  ad  eos  dicens :  '  Dilectissimi  35 

fratres,  cor  meum   et  cogitationes  mee  conglutinate  sunt  in  vna 

voluntate,  tamen  si  dei  voluntas  est.    Terram,  de  qua  locutus  est 

pater  Barintus,  repromissionis  sanctonun,  in  corde  meo  proposui 

querere :   quomodo  vobis  videtur,  aut  quod  consilium  michi  vultis 

dare  ?'    Agnita  vero  voluntate  sancti  patris,  quasi  vno  ore  dicunt  40 

omnes:   'Abba,  voluntas  tua,  ipsa  est  et  nostra.    Nonne  parentes 

nostros    dimisimus  ?   nonne    hereditatem    nostram  despeximus,  et 

corpora  nostra  tradidimus  in  manus  tuas?    Itaque   parati  sumus, 

*  al.  descend.         *  al.  sine  flore,  et.         *  r.  ipsL        •  E.  appellans.        •  E. 
nobis.        •  T.  E.  vocor.        ^  E.  accepto.  •  E.  paucas. 


I40  ii^tma  iLegetma  anglie. 

siue  ad  mortem  siue  ad  vitam  ire  tecum ;  vnum  tantum  queramus 
dei  voluntatem/  Diffiniuit  ergo  sanctus  Brendanus,  et  hii  qui  cum 
eo  erant,  ieiunium  quadraginta  dierum  per  triduanas,  et  postea  pro- 
ficisci.  Transactis  vero  quadraginta  diebus,  in  summitate  cuiusdam 
5  montis  fecerunt  vnam  nauiculam  leuissimam,  costatam  et  colump- 
natam ;  et  cooperuerunt  eam  coriis  bouinis  tannatis,  et  linierunt  omnes 
iuncturas  pellium  butiro,  et  misenmt  alias  duas  paraturas  nauis  de 
aliis  coriis  intus  in  nauem,  et  expensas  quadraginta  dierum.  Arborem 
quoque  posuerunt  in  medio  nauis  fixum ',  et  velum,  et  cetera  que 

to  ad  regimen  nauis  pertinent.  Sanctus  autem  Brendanus  fratribus 
suis  precepit  in  nomine  patris  et  filii  et  spiritus  sancti  intrare  in 
nauem.  Cumque  ille  solus  stetisset  in  littore  et  portum  benedixisset, 
superuenerunt  tres  fratres  de  suo  monasterio,  qui  statim  ceciderunt 
ante  pedes  sancti  patris,  dicentes:   *  Pater,  dimitte  nos'  ire  tecum 

15  quo  iturus  es,  alioquin  isto  loco  fame  et  siti  moriemur.  Decreuimus 
enim  peregrinari*  omnibus  diebus  vite  nostre.'  Cumque  vir  dei 
eorum  vidisset  angustiam,  precepit   illis  *  intrare  nauem,  dicens : 

*  Fiat  voluntas  vestra,  filioli.'  Et  addidit :  *  Scio  quomodo  vos 
venistis.      Iste    frater    bonum    opus    operatus    est :     nam    deus 

20  preparauit  sibi  aptissimum  locum,  vobis  autem  teterrimum  iudi- 
cium.'  Ascendit  autem  sanctus  Brendanus  nauem,  extensisque 
velis  ceperunt  nauigare  contra  solsticium  estiuale :  et  habebant 
prosperum  ventum,  nichilque  opus  fuit  nisi  tenere  vela.  Post 
quindecim  dies  cessauit  ventus :  et  ceperunt  remigare,  vsque  dum 

25  vires  eorum  deficerent ;    et  confortauit   illos    Brendanus,   dicens : 

*  Fratres,  nolite  formidare  :  deus  enim  adiutor  noster  est,  et  nauem  * 
et  nos  gubemat :  tantum  dimittite  vela  extensa,  et  faciat  deus  sicut 
vult  de  semis  suis  et  de  sua  naue.*  Reficiebant  se  •  semper  ad  ves- 
peram ;  et  nesciebant  versus  quam  mundi  partem  nauis  ferebatur. 

30  Consummatis  iam  quadraginta  diebus,  et  omnibus  expensis  que  ad 
victum  pertinebant,  apparuit  illis  quedam  insula  valde  saxosa  et 
alta,  de  qua  diuersi  riuuli  de  summitate  insule  descendentes  fluebant 
in  mare.  Cumque  fratres  siti  et  fame  essent  affiicti  antequam  por- 
tum inuenissent,  [et]  aquam  in  vasis  sumere  vellent,  di^^it  Ulis  Bren- 

35  dan  us :  *  Nolite,  fratres,  hoc  facere  :  stultum  est  enim  quod  agitis. 
Adhuc  deus  non  vult  nobis  ostendere  portum  et  locum,  et  vultis 
rapinam  facere  ?  Dominus  Ihesus  Christus  post  tres  dies  ostendet 
portum  et  locum  intrandi,  vt  reficiantur  corpora  vexatorum.*  Cum 
autem  circuissent  per  tres  dies  illam  insulam,  tertia  die  circa  horam 

40  nonam  inuenerunt  portum,  vbi  erat  aditus  vnius  nauis.  £t  egressis 
illis  de  naui,  et  per  ripas  maris  ambulantibus,  occurrit  illis  canis 
per  quandam  semitam,  et  venit  ad  pedes  sancti  Brendan!.  Quern 
omnes  secuti  vsque  ad  opidum,  viderunt  aulam  magnam,  stratam 

*  so  T.  E.  '  E.  T.  nobis.  *  E.  peregrinare ;  al.  add.  tecum.  •  E. 

illos.  ^  T.  nauta ;  E.  nauem.  *  al,  om. 


De  dancto  latenDatio.  141 

lectulis  et  sedilibus ;  et  aquam  ad  lauandos  pedes.  Illis  autem  re- 
sidentibus,  precepit  vir  dei  sociis  suis,  dicens :  '  Cauete,  fratres,  ne 
sathanas  perducat  vos  in  temptationem.  Video  enim  ilium  sua- 
dentem  vni  ex  tribus  fratribus,  qui  post  nos  venerunt  de  nostro 
monasterio,  de  furto  pessimo :  propCerea  orate  pro  anima  eius,  nam  5 
caro  eius  tradita  est  in  potestatem  sathane.'  lUa  domus  in  qua 
residebant,  erat  quasi  inserta  ^  in  circuitu  de  appendentibus  vasculis 
diuersi  generis  metalli,  frenis  et  comibus  circumdatis  argento.  Tunc 
sanctus  Brendanus  dixit :  '  Comedamus  de  hoc  quod  nobis  ccmtulit 
dominus  noster.'  £t  residentes,  inueniebant  de  cibo  et  potu  quantum  10 
volebant.  Et  surgentes  de  mensa,  in  lectulis,  optime  stratis,  nimio 
labore  fatigati  quiescebant  £t  dormientibus  fratribus,  vidit  Bren- 
danus infantem  ethiopem,  habentem  frenum  in  manu,  et  iocantem 
ante  predictum  fratrem :  £t  sux^ns  Brendanus  pemoctauit  in 
oratione  vsque  ad  diem.  Cumque  in  insula  diuina  voluntate  triduo  15 
recreati  fuissent ;  pergentibus  omnibus  ad  nauem,  dixit  Brendanus : 
'  Videte,  fratres,  ne  aliquis  ex  vobis  aliquid  de  subiAantia  istius  insule 
tollat  secum.'  'Absit,  inquiunt,  pater,  vt  aliquid  furti  violet  iter 
nostrum.'  Tunc  sanctus  Brendanus  dixit :  '  Ecce  frater  noster,  quern 
predixi  vobis  heri,  habet  frenum  argenteum  in  sinu  suo,  quod  sibi  20 
hac  nocte  dyabolus  tradidit'  Quo  audito,  frater  ille  iactauit  frenum 
de  sinu  suo,  et  cecidit  ante  pedes  viri  dei,  dicens :  *  Peccaui,  pater : 
ignosce,  et  ora  pro  anima  mea,  ne  pereatV  Confestim  omnes  simul 
prostrauerunt  se  ad  terram,  deprecantes  deum  pro  anima  eius. 
Eleuatis  a  terra  fratribus,  viderunt  ethiopem  paruulum  '  de  sinu  illius  35 
fratris  exeuntem  *,  voce  magna  vlulantem  ac  dicentem :  *  Cur,  vir  dei, 
de  habitatione  mea,  in  qua  habitaui,  me  expellis,  et  facis  me  alienari 
ab  hereditate  mea  ? '  Cui  Brendanus  ait :  *  Precipio  tibi  in  nomine 
domini  nostri  Ihesu  Christi,  vt  nullum  hominem  ledas  vsque  in  diem 
iudicii.'  Et  conuersus  ad  fratrem  ilium,  dixit :  '  Sume  corpus  et  30 
sanguinem  domini :  quia  anima  tua  modo  egredietur*  a  corpore  tuo ; 
hie  enim  erit  locus  sepulture  tue.  Frater  autem  tuus,  qui  venit  de 
monasterio  nostro  tecum,  in  inferno  sepulture  locum  habet'  Accepta 
itaque  eucharistia,  de  corpore  egressa  est  anima  fratris,  et,  videntibus 
fratribus,  ab  angelis  lucis  suscepta.  Sepulto  autem  in  eodem  loco  35 
eius  corpore,  et  intrantibus  nauem  fratribus,  occurrit  iuuenis  portans 
cophinum  plenum  panibus,  et  amphoram  aque ;  qui  dixit :  '  Sumite 
bcnedictionem  de  manu  semi  vestri:  restat  vobis  longum  iter; 
tamen  non  deficiet  vobis  panis  neque  aqua  vsque  pascha.'  Et  cepe- 
runt  nauigare,  semper  in  biduo  se '  reficientes ;  et  appropinquantes  A9 
cuidam  insule,  venerunt  ad  portum.  Et  exeuntes  de  naui,  viderunt 
aquas  largissimas  ex  diuersis  fontibus,  piscibus  plenas :  et  manserunt 
in  insula  a  cena  domini  vsque  ad  vigiliam  pasche.    Et  perambulantes 

*  E.  incerta.    *  E.  periat        '  E.  peruulum.       •  «/.  exire.       •  E.  egreditur. 

*  al.  om. 


142  B(rt)a  Legentia  anglte. 

insulam,  inuenerunt  diuersas  turmas  ouium  vnius  colons,  videlicet 
albi ;  ita  vt  non  possent  vltra '  videre  terrain  pre  multitudine  ouium. 
*  Accipite,  inquit  Brendanus,  que  sunt  necessaria  de  grege  ad  diem 
festum/  Qui  cum  vnam  tantum  *  accepissent,  et  per  cornua  ligassent, 
5  sequebatur  quasi  domestica  vsque  ad  locum  vbi  stetit  vir  dei.  Et 
acceperunt,  iussu  Brendani,  agnum  immaculatum  de  grege.  £t 
statim  apparuit  illis  vir,  habens  in  manu  sua  sportam  plenam 
panibus  subcinericiis,  et  cetera  que  necessaria  erant ;  et  posuit  ante 
pedes  viri  dei,  et  dixit :    *  Pater,  hie  celebrabis  sabbatum :  sed  eras 

lo  in  ilia  insula,  quam  vos  videtis,  proposuit  deus  vos  celebrare  diem 
resurrectionis  sue.  Ego  vobis  transmittam  que  necessaria  sunt, 
vsque  in  pentecosten.  Post  resurrectionis  diem  dominice '  nauigabitis 
ad  aliam  insulam  ad  occidentalem  plagam,  que  vocatur  '^paradisus 
auium  *' :  ibique  manebitis  vsque  in  octabas  pentecostes.*    *  [Interro- 

15  gabat  enim  sanctus  Brendanus  quomodo  (poterant)  oues  tarn  magne 
esse  sicut  (ibi  vise  sunt).  Erant  enim  maiores  quam  boues.  Cui 
ille :  '  Nemo  colligit  lanam  de  ouibus  in  hac  insula,  nee  hiems  distrin- 
git  illas,  set  in  pascuis  die  nocteque  *  commorantur ;  (et  ideo)  maiores 
sunt  hie  quam  in  regionibus  uestris.'    Profecti  nauigabant  ad  aliam 

ao  insulam,  que  erat  petrosa  sine  ulla  herba ;  silua  rara  ibi  erat. 
Sanctus  autem  Brendanus  (scie)bat  qualis  erat  ilia  insula :  (set  tamen) 
noluit  indicare  illis,  ne  (perterriti  fugerent.  Mane  sing)uli  missas 
celebrarunt,  (et  sanctus  Brendanus  vltimus  omnium  cum  missam 
inciperet  in  naui,  posuerunt  fratres  cacabum  super  ignem :  et  cum 

25  feruere)  inchoa(ret,  cepit  ilia  insula  se  mou)ere  sicut  (vnda.  Fratres 
vero  currentes)  ad  nauem,  (patrocinium  sancti  patris)  implorabant. 
Ille  vero  (singulos  per  manus  tra)hebat  intus,  re(lictisque  omnibus 
que)  portabant  in  insulam,  (ceperunt  nauigare).  Porro  ilia  insula 
fe(rebatur  in  occeanum  et)  fratres  per*  duo  mi(liaria  ignem  vijdebant. 

30  Et  ait  Brendanus :  (*  Filioli  mei,  nolite  exp)auescere :  deus  enim 
(reuelauit  michi  hac  no)cte  per  uisionem  sacra(mentum  huius  rei. 
Non)  est  enim  insula,  ubi  fu(imus,  set  piscis ;  prior)  est  ^  omnium  na- 
tancium  in  (occeano;  cuius  nomen  est)  iasconius.'  Cum  (autem 
nauigarent  iuxta)  illam  insulam  per  (triduum*,  viderunt  aliam)  in- 

35  sulam  herbosam  (et  plenam  arboribus  et)  floribus :  et  inuento 
(riuulo  in  mare)  mergente',  traxerunt  na(uem  per  funes)  contra 
alueum  fluminis  (per  spacium  miliarii)  usque  ad  eiusdem  fluuii 
(fontem.  Erat  autem)  super  fontem  arbor  mire  (latitudinis  in)  girum 
auibus    candidissi(mis    cooperta,  vt)  folia  et  rami  eius  vix  uideri 

40  possent.     Et  cogitare  cepit  Brendanus  et  tractare  quid  hoc  esset, 

aut  que  causa  quod  tanta  multitudo  auium  posset  esse  in  una  col- 

leccione.     Et  prouolutus  genibus  et  lacrimas  fundens,  deprecabatur 

*  al.  om.  '  al.  ovem.  '  T.  dominice  diem.  *  Here  a  longer  passage 
is  om.  in  E.,  but  extant  in  T.  I  supply  the  gaps  in  MS.  Tib.  from  MS.  Tanner. 
'  Tanner  noctuque.  *  Tanner  in.  ^  ai.  om.  *  al,  ubi  per  triduum 

fureant  antea.        '  Tanner  mai*gente. 


JDt  %mcto  l5renliano«  143 

deum  (dicens) :  *  Deus  incognitorum  cognitor,  et  reuelator  omnium 
ab(sconditorum),  deprecor  maiestatem  tuam  ut  michi  peccatori 
digneris  per  tuam  magnam  misericordiam  hoc  tuis  semis  reuelare 
secretum/  Quo  dicto,  ecce  una  ex  auibus  illis  *  uolabat :  et  sona- 
bant  ale  eius  quasi  tintinnabulum  contra  nauem  ubi  ^  uir  dei  sedebat.  5 
Que  in  summitate  prore  residens,  cepit  extendere  alas  suas  quasi 
(signo  leticie,  et)  placido  uultu  aspice(re  sanctum.  Et)  agnouit  uir  dei 
quia  recor(datus  esset)  deus  deprecacionis  sue,  et  ait  ad  auem  :  *  Si 
nuncius  dei  es,  narra  michi  unde  sunt  aues  iste,  aut  pro  qua  re 
illarum  est  colleccio  hie*  Que  statim  ait :  *  Nos  sumus  de  ilia '  lo 
magna  ruina  antiqui  hostis:  set  in  peccati  eorum  consensu  non 
fiiimus  ;  set  ubi  fuimus  per  lapsum  illius  reati  (!) ',  cum  suis  satellitibus 
contigit  et  nostra  ruina.  Deus  autem  noster  et  iustus  et  uerax  per 
suum  magnum  iudicium  misit  nos  in  istum  locum,  ubi  penas  non 
sustinemus.  Hie  presenciam  dei  uidere  possumus.  Set  tantum  15 
alienati  a  consorcio  aliorum  qui  fuerunt  superbi*,  peruagamur  per 
diuersas  partes  aeris  et  firmamenti  et  terrarum,  sicut  alii  spiritus 
qui  mittuntur.  Set  in  Sanctis  diebus  atque  ^  dominicis  accipimus  cor- 
pora talia  qualia  nunc  uides,  et  commorantes  hie,  laudamus  creatorem 
nostrum  ^  Tu  autem  habes  cum  tuis  fratribus  unum  annum  in  tuo  ao 
itinere':  adhuc  restant  sex.  Vbi  hodie  celebrasti  pasca,  ibi  omni 
anno  celebrabis :  et  postea  inuenies  que  proposuisti  in  corde  tuo, 
id  est,  terram  repromissionis  sanctorum.*  Cum  hec  dixisset  auis 
ilia,  cepit  uolare  ad  alias.  Appropinquante  uespertina  hora,  omnes, 
que  "^  in  arbore  erant,  aues  quasi  una  uoce  cantabant,  et  percucientes  25 
alis  latera  sua,  dicebant :  *  Te  decet  ympnus,  deus  in  Syon,*  et  cetera. 
Et  semper  reciprocabant  predictum  uersiculum  quasi  per  spacium 
unius  here.  Et  uiro  dei  et  fratribus  ilia  modulacio  et  sonus  alarum 
quasi  canticum  planctus  pro  suauitate  erat.  Hora  matutinarum 
omnes  aues  alis  et  ore  resonabant  dicentes :  *  Laudate  dominum  30 
omnes  angeli  eius  :  laudate  eum  omnes  uirtutes  eius.'  Similiter  ut 
ad  uesperas,  per  spacium  unius  hore  semper  cantabant.  In  aurora 
ceperunt  cantare :  *  Sit  splendor  *  et  cetera.  Ad  terciam  uero  : 
*  Psallite  deo  nostro,  psallite,*  et  cetera.  Ad  sextam :  *  lUumina 
domine  uultum  tuum  super  nos  et  miserere  nostri.'  Ad  nonam :  35 
*Ecce  quam  bonum  et  quam  iocundum  habitare  fratres  in  unum.' 
Ita  aues  reddebant  domino  laudes.  Consummatis  in  eodem  loco 
octo  diebus,  ecce  uir  cum  quo  fuerunt  ante  pasca,  uenit  ad  illos  cum 
sua  naui  plena  uictu  et  potu ;  et  dixit :  *  Viri  fratres,  hie  habetis 
sufficientcr  usque  ad  diem  sanctum  pentecostes,  et  nolite  bibere  de  40 
hoc  fonte  :  fortis  est  cnim  ad  bibendum.  Quisquis  ex  eo  biberit, 
irruet  sopor  super  eum,  et  non  euigilabit  per  uiginti  quatuor  horas.' 
Et  manscrunt  ibi  usque  in  octabas  pentecostes.    Tunc  predictus 

*  om.  in  Tanner.  *  Tanner  ibi.  *  «/.  creati.  *  ai.  iUorum  qui  ste- 

terunt        •  «/.  om.        •  Tanner  itinere  tuo.        "*  Tanner  quL 


144  iSotoa  legenna  anglie. 


superueniens  uir  dixit :  *  Restat  uobis  magnum  iter :  ego  tribuam 
uobis  quantum  uestra  nauicula  portare  potest'  Ductis  autem  om- 
nibus ad  litus  maris,  predicta  auis  pemici  uolatu  uenit,  et  resedit 
super  *  proram  nauis,  et  dixit :  *  Nobiscum  anno  futuro  celebrabitis 
5  diem  pasce ;  similiter  noctem  dominicam  pasce  super  dorsum 
iasconii.  Post  octo  menses  inuenietis  insulam  Albei :  et  ibi  natiui- 
tatem  domini  uos  oportet  celebrare.'  £t  statim  quasi  una  uoce 
omnes  aues  cantabant :  *  Exaudi  nos,  deus  salutaris  noster,  spes 
omnium  finium  terre  et  in  mari  longe.']      Igitur  sanctus  Brendanus 

lo  post  pentecosten  *  per  tres  menses  nauigans,  preter  celum  et  mare 
nichil  vidit.  Reficiebant  autem  semper  post  triduum  aut  biduum. 
Tandem  per  quadraginta  dies  per  circuitum  cuinsdam  insule  naui- 
gantes,  portum  inuenire  non  poterant  Demum  apparuit  illis  portus 
angustus,  videruntque  duos  fontes,  quorum  vnus  turbidus,  et  alter 

15  clams  erat.  Festinantibus  fratribus  ad  hauriendam  aquam,  ait 
sanctus :  *  Nolite,  filii,  illicitam  rem  facere  sine  licentia  seniorum  qui 
in  hac  insula  commorantur.  Tribuent  enim  nobis  has  aquas  sponte, 
quas  modo  vultis  furtim  bibere/  Et  statim  occurrit  illis  senex  nimie 
grauitatis,  capillis  niueo  candore,  et  facie  clams  ^ ;  qui  tribus  vicibus 

ao  se  ad  terram  prostrauit,  antequam  oscularetur  virum  dei.  At  vero 
sanctus  Brendanus  eleuauit  eum.  Et  tenuit  senex  manum  Bren- 
dani,  et  ibat  cum  illo  per  spacium  stadii  vsque  ad  monasterium.  Et 
ante  portam  monasterii  dixit  seni :  'Cuius  est  istud  monasterium, 
aut  quis  preest  illi,  vel  vnde  sunt  qui  commorantur  ibi?'     Nee 

35  respondit  illi,  sed  tantum  incredibili  mansuetudine  insinuabat^  Quod 
videns  Brendanus,  ait  fratribus  suis :  '  Custodite  ora  a  locutionibus, 
ne  poUuantur  isti  fratres  per  nostram  scurrilitatem.'  Et  occurrerunt 
vndecim  fratres  obuiam,  cum  cappis  *  et  cruce  et  hymnis,  dicentes : 
'Surgite,  sancti,  de  mansionibus  vestris'  et  proficiscamini  obuiam 

30  veritati :  locum  sanctificate,  plebem  benedicite,  et  nos  famulos  ves- 
tros  in  pace  custodire  dignemini.'  Finito  predicto  versiculo,  pater 
monasterii  osculatus  est  sanctum  Brendanum  et  socios  suos  per 
ordinem.  Similiter  et  sui  fratres  osculabantur  fratres  sancti  virL 
Data  pace  vicissim,  duxerunt  illos  in  monasterium  ad  orationem. 

35  Post  hec  lauabant  pedes  hospitum,  et  cantabant  antiphonam  :  *  Man- 
datum  nouum  do  vobis.'  His  finitis,  manibusque  lauatis,  resederunt  ^ 
omnes,  et  parata  mensa  appositisque  panibus  miri  candoris,  et 
quibusdam  radicibus  incredibilis  saporis,  comedebant.  Sedebant 
mixti  fratres  cum   hospitibus  per  ordinem,  et  inter  duos  fratres 

40  semper  panis  integer  ponebatur.  Cumque  comedissent,  dixit  abbas 
loci  illius  ad  hospites  suos  ;  *  Ex  hoc  fonte  quem  hodie  furtim  bibere 
voluistis,  ex  eo  modo  facite  charitatem  cum  iocunditate  et  timore 
domini.    Ex  alio  fonte  turbido,  quem  vidistis,  lauantur  pedes  fratmm 

^  Tanner  supra.        ^  post  pentecosten  om.  in  T.        *  al.  clara.        *  oL  silen- 
tium  insinuabat.        ^  al.  capis.        *  £.  nostris.        ^  £.  residenint. 


De  ^ancto  15renliano«  145 

cotidie,  quia  omni  tempore  calidus  est  Panes  vero  quos  modo 
vidistis,  vbi  preparantur  ignotum  est  nobis,  aut  quis  ad  nostrum 
cellarium  eos  portat :  Sed  tamen  notum  est  nobis  quod  ex  dei  magna 
elimosina^  ministrantur  nobis  per  aliquam  creaturam  subiectam. 
Nos  sumus  hie  viginti  quatuor  fratres,  et  omni  die  habemus  duo-  5 
decim  panes.  In  festiuitatibus  vero  et  dominicis  diebus  integros 
panes  singulis  fratribus  addit  deus,  vt  cenam  habeant  ex  fragmentis. 
Modo  in  aduentu  vestro  duplicem  annonam  habemus.  Et  ita 
donauit  nobis  Christus  a  tempore  sancti  Patricii  et  sancti  Albei 
patris  nostri  vsque  modo  per  octoginta  annos.  Attamen  senectus  in  10 
membris  nostris  non  amplificatur.  In  hac  enim  insula  nichO  ad 
comedendum  indigemus  quod  igne  paratur ;  neque  frigus  neque*estus 
superat  nos  vnquam.  Sed  cum  tempus  missarum  venerit  aut 
vigiliarum,  incenduntur  luminaria  in  nostra  ecdesia,  que  duximus 
nobiscum  de  terra  nostra ;  diuina  predestinatione  ardent  et  nunquam  15 
minuuntur.'  Surgentes  a  mensa  Brendanus'et  pater  monasterii,  cum 
fratribus  ecclesiam  intrarunt.  £rat  autem  ecclesia  quadrata  in  [tarn]  ^ 
longitudine  quam  in  latitudine ;  et  erant  de  cristallo  altaria  facta,  et 
vasa  omnia.  Nulla  vox  in  monasterio  erat,  aut  strepitus.  Si  aliquod 
opus  necesse  fuisset  alicui  fratri,  ibat  ante  abbatem  et  genu  flectebat  ao 
coram  illo,  postulans  in  corde  suo  quod  necesse  fuerat.  Et  statim 
abbas  per  reuelationem  dei  scribebat  in  tabula  et  dabat  qui  ab  eo 
consilium  postulabat.  Completorio  finito,  dixit  abbas  Brendano: 
'  Coram  Christo  meo  fateor,  octoginta  sunt  anni  postquam  venimus  in 
banc  insulam  :  nullam  vocem  audiuimus  humanam,  excepto  quando  a$ 
cantamus  deo  laudes.  Nullus  ex  nobis  sustinet '  infirmitatem  carnis 
aut  spirituum  qui  vagantur  circa  humanum  genus,  postquam  venimus 
in  hunc  locum.'  Et  addit :  '  Duo  fratres  tui  qui  supersunt,  vnus 
peregrinabitur  in  insula  anachoritarum,  et  alter  morte  turpissima 
condempnabitur  apud  inferos.'  Cum  hec  inter  se  loquerentur  in  30 
ecclesia,  ecce,  illis  videntibus,  sagitta  ignea  celitus  emissa  accendit 
omnes  lucemas  que  erant  posite  ante  altaria ;  et  ait  abbas :  '  Ecce 
tu  vides  candelas  ardentes  in  medio  vasculorum,  tamen  nichil  ex 
eis  consumitur  nee  decrescit,  nee  remanet  vlla  fauilla :  quia  spirituale 
lumen  est.'  Demum  Brendanus  et  fratres  nauem  intrantes,  viderunt  35 
post  aliquot  septimanas*  vnam  insulam,  in  qua  inuenerunt  fontem 
lucidum,  et  herbas  diuersas,  diuersaque  genera  piscium.  Cumque 
potassent  de  aqua,  dixit  Brendanus:  'Cauete  fratres,  ne  supra 
modum  vtamini  his  aquis :  ne  grauius  vexentur  corpora  vestra.' 
Cuius  precepto  vsquequaque^  non  obseruato,  irruit  in  illos  trium  40 
dierum  et  noctium  sopor.  Ille  vero  sine  intermissione  depreca- 
batur  deum  pro  fratribus  suis,  quod  per  ignorantiam  contigit  illis 
periculum  tale.    Ingressi  autem  nauiculam,  appropinquabant  insule 

^  al.  ex  dei  dono  in  e.  '  a/,  aut.  *  T.  brendano.  *  onu        *  al, 

sustinuit  *  T.  post  a.  s.  viderunt  ^  £.  vsquequam. 

L 


146  H^crtja  legeniia  angtte. 

in  qua  fuerant  in  cena  domini :  et  occurrit  illis  predictus  procurator, 
dicens :  '  Mirabilis  in  Sanctis  suis  deus  Israel :  ipse  dabit  virtu- 
tem  et  fortitudinem  plebi*  sue  benedictus  deus.*  Et  induit  omnes 
nouis  vestibus ;  et  onerata  victualibus  naui,  '  [Et  celebrata  super 
5  bestia'  dominica  resurreccione,  nauigabant  ad  insulam  auium;  et 
omnes  aues  cantabant  quasi  una  uoce  dicentes :  *  Salus  deo  nostro 
sedenti  super  tronum  et  agno.*  Et  iterum :  *  Dominus  deus  iUuxit 
nobis,  constituite  diem  solempnem  in  condensis  usque  ad  cornu 
altaris/     Tam  uocibus  quam  alis  resonabant  quasi  dimidium  unius 

lo  hore.  Et  adueniens  procurator  predictus  onmia  uictui  necessaria 
secum  deferebat.  Et  ecce  predicta  auis  extensis  alis  strepitum  fecit 
sicut  sonitum  organi  magni,  et]  dixit :  *  Post  peregrinationem  septem 
annorum  inuenietis  terram  repromissionis  quam  queritis  :  et  postea 
reducet  vos  deus  ad  terram  natiuitatis  vestre.*    Cumque  post  *  naui- 

15  garent,  apparuit  illis  bestia  mire  magnitudinis,  que  iactabat  de 
naribus  spumas,  et  sulcabat  vndas  velocissimo  cursu,  quasi  ad  illos 
deuorandos.  Quo  viso,  fratres  clamabant  ad  dominum,  dicentes: 
'  Libera  nos  domine,  ne  nos  deuoret  belua  ista.*  Et  confortabat  eos 
Brendanus,  dicens  :  *  Nolite  expauescere,  minime*  fidei :  deus  qui  est 

20  semper  noster  defensor,  ipse  nos  liberabit  de  ore  illius  bestie,  et  de 
ceteris  periculis.'  Et  cum  appropinquasset  ad  eos,  antecedebant 
vnde  mire  altitudinis  vsque  ad  nauem.  Cumque  fratres  magis  ac 
magis  timerent,  Brendanus  extensis  manibus  in  celum,  dixit: 
'Domine,  libera  seruos  tuos,  sicut  liberasti  Dauid  de  manu  Golie, 

25  et  lonam  de  ventre  ceti  magni.*  His  dictis,  confestim  belua  ab  occi- 
dente  iuxta  illos  transibat  et  irruit  super  illam,  ita  vt  ignem  mitteret 
ab  ore  suo:  et  interfecta  est  belua  que  persequebatur  famulos 
Christi,  et  in  tres  partes  diuisa.  Quarum  partem  vnam,  iussu 
Brendan i,  sumpserunt  fratres  et  ad  comedendum  parauerunt    Visa 

30  autem  quadam  insula,  Brendanus  dixit :  '  Tres  populi  sunt  in  ista 
insula,  vnus  puerorum,  alius  iuuenum,  tertius  vero  seniorum.  Porro 
vnus  ex  fratribus  nostris  illic  peregrinabitur  qui  nos  subsecuti  sunt 
de  monasterio  nostro.'  Erat  autem  insula  ilia  mire  planiciei,  vt 
equalis  mari  videretur;  sine  arboribus,  aut  aliquo  quod    a  vento 

35  moueretur :  Valde  enim  spaciosa  erat,  cooperta  scaltis  albis  et  pur- 
pureis.  Viderunt  tres  turmas,  et  inter  turmam  et  turmam  spacium 
erat  quasi  iactus  lapidis  de  funda,  et  semper  ibant  hue  atque  illuc. 
Et  vna  turma  cantabat  stando  in  vno  loco,  dicens :  *  Ibunt  sancti  de 
virtute  in  virtutem,  et  videbunt  deum  deorum  in  Syon/     Dum  vna 

40  turma  ilium  versiculum  cantaret,  altera  turma  stabat  et  incipiebat 
cantare  predictum  carmen;  et  ita  faciebant  sine  cessatione.  Erat 
autem  prima  turma  puerorum  in  vestibus  candidissimis,  et  secunda 
in  iacinctinis,  et  tertia  in  purpureis  ®  dalmaticis.    Hora  autem  sexta 

*  T.  plebis.  *  The  following  is  om.  jn  E.,  but  extant  in  T  and  Tanner. 

'  Tanner  bestiam.      *  r.  post  tempus  statutum.      *  nl,  modice.      •  E.  purpuriia. 


De  ^ancto  IBrenlNina  147 

cepenint  cantare:  'Deus  misereatiir  nostri'  vsque  in  finem,  et 
*Deus  in  adiutorium  meum  intende/  et  'Credidi  propter,*  et  ora- 
tionem  vt  supra.  Ad  horam  nonam :  '  De  profundisi'  '  Ecce  quam 
bonum,'  et  '  Lauda  lerusalem  dominum.'  Ad  vesperas  cantabant : 
'  Te  decet  hymnus,'  ^  Benedic  anima  mea  domino'  ii,  *  Laudate  pueri  5 
dominum;'  et  psalmos  quindecim  graduum  cantabant  sedendo. 
Completo  cantUy  obumbrauit  illam  insulam  nubes  mire  claritatis, 
sed  non  poterant  videre  que  ante  viderant,  pre  spissitudine  nubis : 
Audiebant  tamen  voces  canentium  predictum  carmen  sine  inter- 
missione,  vsque  ad  vigiiias  matutinas.  Tunc  enim  canebant  '  Lau-  10 
date  dominum  de  celis/  'Cantate  domino,'  'Laudate  dominum  in 
Sanctis  eius.'  Post  hec  cantabant  duodecim  psalmos  per  ordinem 
psalterii  ^  Adueniente  aurora,  discooperta  est  insula  de  nube,  et  can- 
tabant '  Miserere  mei  deus,' '  Deus  deus  meus,'  et '  Domine  refiigium,' 
[Ad  tertiam]  * :  *  Omnes  gentes,'  *  Deus  in  nomine  tuo,'  *  Dilezi  quo-  15 
niam,*  cum  alleluia.  Deinde  immolabant  agnum  immaculatum,  et 
omnes  ad  communionem  veniebant,  dicentes :  '  Hoc  sacrum  corpus 
domini,  et  saluatoris  sumite  sanguinem  vobis  in  vitam  etemam.' 
Quo  facto,  duo  iuuenes  portabant  cophinum  plenum  de  acaltis  pur- 
pureis,  et  miserunt  in  nauem,  dicentes:  'Sumite  de  fructu  insule  ao 
vironim  fortium,  et  reddite  nobis  fratrem  nostrum :  ac  profidscamini 
in  pace.'  Tunc  vocato  fratre,  ait  Brendanus :  '  Osculare  fratres  tuos, 
et  vade  cum  illis  qui  te  inuocant*.  Bona  hora  concepit  te  mater 
tua,  quia  meruisti  habitare  cum  tali  congregatione.'  Osculatia 
fratribus  et  sancto  patre,  ait  Brendanus :  '  Fili,  recordare  quanta  »$ 
beneficia  contulit  tibi  deus  in  hoc  seculo:  vade  et  ora  pro  nobis.' 
II Id  autem  cum  duobus  iuuenibus  pergente,  cepenint  fratres  naui- 
gare :  et  hora  refectionis  accepit  Brendanus  vnam  de  scaltis,  et 
videns  illam  esse  plenam  succo,  admirans  dixit :  '  Nunquam  vidi 
nee  legi  scaltas  tante  magnitudinis.'  Erant  autem  equalis  stature  50 
in  modum  pile  magne :  et  expressit  de  vna  libram  succi  vnam. 
Quam  in  partes  ^  duodecim  diuisam,  fratribus  distribuit :  et  habebat 
in  ore  saporem  mellis.  Transacto  demum  triduano  ieiunio,  vna  auis 
grandissima  volans  tenebat  ramum  cuiusdam  arboris  ignote,  haben- 
tern  in  summo  botrum  magnum  mire  rubicunditatis,  et  misit  ilium  35 
in  sinum  patris  sancti.  Et  vuc  illius  sicut  poma.  De  quibus  refecti 
fratres,  iterum  post  triduanum  ieiunium  viderunt  insulam  totam 
coopertam  arboribus  densissimis^  habentibus  fructum  predictanmi 
vuarum,  ita  vt  omnes  arbores  incuruate  essent  ad  terram;  vnius 
fructus  et  coloris,  nullaque  erat  alterius  generis  arbor.  Erat  autem  40 
odor  insule  sicut  odor  domus  plene  malis  punicis.  Et  manserunt  in 
insula  ilia  quadraginta  diebus.  Post  hec  nauigantes  fratres  viderunt 
auem,  que  grifa  vocatur,  illis  obuiam  volantem.    Cumque  exten- 

*  al.  add :  usque  *  Dixit  insipiens.'  *  om.  in  T.  £,  •  al,  vocant 

*  al.  uncias.  *  £.  dencissimis. 

L2 


148  Btfiaa  legenna  anglie. 

disset  vngulas  ad  seruos  dei  capiendos,  ecce '  subito  auis  que 
ramum  cum  fructibus  illis  detulerat,  grifam  penitus  extinxit;  cuius 
cadauer  coram  fratribus  in  mare  cecidit.  Viderunt  autem  post  hec 
mare  ita  clarum,  vt  possent  videre  quicquid  subtus  erat  Quadam 
5  die  apparuit  illis  columpna  in  mari,  que  alcior  aere  videbatur,  et 
cooperta  erat  raro  canopeo,  qui  in  tantum  rarus  erat  vt  nauis  posset 
transire  per  foramina  illius.  Colorem  habebat  argenteum,  sed  tamen" 
durior  marmore  videbatur ;  et  columpna  de  clarissimo  cristallo  erat 
Cumque  per  foramen  vnum  illius  canopei  transissent,  apparuit  mare 

10  quasi  vitreum  pre  claritate,  ita  vt  omnia  que  subtus  erant  clare 
videre  possent.  Per  totum  diem  nauigabant  luxta  latus  illius  co- 
lumpne :  que  habebat  per  singula  latera  mille  quadringentos  cubitus. 
Quarto  autem  die  inuenerunt  calicem  de  genere  canopei,  et  patenam 
de  colore  columpne,  iacentem  in  quadam  fenestra  in  latere  columpne*. 

15  Que  vasa  vir  dei  accipiens,  dixit:  *Dominus  noster  Ihesus  Christus 
ostendit  nobis  hoc  miraculum,  et  michi  vniuersa  ista  dedit.'  Elapsis 
octo  diebus,  viderunt  insulam  valde  saxosam,  sine  arboribus  et  herbis, 
plenam  officinis  fabrorum ;  et  ait  Brendanus :  *  Videte  *  fratres,  an- 
gustia  est  michi  de  hac  insula,  quia  ^  nolo  in  illam  ire  aut  sibi  appro* 

ao  pinquare :  sed  ventus  illuc  subtrahit  nos  recto  cursu.'  Audierunt 
autem  sonitum  follium  sufflantium  quasi  tonitruum,  atque  malleorum 
collisiones*.  His  auditis,  vir  dei  armauit  se  signo  crucis,  dicens : 
*  Domine  Ihesu  Christe,  libera  nos  de  hac  insula.'  Et  ecce  vnus  de 
habitatoribus  eiusdem  insule  egressus  est  foras,  quasi  ad  aliquod 

2$  opus  peragendum ;  et  erat  hispidus  valde,  et  igneus  atque  tenebrosus.* 
Cumque  famulos  dei  vidisset,  reuersus  est  in  suam  officinam.  Et 
ait  vir  dei :  '  Tendite  fratres  vela  in  altum,  et  nauigemus  quantocius 
ab  insula  hac'  £t  ecce  predictus  barbarus  occurrit  illis  ad  littus, 
portans  forcipem  in  manibus  cum  massa  ignea  immense  magni- 

30  tudinis  atque  feruoris,  et  predictam  massam  iactauit  super  famulos 
Christi ;  sed  illis  non  nocuit :  Transiuit  enim  illos  quasi  per  spacium 
vnius  stadii.  Et  vbi  cecidit  in  mare,  cepit  feruere,  quasi  ruina  montis 
ignei  fuisset  ibi ;  et  ascendebat  fumus  de  mari  sicut  de  clibano  ignis. 
Et  omnes  qui  in  insula  erant,  accurrerunt  ad  littus,  portantes  singuli 

35  suas  massas.  Alii  iactabant  post  famulos  Christi  suas  massas  in 
mare,  et  alter  super  alterum  iactabat  suam  massam,  semper^  reuer- 
tentes  in  illorum  officinas,  et  *  incenderunt  eas,  et  apparuit  quasi  tota 
arderet  ilia  insula  sicut  clibanus.  Et  mare  estuabat  sicut  cacabus 
plenus  carnibus  estuans,  quando  ministratur  ab  igne.    Et  peruenit 

40  ad  aures  fratrum  vlulatus  habitantium  in  insula,  atque  ad  nares 

ingens  fetor.    Et  ait  Brendanus  :   *  O  milites  Christi,  confortamini 

in  fide  non  ficta  et  in  armis  spiritalibus :  quia  sumus  in  confinibus 

infemorum ;  propterea  vigilate  et  agite  viriliter.'    Altera  die  ap- 

*  T.  E.  et  ecce.         '  al.  et         '  iacentem — columpne  al.  om.        *  al,  Vere. 
»  al*  om.        *  £.  coUitiones.        ^  aL  Post  hec  autem.        *  a/,  om. 


De  ^ancto  OBrenlumo*  149 

paniit  illis  mons  altus  in  occeano  quasi  per  tenues  nebulas,  sed 
valde  fumosus  erat  in  sunimitate :  et  statim  rapidissimo  cursu  ventus 
traxit  illos  ad  littus  insule.  Vnus  qui  remansit  ex  tribus  fratribus 
predictis,  exiliuit  foras  de  naui  et  cepit  ambulare  vsque  ad  ripam, 
et  exclamans  dixit :  '  Ve  michi  pater :  predor  a  vobis  et  non  habeo  5 
potestatem  venire  ad  vos.'  £t  aspiciebant  fratres  quomodo  duce- 
batur  infelix  ille  a  multitudine  demonum  ad  tormenta,  et  incende- 
batur  inter  illos.  £t  ait  vir  dei :  '  Ve  tibi  fili :  quia  recepisti  in  vita 
tua  mortalem  ^  finem.'  £t  viderunt  montem  discoopertum  a  fiimo, 
et  a  se  flammas  spumantem  vsque  ad  ethera,  et  iterum  ad  se  easdem  10 
flammas  respirantem,  ita  vt  totus  mons  vsque  in  mare  vnus  rogus 
videretur.  '  [Apparuit  post  hec  in  mari '  quedam  formula  quasi 
hominis  sedentis  super  petram;  et  uelum  ante  eum  a  longe  quasi 
mensura  unius  sagi,  pendens  inter  furcellas  ferreas,  et  agitabatur 
fluctibus  sicut  nauicula  quando  periclitatur  a  turbine.  Viderunt  15 
quoque  hominem  sedentem  supra  petram  hispidum  et  deformem, 
et  ex  omni  parte  quando  defluebant  unde  ad  ilium,  percuciebant 
eum  usque  ad  uerticem,  et  *  recedebant  Petra  in  qua  sedebat  infelix 
ille,  apparebat  nuda.  Pannus  quoque  qui  ante  ilium  pendebat,  ali- 
quando  percuciebat  eum  per  oculos  et  frontem.  £t  interrogauit  ao 
ilium  Brendanus  quis  esset,  aut  pro  qua  culpa  missus  esset  ibi  et 
talem  penitenciam  pateretur.  Cui  ait:  '£go  sum  ludas,  nego- 
tiator pessimus ;  non  pro  meo  merito  habeo  istum  locum,  sed  pro 
misericordia  ineffabili  Ihesu  Christi ;  non  michi  computatur  penalis 
iste  locus,  set  pro  indulgencia  redemptoris  propter  honorem  do-  35 
minice  resurreccionis */— Nam  erat  dies  dominicus  tunc. — 'Michi 
enim  uidetur,  quando  sedeo  hie,  quasi  essem  in  paradiso  deliciarum, 
propter  timorem  tormentorum  que  futura  sunt  michi  in  hac  uespera. 
Nam  ardeo  ut  plumbum  liquefactum  *  in  olla  die  ac  nocte  in  medio 
montis  quern  uidistis.  Ibi  est  Leuiathan  cum  suis  satellitibus ;  ibi  fui  50 
quando  deglutiuit  fratrem  uestrum,  et  ideo  erat  inferus  letus,  ut  emit- 
teret  foras  flammas  ingentes:  et  sic  facit  semper  quando  animas 
impiorum  deuorat.  Meum  uero  refrigerium  habeo  hie  omni  die 
dominico  a  uespera  usque  ad  uesperam,  et  in^  natiuitate  domini  usque 
ad  theophaniam,  et  a  pasca  usque  in  pentecosten,  et  in  purifi-  35 
cacione  dei  genitricis,  atque  assumpcione.  Postea  et  antea  crucior 
in  profundum  inferni^  cum  Herode  et  Pilato  et  Anna  et  Caipha. 
Idcirco  adiuro  uos  per  redemptorem  mundi,  intercedere  dignemini 
ad  dominum  Ihesum  ut  habeam  hie  potestatem  esse  usque  ad  ortum 
solis  eras :  ne  me  demones  in  aduentu  uestro  crucient  atque  ducar  4® 
ad  malam  hereditatem  quam  comparaui  malo  precio.'    Cui  sanctus 

*  aL  talem.  ■  The  following  is  om.  in  E.,  but  extant  in  T.  and  Tanner. 

'  T.  mare.  *  al,  Quando  vero  rec,  petra,  &c.  •  add  :  hoc  habeo  refri- 

gerium.       *  T.  liquefacta,  al,  massa  plumbi  liquefacta.        ^  aJ.au        'in  prof. 
inf.  ai.  om. 


I50  H^oiia  Legeniia  anglte. 

Brendanus  ait :  *  Fiat  uoluntas  domini :  hac  nocte  non  eris  morsus 
demonum  usque  mane.*  Quesitus  autem  de  panno  pendente  coram 
illo,  ait:  *Istum  pannum  dedi  cuidam  leproso  quando  fui  came- 
rarius  domini;  set  tamen  non  fuit  meus,  nam  domini  et  fratrum 

5  suorum  erat :  ideo  ab  illo  nullum  habeo  refrigerium,  set  magis 
impedimentum.  Nam  furcas  ferreas  in  quibus  pannus  pendet*, 
dedi  sacerdotibus  templi  ad  cacabos  sustinendos.  Petram  in  qua 
sedeo,  misi  in  fossam  in  publica  uia  sub  pedibus  transeuncium,  ante- 
quam  (essem  discipulus)  domini.'   Adueniente  uespera  innumerabilis 

lo  multitudo  demonum  in  circuitu  uociferancium  uisa  est  et  dicencium : 
'  Recede  uir  dei  a  nobis,  quia  non  possumus  appropinquare  ad 
socium  nostrum  usque  dum  ab  illo  recedas ;  (nee  faciem)  principis 
nostri  ausi  sumus^  uidere,  donee  sibi  (red)damus  amicum  suum.  Noli 
istum  hac  (nocte  defen)dere.*  *  Non  ego,inquit  uir  dei,eum  defendo,set 

15  dominus  Ihesus  Christus  concessit  sibi  istam  noctem  hie  (esse  usque) 
mane.'  Cui  demones :  'Quomodo  inuocas  (no) men  domini  super  ilium, 
cum  sit  ipse '  traditor  domini  ? '  *  Precipio,  ait  Brendanus,  uobis  in 
nomine  domini  nostri*  Ihesu  Christi  ut  nichil  sibi  mali*  faciatis  usque 
mane.'    Transacta  autem  nocte  ecce  infinita  multitudo  demonum 

20  cooperuit  faciem  abyssi,  emittencium'diras  uoces  atque  dicencium: 
(*  O  vir)  dei,  maledictus  ingressus  (tuus  atque  exi)tus  tuus,  quia  prin- 
ceps  noster  hac  nocte  (flagel)lauit  nos  uerberibus  pessimis,  (quia  non 
presen)tauimus  maledictum  sibi  (captiuum.'  *  Non  ad)  nos,  ait  Bren- 
danus, pertinet  (uestra  malediccio),  set  ad  uos  ipsos.  Cui  maledi(dtis^, 

25  ille  erit)  benedictus,  et  cui  benedicitis,  ille  (erit)  maledictus.'  *  Du- 
plices,  inquiunt,  (penas  sustinebit)  in  hiis  sex  diebus  infel(ix  Iud)as, 
quia  defendisti  ilium "  in  hac  nocte.'  Vir  dei  ait :  *  Non  habetis  potes- 
tatem  lude,  neque  princeps  uester,  set  potestas  dei  erit.  Precipio 
uobis  in  nomine  domini,  nostri  Ihesu  Christi  et  principi  uestro,  ne 

30  istum  extollatis  amplius  cruciatibus  quam  antea.'  Et  illi :  *  Nun- 
quid  dominus  es  omnium,  ut  tuis  sermonibus  obediamus?'  *Se- 
curus,  inquit  sanctus,  (sum,  ut*)  quicquid  in  suo  nomine  precipiam, 
(michi  seruo  suo)  non  denegabit.'  Et  leuauerunt  dem(ones  in)felicem 
animam  inter  illos  cum  magno  (impetu)  et  ululatu.3    Et  cum  appro- 

35  pinquarent  •  viri  dei  cuidam  insule,  ait  Brendanus,  *  Modo  videbitis 
Paulum  heremitam,  spiritalem  in  hac  insula  sine  vllo  victu  corporali 
manentem  per  quadraginta'^  annos.  Nam  triginta  annis  antea  sump- 
sit  cibum  a  quadam  bestia.  Non  licet  nobis  intrare  insulam  sine 
licentia  viri  dei :    expectate  ergo  reditum  meum.'      Et  occurrens 

40  senex  Brendano  dixit :  *  Ecce  quam  bonum  et  quam  iocundum, 
habitare  fratres  in  vnum  I '  Dixitque  sancto  Brendano  vt  fratres  omnes 

*  in  quibus — pendet  om,  in  Tanner.  •  al.  audemus.  '  Tanner  ipse  sit. 

*  om.  in  Tanner.  »  om.  in  Tanner.  •  Tanner  emittentes.  *  Tanner 

maledictus.        *  Tanner  eum.        •  ai.  Servus  sum  domini  omnium,  et         '•  T. 
Et  appropinquantes.        ^^  aL  sexaginta. 


De  dancto  iBreniumo.  151 

ascenderent  de  naue.  £t  osculantibus  se  inuicem,  ac  residentibus, 
propriis  nominibus  singulos  a'ppellauit.  Erat  autem  senex  cooper- 
tus  capillis  suis  et  barba,  et  ceteris  pilis  vsque  ad  pedes,  et  erat 
candidus  sicut  nix,  pre  nimia  senectute;  tantum  fades  et  ocull 
illius  videbantur.  Nullum  indumentum  exceptis  pilis  habebat  qui  5 
egrediebantur  de  corpore  suo.  Cum  hec  vidisset  Brendanus,  con- 
tristatus  est  intra  se,  dicens:  'Ve  michi,  qui^  porto  habitum  mo- 
nachi,  et  sub  me  constituti  sunt  multi  sub  nomine  illius  ordinis, 
cum  videamus  in  angelico  statu  hominem  in  came  sedentem,  illesum 
a  viciis  corporis ! '  Cui  ait  vir  dei :  '  O  venerabilis  pater,  quanta  et  10 
qualia  mirabilia  ostendit  tibi  deus,  que  nulli  sanctorum  patrum  mani- 
festauit !  et  tu  dicis  in  corde  tuo  non  esse  te  dignum  monachi  por- 
tare  habitum :  cum  sis  maior  quam  monachus  ?  Monachus  namque 
labore  manuum  suarum  alitur'  et  vestitur:  deus  autem  de  suis 
secretis  per  septem  annos  pauit  te,  cum  familia  tua '.  Ego  vero  sicut  15 
auis  miser  sedeo  in  ista  petra  nudus,  exceptis  pilis  meis.'  Tunc 
sanctus  Brendanus  interrogauit  ilium  de  suo  aduentu,  aut  vnde  esset, 
aut  quanto  tempore  sustinuisset  ibi  talem  vitam.  Cui  ille:  'Fui 
nutritus  in  monasterio  sancti  Patricii  per  quinquaginta  quinque* 
annos,  et  custodiebam  cimiterium  fratrum.  Et  apparuit  michi  die  to 
quadam  vir  quidam  splendidus,  dicens :  ''  Ego  sum  Patricius  abbas 
tuus :  ego  heri  migraui  a  seculo.  Cras  proficiscere  ad  littus  maris, 
et  inuenta  naue,  intrabis;  que  ducet  te  ad  locum  vbi  expectabis 
diem  mortis  tue."  Mane  ascendi  in  nauiculam,  et  septimo  die  ad 
insulam  istam  veniens,  vsque  nunc  mansi  hie.  Circa  horam  nonam  2$ 
luter  portauit  michi  prandium  de  mari  *,  id  est  piscem  vnum  in  ore 
suo,  et  fasciculum  de  sarmentis  ad  ignem  faciendum,  inter  suos  an- 
teriores  pedes.  Ego  vero  cum  ferro  de  silice  ignem  extrahens, 
feci  ignem  de  sarmentis,  et  paraui  michi  de  illo  pisce  cibos.  Itaque 
per  triginta  annos  semper  tercia  die  idem  minister  vnum  piscem  30 
attulit  mihi.  Nunquam  siciebam,  sed  die  dominico  egrediebar  foras 
parumque  aque  de  petra  eduxi  ad  opus  manuum  mearum.  Et  post 
triginta  annos  inueni  hie  duas  speluncas,  et  fontem  viuum.  Et 
postea  vixi  sexaginta  annis  sine  nutrimento  alicuius  cibi,  nisi  de 
fonte.  Nonagenarius  enim  sum  in  ista  insula :  triginta  annis  in  victu  35 
piscium,  et  sexaginta  in  pastu  fontis;  et  quinquaginta  annis  fui  in 
mea  patria.  Omnes  anni  vite  mee  centum  quadraginta  sunt  Et  hie 
debeo  modo,  sicut  fuit  michi  promissum,  expectare  diem  iudicii  in 
ista  came.'  Nauigantes  ergo  per  quadraginta  dies,  cum  appro- 
pinquarent  cuidam  insule,  operuit  eos  caligo  grandis,  ita  vt  vix  alter  40 
alterum  videre  posset.  Post  spacium  tamen  vnius  hore  circumfulsit 
illos  ingens  lux.  £t  ascendentes  de  naui,  viderunt*  terram  spa- 
ciosam  et  plenam  arboribus  pomiferis,  sicut  in  tempore  autumpnali. 

»  T.  E.  quia.        ^  T.  E.  vtitur.         '  ai.  add :  ct  indulL        *  a/,  om.        »  T. 
E.  mare.        •  E.  viderant. 


152  BtAiQ  Hegentia  anglie. 

Cumque  per  quadraginta  dies  terrain  perlustrassent,  et  nullam  noctem 
vidissent,  nee  finem  insule  videre  possent;  inuenerunt  demum 
fluuium  magnum  vergentem  per  medium  insule:  et  statim  iuuenis 
occurrit  obuiam  illis,  osculans  illos  cum  magna  leticia,  et  singulos 

5  nominatim  appellans,  dixit :  '  Beati  qui  habitant  in  domo  tua, 
domine ;  in  secula  seculorum  laudabunt  te.'  Et  ait  ad  Brendanum : 
*Ecce  insula  quam  quesisti  per  multum  tempus;  ideo  non  potuisti 
earn  statim  inuenire,  quia  voluit  deus  ostendere  tibi  diuersa  sua 
secreta  in  occeano  magno.    Reuertere  igitur  ad  terram  natiuitatis 

lo  tue,  portans  tecum  de  fructibus  istius  insule,  et  de  gemmis,  quantum 
potest  tua  nauicuia  capere.  Post  multa  annorum  curricula  declara- 
bitur  ista  terra  vestris  successoribus,  quando  christianorum  super- 
uenerit  persecutio.  Sicut  modo  apparet  insula  plena  fructibus,  ita 
omni    tempore   apparet:    Lux    enim    illius    Christus    est.'     Time 

15  acceptis  de  fructibus  terre,  et  omnibus  generibus  gemmarum,  pros- 
pero  cursu  ad  monasterium  suum  reuersus  est.  Quos  cum  fratres 
vidissent,  cum  magna  leticia  deum  glorificauerunt.  Tunc  sanctus 
Brendanus  omnia  que  eis  acciderant,  et  quanta  eis  dominus  dignatus 
est  miraculonmi  ostendere  portenta,  fratribus  enarrauit. Dixe- 

ao  runt  autem  sancto  Brendano  habitatores  loci  Elioch  ^ :  Mn  magna 
tribulatione  positi  sumus  in  loco  isto:  nam  pulices  super  arenam 
maris  nascuntur  hie*  Tunc  sanctus  ait :  *  Domine  Ihesu,  libera 
eos  qui  nos  in  tuo  nomine  susceperunt'  Ex  ilia  hora  nusquam 
pulex  in  illo  loco  vlterius  apparuit.       *[Mortuo  tandem  puero  sue 

25  Senano ',  dixit  Brendanus  episcopo  Meneuo  * :  *  Pone  baculum  meum 
super  puerum.'  Et  cum  imposuisset  ilium,  post  tres  dies  a  morte 
puer*  surrexit.3  Nutrix  Brendani*  propter  absentiam  suam  tedio 
affecta,  rogauit  dominum  vt  corpus  domini  de  manu  eius  recipere 
mereretur,  et  audire  vocem  eius.    Diuino  itaque  nutu  sursum  eleuata, 

30  delata  est  ad  virum  dei ;  et  diuino  refecta  epulo,  iter  quatuor  dienim 
in  momento  rediens  fecit.  "^  Quodam  die  cum  vir  dei  stetisset  in 
quodam  loco  amenissimo  et  pulcherrimo,  dixerunt  ei  fratres :  *  Multa 
plane  dimitteret  quisquis  terram  banc  delectabilem  propter  Chris- 
tum relinqueret*    Quibus  sanctus  ait :  *  Erat  quidam  vir  valde  diues 

35  in  iinibus  istis,  in  mandatis  dei  ambulans,  habens  duas  vxores 
speciosas  valde.  Cui  dixerunt  vxores  sue:  "Quousque  sic  habi- 
tabis  nobiscum,  nostro  non  vtens  connubio  ? "  Et  ille  :  **  Tarn  diu 
vobiscum  ero  donee  discordiam  inter  vos  ortam  videro.  Dominus 
enim  Ihesus  Christus  per  discordiam  ab  hominibus  recedit,  et  de- 

40  mones  appropinquant."  Post  multum  vero  temporis  audiens  eas 
inter  se  rixantes,  recessit  ab  eis,  et  pergens  ad  mare,  inuenta  naue 
nauigare  cepit,  et  in  inuenta  parua  insula  inhabitare.    Ad  hunc  post 

*  Act.  Cliath.  '  added  in  T.  '  om.  in  Act  *  Act.  Moeneiu. 

*  Tanner  puer  a  morte.         •  sc.  S.  Ita.        '  The  next  two  stories  are  wanting 
in  the  Acta. 


De  dancta  TBtisSOsu  153 

multos  annos  penienimus,  multa  mira  [et]^  stupenda  ab  eius  ore 
audiuimus;  qui  ad  instar  auis  pilis  sui  corporis  omnino  indutus 
fuerat.  Nonne,  fratres,  beatus  iste  multo  plura  reliquit,  quam  illam 
delectabiiem  terrain  supenus  a  vobis  collaudatam  ?'  Quidam 

frater  dixit  alteri  fratri,  Brendano  audiente :  *  Si  peccata  mortuorum  5 
redimi  possunt  ab  amicis  suis  remanentibus  in  hac  vita,  orando  vel 
elimosinas  faciendo  ? '    Brendanus  respondit :  *  Cum  quadam  nocte 
in  magno  man  essemus,  suspiciens  vidi  nubem  horridam  et  valde 
nigram  venientem  ad  me,  et  in  medio  eius  erat  forma  hominis  nigri ; 
qui  multum  plangens  et  eiulans,  dixit  michi :  **  Obsecro  te  in  nomine  10 
Ihesu  Christi  vt  in  his  tribus  diebus  roges  deum  pro  me  peccatore, 
grauia  supplicia  patiente.**    Post  hec  ab  oculis  meis  euanuit    Facto 
autem  mane,  conuocatis  fratribus,  que  videram  narraui,  et  vt  pro 
anima  ilia  orarent  postulaui*.    Post  tres  dies  rediit  aliquantulum 
nitida  et  subtristis,  iterumque  rogauit,  ut  pro  se '  aliis  tribus  diebus  15 
deum  rogaremus.    Quo  facto,  venit  in  nube  Candida  et  in  corpore 
splendido:   In  nube  autem  ilia  Candida  audiebantur  quasi  septem 
carmina  dissimiii  voce ;  et  ait  anima  ilia :  ''  Gratias  ago  domino  deo 
vestrisque  orationibus :  quia  iam  in  mansione  celesti  sum  receptus." 
Ego  vero  dixi  iUi :  **  Quod  est  nomen  tuum  ?  "    ''  Colmannus,  inquit,  ao 
vocor:   qui  fui  monachus  iracundus  discordieque  seminator  inter 
fratres."    His   dictb  disparuit    In  hoc  ergo,  dilectissimi,  apparet 
quod  oratio  viuonim  multum  mortuis  prodest.'         Cum  quidam 
reges  Hibernie  alteram  regionem  vastare  vellent,  et  incole  regionis 
illius  auxilium  Brendani  expeterent ;  deprecatus  est  vir  dei  humi-  ^5 
liter  reges  illos  vt  a  presumptione  desisterent  Illis  vero  in  pertinatia 
pcrsistentibus,  rogauit  sanctus  deum :    et  exaudiuit  eum.     Reges 
enim  de  loco,  in  quo  erant,  exire  non  poterant:  sed  hue  illucque 
oberrantes,  viam  penitus  non  inueniebant.    Reuersi  igitur  intra  se 
dixerunt :  *  Ineptum  est  quod  facimus.    Quis  enim  potest  resistere  30 
nutui  dei,  qui  in  sancto  suo  Brendano  nobis  repugnat  ?   Reuertamur 
ergo,  et  desistamus  deuastare  velle  regionem  alienam.'    £t  factum 
est  ita.    Et  oblatus  est  sancto  Brendano  in  via  quidam  mutus  ex 
vtero  matris  sue:  et  benedicente  eo  linguam  eius,  statim  liberatus 
est  mutus.        Sanctus  vero  Brendanus  anno  vite  sue  nonagesimo-  35 
tertio,  plenus  virtutibus  et  miraculis  migrauit  ad  dominum,  .xvii. 
kalendas  iunii ;  et  in  Cluenarca  *  sepelitur. 


v 


'Ir  quidam  in  Hibemia,  genere  Laginensis,  Dubtacus  nomine,  an- 

cillam  nomine  Brocsech,  bonis  moribus  ornatam,  emit,  et  illicito 

amore  seductus,  illam  oppressit.    Cuius  vxor  cum  eam  grauidam  40 

vidisset,  contristata  valde  viro  suo  dixit :  *  Eice  et  vende  ancillam 

*  So  T.  *  E.  postulauit  '  E.  pro  se  ut.  *  T.  Cluenerca, 

Act.  Cluayn-FesU=Cloufert.  «  Abridged  from  Vito  I.  in  Act.  SS.  Boll 

Febr.  I.  p.  119,  Colgan  II.  p.  537. 


154  H^inia  iLegenna  anglie. 

istam,  ne  progenies  ipsius  meam  superare  contingat  progeniem.' 
Coactus  tandem  maritus  cuidam  mago  vendidit  illam.  Nata  autem 
infantula  Brigida,  videnint  pannum  contingentem  caput  eius  flamme 
incendio  ardere  :  et  porrigentibus  illis  velociter  qui  aderant  manus, 

5  ignem  non  viderunt.  Sancta  autem  puella  cibos  magi  fastidiens, 
cotidie  vomitum  faciebat.  Cuius  causam  considerans  magus,  ait: 
'  Iramundus  ego  sum,  et  puella  ista  spiritu  dei  plena  non  potest 
capere  cibum  meum.'  Et  eligcns  vaccam  albam,  dedit  puelle :  de 
cuius  lacte    viuens,    a   puericia    bonarum    renim    studiis    inoleuit. 

lo  Pudicitie  et  sobrietati  semper  intenta,  et  de  bonis  ad  meliora  semper 
crescens,  virtutum  signis  extitit  admiranda.  Cum  enim  vaccas  magi 
pasceret,  quicquid  de  lacte  colligere  potuit,  pauperibus  et  egenis 
distribuit.  Cumque  magus  modicum  butirum  in  vase  magno  vidisset, 
iratus  est  valde.    Quo  viso,  virgo  sancta  fusis  ad  deum  precibus, 

15  diuina  virtute  vsque  ad  summum  vas  illud  de  butiro  impleuit  Stupe- 
factus  inde  magus  in  Christum  credens,  duodecim  vaccas  puelle 
dedit,  et  liberam  cum  matre  ad  patrem  misit.  Post  hec  cogitauit 
pater  eius  illam  vendere,  quia  quicquid  potuit  auferens,  pauperibus 
occulte  dabat.    Et  veniens  ad  regem,  rogauit  ilium  vt  filiam  suam  in 

ao  seruitutem  emeret.  Et  ait  ad  illam  ^  rex :  *  Qua  de  causa  dedisti 
pauperi  gladium  patris  tui  ? '  Cui  ilia  :  *  Ego  dedi  ilium  Christo.  Si 
teipsum  et  patrem  meum  deus  meus  postularet  a  me,  si  possem, 
vos  cum  omnibus  que  habetis  illi  darem.'  Et  ait  rex  :  *  Ista  filia  tua, 
vt  video,  magna  est  ad  emendum  michi,  et  maior  ad  vendendum 

2$  tibi.'  Et  dedit  virgini  gladium,  vt  daret  ilium  patri  suo.  Cum 
grauiter  ab  amicis  ad  accipiendum  maritum  artatam  se  videret,  ro- 
gauit dominum  vt  aliquam  deformitatem  super  corpus  suum  daret, 
vt  homines  cam  petere  et  affectare  cessarent  Et  statim  alter  oculus 
eius  crepuit  et  liquefactus  est  in  capite  suo.    Et  assumptis  secum 

30  tribus  puellis,  perrexit  ad  episcopum  Machillam  *,  sancti  Patricii  dis- 
cipulum.  Et  intuens  eam  episcopus  sanctus,  columpnam  ignis  super 
caput  eius  apparere  vidit.  Lectis  enim  orationibus  Brigida  capite  sub- 
misso  pedem  altaris  ligneum  manu  sua  tetigit  ^  et  ab  ilia  hora  pes  ille 
viridis  sine  putredine  et  sine  defectu  in  etemum  manet.    Et  accepto 

35  velamine,  perfecte  sanitati  redditur  oculus  eius.  Fecit  autem  contra 
pascha  ceruisiam  de  vno  brasii  modio,  et  decem  et  octo  per  circuitum 
ecclesiis  diuisam  misit ;  et  per  octauas  pasche  omnibus  inde  gustare 
volentibus  sufficienter  abundauit.  In  eodem  pascha  venit  quidam 
leprosus  et  a  beata  Brigida  vaccam  sibi  dari  postulauit.    Ilia  autem 

40  vaccam  non  habens,  dixit  ei :  *  Vis  vt  rogemus  deum  vt  a  lepra  tua 
sanus  fias  ? '  Et  ille  :  *  Hoc  michi  omnibus  donis  melius  est'  Tunc 
ilia  aquam  benedicens  corpus  leprosi  aspersit :  et  statim  sanus  eifectus, 
et  gratias  deo  agens,  vsque  ad  mortem  cum  sancta  virgine  mansit. 
Due  virgines  paralitice  aquam  a  sancta  Brigida  cum  sale  benedictam 
1  E.  ilium.  ^  Vit.  Mel.  *  Vit  tenuit 


V 


De  dancta  iBri^fin.  155 

sumentes,  sanitate  recepta  gratias  reddebant  deo.  Duo  Britones 
ceci  cum  ministro  leproso,  ducatum  eis  prebente,  ad  ianuas  ecclesie 
eius  peregre  venientes  ab  ea  salutem  postulabant  Que  dixit  eis : 
'  Ezpectate  paulisper  et  intrantes  hospitale  comedite :  nos  interim 
pro  salute  vestra  deum  deprecabimur.'  lUi  autem  indignantes  $ 
dixerunt:  'Infirmos  generis  tui  sanas,  nos  autem  quasi  aduenas 
negligis  pro  Christo  curare.'  Time  ilia  accepto  opprobrio  exiit  ad 
eos  [et]  aqua  benedicta  aspersit :  et  mundato  leproso,  ceci  illuminati 
sunt.  Inuitata  quedam  virgo  a  sancta  Brigida  cum  sederet  in  mensa ; 
vidit  demonem  prope  sedentem.  'Si  possibile  est,  inquit  hospita,  lo 
volo  videre  eum.'  Brigida  ait :  '  Non  est  illud  impossibile ;  sed  prius 
signentur  oculi  tui,  vt  possis  sustinere  ac  fjaciem  eius  aspicere.' 
Signatisque  oculis,  vidit  inimicum  tetra  et  nigra  figura,  capite  ingenti, 
et  per  omnes  fores  flamma  et  fumus  exalabat  'Loquere,  inquit 
Brigida,  nobis,  demon.'  £t  iile:  'O  sancta  virgo,  non  possum^  tibi  15 
loqui,  nee  tua  precepta  contempnere,  quia  tu  precepta  dei  non  con- 
tempnis  et  pauperibus  eius  et  minimis  affabiiis  es.'  '  Qua  de  causa, 
inquit  virgo,  hue  venisti  ? '  '  Apud  virginem,  ait,  hie  habito,  et  causa 
pigritudinis  eius  locum  in  ea  habeo.'  'Vide,  ait  Brigida  virgini, 
quem  multis  annis  nutrire  solebas.'  £t  ex  ilia  die  liberata  est  virgo  ao 
a  demone.  Quedam  mulier  pomorum  munuscula  detulit  famule  dei, 
et  statim  venerunt  leprosi  ab  ea  elemosinam  postulantes.  *  Diuidite, 
ait  sancu  illis,  hec  poma.'  Hoc  audiens  mulier,  rapuit  a*  se  poma 
sua,  dicens :  *  Tibi  et  virginibus  tuis  hec  poma  attuli,  non  leprosis.' 
Hoc  cum  displiceret  sancte  Brigide,  intulit :  '  Male  agis  prohibens  25 
elemosinam  dare;  idcirco  ligna  tua  fructum  non  habebunt  inetemum.' 
Tunc  mulier  foras  egressa,  in  orto,  quem  pomis  plenum  reliquerat, 
nullum  inuenit,  et  sterilis  semper  permansit  Cum  in  curru  cum  suis 
puellis  sederet,  vidit  virum  cum  sua  vxore  et  familia  et  pecoribus 
in  ardore  solis  onera  grauia  portantes  et  lassitudine  grauatos.  £t  30 
miserta  illorum  dedit  eis  equos  currus  sui  ad  portanda  onera,  et  cum 
puellis  suis  iuxta  viam  sedens  remansit,  dicens :  '  Fodite  sub  cespite 
propinquo,  vt  foras  aqua  erumpat,  vt  qui  sidentes  venient  et  escas 
habent,  potum  sumant.'  Tunc  illis  fodientibus,  fluuius  confestim 
clarus  et  lucidus  erumpere  cepit  Post  paululum  venit  dux  quidam,  35 
et  audiens  quid '  beata  Brigida  de  equis  fecerat,  dedit  ei  duos  equos 
indomitos :  ct  statim,  quasi  semper  sub  curru  fuissent,  domestici 
facti  sunt.  Venerunt  quidam  leprosi  ad  sanctam  Brigidam  pc^entes 
currum  eius;  que  statim  cumim  cum  equis  dedit  eis.  Mulier 
quedam  dicebat,  infantem  quem  genuit  esse  cuiusdam  episcopi  dis-  40 
cipuli  sancti  Patricii,  nomine  Broon.  Quo  negante,  sancta  Brigida 
vocata  muliere  dixit:  'De  quo  concepisti  infantem  hunc?'  £t  ilia: 
*  De  episcopo  Broon.'  Tunc  Brigida  signo  crucis  os  illius  femine 
signauit ;  et  statim  totum  caput  cum  lingua  intumuit  ^  Tunc  Brigida 
'  Colg.  non  possum  non.    '  Vit.  ad.    '  Vit  quod.     *  E.  tmnuit;  T.  intumuit. 


156  H^otoa  Legeniia  9nglte. 

linguam  infantis  benedicens,  dixit :  *  Quis  est  pater  tuus  ?  *  Ille  ait : 
*  Non  est  episcopus  Broon  pater  meus,  sed  homo  ille  turpis  et  vilis 
qui  in  populo  vltimus  sedet.*  Tunc  omnibus  deo  gratias  agentibus, 
mulier  penitentiam  egit.  Cum  quidam  demoniacus  cognouisset  quod 
5  ad  sanctam  Brigidam  duceretur,  cecidit  in  terram,  dicens  :  *  Non  me 
portabitis  illuc'  *  Nuraquid,  inquiunt,  scis  locum  eius  ? '  *  Scio,  ait, 
et  ad  illam  non  ibo,*  Et  cum  non  possent  ilium  mouere,  miserunt 
qui  sanctam  Brigidam  adduceret.  Et  videns  demon  Brigidam  de  longe 
ad  se  venientem,  ab  homine  fugit.         Cuidam   virgini  elemosinam 

10  querenti  dixit  Brigida :  *  Audiui  multos  infirmos  [esse]  in  patria  tua  : 
accipe  ergo  zonam  meam,  et  per  illam,  in  aqua  tinctam,  in  nomine 
Ihesu  Christi  sanabis  eos,  et  victum  et  vestitum  dabunt  tibi/  Au- 
ferens  ergo  secum  zonam,  languores  sanauit,  et  lucra  accipiens  et 
diues  effecta,  pauperibus  multa  distribuit.        Dum  in  solempnitate 

15  quadam  plebeius  quidam  cum  tota  familia  sua  cum  sancta  Brigida 
pernoctaret,  venientes  ad  domum  eius  latrones  boues  eius  furati 
sunt,  et  accedentes  ad  fluuium,  inuenerunt  ilium  abundancia  aque 
ita  repletum,  vt  transire  non  possent.  Armis  ergo  et  vestibus  super 
capita  bourn  alligatis,  aquam  boues  intrare  coegerunt.    Sed  regressi 

20  impetu  magno,  hominibus  nudis  post  illos  currentibus,  ad  habita- 
culum  Brigide  recto  cursu  peruenerunt ;  et  [fures]  deo  laudem  dantes 
in  monasterio  Brigide  penitentiam  egerunt.  Quedam  regina  cum 
multis  donis  venit  ad  Brigidam,  in  quibus  erat  argentea  cathena 
pulchra  nimis.    Hanc   puelle  rapientes  in   thesauris  suis  abscon- 

25  derunt,  ceteris  a  sancta  pauperibus  datis.  Non  multo  post,  cum 
pauper  elemosinam  peteret,  ilia  nichil  habens  cathenam  accepit  et 
illam  pauperi  dedit.  Quo  vise,  dixerunt  puelle :  *  Perdidimus  per 
te  que  misit  nobis  deus;  omnia  das  pauperibus,  et  nos  inopes 
relinquish     Et  ilia  :   *  Querite,  ait,  cathenam  vbi  in  ecclesia  orare 

30  consueui :  forsitan  ibi  inuenietis  illam.'  Inuenta  cathena  et  cunctis 
ostensa,  in  testimonium  virtutis  illam  semper  reseruarunt.  Cum 
autem  leprosum  quendam  a  lepra  mundasset;  misit  ad  sanctum 
Patricium,  vt  sibi  predicaret  verbum  dei.  Et  dum  cum  discipulis 
suis  et  ilia  in  vnum  conuenirent,  predicauit  sanctus  episcopus  per 

35  tres  dies  et  noctes,  loqui  non  cessans,  nee  sol  occidit  eis,  sed  vnam 
esse  horam  omnes  crediderunt.  Quidam  autem  ignarus  rerum 
superueniens,  sancto  Patricio  dixit :  *Quid  tanto  tempore  hie  sedetis?' 
Respondit  sanctus :  *  Que  est  hora  diei  ?  *  Et  ille  :  *  Per  tres  dies 
hie  mansistis.'    Dixit  Patricius  :  *  Per  quadraginta  dies  et  noctes  hie 

40  fuissemus  si  nullus  hie  venisset,  nullam  lassitudinem  vel  esuriem 
diuina  donante  gratia  sentientes.*  Quedam  regina  cum  ad  preces 
sancte  Brigide  filium  sterilis  peperisset ;  quidam  demoniacus  furore 
agitatus  multos  affligens  ad  sanctam  Brigidam  adducitur.  Cui  et 
dixit :  *  Predica  michi  verbum  domini  nostri  Ihesu  Christi.'    Ille  ait : 

45  *  O  Brigida  virgo  sancta,  iussa  tua  implere  inuitus   cogor.    Ama 


De  dancta  TStisSSia.  157 

deum  et  amabunt  te  omnes ;  honora  deum  et  honorabunt  te  omnes, 
time  deum  et  timebunt  te  omnes.'  His  dictis  fiigit  cum  clamore 
magno.  Sanatis  per  sanctam  Brigidam  multis  claudb,  leprosis, 
demoniacis  et  infirmis,  venerunt  leprosi  duo  sanitatem  cum  lachry- 
mis  postulantes.  Tunc  sancta  orans  et  aquam  benedicens  precepit  5 
eis  vt  aiterutnim  in  aqua  se  lauarent  Quibus  lotis,  vnus  eorum 
mundatus  est.  Cui  dixit  sancta:  'Laua  et  tu  socium  tuum.'  Qui 
videns  se  mundatum,  de  salute  sua  glorians  alterius  lepram  tangere 
renuit :  et  post  modicum  dixit :  *  Ego  sentio  sintillas  ignis  esse  super 
humeros  meos.'  Et  statim  totum  corpus  eius,  altero  mundato,  lepra  10 
percussum  est.  Vir  quidam  aurigam  et  currum  Brigide,  in  quo 
sedebat,  per  agrum  suum  transire  prohibens,  et  equos  percutiensi 
in  terram  comiit  et  spiritum  emisit  Mundata  quadam  muliere  a 
lepra  plaga ;  venit  Brigida,  a  patre  suo  rogata,  ad  regem  Laginensium^ 
dicens :  *  Detur  michi,  inquit,  gladius  tuus  patri  meo,  et  vnum  de  15 
semis  tuis  michi  dimitte  liberum.'  Cui  rex :  *  Quid  dabis  michi  pro 
petitionibus  his  duabus  magnis  ? '  Et  ilia :  *  Si  vis,  vitam  etemam 
dabo  tibi,  et  semen  tuum  reges  erunt  per  secula.'  'Vitam,  inquit| 
quam  non  video,  non  quero,  de  filiis  qui  post  me  erunt  non  prociux). 
Alia  enim  duo,  scilicet  vt  longeuus  fiam  in  hac  vita  quam  diligo,  et  ao 
in  omni  loco  et  bello  victor  existam,  exopto.'  *Hec  duo,  inquit 
sancta,  tibi  concessa  erunt.'  Nee  multo  post  cum  pauds  contra 
multos  exiens  ad  bellum,  inuocato  sancte  Brigide  auxilio  vidit 
sanctam  Brigidam  cum  baculo  suo  preire,  et  columpnam  ignis  de 
capite  eius  vsque  ad  celum  ardere.  Deuictis  vero  hostibus,  nomen  2$ 
sancte  Brigide  laudibus  extollens  ad  sua  letanter  rediit  Cum  autem 
eucharistiam  de  manu  episcopi  sumeret,  vidit  in  calice,  quem  puer 
episcopi  tenebat,  deforme  prodigium,  hirci  videlicet  vmbram.  Et 
renuens  de  calice  bibere,  visionem  episcopo  dixit  Tunc  episcopus 
puero  ait :  *  Quid  fecisti  ?  Da  gloriam  deo.'  Puer  autem  confessus  50 
est  se  furtum  fecisse  et  vnum  hircorum  suorum  ocddisse  et  partem 
comedisse.  Et  cum  penitentiam  cum  lachrymis  egisset,  vockta 
Brigida  nichil  de  hirco  in  calice  vidit.  Quadam  nocte,  in  qua  erat 
nix  et  glacics,  omnibus  dormientibus  venit  ad  quoddam  stagnum 
Brigida,  et  in  ilia  nocte  erat  in  stagno  orans  et  flens :  et  sic  s$ 
semper  in  omnibus  noctibus  facere  et  in  consuetudinem  vertere 
cogitauit,  Christi  tamen  misericordia  hoc  diutius  fieri  passa  non  est. 
Alia  autem  nocte  stagnum  siccum  sine  aqua  inuenit,  et  ad  stagnum 
in  crastino  veniens  plenum  aqua  repperit.  Secunda  similiter  nocte 
iterum  aniit  stagnum,  et  die  plenum  inuentum  fuit.  Cum  puella  40 
quedam  naufragium  passa  nomen  sancte  Brigide  inuocaret,  siccis 
pedibus  ambulans  supra  mare  mortis  periculum  euasit.  Puelle 
sancte  Brigide,  multis  farine  modiis  a  quodam  diuite  acceptis,  aquam 
quandam  transire  non  valentes,  inuocato  Brigide  sufiragio  in  alteram 

^  £.  laginentium. 


158  iQima  legentia  anglte. 

fluminis  ripam  cum  oneribus  suis  subito  translate  sunt.  Quedam 
puella  Brigide  virum  quendam  illicito  amore  seducta  diligens,  ad 
ipsum  in  nocte  exire  promisit.  Dormiente  autem  sancta  Brigida,  de 
lecto  surrexit  et  vehementi  igne  amoris  vrebatur,  et  mira  cogita- 
5  tionum  perturbatio  in  earn  imiit.  £t  timens  deum  et  sanctam 
Brigidam,  orauit  dominum  vt  adiuuaret  illam  in  tali  angustia  exis- 
tentem.  Inuento  tandem  consilio,  et  accenso  igniculo,  pedes  in  ignem 
misit,  et  ignis  ignem  extinxit,  et  dolorem  dolor*  vicit.  Hec  omnia 
Brigida,  diuinitus  docta,  nouit ;  sed  tacuit,  vt  puella  paulisper  temptata 

lo  probari  posset.  Puella  enim  peccatum  mane  confitente,  dixit  sancta : 
*Quia  viriliter  in  hac  nocte  dimicando  pedes  tuos  combussisti,  ignis 
fomicationis  in  presenti  non  nocebit  tibi,  et  ignis  iehenne  in  futuro 
non  comburet  te.'  Tunc  beata  Brigida  pedes  eius  sanauit,  et  nullum 
combustionis  signum  in  eis  appaniit.        Pluuia  maxima  per  pro- 

15  uinciam  inundante,  guttanim  iniuria  ab  ortu  solis  vsque  ad  occasum 
messores  Brigide  non  tetigit.  Illuminato  puero  cecitate  a  natiuitate 
percusso ;  viro  per  septem  vices  elemosinam  petenti  septem  arieti- 
bus  erogatis  numerus  in  grege  diminutionem  passus  non  est 
Aquam  sua  benedictione  in  ceruisiam  conuertit,  et  leprosis  sitienti- 

ao  bus  abundanter  porrexit.  Lapidem  crucis  signaculo  in  sal  mutatum, 
indigenti  cum  hilaritate  dedit.  Fortissimum  quendam  virum  multos 
in  ciborum  voracitate  excedentem  a  nimia  comestione  sanauit  et, 
nulla  virtute  virium  priuata,  aliis  hominibus  in  cibo  similem  fecit 
Argentum  orando  diuinitus  accepit  et  reum  ductum  ad  iugulandum 

25  dato  regi  precio  redemit.  Tunicam  vnam  duobus  pauperibus  diuisit, 
et  vtriusque  pars  Integra  tunica  celesti  virtute  facta  fuit  Daria  virgo, 
cecitate  percussa,  Brigide  sancte  dixit :  *  Benedic  oculos  meos,  vt 
videam  mundum  sicut  desidero.'  Cumque  benedictis  oculis  suis 
statim  vidisset,  ait:   *Iterum  reclude   oculos  meos.    Quanto  enim 

30  quis  mundo  absentior  fuerit,  tanto  deo  presentior  erit'  Tunc  beata 
Brigida  iterum  reclusit  oculos  suos,  sicut  rogauit.  Mulier  quedam 
iiliam  suam  mutam  ad  sanctam  Brigidam  duxit ;  quam  cum  [ilia] ' 
vidisset,  dixit  puelle :  *  Vis  virgo  permanere  ?  *  Nesciebat  enim 
quod  muta  esset     Puella  statim  respondit :  *  Quodcumque  michi  pre- 

35  ceperis,  ego  faciam.'  Et  sic  in  virginitate  permanens,  vsque  ad 
mortem  eloquentissima  permansit.  Cum  rusticus  quidam  vulpem 
in  regis  palatio  videret,  et  putans  quod  non  mansueta  et  familiaris 
esset,— variis  enim  artibus  docta  regi  solatium  facere  solebat, — vidente 
multitudine  occidit  eam.    Tunc  alligatus  et  regi  adductus,  iubetur 

40  occidi,  nisi  alia  vulpes  ei  similis  in  omnibus  calliditatibus  restituta 
esset,  et  vxorem  et  filios  et  omnia  que  habebat  in  seruitutem  redigi. 
Quo  audito,  sancta  Brigida  preces  ad  deum  pro  misero  fudit:  et 
statim  vulpes  alia  in  currum  ad  eam  intrans  mansuete  sedere  cepit 
Quam  cum  regi  obtulisset,  rex  vulpem  variis  artibus  et  calliditatibus 
*  E.  dolore.  *  So  T. ;  om.  in  E. 


De  dancta  TBtieiOtL  159 

ludentem  videns,  reum  liberum  placatus  dimisit    Brigida  autem  ad 
sua  regressa,  vulpes  dolosa  in  turbas  se  callide  mouens  ad  loca 
deserta  et  antrum  suum  refugit.      Quadam  semel  necessitate  cogente 
mel  a  domino  postulauit  virgo  sancta :  et  in  pauimento  domus  sue 
quod  petiit  abundanter  inuenit       Flumen  quoddam  de  loco  suo  ad  5 
aitenmi  locum  mutauit ;  et  vsque  nunc,  sicut  ipsa  disposuit,  currit. 
Aues  et  anates  sepe  ad  se  venire  precepit,  et  manu  illas  tangens  et 
palpans,  redire  permisit.       Nouem  viri  nephariis  votis  et  iuramentis 
in   kalendis-  iulii   hominem  interficere  quendam    se   astringentes, 
predicatione  sancte   Brigide  ab  errore  suo  reuocari  nuUo  modo  10 
potuerunt.    Brigida   tamen   pro   obcecatione   cordis  eorum  deum    . 
rogante,   contemplantur  imaginem  instar  viri  quern  disposuerant 
iugulare.    Quam  continuo  suis  lanceis  et  gladiis  confodientes,  quasi 
post  triumphum  sui  aduersarii  cum  armis  cruentatis  ad  Brigidam 
ingressi,  veritate  cognita  ad  penitentiam  conuertuntur.       Mulier  15 
quedam  pauper  ligna  sua  telaria,  in  quibus  texebantur  tele,  incidit 
et  vitulum  occisum  coxit  et  cibum  sancte  Brigide  et  qui  secum 
venerant  parauit.     Mane  facto  vitulum  viuum  et  integrum,  et  ligna 
telaria  restaurata  inuenit.        Tribus  leprosis  elemosinam  petentibus 
vas  argenteum  dedit,  et  orta  inter  eos  pro  vase  rixa,  apprehensum  ao 
vas  contra  lapidem  iecit,  et  tres  partes  ponderis  equalis  subito  fedt, 
et  pauperibus  dedit.       Appropinquante  autem  die  obitus  sui,  vocata 
puella  aiumpna  sua,  diem  transitus  sui  ei  predixit,  et  circa  annum 
domini   quingentesimum    octauumdecimum  kalendis  februarii  mi- 
grauit  ad  dominum.  25 

[MS.  Tib.  adds :  NarraHo\ 

Non  multum  ante  hec  tempora  Italia  a  Wandalis  depopulata 
et  multis  in  Affricam  captiuitate  detentis,  Paulinus  Nolane  ciui- 
tatis  episcopus,  raultorum  prediorum  dominus,  cuncta  que  habere 
potuit  captiuis  redimendis  largitus  est  Cumque  nichil  omnino 
superesset  quod  petentibus  dare  posset,  quedam  uidua  adueniens  lo 
precium  pro  filio  suo  captiuo  redimendo  postulauit  Cui  ille :  'Mulier, 
quod  possum  dare  non  habeo :  set  meipsum  toUe  et  nice  filii  tui  in 
seruum  trade.*  Quo  facto,  gener  regis,  qui  filium  uidue  captiuauit, 
quam  artem  nosset  inquisiuit  *Ortum,  inquit,  excolere  bene  scio.' 
Deputato  itaque  Paulino  ad  excolendum  ortum,  omnibus  pauperibus  35 
in  orto  crescencia  distribuit  et  uirentes  herbas  ad  mensam  domini 
deferrc  consueuit.  Quodam  tandem  die  domino  suo  secum  (secretius 
loquenti)  ait :  *  Vide  quid  agas,  et  regnum  (Wandalorum  quomodo) 
disponi  debeat  prouide:  (quia  sub  omni  celeritate  rex)  moriturus 
est.'  Quo  audito,  (rex  ait :  *  Ego)  vellem  hunc  de  quo  loqu(eris  40 
videre.*  Qucm)  cum  rex  subito  conspexisset,  (infremuit  et  gene)ro 
suo  dixit:  ^Verum  est  quod  (audisti:  nam  nocte)  hac  sedentes  in 
»  Cf.  Vine.  Bell  Sp.  R  XVIII.  37. 


i6o  iBoua  legenlia  9ng1ie* 

tribunalibus  contra  me  indices  in  sompnis  uidi,  inter  quos  simul  iste 
sedebat,  et  flagellum  quod  aliquando  contra  christianos  acceperam, 
eorum  raichi  iudicio  tollebatur.  Percunctare  quisnam  sit,  nam  ego 
ilium  popul(arem  uirum)  ut  conspicitur  esse  non  suspicor.'  (Tunc 
5  gener)  regis  a  Paulino  quisnam  esset  sec(reto  inquisiuit).  Cui  ille : 
*  Seruus  tuus  (sum,  quern  pro  filio  uidue)  suscepisti.*  Cumque  (in- 
stanter  requireret  ut)  non  quis  esset,  set  quis  in  (sua  terra  fuisset 
in)dicaret,  episcopiun  se  fuisse  (testatus  est.  Quod)  ille  audiens, 
ualde  pertim(uit  et  humiliter  dixit :    *  Pe)te  quod  uis,  ut  ad  ter(ram 

ID  tuam  cum  magno  honore  reuertaris.'  C(ui  ait :  *  Vnum  hoc  bene- 
ficium  impendere  (potes,  ut  omnes  ciuitatis)  mee  captiuo(s  relaxes.* 
Qui  cuncti  protinus  in  Af)fricana  regione  requisiti,  pro  uiri  dei  satis- 
fac)cione  relaxati  sunt.  (Nee  multo  post  rex  occubuit  et  fla)gellum 
quod  [ad]  suam  (perniciem  dispensante  deo  pro)  discipllna  fili(orum 

15  accepit  amisit.  Et)  uir  dei  qui  se  solum  in  seruicium  (tradiderat), 
cum  multis  ad  libertatem  rediit]  *. 

IF  De  sancto  Brithuno  abbate  et  confessore^ 

VEnerabilis  Christi  confessor  Brithunus,  ex  progenie  Anglorum 
originem  ducens,  diaconus  sancti  lohannis  Beuerlacensis  epi- 
scopi  diu  permansit;  quem  pro  vite  sanctitate  et  laudabili  morum 

20  conuersatione  pre  ceteris  familiariorem  et  charum  semper  habuit^et  in 
monasterio  Deirwode,  id  est  *  silue  Deirorum  * — quod  modo  Beuerla- 
cus  appellatur — ab  eodem  sancto  lohanne  a  fundamentis  constnicto, 
abbatem  constituit.  Sanctus  enim  lohannes,  senectute  grauatus, 
dimisso  episcopatu,  in  suo  monasterio  prefato,  abbatis  venerabilis 

35  Brithuni  consilio,  quatuor  annis  in  angelica  conuersatione  degens 
vitam  finiuit.  Quo  ad  celos  translate,  venerabilis  Brithunus  abbas 
omni  tempore  vite  sue,  velut  bonus  alumpnus,  magistri  imitator 
effectus,  in  omni  vite  puritate,  vigiliis,  ieiuniis,  orationibus  ceterisque 
bonis  operibus  vsque  ad  vite  finem  perseuerauit.    Erat  enim  virtu- 

30  turn  amator,  vitiorum  persecutor,  mundi  huius  contemptor,  celesds 
regni  desiderator,  gregis  sibi  commissi  custos  fidelis  et  instructor, 
iustitie  et  pietatis  executor  indefessus,  elemosinarum  largitioni  et 
hospital itati  deditus ;  et  in  quibus  deo  placere  nouit,  sedule  minis- 
trare  et  operam  dare  curauit.    Cumque  in  omnibus  operibus  bonis 

35  vsque  ad  decrepitam  etatem  deo  seruiens,  sanctissimam  vitam  suam 
laudabili '  fine  compleuisset ;  idibus  mail  relicto  seculo  celestia  con- 
scendit,  et  in  suo  monasterio  cum  magno  honore  sepulturam  accepit 
Processu  vero  temporis,  clarescentibus  eius  mentis  et  crebris  mi- 

»  Collect  in  T  (cf.  Brev.  Aberd.). 

Sancte  Brigide  uirginis  tue  domine  quesumus  precacio  tibi  grata  nos  adiuuet 
Ct  tuam  nobis  indulgentiam  poscere  non  desistat,  per. 
•  ed.  in  Act.  SS.  BolL  May  III.  p.  501.  '  E.  laudabile. 


De  dancto  iBritlmno.  i6i 

raculorum  signis,  de  consensu  cleri  et  populi  corpus  eius  sanctum 
de  terra  translatum  est :  Cuius  reliquie  iuxta  feretrum  magistri  sui 
et  instructoris  sancti  lohannis  episcopi,  ad  altare  suum  in  ecclesia 
Beuerlaci  duobus  feretris  diuise  reconduntur. 

[MS.  Tibb.  adds :  Narratio  \ 

Cum  enim  Atila  rex  Hunorum  Franciam  infestans  et  direpcionibus  5 
et    cedibus   miserabiliter  lacerans,   urbem  Trecassinam  obsideret, 
beatus  Lupus,  eiusdem  urbis  episcopus,  super  portam  ascendens  ex- 
clamauit  quis  esset  qui  sic  indigenas  molestaret    Cui  ille:  'Ego 
sum  Atila,  flageilum  dei.'    Episcopus  autem  humilis  gemens  ait :  '  Et 
ego  sum  Lupus  uastator  gregis  dei  et  indigens  flagello  dei : '  moxque  lo 
portas  reserari  iussit    Illi  autem  diuinitus  excecati,  per  portam  ad 
portam  neminem  uidentes  aut  ledentes  transierunt.      'Andreas  fun- 
dane  ciuitatis  episcopus   dum  quandam    sanctimonialem  feminam 
secum   habitare   permitteret;  antiquus  hostis  cepit  speciem  illius 
oculis  mentis  imprimere,  ut  in  lecto  nephanda  cogitaret    Quadam  15 
uero  die  ludeus  quidam  Romam  ueniens  cum  iam  diem  declinare 
cemeret,  et  ubi  manere  posset  minime  inuenisset,  in  quodam  templo 
Apollinis  ad  manendum  se  contulit     Qui  loci  sacrilegium  perti- 
mescens,  quamuis  (idem  crucis  non  haberet,  signo  tamen  crucis  se 
munire  curauit.    Nocte  autem  media  eui(gilans,  uidit  sathanam  se-  30 
dentem  et  omnem  eius  miliciam  ei  adstantem.    Et  ueniens  unus  de 
malignis  spiritibus  adorauit  eum.  Cui  ille:  'Vndeuenis?'   Etille:  'In 
quadam  prouincia  fui  et  ibi  bella  plurima)  suscitaui  et  perturb(aciones 
multas  feci)  et  sanguinem  copiosum  (effudi,  et  ueni  nuncia)re  tibi.' 
Et  sathan  (ait :  *  Quanto  tempore  hoc  fe)cisti  ?  *    Et  ille :  *  In  t(riginta  35 
diebus/     Et  sathan  ait :)  *  Quare  toU  diebus  hoc  fecisti  ? '    Et)  ait 
assi stantibus  sibi :  *  Ite  (et  flagellis  eum)  cedite  et  durius  uerb(erate.' 
Et  secundus  ueni)ens  adorauit,  dicens  :  (*  In  mari,  domine,  eram)  et 
commociones  maximas  (excitaui  et  naues)  multas  demergen(s  ho- 
mines quamplurimos  occidi.')   Et  ait :  *  Quanto  tempore  (hoc  fecisti  ? '  30 
Et  ille :   '  In)  uiginti  diebus.'    Et  (iussit   hunc  similiter  fla)gellari, 
dicens:  *  In  (tanto  tempore  ita  modicum)  laborasti?'    Et  terci(us 
ueniens  ait :  'In  quadam)  ciuitate  fui  et  rix(as  in  quibusdam  nupciis 
ex)citaui  et  multam  (sanguinis  eifusionem  feci  et)  sponsum  ipsum 
occi(di,  et  ueni  nunciare  tibi.*)    Cui  et  dixit :  *Qua(nto  tempore  hoc  35 
fecisti  ? '     Et  ille) :  *  In  decem  diebus.*    C(um  ergo  singuli  spiritus 
ex)ponerent  quid  egiss(ent,  unus  in  medium  pro)siliit  et  in  quandam 
(carnis  temptacionem  de)   sanctimoniali   fem(ina  Andree   animum 
com)mouisse  se  asse(ruit,  addens  quod  heri  hora)  uespertina  usque 
ad  (hue  eius  mentem  traxerit  ut)  in  terga  eius  bl(andiens  alapam  40 
daret.)    Tunc  malignus  spir(itus  eum  hortatus  est  ut  perficejret  quod 
cepisset,  ut  (illius  mine  inter  ceteros)  singularem  palmam  teneret, 

1  Cf.  Vine.  Bell.  XX.  39.  *  From  Leg.  Aurea,  p.  609. 

M 


1 6^  jQoita  Hegeniia  9nglte. 

(precepitque)  ut  quererent  quisnam  esset  ille  (qui  iacere  in)  templo 
presumpsisset.  Cum  (autem  missi  spiritus)  eum  crucis  misterio  sig- 
(natum  uiderent,  terri)ti  exclamare  ceperunt :  *  (Vere  uas  uacuum,  set) 
signatum.'  £t  protinus  (ilia  malignorum)  turba  disparuit  ludeus 
5  (episcopo  omnia  enarrauit),  qui  omnem  mulierem  a  domo  (sua 
remo)uit  et  ludeum  baptizauit] 

II  De  sancto  Bertellino  heremita  et  confessore*. 

QUoniam  quanto  intellectui  nostro  commodiferum  fuerit  ignotius, 
tanto  noticia  eius  habetur  preciosior:  Bead  Bertellini  con- 
fessoris  vitam   ex   antiqois  historiis,  omnia  cum   nequeam  sancti 

10  describere  gesta,  pauca  breui  calamo  scribere  nitor.  Ne  ergo 
verborum  prolixitas  auditoribus'  generet  fastidium,  compendiosam 
exaudiamus  corditer  veritatenL  Berteilinus  angligena,  pia  proles 
regia,  generosus  stirpe  formaque,  generosior  fide  catholica,  vitam 
suam  patriis  negans  commaculare  lasciuiis  transfretauit    £t  cum 

15  quodam  rege  conuersatus  hibemico,  pre  cunctis  gratiam  meruit 
dilectionis.  Sed  quia,  causa  maioris  penitentie  future,  pater  noster 
qui  es[t]  in  celis,  aliquando  quosdam  peccare  non  impedit,  filie  regis 
percussus  amore,  ipsam  in  partes  anglicas  pregnantem  abduxit — 
Quod  dico  ne  causa  mirabilis  penitentie  sue  peccatoribus  ignoretur. 

ao  Nemorum  quippe  densitate  latentibus,  ecce  tempus  pariendi,  doloris 
terminus,  merorisque  fluuius  eisdem  precipue  successit.  O  quam 
flebile  puerperium!  Bertellino  obstetricis  necessario  querent! 
suffragium,  mulier  vna  cum  partu  lupinis  dentibus  expirauit.  Re- 
uersus  itaque   Berteilinus,  oppressionem  illam  peccati   sui  causa 

25  credens  destinasse ',  triduum  exequiali  fungens  officio,  si  tristetur 
non  queratur.  Solus  vero  ibidem  deo  deseruiens,  penis  prius 
inauditis,  semper  sua  pre  oculis  habendo  peccata,  vere  penitendo, 
vitam  duxit  contemplatiuam.  Pius  vero  et  misericors  deus,  cor 
contritum  et  humiliatum  non  despiciens  \  sed  secundum  multitudinem 

30  miserationum  suarum  remisit  ei  peccata  multa ;  quoniam  dilexit 
multum.  Dilexit  deum,  dilectus  est  a  deo.  Magnificauit  Christum 
bonis  operibus,  magnificatur  a  Christo  multis  miraculis.  Temptauit 
virum  sanctum  spiritus  malignus,  dicens :  '  die  vt  lapides  isti  panes 
fiant.*    Confudit  Berteilinus  dyabolum  per  oppositum  temptationis : 

35  quia  non  petram  [in]  panem,  sed  econuerso  panem  in  petram,  ad 
dyabolice  temptationis  opprobrium,  mutauit.  Que  petra  loco  qui 
nunc  Bertelmesley  *  nuncupatur,  mlraculi  scitur  testimonium.  Quo 
percepto  prouinciales  Bertellinum  Christi  charum,  quasi  prophetam 
venerabantur.      Erat  quidem  in  diebus  illis  dilectus  deo  et  hominibus 

*  om.  in  T. :  ed.  from  a  MS.  Rubeae  Vallis  collated  with  Capgr.,  in  Act.  SS. 
Boll.  Sept.  Ill  p.  449.  The  author  of  this  life  is  said  to  be  Alexander 
Essibiensis  (Pits).     It  is  based  on  the  Vita  S.  Guthlaci.  ^  BolL  auditorum. 

'  r.  destinatam  esse  ?        *  r.  despexit         *  r.  Bertelinesley ! 


De  dando  IBertelttno.  163 

beatissimus  Guthlacus,  de  nobili  genere  Mercionun,  ex  iUnstriflsimis 
parentibus  originem  ducens,  in  cuius  natiuitatia  hora  manus  quasi 
hominis  celitus  missa  [contra]  ostium  domus  extensa  est^inestiinabili 
fulgore  choruscans :  Que  crucis  signaculo  ostium  muniens,  felid  pre- 
figurabat  auspicio  quod  ille  ad  ortum  procederet  qui  finali  perseue*  5 
rantia  Christi  crucem  in  suo  corpore  circumferreL  Postquam  enim 
quintumdecimum  impleuerat  annum,  cepit  ad  militares  actus  iuxta 
illius  etatis  exigentiam  feruentius  estuare.  Decoratus  itaque  dngulo 
militari,  virorum  fortium  transcendit  audaciam:  adiunctisque  sibi 
copiis  militaribus,  cepit  in  hostiles  populos  deseuire,  vrbes,  castella  10 
diuertere  \  de  bellicis  actibus  suis  cepit  *  inestimabiles  titulos  ob- 
tinere.  Minim  tamen  in  modum  in  ipsa  crudelitate  armonim 
hosdbus  suis  misericors  erat,  eisque  de  rapinis  et  predis  teitiam 
partem  refundebat :  et  quanto  in  armorum  militia  feruentior  fnerat, 
tanto  ardentius  animum  eius  ad  desideria  militie  spiritualis  dominus  15 
accendebat.  Recogitabat  igitur  dies  suos  in  amaritudine,  adens  quia 
breues  sunt  dies  hominis,  finis  dubius,  exitus  horribilis,  iudex  terri- 
bilis,  pena  infinibilis :  Valedicens  commilitonibus  suis,  abiectia  armis 
secularibus,  recedens '  ab  eis  iam  non  c<^;itat^  nisi  arma  militie  Christi. 
Porroque "  sciebat  sensus  hominis  esse  ab  adoleacentia  sua  in  malum  to 
[pronos]S  nisi  cohiberentur  obseruantia  regular!:  Repyngdonam 
venit,  vbi  electus  in  sortem  domini,  caracterem  tonsure  dericalis 
accepit.  Disciplinis  itaque  monasticis  mandpatus,  exhibebat  corpus 
suum  hostiam  sanctam,  viuentem,  placentem  deo:  ibique  psalmos 
et  hymnos  dididt,  atque  in  scientia  sanctorum  infra  biennium  15 
mirabili^  facilitate  profedt  Volens  itaque  Guthlacus  anachoriticam 
ducere  vitam,  de  Repyngdona  recessit,  et  ducens  secum  duos 
iuuenes,  quorum  vnus  erat  predictus  Bertellinus  filius  regis  staffor- 
densis  populi— qui  ob  ipsorum  vitam  corrigendam  ipsi  viro  sancto 
continue  adheserunt — ad  quandam  insulam  diuersis  nemoribus,  30 
stagnis,  et  carectis  variis  deuenit,  nomine  Croyland[i]am,  ibique  eis 
tuguriolum  pro  palatio  ex  agrestibus  glebis  confecerunt  Recolentes 
etiam  antiquos  patres  circumiuisse  in  melotis,  in  pellibus  caprinis 
solitudines,  iam  non  vestitu  lineo  vel  laneo,  sed  pellibus  caprinis 
Orudis  et  rudibus  vtebantur,  '  primis  parentibus  se  conformantes*,  55 
qui  de  loco  voluptatis  paradisi  eiecti,  pelliceas  a  deo  tunicas 
habuerunt.  Scientes  quia  non  est  regnum  dei  esca  et  potus,  pane 
tantum  ^^  ordeaceo  et  aqua  luculenta  ^^  cum  magno  moderamine  vesce- 
bantur.  Muito  iciunio  continue,  multisque"  vigiliis  camem  suam 
edomare  studuerunt,  quod  ipsa  cogebatur"  spiritui  humiliter  deseruire.  40 
Iste,  inquam,  sanctus  Guthlacus,  (datum  optimum  donumque  per- 
fectum)  descendens  a  patre  luminum,  contra  spirituales  nequitias 

*  Boll,  cvcrtcre.          •  om.  in  Boll.          '  Boll,  recessit,  *  Boll  cogitans. 

*  Boll.  Porro.        •  om.        '  E.  mirabile.        •  E.  Et  in.  •  E.  confirmantea. 

'<*  E.  tamcn.      "  Vit.  Guthl.  lutulenta.      '^  E.  a  multiaque.  "  -ut . .  cogeretar. 

M  a 


1 64  H^oiia  legenna  angltet 

in  ipsa  insula  multiplicia  bella  gessit,  nunc  a  demonibus  in  aera 
gestus,  nunc  inter  vepres  et  spinas  tractus,  nunc  vi'  in  paludibus 
demersus  ac  diuersimode  grauiter  afflictus:  consolatione  sancti 
Bartholomei  apostoli  fortiter  eos  vicit,  omnesque  illas  monstniosas 
5  acies  de  ilia  insula  Croylandie,  quam  longi  temporis  prescriptione 
vendicabant,  potenter  eiecit  ac  procul  imperpetuum  relegauit.  Isti 
duo  sancti  Guthlacus  et  Bertellinus  in  ipsa  insula  in  diuino  seruitio 
multis  annis  assidui  commorantes,  multa  per  eos  fiebant  miracula. 
Venit  tandem  tempus  vt  deponeret  sarcinam  camis  sue  vir  del 

lo  Guthlacus,  quam  longo  vsu  domare  studuerat :  egritudine  repentina 
feria  quarta  ante  pascha  correptus  est,  atque  Bertellino  vnico  con- 
tubernali'  suo  denunciat  quod  octauo  die  de  hac  plorationis  valle 
transiret.  Cumque  ille  in  eiulatum  et  lachrymas  prorupisset ;  *  noli 
inquit,  fili  mi,  noli  flere :  ad  laborum  meorum  stipendia  vado,  cum 

IS  illo  domino  cuiseruiuiperenniterpermansurus.'  Quarto  autem  die 
egritudinis  sancti  Guthlaci  celebratum  est  pascha :  paschalis  misse 
solempnitate  premissa,  et  viatico  nostre  salutis  accepto,  Bertellino 
qui  ei  in  mensa  domini  ministrabat,  tanta  sacri  eloquii  et  misteriorum 
[profunditate] '  vsus  est,  vt  non  ille  loqui  videretur,  sed  potius  angelus 

20  dei.  Bertellinus  itaque  considerans  in  facie  sancti  viri  *  quod  ter- 
minus sue  depositionis  instabat,  cepit  instantius  ab  eo  querere, 
quod  nunquam  antea  interrogare  presumpserat ;  '  Adiuro  te,  inquit, 
pater,  per  misericordiam  Christi,  vt  michi  apertius  reuelare  digneris, 
quid  sit  quod  a  prima  cohabitatione  quam  tecum  habui,  singulis 

95  diebus  mane  et  vespere  te  cum  alio  loquentem  mutuos  sermones 
audiui,  et  cum  quo  verba  promeres  ignoraui.'  Dei  vero  amicus 
consueta  benignitate  respondit :  *  Instat,  inquit,  fili  charissime,  dies 
nouissimus,  nee  mentiri  michi  expedit,  qui  a  primitiua  conuersatione 
mea  omne  mendacium  declinaui.  Scias  enim  quod,  ex  quo  ad  here- 
to mum  banc  me  contuli,  semper  mane  et  vespere  angelum  mee  con- 
solationis  habui,  qui  labores  et  temptationes  meas  celesti  solatio 
releuabat*,  predicebat*  futura,  demonstrabat  absentia,  archanaque 
celestia  que  non  licet  michi  nee  expedit  loqui,  celitus  indicabat  Hec 
autem,  fili,  sub  silentio  include,  nee  attemptes  ea  cuiquam  mortalium 

35  nisi  sorori  mee  Pege  et  Egberto  anachorite  vllo  tempore  reuelare.' 
Mane  itaque  sequenti  suspiria  et  singultus,  qui  solent  esse  preambuli 
mortis,  iam  pectus  beati  viri  sepe  concusserant,  ac  de  ore  eius  tanta 
odoris  suauitas  exalauit,  ac  si  aliquis  roseos  flores  sparsisset^  aut 
balsamum  effudisset.    Nocte  vero  sequenti,  cum  sepedictus  frater 

-p  Bertellinus  circa  viri  sancti  custodiam  vigiliis  indulgeret*,  non  sine 
magno  stupore  conspicit  quod  a  media  nocte  vsque  ad  auroram 
totara  domum  candor  lucis  inestimabilis  circumfulsit,  Oriente  vero 
sole,  dilectus  deo  Guthlacus  fratrem  ilium  aduocans:  *Fili,  inquit, 

*  E.  vt.  ^  E.  contuberniali.  '  om.  *  Boll,  viri  dei,  sancti  cm. 

'  £.  reuelabat        *  £.  predicabat.        ^  E.  sperdsset        '  Boll,  vacaret. 


De  ^ancto  iBetMttno.  165 

tempus  est  vt  ad  ipsum  transeam  cuius  seruus  sum,  et  tu  arripias 
iter  tuum ; '  extendensque  manus  ad  altare,  sacra  se  communione 
muniuit,  oculisque  ac  manibus  ad  celum  leuatis,  in  domino  obdor- 
miuit.     Beatissimi  viri  Guthlaci  transitum  gloriosum  celestis  splendor 
presignauerat,  vt  ^  celestis  lucis  immensitas  spedaliter  illustrauit  5 
Nam  cum  sol  esset  in  virtute  sua  radiisque  meridianis  vehementius 
estuaret,  frater  ille  Bertellinus  quasi  currum  '  igneum  a  terris  vsque 
ad  celum  erectum  prospicit,  cuius  tanta  claritas  erat  quod  in  com- 
paratione  illius  Solaris  splendor  luce  ilia  inferior  pallescebat.    Ber- 
tellinus  vero   intoUerabili    timore    correptus,    fiigiens    nauiculam  10 
arripuit,  et  ad  sanctam'  Christi  virginem  Pegam,  sororem  beati 
Guthlaci,  festinantius  tendit    Ilia  vero  cum  Bertellino  reuertente*| 
funeri  fratemo  lachrymas  debite  pietatis  indulsit,  ac  gratias  agens, 
animam  illius  deo  commendans,  se  etiam  ipsius  precibus  conunen- 
dauit.  Exequiis  igitur  dicti  sancti  viri  deuotissime  celebratis,  ac  ipsius  15 
corpore  tradito  sepulture  in  ipsius  oratorio^  ipsa  virgo  Pega  ad 
propria  remeauit.       Sanctus  igitur  Bertellinus  gloriam  omnino  re* 
spuens  temporalem,  regem  patrem  suum  adiit,  et  insulam  quandam 
in  diebus  illis  valde  latitantem  *,  ab  eo  heremitice  habitandam  petiuit. 
O  quam  mira  filii  religio,  qui  patris  se  visioni,  sed  non  cognition!  ao 
ostendit'!    Annuit  rex  eius  petitionem^,  breuemque  concessit  in* 
sulam— ab  antiquis  Bethnei  nominatam,  a  modemis  vero  Stafford — 
cui  largam  libentius  dedisset  regionem.    Quo'  nobilis  heremita  peni- 
tendo  diu  laborauit,  spiritualiterque  triumphando  multis  choruscauit 
miraculis.        Rege  quidem  venerabilis  heremite  Bertellini  patre  35 
vniuerse  camis  metas  naturaliter  transgresso,  faeta  est  persecutio 
magna  in  partibus  illis,  et  immensa  auctoritate  virium  regalium 
alienus  regni  illius  suscepit  dominium.    Qui  cum  vidit  dei  famulum 
Bertellinum  in  amenitate  loci  delectabilis '  habitantem,  ipsum  pro- 
posuit  eiicere  ;  in  hoc  tamen  parcendo  religioni  quod  ei  non  viribus  30 
regiis,  sed  curiali  insurrexit  rigore.    Bertellinus '®  quidem  in  necessi- 
tatis vrgentia  parentum  et  amicorum  suorum  querente  suffragium, 
non  parentes  sed  diffidentes,  non  consiliarios "  sed  potius  aduer- 
sarios  inuenit,  sedentes  cum  principibus  in  occultis  vt  destruerent 
innocentem,  iuxta  illud  Salomonis :  *  Proximo  suo  pauper  odiosus  55 
est ;  amici  vero  diuitum  multi.'    Quippe  parentele  sue  inique  "  de- 
generanti  sententiam  tenacis  intulit  maledictionis,  que  non  tantum 
in  quarta  vol  quinta  progenie  ^'y  sed  vsque  in  hodiemum  diem  mani- 
fcstis  patet  signaculis.    O  quanta  religionis  sue  mirabilis  fecunditas, 
qui  in  curia  regia  apparens  responsurus,  iura  celando  hereditaria,  40 
ius  allegauit  donationis.    Lite  tandem  deducta,  partes  in  duellica 

^  Boll.  et.  *  Vit.  Guthl.  turrim.  *  £.  sancti.  *  om.  in  Boll 

»  Boll,  dcsertam.        •  E.  ogendit.        ^  Boll,  petidoni.        •  r.  Vbi.         •  Boll, 
delectabilitcr.  ^^  Boll.  Bertellino.  '^  Boll,  consolatorios.  >'  Boil, 

iniquam.        "  Boll,  generatione. 


i66  jQotia  LegenDa  anglte. 

restitenint'  determinatione.  O  quanta  mundi  iniquitas!  regia 
potestate  pugilibus  abundantc,  pauperi  in  Christo  et  humili  non  est 
qui  faciat  bonuni,  non  est  v'sque  ad  vnum.  Bertellinus  itaquc  plenus 
gratia  et  fortitudine,  prostrauit  se  in  oratione,  diccns :   'Dcus  in 

5  adiutonum  mcum  intende ;  domine  ad  adiuuanduin  me  festina. 
Domine  deus  meus,  in  te  speraui,  saluum  me  fac  ex  omnibus  per- 
sequcntibua  me  et  libera  me.  Extrancus  factus  sum  frathbus  meis. 
et  non  est  qui  consoletur  me.  Libera  me  et  pone  me  iuxta  te,  et 
cuiusvis  manus  pugnet  contra  me.*    Oratione  finita,  audiuit  quan- 

to  dam  vocem  dicentem :  '  Bertelline  Christi  chare,  noli  timcre :  ex* 
audiuit  dominus  deprccationcm  tuam,  dominus  orationcm  tuam 
suscepit.'  Mane  autem  facto  iactans  super  eum  curam  suam  qui 
non  dabit  in  eternum  fluctuationem  iusto,  obuiauit  cuidam  homunculo 
(quem  melius  appcUarem  fortitudinem  archangclicam,  vt  patebit  in 

15  sequentibusicum  auli  et  bidentili(!;'  Bertcllinum  salutanti  ct  dicenti: 
'  Domine,  ecce  in  nomine  patris  ct  filii  et  spiritus  sancti,  vestri  iuris 
presto  sum  defensioni.'  Bertellinus  vcro  gratia  confortatus  diuina 
(sciens  quod  spiritus  vbt  vult  spirat :  pro  paruitate  corporis  noa 
diffidens,  sed  memorans  qualitcr  pucr  Dauid  non  corporis  potentia, 

ao  sed  pneumatis  gratia  decem  milia  percussit  Fhilistinorum  ;  nee  istud 
philosophicum  tradens  obliuioni :  *  Corporis  exigui  vires  contem- 
pncre  noli  *)  respondit  ei  diccns  :  *  Amice,  omnipotent!  gratia  Christi 
bene  venisti.'  Beatus  vero  Ik-rtellinus,  Ihesu  Christi  famulus,  nun* 
cium  dei  diligenter  suscepit,  gratias  agens  deo,  tempore  vcro  statute 

15  ipsum  in  locum  duelH  conduxit.  Et  respicientes  turbe  \idenint 
quendam  Ethiope  nigriorem,  gygante  terribiliorem,  dcntibus  stri- 
dentem  ct  ad  pugnandum  fcrientem.  Nuncius  vero  dci,  corpore 
homunculus,  spiritu  archangelus,  hilari  vultu  insultantem  preato- 
labatur.    Gygas  vero  hurribilis  rugitu  prosiliens  Iconino,  assullua 

30  minabatur  impassibiles :  Sed  dei  nuncius  imperterritus,  non  quasi 
arte  pugillatoria,  sed  virium  inHnita  potentia,  diuina  fauente  gratia, 
minimus'  maximum  decentcr  tenuit  pedibus  prostratum,  clam* 
antcni,  ct  \*oce  magna  dicentem:  *  Bertelline  seme  dei,  miserere 
mei.*    (^uo  viso  circumstantes  si  \'niuersi  mirentur,  non  miretur. 

35  dum  minimus'  maximum  virtutis  potentia  tenuit  deuictum ;  nee  eat 
aliquis  adeo  vesani  capitis  inuentus  quin  illud  diuinum  repuuuerit 
miraculum.  Vndc  omnes  qui  ibi  aderant.  exceptis  Bertellini  parent!- 
bus,  |>cdibus  eius  prostrati  dixcnint :  *  Feccauimus,  miustc  rgimus, 
iniquitatcm   fccimus :    Fatcr  sancte,   nostri   miserere.*      Bcatissumo 

40  igitur  Bcrtrllino  vencrabiliter  a  rege  suscepto,  cuncta  que  crant 
prius  conHscata,  iussu  ciusdcm  regis  viro  dei  sunt  rcstituta.  Dmnes 
itaquc  viri  ac  mulicrcs  totiu^  pnmmcic  dcum  timrntcs,  l>catum  licr- 
teltinum  tanquam  patrem  !>iuuin  spiritalcm  in  vita  ^ua  vencrantcs, 

*  1:  rcfthtucrunt.  '  MS  R  V.  cum  auto  et  cdcntulo.  '  1 


De  ^ancto  Caooco.  167 

in  omnibus  dilezerunt  Sanctus  vero  del,  gloriam  et  honorem 
timens  temporalem,  abiit  in  desertis  montibus  vagans  vt  nemorista ; 
vbi  vir  sanctus^  ieiuniis  et  orationibus^  ac  vigiliis  multis  deo  de- 
seruiens,  vanitatem  mundi  respuens'  vitam  finiuit.  Quinto  vero 
idus  septembris  ad  celestem  transiens  Hienisalem,  accepit  coronam^  5 
quam  repromisit  deus  diligentibus  se.  Hie  seruus  est  ille  queni 
dominus  inuenit  vigilantem ;  cui  dominus  tradidit  quinque  talenta, 
et  lucratus  est  alia  quinque,  et  intrauit  in  regnum  domini  sui.  Quod 
dominus  noster  in  vita  sua  mirabiliter  monstrauit,  et  post  obitum 
suum  valde  mirabilius,  crebris  choruscantibus  miraculis  locum  quern  10 
modern!  ^  Stafford  nuncupant :  quia  claudis  gressum,  mutts  loquelam, 
surdis  auditum,  cecis  visum,  et  aliis  languoribusi  amore  sancti 
Bertellini,  donee  quidam  in  ecclesia  sua  conumserat  homicidium, 
dominus  cupitam*  presdtit  sanitatem.  Erat  enlm  in  villa  Stafford 
quidam  homo  nomine  Willmot,  cortuarii  (!)  ^  vtens  arte :  hie  homo  15 
multis  annis,  fere  sededm,  suorum  visu  caruit  oculorum,  ita  quod 
non  potuit  de  domo  sua  recedere  sine  duce  qui  illi  in  suis  itineribus 
subueniret  Tandem  multis  elapsis  annis  ductus  ad  ecdesiam  sancti 
Bertellini  in  ipsa  villa  Stafford,  causa  recuperandi  sue  egritudinis 
sanitatem  ^  flezis  genibus  in  oratione  ante  altare  sancti  BertelUni,  ao 
dum  sacerdos,  tunc  Johannes  Crostys  appdlatus,  in  missa  obtuiil 
eucaristiam  summo  patri,  prefatus  cecus,  tunc  visui  restitutuSi  vidit 
primo  iiiud  venerabile  sacramentum,  summo  deo  gratias  agens,  qui 
ob  amorem  sancti  Bertellini  antiqua  miracula  renouauit  *.  Iste  homo 
qui  ad  missam  predictam  sine  duce  venire  non  potuit,  sine  aliquo  15 
ducente  se  ad  propria  remeauit  £t  sic  tota  vita  sua  sine  oculorum 
grauamine  vidit  clare.  Hoc  enim  miraculum  anno  domini  millesimo 
tricentesimo  octogesimosexto  manifestauit  deus  in  ecclesia  antedicta. 
Oremus  igitur  summe  beatitudinis  clementiam,  vt  ad  incrementum 
honoris  beatissimi  Bertellini  confessoris,  et  fidei  speique  nostre  30 
confirmationem,  merita  sua  solitis  nobis  manifestare  dignetur 
miraculis;  Vt^^  omnes  eum  corde  venerantes  deuoto,  corporalem 
spiritualemque  mereantur  suscipere  sanitatem,  ac*^  de  quacunque 
tribulatione  ipsius  implorantes  auxilium,  meritis  et  intercessionibus 
beati  Bertellini  petitionis  sue  salutarem  consequantur  effectum.  In  35 
eo  qui  viuit  et  regnat  per  infinita  seculorum  secula.    Amen. 

IF  De  sancto  Cadoco  episcopo  et  martyre". 

SAnctus  enim  Cadocus,  sancti  Gundlei  regis  filius,  cum  in  vtero 
matris  sue  Gladuse  clausus  esset,  per  singulas  noctes  in  quatuor 

>  vir.  s.  om.  in  Boll.  '  BolL  add  vacans.  *  Boll,  tpernens.  *  E.  coram. 
^  Boll.  nunc.  *  £.  cupidam.  ^  r.  cortilarii?  or  coctuarii?  '  Boll,  recu- 
perande  sanitatis ;  sue  cgr.  om.  *  Boll,  renouauerat  '*  E.  Vt  cum. 

"  E.  ad.        "  Ed.,  from  a  MS.  Rub.  Vallis,  in  Act  SS.  BoU.  Ian.  III.  p.  9x8 ; 
the  orig.  Vita,  in  MS.  Vesp.  A  XIV.,  is  ed.  in  Rees,  p.  aa. 


1 68  ji^otia  legenDa  angtte. 

angulis  domus,  in  qua  manebat,  quatuor  lampades  igneo  splendore 
choruscantes  vsque  ad  partum  filii  vise  sunt.  Appaniit  autem  an- 
gelus  domini  in  nocte  qua  natus  est  puer,  dicens  regi :  ^  Cras  veniet 
ad  te  anachorita  quidam  sanctus  ^,  quern  deuote  suscipiens,  humillter 

5  implora  quatinus  filium  tuum  lauachro  regenerationis  purificet  et 
nomen  eius  Cathinail  appellet,  eundemque  post  septennium  litteris 
et  moribus  informandum  suscipiat.'  Quo  facto,  tempore  quo  natus  est 
puer,  celaria  lacte  et  melle  plena  inuenta  sunt.  Cum  autem  cresceret 
infans,  quicquid  veniebat  ad  manus  eius  totum  pauperibus  erogabat. 

lo  Sub  vili  habitu  singulis^  horis  ecclesiam  frequentans,  et  in  nocte, 
modicum  panis  et  aque,  lautioribus  cibis  penitus  abiectis,  sumebat. 
Ad  diuersos  sepe  ludos  inuitatus,  ad  ecclesiam  confugit,  dicens :  '  O 
ceca  mens  hominum,  que  semper  transitoria  appetit  et  eterna  respuit ! 
Videte  quid  sitis  et  ad  quid  facti  estis.    Nescitis  quia  dies  domini 

15  veniet,  quando  risus  vertetur  in  luctum,  et  luctus  in  gaudium  ? ' 
Quodam  die  extincto  igne  precepit  magister  puero  Catinail,  id '  est 
Cadoco,  ignem  ad  coquendam  escam  deferre :  et  [cum]  *  rusticus 
quidam  illi  ignem  dare  renueret  ^y  nisi  carbones  ardentes  in  gremio 
deportaret,  'viuos  in  clamide  carbones  suscepit,  et  inusta  veste  ad 

20  magistrum  suum  attulit.  Erectis  autem  in  celum  oculis,  preces  ad 
deum  fudit  quatinus  rusticus  ille  cum  farre  suo  suorum  pariter 
fomento  titionum  concremaretur.  £t  intulit :  *  Non  ideo,  domine, 
bonitati  tue  supplicaui,  vt  peccatorem  ilium  in  suo  flagitio  condemp* 
nari  exoptarem,  verum  vt  diuina  potestas  in  hoc  mundo  sit '  scelerosis 

35  manifesta,  teque  magis  pauerent^  et  tibi  ministrantibus  resistere 
abhorrerent  *.'  Quo  dicto,  rusticus  ille  cum  trituratorio  suo  succensus 
exuritur.  Discedens  tandem  a  magistro  suo,  monasterium  construxit 
et  fratres  multos  congregauit.  Profectus  tandem  Cadocus  sine 
nummis  et  sacculo,  et  mare  transiens,  a  regina  quadam  supplicatur 

30  vt  a  sterilitatis  opprobrio  eam  liberare  dignaretur.  Cui  ille  :  *  Vade 
in  pace  :  deus  det  tibi  petitionem  quam  rogasti.'  Eadem  autem  nocte 
filium  concepit,  cui  nato  Elle  '^  in  baptismo  nomen  imposuit.  Cadocus 
tandem  Hierusalem  veniens,  loca  sancta  visitauit ;  cui  et  dominus 
gentium  idioma,  per  quas  transibat,  contulit,  variisque  Unguis  loqui 

35  cepit.  Post  triennium  vero  rediens  puerum  Ellinum,  sterilis  regine 
filium,  accip  ens  in  humeris  baiulauit,  educauit  et  instruxit  Quia 
enim  mater  ilium  deo  vouerat  et  sibi  educandum  et  moribus  infor- 
mandum tradiderat,  eum  valde  diligebat.  Lictor  quidam  maliciosus 
post  illius  peregrinationem  cum  Bellinum^^  patruelem  ipsius  truci- 

4-5  dasset,  reditu  sancti  viri  cognito,  nlmio  pauore  perterritus  a  facie  eius 
celerius  aufugit.  Prosequente  autem  ilium  Cadoco,  sub  oculis  eius, 
tanquam  puluis    aut    fumus    a  facie  venti,  nutu  tonantis   euanuit 

>  sc.  Meuthius.  ^  £.  singularis.  '  £.  in.  *  om.  in  E.  and  Boil. 

*  Boll,  rcnuit.  «  Boll.  At  ille.  '  Vit.  esset  •  Boll,  paucant  •  BolL 
timeant.        "  Vit.  Elli.         "  E.  beliuum;  Vit.  Cimbelinum. 


De  ^ancto  Canoco.  169 

Tirannus  quidam  nomine  Sawil  cum  suis  sodis  cibum  viri  del  et 
potum  vi  diripiens,  ebrietati  et  crapule  vacauit,  et  ad  interficiendmn 
Cadocum  et  fratres  eius  iter  maturauit  Et  ecce,  coram  oculis  semi 
del  terra  apeniit  os  suum,  et  absorpto  cmn  suis  satellitibus  tiranno, 
fossa  vsque  in  hodiemum  diem  ibidem  in  testimonium  remansit ' .  5 
Pascebat  enim  Cadocus  centum  cotidie  clericos,  totidem  pauperes,  et 
totidem  viduas,  preter  aduenas  et  hospites  ad  ilium  crebro  venientes. 
Licet  enim  abbas  multos  sub  se  monachos  regeret,  portionem  tamen 
regni  patris  sui  possidens  indigentibus  necessaria  distribuit  Cum 
in  catliedra  sedens  populos  doceret,  quinquaginta  milites  cuiusdam  10 
reguliy  accipitres  in  manibus  habentes,  veniebant  ad  ilium,  vt  escam 
ab  eo  violenter  auferrent.  Quibus  ille  quinquaginta  panes,  vnum 
porcum,  et  ceruisiam  mitti  iussit  Cumque  ad  sumendam  paratam 
se  locassent  refectionem,  terra  ex  insperato'  dirupta  in  ictu  oculi  in 
profundum  absorbuit'  eos,  esca  permanente  intacta.  Quo  viso,  Iltutus  15 
illonim  princeps,  qui  absens  tunc  erat,  vestigiis  *  beati  Cadoci  prouo- 
lutus  veniam  petiit,  et  habitum  monasticum  suscepit  Superuenit 
quidam  Hibemiensis  ad  locum  in  quo  sanctus  Cadocus  oratorium 
fabricauit,  qui  operarios  omnes  sancti  subtiU  artificio  superabat 
Inuidentes  ob  hoc  ceteri  ipsum  nequiter  interfecerunt,  et  amputate  ao 
capite  eius,  et  magno  saxo  circa  truncum  corpus  alligato,  in  altum 
stagnum  precipitatur.  Cunque  planctum  filiorum  ocdsi  sanctus  au- 
disset  Cadocus,  cum  suis  clericis  peruigil  in  orationibus  pemoctauiti 
vt  rem  gestam  dominus  ei  reuelare  dignaretur.  Facto  autem  mane, 
decollatus  artifex  caput  in  sinu  suo  gestans,  et  magnum  lapidem  supra  1$ 
tergum  ferens,  cruentus  horrida  specie  viro  sancto  se  ostendit; 
precisumque  caput  in  hec  verba  prorupit :  *  Seme  dei,  fige  me  supra 
collum  in  pristino  statu,  et  que  tibi  incognita  hactenus  de  liac  re 
extiterunt  denudabo.'  Quod  cum  fecisset,  indicauit  ei  nephas  arti- 
ficum  et  quomodo  inuidla  ducti  ilium  flagitiose  trucidamnt.  £t  ait  30 
sanctus :  *  Elige  quod  vis^  aut  in  hac  vita  nobiscum  denuo  viuere,  aut 
in  eternam  vitam,  cum  deo  perhenniter  regnatums,  remeare.'  £t 
ille :  '  Domine,  vt  in  eternam  requiem  regrediatur  anima  mea.'  Et 
hoc  dlcto  expirauit.  Dux  quidam  Britonum  tres  milites  Arthur! 
regis  illustrissimi  trucidauit,  et  Arthuro  vbique  eum  persequente  35 
nusquam  tutum  locum  reperire  potuit,  nullusque  ipsum  tueri  ob 
regis  fauorem  ausus  fuit,  donee  fuga  fatigatus  ad  virum  dei  profugus 
venit.  Qui  illiusmiseratuslabores,benignus*  ilium  suscepit.  Demum 
adquiescente  ad  preces  sancti  rege,  a  iudicibus  determinatur^  vt  pro 
redemptione  vniuscuiusque  occisorum  Arthums  rex  tres  boues  opti-  40 
mas  susciperet.  Huiusmodi  enim  indicium  apud  Britones  a  regibus 
priscis  sanccitum  fuit.    Arthums  tamen  vnicolores "  vaccas  renuit,  et 

'  Boll,  perseuerat.  •  E.  inspirato.  *  E.  obsorbuit  *  E.  vestigii. 

*  Vit.  mavis.         •  Vit.  benignius.        ^  Boll  decemitur.         •  T.  E.  vnicoloris ; 
Vit.  vni  colons. 


I70  BtmtL  legenDa  anglie. 

in  anterior!  parte  nibeas  *  et '  in  posteriori  candidi  coloris  distinctas 
plurima  tergiuersatione  gestiuit.  lussu  ergo  Cadoci  adducte'  sunt 
nouem  vacce,  et  fusis  ad  deum  precibus  in  prelibatos  colores  mutate 
sunt,  et  inter  manus  tenentium  illas  in  conspectu  regis  in  filicis  fasces 

5  transfigurantur.  Quo  viso,  super  iniusta  petitione  veniam  humiliter 
rex  Anhurus  flagitauit  Cum  regulus  quidam  vicinam  regionem, 
incolis  ofifensus,  congregato  exercitu  vastare  vellet,  populi  regionis 
perterriti  sanctum  Cadocum  exorantes,  dixerunt:  'Domine,  adiuua 
nos,  et  erne  nos  de  manu  regis  huius  :  quia  quecunque  petieris  a  deo 

lo  impetrabis.'  '  Constantes,  inquit,  estote  et  nolite  timere ;  ad  nichilum 
deducet  dominus  inimicos  nostros.*  Cumque  nocte  ilia  cum  clericis 
preces  deo  fudisset,  mane  facto  columpna  nubis  precedebat  eum : 
que  tentoria  regis  operiens  diem  obscurauit,  vt  nullus  alterum  videre 
posset.    Et  accedens  vir  sanctus  ad  regem  dixit :  *  Salue,  rex.    Queso, 

15  inquit,  si  in  oculis  tuis  gratiam  inueni,  verba  mea  bene  susciF>e.'  Cui 
rex :  '  Loquere/  inquit  *  Vtquid,  inquit  sanctus,  ad  patriam  meam 
armata  manu  predandi  vastandique  causa  aduenisti,  presertim  cum 
id  non  meruissem  ? '  £t  ait  rex :  *  Fateor  me  in  te  peccasse ;  quod 
stulte  egi,  propicius  et  misericors  veniam  concedendo  remitte,  et  tua 

ao  intercessione  tenebrositas  ista  discedat.'  Sanctus  ait :  *  Remittantur 
tibi  pregrandia  facinora  tua.'  £t  adhuc  eo  loquente,  lux  estiua 
desuper  efifusa  nimiam  serenitatem  in  castris  infudit  £t  procidens 
se  rex  in  faciem  suam,  gratias  ei  retulit  et  deum  glorificauit.  Filius 
cuiusdam  regis  cum  multitudine  copiosa  ad  diripiendas  possessiones 

35  Australium  Britonum,  et  terram  penitus  depopulandam  venit  Cuius 
equites  cum  ignem  in  horreum  sancti  Cadoci  misissent,  et  tantum 
fumari  posset,  fumus  instar  lignei  postis  recto  tramite  vsque  ad  papi'^ 
lionem  filii  regis  tetendit,  et  lumen  oculorum  omnium  obcecauit. 
Orante  autem  sanctum  Cadocum  cum  humilitate  filio  regis  et  veniapi 

30  petente,  priscam  *  luminum  aciem  cum  suis  recepit  Congregatis 
autem  discipulis  suis,  ait  illis :  *  Quoniam  quidem  ^  diuino  nutu  ter 
Hierosolimam,  septiesque  Romam  pro  dei  amore  profectus  sum, 
superest  vt  orandi  gratia  ad  ecclesiam  sancti  Andree  in  Scocia  profi- 
ciscar.'    Quo  cum  pergeret,  apparuit   ei    angelus   domini  dicens: 

35  '  Dominus  deus  tuus  per  me  tibi  precipit  ne  hinc  discedas,  sed 
septem  annorum  spacio  gratia  conuertendi  populum  ad  Christi  fidem 
in  hoc  loco  persistas.'  Ibi  vero *  populum  docuit,  baptizauit,  cunctosque 
languidos  curauit.  Quadam  vero  die  dum  terram  ad  construendum 
monasterium  foderet,  os  colli  cuiusdam  prisci  gigantis  monstruosum 

40  ac  incredibilis  quantitatis  inuenit.  £t  admirans  sanctus  dixit :  *  Non 
ad  escam  neque  ad  potum  vadam,  sed  erit  michi  oratio  pro  cibo, 
lachryme  pro  potu,  donee  hoc  prodigium  nobis  a  deo  propaletur. 
£adem  nocte  angelus  domini  apparens  ei  dixit :  *  £cce  clamor  ora- 

»  Vit.  rubei.        *  om.  in  T.        '  E.  adducti.        *  Boll,  pristinam.         •  BolL 
Quandoquidem.         •  Vit  igitur. 


De  ^ancto  Catioco*  171 

tionis  tue  ad  deum  ascendens  ezauditus  est :  Craa  enim  veteranus 
gigas  resuscitatus,  vester  fossor  quoad  uizerit,  erit'  Mane  autem 
facto,  immanis  et  horribilis  stature  gigas  adueniens,  pedibus  sancti 
prouolutus  sic  inquit:  'Sancte  Cadoce  seme  dei,  tuam  efiOagito 
benignitatem  quatinus  miseram  animam  meam,  in  dins  infemi  sup-  5 
pliciis  hactenus  cniciatam,  illuc  denuo  remeare  nequaquam  peimittas.' 
£t  interrogatus  quis  esset  et  de  qua  gente,  ait : '  Vltra  talem  montem 
quandoque  regnans,  cum  semel  cum  meis  predonibus  diripiendi  et 
vastandi  causa  hue  venissem,  rex  istius  terre  me  et  exercitum  meum 
commisso  graui  prelio  trucidauit'  Requisitus  de  nomine  suo, '  Cau '  ^  10 
ipsum  vocari  dixit.  'Letare,  inquit  vir  del,  et  alacer  sis  animo: 
nam  michi  a  deo  concessum  est  te  diutius  in  hoc  seculo  victurum ;  et 
post  presends  vite  cursum,  si  deo  fidele  deuotumque  obsequium  ex- 
hibueris,  ac  meis  preceptis  obtemperaueris,  anima  toa  ad  perhennem 
gloriam  cum  deo  regnatura  migrabit'  Vsque  ad  obitum  suum  fodi-  15 
endo  et  laborando  in  eodem  loco  permansit.  Rediens  sanctos  ad 
monasterium  suum,  inuenit  Gildam  nobilem  scolasticum  cum  pul- 
cherrima  quadam  campanula  de  Hibemia  illuc  aduenisse.  Cumque 
decor,  et  sonus  colorque  Cadoco  placuisset*,  Gildam  sibi  nolam  ven- 
dere  implorauit.  *  Non,  inquit  ille,  vendam,  sed  super  altare  sancti  ao 
Petri  offeram  illam/  £t  cum  nullo  precio  eam  vendere  se  assereret, 
Romam  profectus  ostendit  eam  Alexandre  pape,  dlcens:  'Hanc 
nolam  a  me  fabricatam  et  ab  Hibemia  hue  delatam,  deo  et  sancto 
Petro  ofifero/  £t  cum  nullum  omnino  sonum  pulsata  redderet,  ad- 
mirans  papa,  quallter  hoc  fieri  posset  inquirit  £t  auditis  que  a  25 
Cadoco  dicta  fuerant,  benedixit  nolam,  et  ait :  *  Hanc  campanulam  a 
me  benedictam  et  consecratam  beato  Cadoco  reporta,  quatinus  in  hac 
omne  principale  iusiurandum  fiat  Si  quis  enim  super  ipsam  periurii 
crimen  incurrerit,  nisi  dignam  penitentiam  egerit,  hie  et  in  futuro 
procul  dubio  anathema  erit.  £go  enim  gentis  illius  incredulitatem  30 
rebellemque  ceniicositatem  audiui,  ideoque  illam  eis  mittam  vt  per 
eam  fedus  et  pacem  concorditer  sacramentis '  faciat  ^'  Allata  autem 
beato  Cadoco  nola  dulcem  sonum  audientibus  et  desiderabilem  red- 
didit. Assemnt  enim  Britones,  pro  sancti  Cadoci  amore  per  hanc 
nolam  duos  mortuos  ad  vitam  dominum  resuscitasse.  Sanctus  35 
enim  Cadocus  fontem  iugiter  manantem  de  terra  produxit ;  fluuium 
quendam  magnum  virga  quam  manu  gestabat,  ter  percussit,  et  cum 
vigintiquatuor  sociis  siccis  pedibus  pertransiuit  Cum  sancti 
Cadoci  oues  die  quadam  pascerentur,  ecce  duo  lupi  supemenientes 
pluribus  ouibus  laceratis,  nonnullis  rapacibus  morsibus  necatis,  40 
brachium  maris  transnatare  ceperunt.  Qui  cum  ad  medium  venis- 
sent,  diuino  iudicio  in  lapides  transformati  sunt  Dum  autem  de 
monte  sancti  Michaelis  in  Comubia  venisset  et  sitim  maximam  passus 

>  E.  T.  can.        •  Vit.  placuissent.        »  E.  saarit.        *  Vit  iacumt 


172  n^otta  leseniia  anglie. 

esset  \  in  loco  arido  baculum  fixit :  et  statim  fons  largifluus  de  terra 
scaturire  cepit.  Orauitque  vt  cuncti  languid!  illuc  accedentes  suorum 
morborum  medelam  reciperent,  venenosas  pestes  ilia  aqua  extin- 
gueret,  vermesque  cunctos  de  ventre  potantium  proiiceret  luxta 
5  enim  fontem  ilium  in  Cornubia  in  honore  sancti  Cadoci  fundata  est 
ecclesia  magna.       Apparuit  angelus  domini  beato  Cadoco  dicens: 

*  Deus  decreuit  te  iam  de  terra  Britannie  discessurum.'    Et  ille : 

*  Omnia  que  michi  precepta  fuerint  a  domino,  libens  effectui  pro 
posse   mancipabo ;    sed  qualiter    hinc    discedam,  penitus    ignoro/ 

lo  Angelus  ait :  '  Cras  enim  ad  locum  in  quo  post  predicationem 
solebas  quiescere,  perges,  et  ibi  subito  nubes  lucida  operiet  te: 
atque  sic  super  eam  transueheris  ad  ciuitatem  beneuentanam.  £a- 
dem  hora  qua  de  nube  descendes,  abbas  illius  vrbis  in  tua  presentia 
sepulture  honorifice  tradetur,  in  cuius  loco  monachi  te  abbatem  con- 

15  stituere  maturabunt.'  Eadem  nocte  idem  angelus  priori  beneuentane 
ciuitatis  in  visu  apparuit  ita  dicens :  '  Cras  quidam  clericus  sapiens 
britannusy  seruus  dei  electus,  ad  vos  hue  venturus  est,  quem  abbatem 
super  vos  ordinari  et  constitui  pontifici  *  obnixius  supplicate.  Ipsum 
enim  elegit  deus  vt  abbatis  vestri  vice  vobis  subrogetur ;  "  Sophias  "- 

20  que  apud  vos  vocabitur,  quia  sapientia  dei  plenus  est.'  Cadocus 
autem  mane  surgens  Ellenum  discipulum  suum  loco  sui  ordinauit 
abbatem.  Et  cum  adhuc  discipulis  sermonem  faceret,  ecce  claritas 
dei  repente  omnes  circumfulsit,  et  non  valentes  tanti  luminis  ferre 
claritatem,  proni  pariter  in  facies  suas   super  terram  ceciderunt. 

35  Beatus  autem  Cadocus  in  nube  alba  '^  raptus,  ab  oculis  eorum  euanuit : 
et  quasi  in  palpebre  motu  in  ciuitate  beneuentana  de  nube  descen- 
dens,  inter  sepelientes  abbatem  visus  est.  In  eadem  hora  cuncta 
monachorum  congregatio,  cum  episcopo  abbatem  eum  constituit,  et 
Sophiam  ilium  nuncupauit.        Defuncto  demum  illius  ciuitatis  epi- 

30  scopo,  apparuit  angelus  domini  beato  Sophie,  precipiens  ei  quatinus 
episcopatus  ordinem  susciperet.  Eadem  vero  nocte  idem  angelus 
archidiacono  in  sompnis  iussit  vt  sequenti  die  remota  dilatione 
sanctum  Sophiam  ad  pontificatus  gradum  diuina  iussione  promoueret 
Quo  mane  cunctis  clericis  per  ordinem  reuelato,  vnanimi  omnium  con- 

35  sensu  ad  episcopatum  *  assumptus  est.  Angelus  autem  domini  de- 
mum  in  visu  noctis  apparuit  ei  dicens  :  '  En  a  domino  deo  tuo  datur  tibi 
optio :  nunc  elige  quo  exitu  hanc  letalem  vitam  deserens  ad  regnum 
velis  migrare  perpetuum.*  Qui  respondit :  *  Quoniam  enim  martyrium 
omni  morte  in  conspectu  domini  preciosius  inuenitur,  illud  eligens 

40  pre  ceteris  exopto.*  Et  angelus :  *  Robustus,  inquit,  esto  corde  et 
animo,  quia  dominus  tecum  est.  Cras  etenim  rex  quidam  crudelis 
ciuitatem  hanc  ingrediens  depopulabit  eam,  et  miles  quidam  ipsius, 
monasterium  ingressus,  diuina  misteria  te  celebrante[m]  *  super  aram 

»  Boll,  sustineret  "  Boll,  a  pontifice.  »  Boll.  Candida.  *  Boll. 

episcopatus  gradum.        *  E.  celebrante. 


De  %ancto  Canoco.  173 

atrociter  haste  cuspide  terebrans  trucidabit.'  Sanctus  Sophias  inde 
gratias  agens  deo,  dixit :  *  Promptus  ad  martyrium  factus  sum  :  hac 
enim  nece  dominus  noster  Ihesus  Christus,  et  apostoli  eius,  multique 
alii  mundum  triumphanint  et  celestis  regni  gloriam  adepti  sunt.' 
Hora  prima  cum  missam  celebraret,  tirannus  cum  suo  exercitu  sub-  5 
urbia  deuastauit :  et  eques  quidam  ecclesiam  cum  furore  intrans, 
sanctum  Sophiam  dominici  corporis  et  sanguinis  consecrationem 
libantem  lancea  penetrauit  Qui  oculis  ad  celum  erectis,  animam 
suam  domino  commendauit  dicens :  *  Domine  Ihesu  Christe,  accipe 
spintum  meum,  et  ne  statuas  huic  hoc  peccatum,  quoniam  ignorauit  10 
quid  egit.  Domine  deus  omnipotens  inuisibilis  rex,  Ihesu  Christe 
saluator,  postulationem  meam  exaudi  et  presta  vt  qui  ossium  meorum 
partem  aliquam  possederint\  virtutes  faciant,  demones  procul  pellant, 
et  omnis  ab  eis  pestis  absistat ;  et  qui  corpori  meo  honorem  exhibu- 
erit  in  terns,  dimissis  peccatis  te  semper  glorificet'  in  celis.'  Nee  15 
mora,  vox  de  nube  Candida '  facta  est,  dicens :  *  Cadoce  famule  mi, 
ascende  ad  regnum  patris  mei,  et  que  postulasti  faciam  tibi,  et  non 
contristabo  te,  quoniam  in  morte  mei  memor  es  tu.  Quicunque  in 
tribulatione  magna  nominis  tui  memor  inuocauerit  me,  amen  dice  tibI 
quia  a  tribulatione  sua  placabilis  et  propicius  liberabo  eum.'  His  au-  so 
ditis,  nono  kalendas  februarii  in  manus  dei  spintum  emisit  In  eius 
enim  honore  fundata  est  ibi  ecclesia  magna  super  sepulchrum  eius, 
in  qua  nullus  Britannus  intrare  permittitur :  Futurum  est  enim,  vt 
asserunt  ciues,  quendam  Britonem  ex  suo  in  Britannia  monasterio, 
scil.  Lancaruan  *,  illuc  aduenire  et  reliquias  corporis  sancti  fiirto  inde  H 
quandoque  auferre.  Quinimo,  quod  grauius  est,  post  ablationem 
corporis  sancti  fontem  ilium,  qui  secus  est  vrbem,  quem  ad  operari- 
orum  vsum  in  edificatione  murorum  ciuitatis  per  illius  preces  de 
tellure  manare  fecit,  velut  mare  super  totam  vrbem  et  illius  habita- 
tores  inundaturum  presagiunt.— Distat  enim  locus  predicti  monasterii  30 
modo '  in  Wallia  a  Coubrige  tribus  miliaribus,  et  est  ibi  ecclesia  paro« 
chialis  in  piano  sita. 


II  Narratio*. 

I  His  diebus  sanctus  Amulphus,  sancti  Remigii  discipulus,  cum  in 
ecclesia  quadam  solus  oraret;  cuiusdam  peccatoris  anima,  quam 
dyabolus  ad  inferna  trahebat,  exuta '  a  corpore,  clamare  cepit :  *  Sancte  35 
Arnulphe  electe  dei,  succurre,  et  hos  impetus  inimicorum  comprime.' 
Tunc  ille  hoc  luctu  commotus,  largissime  flens  orauit :  et  anima  ad 
corpus  rediit,  et  *  rcuixit. 

^  E.  possiderint.         '  T.  glorificcnt.  '  Boll,  ludda.  *  £.  lancarnan. 

»  om.  in  Boll.  •  Cf.  Vine  BcU.  XXI.  25.  »  V.  B.  exutam.  •  V.  B. 

et  homo. 


1 74  HSotta  legfenQa  angUe* 

IT  De  sancto  Carodoco  heremita^ 

AMicus  del  Carodocus,  de  Cambria  oriundus,  et  de  prouincia 
Breghennoc,  parentibus  non  infimis  propagatus,  originalem 
lineam  duxit:  et  litterarum  studils  deditus,  dum  virgam  timuit  et 
verba  doctorum,  non  parum  in  doctrina  profecit.    Demum  relictis 

5  litterarum  disciplinis,  curiam '  Resi  Soutwallie  principis  adiens,  eius 
se  famulatui  subiicere  curauit.  Princeps  autem  ipsum  magno  dili- 
gens  affectu,  duorum  leporariorum,  quos  diligebat,  ei  custodiam 
assignauit.  Erat  enim  afifabilis,  liberalis,  et  morigeratus:  In  lira 
quoque  et    musicis   instrumentis  plurimum  doctus  erat.    Cumque 

10  aliquamdiu  in  obsequiis  illius  principis  deuotus  et  sedulus  extitisset, 
domino  disponente  contigit,  vt  dictos  leporarios  casu  fortuito  amit- 
teret;  quatinus  electus  eius  ad  vtiliora  et  que  sunt  appetibilia,  tali 
relicta  vanitate,  transiret.  Vnde  princeps  et  dominus'  eius  valde 
offensus,  membrorum  mutilationem  et  mortem  ei  minabatur.    Cui  et 

15  Carodocus  respondit :  *  Si  longa  et  laboriosa  seruicia  mea  adeo  parui- 
penduntur,  sicut  ex  verbis  istis  euidenter  apparet;  illi  de  cetero 
principi  labores  meos  et  obsequium  impendam  qui  mercedem  vberem 
pro  labore  modico  donare  nouit ;  qui  canes  hominibus  non  anteponit, 
nee  morte,  sed  vita  etema  suos  remunerat  seruitores.*    Nee  mora,  de 

ao  lancea  sua  sibi  baculum  faciens,  votum  deo  vouit  quod  ab  illo  die  et 
deinceps  vitam  celibem  duceret  et  monachalem.  Assumptis  autem 
secum  quibusdam  sociis,  versus  landauensem  *  ecclesiam  et  eius  epi- 
scopum  iter  dirigit  £t  cum  per  montana  pergens  victualibus  careret, 
dominus,  qui  suos  in  necessitate  non  deserit  famulos,  victualia  sufi- 

35  cienter  et  abunde  prouidit.  Capream  enim  sagitta  transfixam  in- 
uenientes,  absque  difficultate  ceperunt,  et  cibum  inde  illis  parauerunt. 
Veniens  itaque  Carodocus  ad  episcopum,  coronam  clericalem  ab  ipso 
suscepit :  et  in  ecclesia  sancti  Theliai  aliquanto  tempore  deo  seruiuit. 
Videns  tandem  locum  ilium,  propter  nimiam  hominum  frequentiam, 

30  religioni  sue  et  proposito  minus  accomodum  ;  inde  secedens,  ad 
ecclesiam  sancti  Kinedi  accessit,  que  tunc  quasi  deserta  fuit.  Casa 
igitur  iuxta  cimiterium  edificata,  spinis  ac  tribulis  non  sine  labore 
grandi  locum  purgans,  vix  post  triduum  ecclesiam  introire  valebat. 
Sic  enim  *  olim  contigit  apud  Meneuiam.    Cum  enim  vrbs  meneuensis 

35  per  piratas,  ab  insulis  Orchadum  longis  nauibus  aduectos,  exigentibus 
incolarum  peccatis,  crebra  infestatione  per  septennium  fere  desolata 
fuisset ;  sacerdos  quidam  religiosus,  spinas  et  tribulos  extirpando,  ad 
tumbam  sancti  confessoris  Dauid  vix  septimo  die  peruenit.  Cum 
autem  Carodocus  monasterium  illud  laudabili  conuersatione  aliquam- 

40  diu  illustrasset,  apparuit  ei  angelus  domini,  dicens :  *  Frater  Carodoce, 

'  Ed.  in  Act.  SS.  Boll.  Apr.  II.  p.  151 ;  extracted  perhaps  from  a  life  by 
Giraldus  Cambrensis,  bishop  of  S.  David's.  '  £.  curam.  '  £.  domus. 

*  E.  landanensem.  *  Boll,  etiam. 


De  ^ancto  Catdioca  175 

non  hie  diu  habitare,  nee  vite  cursum  iuxU  propositum  tuum,  deo 
aliter  disponente  hie  adimplere  debes :  Ecclesia  namque  meneuensis 
et  vita  tua  et  morte  decorabitun'  Veniens  ergo  Meneuiam,  infra 
tempus  breue  ad  saeerdotium  meruit  promouerL  Et  eum  de  viitiite 
in  virtutem  ezcreseeret,  puellam  quandam  tiunore  honibili  et  ydro-  $ 
pico  turgentem  manu  tangena,  euaneseente  statim  tarn  languore  quam 
tumore,  plene  restituit  sanitati.  Cementarios  et  operarios  cuiusdam 
sue  ecclesie,  quadam  sexta  feria,  de  paucis  pisciculis  refecit  Obla- 
tis  ei  duodecim  allecibus ;  cuidam  elemosinam  petenti,  cum  aliud  ad 
manum  non  haberet,  cum  senio  suo  illa^  dare  iussisset,  et  ille  tardaret ;  lo 
ecce  alius  adueniens  duodecim  denarios  ei  dedit,  quos  simul  cum 
allecibus  pauperi  hilari  vultu  errogauit,  dicens :  *  Accipe  donum  del : 
non  enim  propter  nos,  vt  estimo,  sed  magis  propter  te  nobis  misit 
hoc  deus.'  Vespere  vero  minister  adueniens,  alleda'  vbi  prius  re- 
posita  erant,  inuenit.  Cum  autem  post  hec  in  insula,  nomine  Ary,  15 
deo  deuotum  prestaret  obsequium,  norwagenses  pirate  superuenientes, 
ipsum  et  socios  suos  rapiunt,  et  ad  naues  secum  adducunt.  Austro 
enim  ad  vota  flante  nocte  tota  velificantes,  mane  iuxta  insulam  se 
esse  viderunt  Quo  viso,  barbari  et  increduli,  pauore  et  horrore 
percussi,  virum  sanctum  cum  suis  ad  terram  dimiserunt  Cumque  ao 
socios  suos  ad  terram  de  insula  misisset,  afifiiit  ei  sathanas  et  visi- 
biliter  in  forma  humana  apparuit ;  cui  et  ait :  '  Quid  me,  miser,  per- 
sequeris  in  vanum?  Nichil  in  me  per  del  gratiam  reperies.'  Et 
demon:  'Ne  solus  hie  remaneres  et  absque  seruitore,  certe  tibi 
seniiturus  accessi,  non  rogatus.'  '  Vade,  inquit  vir  dei,  sathana,  25 
humani  generis  inimice,  quia  non  euro  seruicia  tua.'  Iterum  enim, 
cum  magno  vir  sanctus  manuum  labore  fatigatus  tunicam  exueret, 
zonamque  proiiceret,  affuit  sathan  et  zonam  cum  marsupio  furtim 
abstulit.  Expedito  autem  labore  zonam  querens,  et  nequaquam  in- 
uenire  valens ;  vidit  malignum  non  longe  ioculantem  et  saltantem.  30 
'  Num  tu,  inquit,  miser,  que  amissa  sunt  asportasti  ?  Adiuro  te  per 
nomen  domini,  quatinus  ablata  restituas,  licet  inuitus.'  Et  factum  est 
ita.  Cumque  in  ilia  insula,  propter  imiptiones  barbarorum,  amplius 
manere  non  posset ;  assignauit  ei  episcopus  meneuensis  monasterium 
sancti  Ilismaelis  in  rosensi  prouincia,  vulgariter  Ysam  vocatum.  Vbi  35 
cum  aliquamdiu  moram  trahendo  deo  famularetur,  superuenerunt 
flandrenses  viri,  armis  robusti,  ab  Anglorum  rege  Henrico  primo 
cum  vxoribus  ct  liberis  illuc  transmissi :  qui  ezpulsis  Wallensibus 
terram  inhabitare  ceperunt.  Qui  cum  incolas  regionis  expulissent, 
Caradocum  modis  omnibus  eiicere  nitebantur.  Vnde  cum  quldam  40 
crudelis,  nomine  Ricardus  Tanchard^  ones  eius  et  armenta,  de 
quorum  lactc  pauperes  rccreare  solebat,  biduo  inclusa  retinuit*; 
commotus  inde  vir  del,  ad  deum  preces  fudit  quatinus  crudelitas  hec 

»  Boll,  illos.  »  B.alleccs,  *  T.  tanchardL  *  T.  dctinuit;  Boll. 

retinuisset 


176  Botia  iLegenDa  9nglie. 

et  obstinacia  diu  impunita  non  maneret.  Nee  mora,  supenienit  vxor 
eiusdem  viri,  virum  sanctum  suppliciter  rogans  quatinus  pro  in- 
opinato  iuuenis  casu  diuinum  auxiUum  implorare  dignaretur:  Nam 
subito  quasi  in  terram  comierat,  quasi  ad  mortem.  Cumque  ad 
5  preces  sancti  conualuisset,  et  in  nullo  humiliatus  nee  correetus  esset ; 
dum  venationi  intenderet,  eeruus  quidam  vsque  ad  maris  ripam  ipsum 
preeedensy  et  ipse  ealcaribus  equum  vrgens,  a  nipe  quadam  in  preei- 
pitium  se  dedit  et  eontinuo  expirauit;  nee  de  ceruo  nee  corpore 
iuuenis  quicquam  postea  inueniri  potuit.        De  monasterio  autem 

10  sancti  Hismaelis  per  spacium  stadiorum  septem  ad  preces  sancti 
Carodoci  mare  se  retrahens,  viam  viro  dei  siccam  dedit.  Cum 
quodam  paschali  tempore  ministerio  ^  altaris  se  pararet,  ecce  viri  duo, 
stolis  albis  induti,  mensam  auream  deferentes  ad  ipsum  introire  visi 
sunt ;   et  erat  scriptum  in  mensa :   '  Sequere  nos :   Habemus  enim 

15  cibum  manducare,  quem  tu  nescis.*  Perlecta  autem  scriptura,  diem 
obitus  sui  imminere  intellexit.  Et  volens  diem  scire:  'quando, 
inquit,  in  conuiuio  vestro  cum  fratribus  meis  epulabor  ? '  *  Ad  cenam, 
inquiunt,  agni  prouidi;'  nichilque  amplius  adiicientes,  recessenint 
Quarta  vero  postmodum  feria  febre  correptus,  fratribus  ait :  *  Scitote, 

20  fratres  charissimi,  quod  die  dominica  anima  mea,  camis  ergastulo 
soluta,  ad  dominum,  quem  dilexit  et  concupiuit,  migrabit.'  Obiit 
autem  anno  domini  millesimo  centesimo  vicesimoquarto ;  et  in 
meneuensi  ecclesia  cum  magno  honore  sepulture  traditur.  Post 
multos  vero  annos,  cum  corpus  eius,  congregata  multorum  copia 

35  virorum,  transferretur,  incorruptum  et  incontaminatum  repertum  est. 
Cuius  digitum  cum  Willelmus  Malmesburyensis,  monachus  et  his- 
toriographus  insignis,  deuotionis  gratia  abscidere  et  secum  forte 
auferre  temptaret ;  sanctus,  quasi  sentiens  membrorum  abscisionem, 
collectis    in  volam  digitis  et  simul  in  palmam  replicatis,  manum 

30  manica  subtraxit.  Quo  viso,  perterritus  monachus  a  sancto  humiliter 
veniam  postulauit 

IF  Narrationes  *. 
Cum  enim  gens  Hunorum  perfida  cum  rege  suo  Athila  Aurelia- 
nensium  menia  vallans  ad  vrbis  interitum '  aspiraret,  *  sanctus  Ani- 
anus  episcopus,  sanctorum  reliquias  gestans,  super  murum  ambulando 

35  preces  domino  fundebat.  Tunc  miser  quidam  sacerdos,  a  barbaris 
captus,  his  verbis  eum  alloquitur :  '  Quod  tu  modo  agis  vnusquisque 
nostrum  in  ciuitate  sua  studiose  peregit,  sed  nil  profuit.*  Hec  locutus, 
diuina  vltione  statim  cecidit  mortuus,  perpetua  pena  condempnatus. 
Hostilis  interim  exercitus  tela  iactabat,  et  arietibus  murum  quatiebat. 

40  Tunc  fugiente  ad  ecclesiam  populo,  episcopus  hortabatur  eum  Sperare 
in  domino ;  ipse  vero  murum  ascendit  et  tacitus  celum  aspiciens* 
orauit.    Cumque   sibi   domini    auxilium  adesse    sensisset,  repente 

*  T.  misteriis.      «  Cf.  Vine.  BcU.  XIX.  13.       '  E.  interiatum.       ♦  T.  E.  et  8. 


De  damto  Corantoco.  177 

contra  barbaros  ezpuit:  tantaque  subito  cum  sputo  pluuie  moles 
descendity  et  impionim  impetum  quatriduana  inundatione  compressit, 
vt  cateniam  hostilem  a  muris  fugere  cogeret.  In  Thebaide  enim 
erat  cenobium,  in  quo  plus  quam  quinque  milia  fratrum  sub  vno  ab- 
bate  degebant  Tantaque  fuit  obedienda  omni  euo,  quanta  non  potest  5 
apud  nos  vnus  vel  vni  obedire.  Informabantur  enim  nullas  penitua 
cogitationes  prurientes  in  corde  celare,  sed  confestim,  vt  exorte 
fuerant,  eas  suo  patefacere  senior!,  nee  super  eorum  iudicio  quicquam 
sue  discretion!  committere,  sed  illud  credere  malum  esse  vel  bonum 
quod  discusserit  senioris  examen.  Generale  namque  et  euidens  in-  10 
didum  dyabolice  cogitationis  esse  pronundabant,  s!  eam  senior!  con* 
funderentur  aperire.  Tanta  obseruantia  obedientie  regula  custodier 
batur,  vt  absque  prepositi  su!  scientia  vel  permissu  non  solum  non 
audebant  cellam  egredi,  sed  nee  natural!  necessitati  satisfacere  sua 
auctoritate  presumebant  Sicque  vniuersa  complere  quecunque  fuerant  15 
ab  abbate  precepta,  tanquam  si  a  deo  essent  celltus  edita,  sine  vlla 
discussione  festinabant.  Summe  reputabantur  deUtie,  si  herba  sale 
condita,  quam  lapsamum  vocant,  aqua  diluta,  ad  refectionem  fratrum 
apponeretur.  Cum  autem  sonitimi  audierunt,  ad  oradonem  seu  ad 
opus,  certatim  proruperunt,  ita  vt,  qu!  opus  scriptoris  exercebat,  quam  ao 
repertus  fuerat  inchoasse  litteram,  finire  non  audebat  Inter  quos 
nullum  peculiare  opus,  non  dico  effectu,  sed  nee  cogitatione  quidem 
ab  aliquo  penitus  affectabatur.  Nos,  inquit  Cassianus,  miseralHleSy 
quid  dicemus,  qu!  in  cenobiis  commorantes,  cura  et  sollidtudine  * 
constituti,  peculiares  circumferimus  claues?  quique  ita  nonnunquam  35 
pro  vilibus  nullisque  rebus  accendimur,  eas  vdut  proprias  vendi- 
cantes,  vt  siquis  vel  digito  quicquam  ex  his  contrectare  presumpserit, 
tanta  contra  eum  iracundia  suppleamur,  vt  commotionem  cordis  nostri 
reuocare  vix  possimus  ?    Hec  Cassianus. 


f  De  sancto  Carantoco  confessore*. 

R£x  quidam  nomine  Keredicus  multos  habuit  liberos':  quorum  3<' 
vnus,  nomine  Carantocus,  puer  bone  indolis,  que  deo  pladta 
erant  implere  cepit.  Venerunt  demum  Scot!  et  omnem  quasi 
regionem  pugnantes  occupauerunt.  Keredicus  vero  rex,  senectute 
et  bellis  fessus,  cum  inimicis  resistere  non  posset ;  seniores  populi 
sui  dixerunt  ei :  '  Senex  es,  domine,  nee  amplius  dimicare  potes :  35 
oportet  nos  Carantocum  filium  tuum  ordinare  in  regem.'  Quo  audito 
Carantocus,  plus  regem  celestem  terreno  regno  diligens,  et  domlni 
sui  voluntatem  quam  humanum  fauorem,  fiigam  iniit,  et  emptis  a 
paupere  pera  et  baculo,  iter  arripuit:  et  precedentem  sib!  a  deo 

'  E.  sollicitudini.        '  Abridged  from  the  ViU  m  MS.  Vesp.  A.  XIV,  ed.  in 
Act.  SS.  Boll.  May  III.  p.  583,  Rees,  p.  97.  *  E.  libros. 

N 


missam  columbam  sequens,  vsque  ad  quendam  locum  satis  amenum 
peruenit :  vbi  constructa  ecclesia,  manere  cepit,  et  deuotas  deo 
laudes  persoluit.  Ab  annis  enim  puericie  puritatem  et  innocentiam 
amplectens,  perrexit  tandem  ad  Hiberniam,  amore  sancti  Patricii 
5  allectus.  Quo  cum  peruenisset,  inito  consilio  dixenmt  vt  separa- 
rentur^  vnus  ad  sinistram,  et  alter  ad  dexteram :  quia  multi  cleric! 
cum  illis  ambulabant;  et  vt  conuenirent  vna  vice  in  anno  con- 
dixerunt.  Triginta  autem  annis  ante  natiuitatem  sancti  Dauid  epi- 
scopi  Carantocus  in  Hibemia  conuersari  cepit:  et  quocunque  ibat, 

10  angelus  domini  in  similitudine  columbe  comitabatur  eum  ;  et  mutauit 
nomen  eius  in  lingua  eorum  Cernath.  Quocunque  ibat,  virtutes 
et  prodigia  faciebat,  multa  hominum  milia  vanis  morbis  afflicta 
sanauit,  videlicet  cecos,  claudos,  surdos  et  mutos,  et  quacunque 
infirmitate  detentos.    Beati  enim  Cemachi,  qui  et  Carantoci,  opera, 

15  miranda  nimis  et  commendanda,  leguntur  in  Hibemia,  et  gratia 
que  apostolis  data  est,  in  illo  etiam  impleta  fuit.  Mirabilis  enim 
miles  Christi  extitit,  et  spiritalis  abbas,  longanimis  preceptor,  iusta 
omnibus  nuncians.  Per  multos  annos  viuens,  incredibilia'  peccatorum 
cnmina  dimisit,  preces  per  singulos  dies  et  noctes  innumeras  fiidit ; 

20  et  postquam  multos  in  Hibemia  populos  ad  fidem  conuertisset,  et 
multa  miracula  pro  ipso  deus  ostendisset,  venit  ad  regionem  suam 
Kereticam,  ad  suam  speluncam,  cum  clericis  multis.  £t  dedit  illi 
dominus  altare  honorabile  de  excelso,  cuius  nemo  colorem  intellige- 
bat ;  et  ad  Sabrinam  amnem  tandem  veniens,  misit  altare  in  mare, 

25  vt  precederet  vbi  deus  vellet  ilium  venire.  Illo  vero  tempore  Catho 
et  Arthurus  regnabant  in  patria  ilia :  et  venit  Arthurus  circuiens  vt 
inueniret  serpentem  ingentem  et  terribilem,  qui  multos  agros  vas- 
tauerat.  Venit  autem  Carantocus  et  salutauit  Arthurum ;  qui  gaudens 
accepit  benedictionem  ab  illo.     Et  interrogauit  eum  sanctus  vtrum 

30  audisset  vbi  applicuisset  altare  suum.  £t  ille  :  '  Si  habuero  precium, 
nunciabo  tibi.'  *  Quod  precium,  inquit  sanctus,  postulare  vis  ? '  Rex 
ait :  *  Vt  educas '  serpentem  qui  prope  est  tibi,  si  seruus  dei  es  vt 
videamus.'  Tunc  vir  dei  perrexit  et  orauit  ad  dominum :  et  illico 
venit  serpens  cum  sonitu  magno,  quasi  vitulus  *  ad  matrem  currens ; 

35  et  inclinauit  caput  suum  ante  semum  dei,  quasi  seruus  domino  sue 
obediens,  humilis  et  oculis  lenis.  Et  misit  stolam  suam  circa  collum 
eius,  et  deduxit  ilium  quasi  agnum.  Et  erat  collum  illius  quasi  collum 
tauri,  et  vix  stola  circuiri  poterat.  Et  perrexerunt  pariter  ad  arcem, 
et  salutato  rege  Cathone,  bene  suscepti  sunt  ab  eo.    Et  adduxit 

40  vir  dei  serpentem  in  mediam  aulam,  et  conati  sunt  aliqui  ocddere 
ilium,  nee  permisit  sanctus  ilium  occidi,  sed  dixit  quod  ex  verbo  dei 
venisset  vt  deleret  peccatores  qui  °  in  loco  illo  erant,  et  vt  ostenderet 
virtutem  dei  per  ilium.     Et  perrexit  sanctus  extra  portam  ards  et 

"  E.  seperarentur.         •  Vit,  incredulis.         '  Vit,  deducas.         *  T.  vitulum. 
»  E.  que. 


De  %ancto  Carantoco.  179 

soluit  ilium,  et  imperauit  vt  discederet  et  nemini  vnquam  nocere 
presumeret.  Et  factum  est  ita.  Et  accepit  vir  dei  altare  suum, 
quod  cogitauerat  Arthurus  in  mensam  edendi  facere,  sed  quicquid 
super  illam  apponebatur,  in  longinquum  excutiebatur.  Post  hec 
venit  viro  dei  vox  de  celo  vt  mitteret  altare  in  mare ;  et  cum  hoc  5 
fecisset,  misit  ad  Cathonem  et  Arthurum,  vt  interrogarent  de  altari. 
Et  nunciatum  est  illis  quod  ad  ostium  cuiusdam  fluminis  applicuit. 
Et  dixit  rex :  *  Date  illi  duodecim  partes  agri,  vbi  altare  inuentum 
est.'  Vbi  edificata  ecclesia,  viuere  cepit  Nee  multo  post  venit 
iterum  vox  illi  de  celo  vt  relicta  terra  natiuitatis  sue,  in  Hiberniam  10 
peregrinus  pergeret.  Vbi  in  senectute  bona,  plenus  Sanctis  operibus 
quieuit  in  pace,  xvii.  kal.  iunii,  et  sepultus  est  in  ciuitate  sua,  que  a 
nomine  suo  vocata  est  Chernac. 

[MS.  Tib.  adds  :  Narratio^, 

Legitur  enim  in  Vitis  patrum  quod  nunciabatur  cuidam  episcopo 
quod  due  matrone  impudice  uiuerent.    Qui  commotus  ex  hoc  sus-  15 
picatus  est  ne  forte  et  alie  huiusmodi  e^ent ;  ad  deprecandum  deum 
se  conuertit,  ut  inde  certus  eflfici  mereretur.    Post  missam  uero 
dum  accederent  singuli  ad  communionem,  per  uultus  eorum  cemebat 
animas,  quibus  unaqueque  anima  subiaceret  peccatis.    Et  peccatonim 
quidem  hominum  uidebat  facies  nigras,  quasdam  uero  tanquam  ab  ^o 
estu  exustas,  oculos  rubeos  atque  sanguineos ;   alios  autem  eorum 
claros  quidem  facie,  candidos  uero  amictu.    Et  alii  quidem  dum 
acciperent  corpus  domini,  exurebat  eos  et  incendebat;   aliis  autem 
sicut  lumen  eflficiebatur  in  se,  et  per  os  ingressum  omne  eorum 
corpus    illustrabat.     Inter   mulieres   enim   aduenerunt  et  ille  due  25 
mulicres    que    accusate   erant   illi   episcopo :    et   clarum    habebant 
uultum   et   honorificum,   candidaque  stola  circumamicte  erant;    et 
cum  participes  fuissent  misteriorum  Christi  effecte,  sicut  a  lumine 
illustrate  sunt.     Et  admirans  episcopus,  deprecabatur  dominum  ut 
huius  uisionis  posset  habere  noticiam.     Et  ab  angelo  domini,  sibi  3© 
apparente,  de  illis  duabus  sciscitabatur  mulieribus  si  uera  esset  ilia 
prima  accusacio   an    falsa.     Angelus   autem   affirmauit   uera   esse 
omnia  que  dicta  de  eis  fuerant;  *et  in  percepcione  corporis  Christi 
splendide  erant  facies  earum,  et  albam  stolam  habebant,  eo  quod 
resipuerunt    de   actibus   suis,   et   discedentes  ab   hiis,    lacrimis    et  35 
gemitibus  atque  elemosinis  pauperum  et  per  confessionem  ueniam 
consequi  meruerunt,  diuinamque  immutacionem  adepte  et  a  crimi- 
nibus  absolute,  uiuent  deinceps  sobrie  et  iuste  et  pie.'     Episcopus 
autem  mirari  se  dicebat  non  tantum  de  immutacione  illarum  mulie- 
rum-hoc  enim  multis  contigit ;  set  dei  donum,  qui  non  solum  eas  40 
tormentis  minime  adiecit*,  set  etiam  tantam  eis  donare  dignatus  est 
graciam.    Angelus  (ait:)  *Admiraris  hoc  iuste  ut  homo;   dominus 

*  Fiom  Vile  Patrum,  ed.  Migne,  p.  998.  '  V.  B.  subieciL 

N  2 


i8o  jootia  iLegenna  anglie. 

autem  noster  cum  naturaliter  sit  bonus  ac  (misericors)  hiis  qui  dis- 
cedunt  a  propriis  delictis  (et  per  confes)sionem  accedimt  ad  eum,  non 
tantum  (in  tormenta)  eos  ire  non  sinit,  set  eciam  furorem  suum  (miti- 
gat)  ab  eis  et  honore  dignos  facit.    (Etenim  sic)  dilexit  deus  mundum 

5  ut  filium  suum  unigenitum  daret  pro  eo.  Cui  igitur  cum  inimici  essent 
(homines,  mori)  pro  ipsis  elegit :  Non  multo  magis  (domesti)cos  effec- 
tos  et  penitenciam  agentes  (super  hiis)  que  gesserant  absoluit  a  penis  ? 
Hoc  ergo  scito  quia  nulla  delicta  hominum  uincunt  clemenciam  del : 
tantum  ut  per  penitenciam  ea  que  pri(dem  quis  gesse)rat  mala  absol- 

10  uat  actibus  (bonis.  Cum  enim)  sit  misericors  deus,  scit  infirm(itatem 
gene)ris  humani  et  passionum  fort(itudinem  et  di)aboli  potenciam 
atque  hastuciam,  (et  incidentibus)  quidem  hominibus  in  peccatis  quasi 
filiis  (ignoscit  et  ex)pectat  correccionem  eorum,  pacien(ciam  habens 
in  eis).    Conuertentibus  uero  atque  eius  (exorantibus  bonitatem),  tan- 

15  quam  infirmis  compat(itur  et  absoluit  con)festim  tormenta  eorum  (et 
donat  eis  bona  que)  preparata  sunt  iustis.'  (Ait  autem  episcopus  ad 
angelum) :  *  Obsecro,  die  michi  etiam  uultuum  differencias  et  quibus 
peccatis  unusquisque  eorum  si^biaceat.'  *  Hii,  inquit  angelus,  qui  splen- 
dido  ac  hilari  uultu  sunt,  in  sobrietate  et  castitate  et  iusticia  uiuunt 

20  Hii  vero  qui  nigras  habent  facies,  fomicacionis  et  libidinis  opera(rarii 
sunt)  ceterisque  sceleribus  et  delict(is  [dediti].  Hii  uero  qui  appa)rue- 
runt  sanguinei  atque  (rubei,  in  malignitate)  et  iniusticia  uiuentes  (sunt, 
amantes  detractiones),  blasphemi,  dolosi,  et  homicide  (sunt).'  Rur- 
sum  dicit  ei  angelus:  'Adiuua  eos  si  salutem  eorum  desideras: 

2$  propter(ea  eciam)  meruisti  oracionimi  tuarum  effectum  ut  per  ammo- 
niciones  atque  obsecraciones  meliores  eos  per  penitenciam  facias.'] 


H  De  sancto  Cedd  episcopo,  fratre  SANcn  Cedde  episcopi*. 

Quia  enim  diem  obitus  sanctissimi  Cedd  episcopi  nusquam  rep- 
perire  potui,  hic^  post  vitam  sancti  Cedde  fratris  sui  virtutea 
eius  et  vitam,  quas  Beda  venerabilis  in  sua  sparsim  scribit  historia, 

30  inserere  potius,  quam  intactas  relinquere  mente  concepL  Sub  prin- 
cipe  enim  Peada,  regis  Pende  fiho,  Mediterranei  Angli  fidem  et 
sacramenta  veritatis  perceperunt  Cum  enim  esset  iuuenis  opdmus 
ac  regis  nomine  dignus,  prelatus  est  a  patre  regno  gentis  illius :  et 
venit    ad    regem   Northanhimbrorum  Oswi,  postulans  filiam  eius 

35  Elfledam  sibi  coniugem  dari.  Nee  aliter  quod  petebat  impetrare 
potuit,  nisi  fidem  Christi  ac  baptisma  cum  gente  cui  preerat  ac- 
ciperet.  Ille  vero  audita  predicatione  veritatis  et  promissione  regni 
celestis,  speque  resurrectionis  ac  future  immortalitatis,  libenter  se 
christianum   fieri  velle    confessus   est,  etiamsi   virginem  non  ac* 

»  From  Beda  H.  E.  III.  ai  ff.  'cf.  Act.  SS.  Boll.  Ian.  I.  p.  373).     In  T.  Cedda 
precedes.  *  hie,  sc.  in  MS.  Tib.,  where  Cedd  is  preceded  by  Cedda. 


De  %ancto  CfUk  iSi 

ciperet :  persuasus  maxime  ad  pcrcipiendam  fidem  a  filio  regis 
Oswi  nomine  Alfrido,  qui  sororem  eius  Kineburgam,  Pende  regis 
filiam,  in  vxorem  habuit  Baptizatus  est  autem  a  Finano  episcopo, 
cum  omnibus  qui  secum  venerant  comitibus  ac  militibus,  eommque 
familiis  vniuersis,  in  vice  regis  illustri  qui  vocatur  'ad  murum  V  5 
£t  acceptis  quatuor  presbiteris,  qui  ad  docendam  bqptizandamque 
gentem  iilius  et  erudidone  et  vita  videbantur  idonei,  multo  cum 
gaudio  reuersus  est  Erant  autem  presbiteri  Cedd,  et  Adda,  firater 
Vtte  abbatis  monasterii  quod  vocatur  'ad  caput  capre*/  et  aJii  duo 
semi  dei'.  Predicabant  ergo  sacerdotes  dei  verbum,  et  libenter  10 
auditi  sunt,  multique  quotidie  et  nobilium  et  infirmonim,  abrenun* 
ciata  sorde  idolatrie,  fidei  sunt  fonte  ablutL  Nee  prohibuit  Penda 
rex  quin  etiam  in  sua,  Merciorum  natione  verbum  predicaretur  dei ; 
quin  potius  odio  habebat  et  despidebat  eos  quos  fide  Christi  imbutos 
opera  fidei  non  habere  deprdiendit,  dicens  contempnendos  esse  15 
eos  et  miseros  qui  deo  suo,  in  quem  crederent,  obedire  contemp> 
nerent  Acta  ^  sunt  hec  biennio  ante  mortem  rens  Ptende,  scilicet 
anno  gratie  sexcentesimo  quinquagesimo  tertio.  £0  etiam  tempore 
Orientales  Saxones  fidem  quam  olim  expulso  Mellito  antisdte 
abiecerant,  instancia  regis  Oswi  receperunt :  Erat  enim  rex  eiusdem  90 
gentis  Sabertus  %  qui  post  Sigibertum  *  regnauit,  amicus  eiusdem  Oswi 
regis.  Qui  cum  frequenter  ad  eum  in  prouinciam  Northanhim- 
brorum  veniret,  solebat  eum  .hortari  ad  intelligendum  ^  deos  esse 
non  posse  qui  hominum  manibus  facti  essent :  dei  creandi  materiam 
lignum  vel  lapidem  esse  non  posse,  quorum  redsure '  vel  igni  15 
absumerentur,  vel  in  vasa  quelibet  humani  vsus  formarentur,  vel 
certe  despectui  habita  foras  proiicerentur,  et  pedibus  calcata  in  terram 
verterentur.  Deum  potius  intelligendum  maiestate  incomprehensibi* 
lem,  humanis  oculis  inuisibilem,  omnipotentem,  et  etemum,  qui 
celum  et  terram,  et  humanum  genus  creasset,  regeret  et  iudicaturus  30 
csset  orbem  in  equitate,  et  omnes  qui  voluntatem  eius  a  quo  creati 
sunt  facerent  et  discerent,  etema  ab  illo  premia  essent  percepturL 
Cum  talia  multa  rex  Oswi  quasi  fraterno  consilio  regi  Saberto  sepe 
inculcaret  *,  facto  cum  suis  demum  consilio,  baptizatus  est  a  Finano 
episcopo  in  loco  qui  didtur  '  ad  murum,'  in  villa  regia  iuxta  murum  35 
romani  operis,  duodecim  milibus  passuum  a  mari  orientali  secrets. 
Rex  igitur  Sabertus  etemi  regni  iam  duis  effectus,  postulauit  a 
rege  Oswi  vt  aliquos  sibi  doctores  daret,  qui  gentem  suam  ad  fidem 
Christi  conuerterent  ac  fonte  salutari  abluerent  At  ille  acdto  ad 
se  viro  dei  Cedd  de  prouincia  Mediterraneorum  Anglorum,  cum  40 
altero  presbitero  sibi  dato  misit  predicare  verbum  dei  genti  Orien* 

'  Now  Walton,  near  the  Picteswall.  '  £.  capri  ;  now  Gateshead 

»  Beda:  et  Betti  et  Diuna.         *  Beda  Cepta.         »  B.  Sigbertus.         •  B.  Sig- 
bertum  cognomento  Parvum.  '  £.  intelligendos.  *  £.  redasure ; 

T.  rescisure.  •  T.  E.  conculcaret 


1 82  jf^otm  Hegenua  9nglie. 

talium  Saxonum.  Vbi  cum  omnia  perambulantes  multam  domino 
ecclesiam  congregassent,  contigit  tempore  quodam  eundem  Cedd 
redire  domum.  £t  cum  Finanus  episcopus  lindisfamensis  ^  pros- 
peratum  ei  opus  euangelii  comperit,  in  episcopum  Orientalium 
5  Saxonum  eum  consecrauit.  Qui  accepto  episcopatus  gradu  rediens, 
et  ceptum  opus  explens,  ecclesias  construxit,  presbiteros  et  diaconos 
ordinauit  Collecto  autem  famulorum  Christi  non  panio  numero, 
disciplinam  vite  regularis,  inquantum  rudes  adhuc  capere  poterant, 
custodire  docuit.    Cumque  tempore  non  pauco  in  prefata  ^  prouincia, 

10  gaudente  [rege,  gaudente] '  etiam  populo  vniuerso,  vite  celestis 
institutio  quotidianum  sumeret  incrementum ;  contigit  ipsum  regem, 
instigante  omnium  bonorum  inimico,  propinquorum  suorum  manu 
interfici.  Erant  autem  duo  germani  fratres  qui  hoc  facinus  patrarunt. 
Qui  cum  interrogarentur  quare  hoc  facerent,  nichil  aliud  respondere 

15  poterant  nisi  ob  hoc  seiratos  et  inimicos  regi  fuisse  quod  nimium  suis 
parcere  inimicis  sol[er]et  *  et  factas  ab  eis  iniurias  mox  obsecrantibus 
placida  mente  dimitteret.  In  qua  tamen  eius  morte  innoxia,  iuxta 
predictum  viri  dei  vera  est  eius  culpa  punita.  Habuerat  enim 
vnus   ex  his  qui  eum  occiderunt  comitibus   illicitum  coniugium : 

20  Quem  *  cum  episcopus  prohibere  et  corrigere  non  posset,  excom- 
municauit  eum,  atque  omnibus  qui  se  audire  vellent  precepit  ne 
domum  eius  intrarent  neque  de  cibis  illius  acciperent.  Contempsit 
autem  rex  preceptum,  et  rogatus  a  comite  intrauit  epulaturus  domum 
eius.    Qui  cum  abisset,  obuiauit  ei  antistes.    At  rex  intuens  eum, 

25  mox  tremefactus  desiliuit  equo,  ceciditque  ante  pedes  eius,  veniam 
reatus  postulans— nam  et  episcopus  pariter  desiliuit,  sederat  enim 
et  ipse  in  equo.  Iratus  autem,  tetigit  regem  iacentem  virga  quam 
tenebat  manu,  et  pontificali  auctoritate  protestatus  ait:  'Quia 
noluisti,  inquit,  te  cbntinere  a  domo  perditi  et  dampnati  illius,  tu 

30  in  ipsa  domo  mori  habes.'  Sed  credendum  est  quia  talis  mors  viri 
religiosi  non  solum  talem  culpam  diluerit,  sed  etiam  meritum  eius 
auxerit :  quia  tam  ob  causam  pietatis  quam  propter  obseruantiam 
mandatorum  Christi  contigit.  Successit  autem  Saberto  Swithelmus 
Alius  Sexbaldi,  qui  ab  ipso  Cedd  baptizatus  est.      Sepius  autem  vir 

35  domini  Cedd  suam,  Northanhimbrorum  prouinciam  exhortandi 
gratia  reuisere*  solebat :  quem  cum  Ethelwaldus  filius  Oswaldi 
regis,  qui  in  Deirorum  partibus  regnum  habebat,  virum  sanctum 
et  moribus  probum  videret,  postulauit  eum  possessionem  terre 
aliquam  ad  construendum  monasterium  accipere,  in  quo  ipse  rex 

40  ad  deprecandum  dominum  verbumque  dei  audiendum  aduenire 
et  defunctus  sepeliri  deberet.  Fauens  ergo  votis  regis  antistes, 
elegit  sibi  locum  monasterii  construendi  in  montibus  arduis  et 
remotis :  in  quibus  latronum  magis  latibula  ac  lustra  ferarum,  quam 

*  E.  lindisfernensis.      ^  E.  prefato.      '  om.  in  T.  E.      *  E.  solet.     '  a/,  quod. 
*  E.  sepius  reuisere. 


De  ^ancto  Cemi.  183 

habitacula  hominum  fuisse  videbantur.  Studens  autem  vir  domini 
acceptum  monasterii  locum  primo  precibus  ac  ieiuniis  a  pristina 
flagitiorum  sorde  purgare,  et  sic  in  eo  monasterii  fundamenta  iacere ; 
cunctis  quadragesime  diebus,  excepta  dominica,  ieiunimn  ad  vespcram 
iuxta  morem  protelans,  panem  permodicum  et  vnum  ouum  gaili-  5 
naceum  ^  cum  paruo  lacte  aqua  mixto  percipiebat.  Dicebat  enlm 
banc  esse  consuetudinem  eorum  a  quibus  normam  discipline  regu- 
laris  didicerat,  vt  accepta  nuper  loca  ad  faciendum  monasterium 
vel  ecclesiam,  prius  orationibus  ac  ieiuniis  domino  consecrent.  £x- 
pleto  autem  ieiuniorum  studio,  monasterium  Lestingeia  dictum  con-  10 
struxit,  et  religiosis  moribus  iuxta  ritus  Lindisfamensium,  vbi 
educatus  erat,  instituit  Cum  autem  annis  multis  in  Orientalium 
Saxonum  prouincia  episcopatum  administrasset,  et  huius  monasterii, 
statutis  prepositis,  curam  gereret ;  ad  ipsum  monasterium  tempore 
mortalitatis  adueniens,  tactus  ibidem  infirmitate  ad  dominum  felidter  15 
perrexit.  Dedit  autem  vir  sanctus  regendum  post  se  monasterium 
fratri  suo  Cedde,  qui  postea,  vt  in  vita  sua  liquet,  episcopus  factus 
est.  Quatuor  enim  erant'  fratres,  scilicet  Gedd  et  Cimbillus',  Gelin 
et  Cedda;  omnes  sacerdotes  domini  fuere  predari,  quorum  duo 
episcopali  gradu  in  magna  vite  sanctitate  functi  sunt.  Audita  ao 
autem  morte  eius,  fratres  de  monasterio  in  prouincia  Orientalium 
Saxonum  venerunt  cirdter  triginta,  cupientes  ad  corpus  patris 
sui  aut  viuere,  si  deo  placeret,  aut  morientes  ibi  sepeliri.  Qui, 
pestilentie  superueniente  postea  dade,  vno  excepto  puero  defuncti 
sunt,  quern  patris  sancti  orationibus  a  morte  constat  esse  seruatum.  35 
Nam  cum  multo  post  hec  tempore  viueret  et  scripturis  legendis 
operam  daret,  tandem  didicit  se  aqua  baptismatis  non  esse  regenera- 
tum,  et  mox  fonte  lauacri  ablutus  salutaris,  edam  ad  ordinem  pres* 
biteri  postmodum  promotus,  multis  in  ecclesia  vtilis  fuit. 

IT  NarraHo  [edtficatoria]^ 

Palestinus  quidam  nomine  Valens  pluribus  annis  in  heremo  viuens  30 
et  difncilis  vite  studium  assecutus,  ad  tantum  superbie  cacumen 
ascendit  vt  dyabolids '  illusionibus  falleretur ;  nescio  quid  magnum 
se  esse  putans,  tanquam  angelorum  visione  ministerioque  quotidle 
frueretur.  Quadam  quoque  die,  dum  in  tenebris  opus  faceret,  acus 
ei,  qua  sportulam  consuebat,  de  manibus  ceddit  £t  dum  eam  in  35 
obscuro  cernere  non  potuit,  lampade  sibi  ministerio  demonis  accensa 
eandem  inuenit.  £0  igitur  ex  ipsa  inflatione  refecto,  accidit  vt 
quidam  illuc  peregrini  venirent  variaque  leguminum  et  fructuum 
genera  fratribus  exhiberent.  Sanctus  Macharius  presbiter  singulis 
fratribus  pugillum  misit,  inter  quos  et  Valenti  partem  destinauit  40 

*  T.  E.  gallicanum.  •  om.  in  Beda.  •  T.  cimbillia.  *  From  Vine. 

Bell.  XVII.  80.        «  E.  dyabolicus. 


1 84  H^otia  HegenDa  Zngflit. 

Qui  ait :  *  Vade  et  die  Machario  quia  non  sum  deterior  illo,  vt 
benedictiones  ad  me  transmittat/  Quo  audito  Macharius  ad  eum 
veniens  consilium  ei  humilitatis  dedit ;  sed  persuadere  non  valens, 
de  ruina  eius  tristis  abscessit.    Denique  dyabolus  in  effigie  saluatoris 

5  transfiguratus  nocte  venit  ad  eum,  cum  choro  mille  (vt  finxerat) 
angelonim  lampades  accensas  tenentium,  et  cdm  flammea  rota  in 
qua  saluator  se  sedere  simulauit,  vno  ex  illis  precedente  eique 
dicente:  *Placuit  Christo  conuersatio  tua  et  probabilis  vite  fiducia, 
et  ecce  venit  ad  te.    Tantum  egredere  de  cella  tua  et  venientem 

10  eminus  cemens  adora.'  Egressus  igitur  ilium  vt  deum  adorauit. 
Et  sequent!  die  congregatis  ad  ecclesiam  fratribus  ait :  '  Ego  iam 
communione  non  indigeo :  Christum  enim  ipsum  hodie  vidi.'  Tunc 
sancti  patres  ferreis'  eum  vinculis  alligatum,  secularis  vite  con« 
uersationi '  dedenmt,  vt  ex  eo  tumor  animi  eius  cessaret  quod  nichil 

15  commune  cum  Sanctis  haberet  Et  sic  eum  per  totum  annum  pro> 
priis  orationibus  curauerunt.  •  Diebus  quoque  predicti  sancti  Cedd 
fratres  lindisfarnensis  ecclesie  ceterarumque  Anglie  partium  domes 
solummodo  constnixerunt  sine  quibus  conuersatio  ciuilis  esse  non 
poterat.     Nil  pecuniarum  absque  peconbus  habebant,  et  si  quid 

ao  pecunie  a  diuitibus  acclpiebant  mox  pauperibus  dabant.  Nam  neque 
ad  susceptionem  potentium  seculi  vel  i>ecunias  colligi  vel  domos 
preuideri  necesse  fuit,  qui  nunquam  ad  ecclesiam  nisi  orationis 
tantum  et  audiendi  verbi  dei  causa  veniebant.  Rex  enim  ipse,  cum 
oportunitas  exegisset,  cum  quinque  tantum  aut  sex  ministris  venie* 

25  bat,  et  expleta  in  ecclesia  oratione  discedebat  Quodsi  forte  eos 
ibi  refici  contingeret,  simplici  tantum  et  cotidiano  fratnim  dbo 
contenti,  nichil  vltra  querebant  Tota  enim  fuit  tunc  sollicitudo 
doctoribus  illis  deo  seruiendi,  non  seculo ;  tota  cura,  cordis  excolendi, 
non  ventris.    Vnde  in  magna  erat  veneratione  tempore  illo  religionis 

30  habitus,  ita  vt  vbicunque  clericus  aliquis  aut  monachus  adueniret, 
gaudenter  ab  omnibus  tanquam  dei  famulus  exciperetur;  etiam,  si 
in  itinere  pergens  inucniretur,  accurrebant,  et  flexa  ceruice  vel  manu 
signari,  vel  ore  illlus  se  benedici  gaudebant,  verbis  quoque  illorum 
exhortatoriis  diligenter  auditum  prebebant.    Sed  et  in  diebus  domini- 

35  cis  ad  ecclesiam  sine  ad  monasteria  certatim,  non  reficiendi  corporis, 
sed  audiendi  sermonis  dei  gratia  confluebant ;  et  si  quis  sacerdotimi 
in  vicum  forte  deueniret,  mox  congregati  in  vnum  vicini*  verbum 
vite  ab  illo  expetere  curabant.  Nam  neque  alia  ipsis  sacerdotibus 
aut  clericis  vicos  adeundi  quam   predicandi,  baptizandi,   infirmos 

40  visitandi  et,  vt  breuiter  dicam,  animas  curandi  causa  fuit  Qui  in 
tantum  erant  ab  omni  auaricie  peste  castigati,  vt  nemo  territoria  ac 
possessiones  ad  construenda  monasteria,  nisi  a  potestatibus  seculi 

>  E.  farreis.         »  E.  conuersatione.         »  Cf.  Beda  H.  E.  III.  a6.         *  Bed. 
vicani. 


De  ^ancto  CeUKU  185 

coactus,  acciperet.    Que  consuetude  per  omnia  aliquanto  post  hec 
tempore  in  ecclesiis  Nortliantiimbrorum  seruata  est    Hec  Beda. 

IF  De  sancto  Cedda  episcopo  et  confessore^ 

ANno  autem  dominice  incamationis  sexcentesimo  sexagesimo- 
quarto  subita  pestiiencie  lues,  depopulatis  australibus  Brit- 
annie  plagis,  Northanliimbronim  prouindam  corripiens,  magnam  5 
hominum  multitudinem  strauit.  Qua  domini  plaga  cum  Tuda, 
episcopus  lindisfamensis  et  Northanhimbrorum,  raptus  esset  de 
mundo,  Alfridus  filius  regis  Oswi  misit  Wilfridum  presbiterum  ad 
Agilbertum  parisiensem  episcopimi,  qui  eum  in  antistitem  conse* 
craret.  Quo  in  transmarinis  propter  ordinationem  suam  moram  10 
faciente,  rex  Oswi,  industriam  filii  imitatus,  misit  Canciam  virum 
sanctum,  modestum  moribus,  scripturarum  lectione  suffidenter  in- 
structum,  et  ea  que  agenda  in  scripturis  didicerat,  operibus  solerter 
exequentem,  qui  eboracensis  ecdesie  ordinaretur  ej^scopus.  Erat 
autem  sacerdos  vocabulo  Cedda,  frater  reuerendissimi*  Cedd*  anti-  15 
stitis^,  et  abbas  monasterii  quod  vocatur  Lestingeia.  Qui  Canciam 
veniens,  cum  archiepiscopum  Deusdedit  de  seculo  migrasse  cog^ 
nouisset;  a  Wina*  Occidentalium  Saxonum  episcopo,  qui  solus  in 
tota  Britannia  canonice  ordinatus  fiierat,  consecratur,  assumptis  in 
societatem  ordinationis  duobus  de  Britonum  gente  episcopus,  qui  ao 
dominicum  pasche  diem  secus  morem  canonicum  a  quartadedma 
vsque  ad  vicesimam  lunam  celebrabant  Consecratus  in  episcopum 
sanctus  Cedda,  maximam*  ecclesiastice  veritati  et  castitatt  curam 
impendere  cepit,  humilitati^,  continentie,  lectioni  operam  dare, 
opida,  rura,  casas,  vicos,  castella  euangelizandi  gratia  non  equitando,  25 
sed  apostolonim  more  pedibus  incedendo  peragrare.  Erat  enim 
de  disdpulis  Aidani  episcopi,  eisdemque  actibus  et  moribus, 
iuxta  exemplum  eius  ac  fratris  sui  Cedd^  suos  instituere  curauit 
auditores.  Missus  demum  a  Vitaliano  papa  Theodorus,  Tliarso 
Cilicie  *  natus,  cantuariensi  ecclesie  archiepiscopus ;  vniuersas  per-  30 
lustrans  ecclesias,  episcopos  locis  oportunis  ordinauit  et  que  minus 
perfecta  repperit,  vir  magne  scientie  et  drcumspectus  correxit.  In 
quibus  et  Ceddam  episcopum  cum  argueret  non  fuisse  rite  conse- 
cratum,  respondens  ipse  voce  humillima  dixit :  *  Si  me,  inquit,  nosti 

'  From  Beda  H.  £.  III.  28,  IV.  a,  3.  (CC  Act.  SS.  BolL  Mardi  I.  p.  146.) 
Collect  in  T.  : 

(Sis  pro  nobis),  sancte  Cedda,  rogmmus  ad  (dominum:  Vt  nos)  regat  et 
perducat  ad  cell  pa(]atiiun),  Vbi  tecum  et  cum  Sanctis  simus  imperpetuum. 
V.  Ora  pro  nobis. 

Deus  qui  sanctorum  tuorum  mentis  ecdesiam  toto  orbe  terrarum  diffusam 
decorasti,  presta  quesumus,  ut  intercessione  beatissimi  Cedde  episcopi  in  sorte 
iustorum  tua  opitulante  pietate  cenceamur,  per.     (Cf.  Brev.  Sar.) 

*  T.  reuerentissimi.  •  T.  Ceddi.  *  E.  antistis.  •  a/.  Wini.  •  al.  mox. 
^  £.  humilitate.        *  T.  Ceddi.        *  £.  Silide. 


1 86  ji^otia  HegenDa  angtte. 

episcopatum  non  rite  suscepisse,  libenter  ab  officio  discedo ;  quippe 
qui  me  nunquam  hoc  esse  dignum  arbitrabar,  sed  obedientie  causa 
hoc  onus  *  subire,  quamuis  indignus,  consensi.'  Ille  vero  humili- 
tatem  responsi  eius  audiens,  eum  non  dimittere  episcopatum  debere 
5  dixit,  sed  ordinationem  eius  catholica  ratione  consummari*.  Eo 
tempore  Wlferus  rex  Merciorum  a  Theodoro  sibi  episcopum  et 
suis  dari  petiit;  qui  eis  nouum  noluit  ordinare  episcopum,  sed 
postulauit  a  rege  Oswi  vt  illis  episcopus  Cedda  daretur,  qui  tunc 
in  monasterio  suo  Lestingeie  quietam  vitam  agebat,  Wlfrido  epi- 

lo  scopatum  eboracensem  admin istrante.  £t  quia  mos  erat  eidem 
reuerendissimo '  antistiti  opus  euangelii  magis  ambulando  quam 
equitando  perficere,  iussit  eum  Theodorus,  vbicunque  longius  iter 
instaret,  equitare,  multumque  studio  et  amore  pii  laboris  renitentem, 
ipse  eum  manu  sua  leuauit  in  equum :  quia  virum  sanctum  eum 

15  esse*  comperit,  atque  equo  vehi  quo  esset  necesse,  compulit.  Sus- 
ceptum  itaque  episcopatum  gentis  Merciorum  simul  et  Lindis- 
farorum ',  id  est  Lindeseie,  Cedda  iuxta  exempla  patnim  antiquo- 
rum  in  magna  vite  perfectione  administrare  curauit.  Cui  etiam  rex 
Wlferus  ad  construendum  monasterium  in  prouincia  Lindeseie  in 

ao  loco  nomine  *  Barwe  *  •  terram  quinquaginta  familiarum  donauit« 
Habuit  autem  sedem  apud  Lychefeld  "^f  vbi  sibi  mansionem  fecerat 
non  longe  ab  ecclesia  remotiorem,  in  qua  secretins  cum  septem 
vel  octo  sociis,  quotiens  a  labore  et  ministerio  verbi  vacabat,  orare 
ac  ^  legere  solebat.        Cum  autem  duobus  annis  et  dimidio  episco- 

3 5  patum  ilium  gloriosissime  rexisset,  superuenit  clades  diuinitus  missa, 
et  multis  de  ecclesia  eius  a  mundo  subtractis,  venit  hora  eius  vt 
transiret  ad  dominum.  Erat  autem  cum  eo  monachus  quidam 
nomine  Owinus,  pura  intentione  deo  seruiens,  qui  quondam  pri- 
mus ministrorum  et  princeps  domus  regine  Etheldrede  de  prouincia 

30  Orientalium  Anglorum  venerat.  Qui  crescente  deuotionis  feniore, 
adeo  se  rebus  mundi  exuit,  vt  relictis  omnibus  que  habebat,  simplici 
tantum  habitu  indutus,  securim  atque  asciam  in  manu  ferens  ad 
monasterium  Lestingeie  venit';  et  non  ad  ocium,  sed  ad  laborem 
se  monasterium  intrare,  facto  monstrauit.    Nam  quo  minus  medita- 

35  tioni  ^^  scripturarum  sufficiebat,  eo  amplius  operi  manuum  studium 
impendebat.  Is  enim,  episcopo  solo  in  oratorio  orationi  vacante, 
audiuit  repente  vocem  suauissimam  cantantium  atque  letantium  de 
celo  ad  terras  descendere,  donee  ad  tectum  oratorii  in  quo  erat 
episcopus,  perueniret :  quod  ingressa,  totum  impleuit  atque  in  giro 

40  circumdedit.  Transacto  autem  quasi  dimidio  hore  spacio,  idem  leticie 
canticum,  qua  venerat  via,  cum  ineffabili  dulcedine  ad  celos  reuerti- 

*  a/,  iussus  hoc  s.  '  al.  consummavit.  '  T.  reuerentissimo.  *  so  T. ; 
E.  esse  eum.  '  E.  lindefarorum ;  T.  lindifarorum.  •  a/.  *  Ad  Barue,'  L  e. 
*  Ad  nemus/  ^  T.  lichefeld.  «  E.  et ;  T.  ac.  »  Bed.  veniret,  »•  T.  E. 
meditatione. 


De  ^ancto  C^diku  187 

tur.  Aperuit  autem  episcopus  fenestram  oratorii,  et  sonitum  manui 
ut  sepius  consueuerat,  faciens,  si  quis  foris  esset  ad  se  intrare  pre-* 
cepit  Ingresso  autem  Owino^  et  fratribus  accitis  septem,  ad- 
monuit  eos  vt  virtutem  dilectionis  et  pacis  adinuicem  et  ad  omnes 
fideles  seruarent,  instituta  discipline  regularis  que  ab  ipso  dididssent  | 
et  in  ipso  vidissent  et  in  patrum  factis  et  dictis  inuenissent,  indefessa 
instantia  sequerentur.  Deinde  subiunxit,  instare  diem  obitus  sui; 
'Hospes,  inquit,  ille  amabilis  qui  fratres  nostros  visitare  solebat, 
ad  me  quoque  hodie  venire  meque  de  hoc  seculo  euocare  dignatus 
est.  Dicite  ergo  fratribus  vt  et  meom  exitum  domino  precibus  10 
commendent,  [et]'  suum  quoque  exitum,  cuius  hora  incerta  est, 
vigiliis,  orationibus  ac  bonis  operibus  preuenire  meminerint'  Frater 
autem  qui  visionem  viderat,  solus  adueniens  prostrauit  se  in  terram, 
dicens :  '  Obsecro,  inquit,  pater,  quod  erat  canticum  veniendum  de 
celis  super  oratorium  tuum,  quod  audiui,  et  iterum  redeuntium  ad  15 
celos  ? '  <  Si  vocem,  ait  episcopus,  carminis  audisti  et  celestes  super- 
uenire  cetus  cognouisti,  precipio  tibi  in  nomine  dominl  ne  hoc  cui- 
quam  ante  meum  obitum  reuelare  presumas.  Reuera  enim  angeli 
domini  [me]  '^  ad  celestia,  que  semper  amabam  ac  desiderabam,  premia 
vocare  venenint,  et  post  dies  septem  se  redituros  ac  me  secum  ao 
adducturos  esse  promiserunt'  Et  factum  est  ita.  Nam  languore 
corporis  tactus,  sepdmo,  vt  dixerat,  die  migrauit  ad  dominum,  sexto 
nonas  martii.  Inter  plura  namque  continentie,  humilitatis,  doctrine, 
orationum,  voluntarie  paupertatis,  et  ceterarum  virtutum  merita,  in 
tantum  erat  timori  domini  subditus  et  nouissimorum  suorum  in  25 
omnibus  operibus  suis  memor,  vt  si  forte  legente  eo  vel  aliud  quid 
agente,  flatus  venti  maior  assurgeret,  continuo  misericordlam  domini 
inuocaret  et  earn  generi  humano  propiciari  rogaret :  Si  autem 
violentior  aura  insisteret,  iam  clauso  codlce  procideret  in  fadem 
atque  obnixius  orationi  incumberet :  Si  vero  procella  fortior  aut  30 
nimbus  perurgeret  vel  tonitrua  terras  et  aera  terrerent,  tunc  veniens 
ad  ecclesiam  orationibus  et  psalmis,  donee  serenitas  aeris  rediret, 
fixa  mente  vacaret.  Interrogatus  cur  hoc  faceret,  respondit :  '  Non 
legisds  quia  'Sntonuit  de  celo  dominus,  et  altissimus  dedit  vocem 
suam ;  misit  sagittas  suas  et  dissipauit  eos,  fulgura  muldplicauit  et  35 
conturbauit  eos  ? '  'V  Mouet  enim  aera  dominus,  ventos  excitat,  iacula- 
tur  fulgura,  de  celo  intonat,  vt  terrigenas  ad  dmendum  se  suscitet,  vt 
corda  eorum  in  memoriam  futuri  iudicii  reuocet,  vt  superbiam  eonim 
dissipet  et  conturbet  audaciam,  reducto  ad  mentem  tremendo  illo 
tempore  quando  ipse,  celis  ac  terris  ardendbus,  venturus  est  in  40 
nubibus  in  potestate  magna  et  maiestate  ad  iudicandos  viuos  et 
mortuos.  Oportet  igitur  nos  admonitioni  eius  celesti  debito  cum 
timore  et  amore  respondere ;  vt  quotiens  acre  commoto,  manum  ad 

*  £.  Oswino.  '  om.  '  Ps.  xviii  13,  r4« 


1 88  iQotia  Hegenna  angUe* 

feriendum  quasi  minatur^  nee  adhuc  tamen  percutit,  mox  imploremus 
eius  misericordiam  et  discussis  penetralibus  cordis  nostri,  atque  ex- 
purgatis  vitiorum  sordibus,  soUiciti  ne  vnquam  percuti  mereamur 
agamus.'        Venerabilis  enim  pater  Egbertus  monachus  vir  sanc- 

5  tissimus,  de  eulus  eonuersatione  sancta  et  virtutibus  inferius  mentio 
fiet,  vidit  animam  Cedd*  fratris  ipsius  cum  agmine  angelorum  de 
celo  descendentium  et  assumpta  secum  anima  sancti  Cedde  episcopi 
ad  celestia  regna  redire.  Ad  indicium  autem  virtutis  eius  ad 
tumbam  suam  crebra  sanitatum  miracula  operari  solent.    Freneticus 

10  enim  quidam,  dum  per  cuncta  errando  discurreret,  vesi>ere,  nesdenti-* 
bus  siue  non  curantibus  loci  custodibus,  illuc  venit :  et  tota  nocte  ibi 
quiescens,  sanato  mane  sensu  cunctis  mirantibus  egressus  est.  Aqua 
quoque  in  qua  puluis  sepulchri  eius  fuerit  admixtus,  potata,  multis 
infirmitatibus  ablata  molestia  sospitatem  conferre  solet 


If  De  sancto  Claro  presbiterg  et  martyre. 

15  'T^Empore  gloriosi  regis  Anglorum  Edmundi  fuit  in  ciuitate  que 

A      Orchestria  vocabatur  vir  quidam  ex  genere  consulum  ortus, 

nomine  Edwardus,  qui  moribus  pollens,  virtutibus  reuerendus  mul- 

tisque  bonis  operibus  effulgens,  cum  vxore  sua  deo  deuota  deum 

iugiter  exorabat  quatinus  vnum  eis  filium,  sue  voluntati  per  omnia 

20  obedientem,  donaret.  Quorum  vota  ex  alto  deus  prospiciens,  fillum 
moribus  preditum  et  nomine  Clarum  eis  prebuit  Quern,  litteris  in- 
structum,  iugo  matrimoniali  coniungere  disponebant  Quod  beatus 
Clams  quasi  crimen  respuens,  solique  deo  verbis  et  operibus  vacans, 
parentes  et  patriam  diuino  fretus  auxilio  dereliquit,  et  transito  mari 

25  in  Neustria,  id  est  Normannia,  apud  Cesaris  Burgum '  applicuit.  Sed 
antequam  heremum  intraret,  quendam  heremitam  per  medium  corpus 
grauiter  vulneratum  repperit:  quem  misericordia  motus  oratione 
premissa  pristine  sanitati  restituit.  Et  laudem  seculi  vitare  cupiens, 
ad  monasterium  in  quo  sanctus  Odobertus  degebat  adiit,  et  heremita 

30  sanatus  ceteris  fratribus  heremitis  omnia  que  sibi  contigerant  enar* 
rauit  Qui  omnes  heremum  exeuntes  et  ad  beatimi  Clarum  venienteSi 
absque  omni  indicio  vultus  serenitate  et  alacritate  eum  cognoscentes, 
genibus  eius  prouoluti  dixerunt :  *  O  amabilis  dei  amice,  te  rogamus 
obnixe  vt  aliquid  consilii  nobis  aperias  quo  ludibria^  huius  seculi 

35  deuitare,  et  post  mortem  animas  Christo  reddere  valeamus.*  Et 
ille:  *Audite,  fratres,  verba  Christi  dicentis  "Qui  vult  post  me 
venire,  abneget  semetipsum  et  tollat  crucem  suam  et  sequatur  me. 
Diliges  dominum  deum  tuum  ex  toto  corde  tuo  et  ex  tota  anima  tua, 
et  proximum  tuum  sicut  teipsum.    In  his  quippe  duobus  mandatis 

40  vniuersa  lex  pendet  et  prophete."    Deum  vero  diligere  ex  toto  corde 

*  Bed.  minitans  erexit         *  T.  Ceddi.         •  =Cherbour:g.        *  £.  ludubria. 


IDc  %iancto  Clato.  189 

et  ex  tota  anima,  est  mentem  a  terrenis  rebus  subtrahere  et  soli  deo 
seruire  suamque  totam  intentionem  in  ipso  assidue  ponere.'  Et 
heremitas  bonis  operibus  et  virtutibus  confirmans,  ad  propria  re- 
misit.  Non  multo  post,  cum  beatus  Clarus  iuxta  quendam  fluuium 
solitarie  habitaret,  quendam  demoniacum  ad  se  adductum  sua  prece  5 
sanauit ;  et  variis  oppressi  infirmitatibus  ad  eum  venientes  et  vesti- 
mentum  eius  tangentes,  liberati  sunt ;  et  vnicum  paupercule  filium 
resuscitauit.  Diabolus  autem  amicos  dei  fallere  cupiens,  mulieris 
cuiusdam  mentem  amore  ipsius  vehementer  accendit.  Que  cum 
diues  et  nobilis  esset,  multa  beato  Claro  promittebat,  si  voluntati  eius  10 
adquiesceret  Sed  vir  dei  terrena  despiciens,  multas  Gallie  partes 
circuiens,  iuxta  Epta  fluuium  in  page  Wlcassino  ^  in  quodam  nemore 
fugiendo  peruenit,  monasterium  construxit,  et  solis  herbarum  radi- 
cibus  viuens,  a  diuino  seruitio  non  cessabat  Mulier  interea  predicts 
duobus  seruis  suis  iussit  vt  beatum  Clarum  quererent,  et  inuentum  15 
morti  traderent.  Qui  post  multa  itinera  eum  fodientem  in  orto  respi- 
ciunt;  a  quo  si  virum  quendam  nomine  Clarum  agnosceret,  in- 
quirunt.  Quem  cum  ille  se  nescire  diceret,  sed  illis  abeuntibus 
mendacium  se  dixisse  peniteret,  aduocauit  eos  et  dixit :  *  Ego  sum.' 
Tunc  illi  veritatem  ex  ore  eius  cognoscentes,  mandatum  sue  domine  20 
perfecerunt  et  eum  ibidem,  quarto  die  nouembris,  decollarunt  Qui 
caput  proprium  in  manibus  suis  accipiens,  a  loco  in  quo  decollatus 
fuerat  vsque  ad  suum  cenobium  deportauit,  vbi  cum  honore  sepeliri 
meruit.  Vbi  per  merita  eius  multi  infirmitatibus  oppressi  sanitatis 
beneficium  consecuti  sunt.  25 

[MS,  Tib.  adds :  Narratio\ 

Senex  quidam  per  simplicitatem  dixit :  *  Melchisedech,  ipse  est  filius 
dei.*  Hoc  autem  indicatum  est  Cirillo  archiepiscopo  alexandrino  de 
eo,  et  misit  ad  eum.  Cui  dixit :  *  Abba,  rogo  te  quia  in  cogitacione  mea 
est  quod  Melchisedech  ipse  sit  filius  dei ;  et  rur(sus)  alia  cogitacio 
mca  dicit  quia  non  sit,  set  (homo)  sit  et  summus  sacerdos  ftierit  dei.  30 
Quoniam  (ergo)  hesito  de  hoc,  iccirco  misi  ad  te  ut  (deprece)ris  deum 
quatinus  reuelare  tibi  dignetur  (de  hoc)  quid '  ueritas  habeat.*  Senex 
ait :  *  Dafmichi  per  tres)  dies  inducias  et  ego  deprecor  deum  de  (hac)  re 
et  renuncio  tibi  quod  michi  ftierit  re(uela)re  dignatus.'  Cum  autem 
per  tres  dies  o(rasset),  rediit  ad  episcopum  dicens  :  *  Homo  est  M(elchi)-  35 
sedech.'  Respondit  episcopus :  *Quomodo  consta(t  apud  te,)  abba.?* 
Et  ille  :  *  Deus  michi  ostendit  om(nes  pa)triarchas  ita  ut  singuli  eorum 
cor(am  me  tran)sirent  ab  Adam  usque  ad  Melchi(sedech),  et  angelus 
assistens  michi  dixit :  "  Ecce  (iste  est)  Melchisedech."  Et  ideo, 
archiepiscope,  ce(rtus  es)to  quia  sic  est*  Et  predicabat  senex  ill(e  4° 
quia  homo)  est  Melchisedech.  Et  sanctus  episcopus  mag(nifice) 
gauisus  est.] 

*  E.  wlcasino.        •  From  Vit.  Patr.  p.  98a  •  T.  quod. 


190  iQotia  HeffenDa  anglie« 

II  De  sancto  Clitauco  rege  et  martyre^ 

REx  autem  Clitaucus',  cum  esset  in  regno  suo  in  Sout[h]wallia' 
tenens  pacem  et  iusticie  rigorem  *,  factus  est  martyr  virtute  et 
mentis,  et  corona  celestis  glorie  cum  palma  camalis  casdmonie 
decoratus.    Virgo  enim  quedam,  potentis  cuiusdam  filia,  adamauit 

5  ilium,  dicens  requirentibus  se  nulli  nupturam  nisi  Clitauco  inclito  et 
ab  omnibus  dilecto.    Audito  vero  puelle  responso,  quidam  de  soda- 
libus  regis  maligno  spiritu  inflatus  et  ardore  libidinis  accensus,  funda-  * 
mentum  accipiens  a  fece  temeritatis  et  liuore  luxurie,  quadam  die  in 
venatu  regem  Clitaucum  innocentem,  iuxta  fluuium  quendam  vena- 

10  torum  cateruam  expectantem  et  verba  sacri  eloquii  et  orationis  cum 
summa  deuotione  proferentem,  gladio  nequiter  iugulauit.  Quo 
mortuo,  familiares  sui  et  nobiles  propinqui,  iunctis  bobus  corpus 
auferentes,  vadum  fluuii  iuxta  quem  occisus  fuerat  transire  tempta- 
bant.    Sed  cum  iuga  boum  disrumpi  et  boues  stare  cepissent,  de  loco 

15  illo  pre  nimia  corporis  grauitate  se  mouere  non  poterant.  Cumque 
multis  modis  corpus  sanctum  de  loco  transferre  niterentur  et  nichil 
omnino  proficerent,  in  loco  sibi  diuinitus  preparato  martyris  corpus 
dimiserunt.  Visa  est  autem  columpna  ignis  in  sequenti  nocte  post 
sepulturam  eius  de  tumulo  ad  celum  mirabiliter  eleuata,  vbi  in  honore 

ao  sancti  Clitauci  ecclesia  constructa  est.  Potens  quidam  die  domi- 
nico  cum  vxore  sua  ad  audiendum  dei  seruitium  in  ecclesia  sancti 
Clitauci  veniens,  super  ripam  fluminis,  non  longe  ab  ecclesia  positam, 
cum  vxore  sua  concubuit,  et  peccato  commisso,  ab  ilia  separari  non 
potuit,  immo  iunctus  vxori  inseparabilis  remansit.    £t  exclamans 

35  sodalibus  voce  magna  dixit :  *  Ite  ad  sepulchrum  martyris  Clitauci, 
et  pratum  istud,  a  me  vi  et  iniuste  ablatum,  sibi  restitui  promittite,  et 
pro  me  suppliciter  queso  intercedite.*  Quo  facto,  ab  horribili  ligamine 
statim  liberatus  est.  Viri  duo  inter  se  multo  tempore  irati  et  infesti 
dixerunt  intra  se :   *  Concordemur  et  tendamus  ad  ecclesiam  sancti 

50  Clitauci,  et  simul  iuremus  super  altare  illius,  vt  oblito  inuidie  liuore 
et  iuncto  federe,  [semper  amodo  simus  fideles  amici  et  in  dilecdone 
fratres.*  Et  confirmato  federe,]  ^  vnus  in  reditu,  rupta  pace  et  violata 
fide,  occidit  alterum  fraude.  Et  facto  homicidio,  seipsum  sua  lancea 
propria  statim  perforauit,  et  sic  miserabiliter  vitam  finiuit 

[MS.  Tib.  adds :  Narraiio*, 

35  Temptauit  autem  demon  fratrem  quendam  pulchritudine  cuius- 
dem  mulieris,  et  affligebat  eum  ualde.  Et  cum  a  quodam  audisset 
eam  mortuam,  nocte  ascendit  ad  locum  ubi  sepulta  fuit,  locum  fodit 
et  extersit  de  cruore  putredinis  cadaueris  in  uestimento  suo.    £t 

1  Ed.  in  Act.  SS.  Boll.  Aug.  III.  p.  733.  Abridged  from  the  Vita  in  MS.  Vesp, 
A  xiv.  ^  E.  clitancus.  Vit  adds :  filius  Clitgum.  *  E.  soutwallia.  *  E.  regorem. 
*  om.  in  E.  and  Tanner.         •  Cf.  Vit.  Patrum,  p.  744 ;  Vine.  Bell.  XV.  97. 


De  %iancto  CoUttQo.  191 

reuersus  ad  cellam  cum  nimis  feteret,  improperans  cogitacioni  sue 
dixit:  *Ecce  desiderium  quod  querebas;  habe  illud,  saciare  ex  eo;' 
et  sic  cas(tigabat  se  in  illo  fetore,  usquequo  cessaret  ab  eo  sordidis- 
sima  impugnacio.] 


H  De  sancto  Colfrido  abbate  et  confessore*. 

VEnerabilis  Benedict!  cognomine  Biscop  virtute  et  industria  ac  5 
religione  rex  Egfridus  non  modicum  delectatus,  terram  quam 
ad  construendum  monasterium  ei  donauerat,  quadraginta  familiarum 
possessione  augmentare  curabat ;   ubi  missis  monachis  decem  et 
octo,  et  abbate  Colfrido  ibidem  constituto,  anno  domini  sexcentesimo 
septuagesimotertio  monasterium  beati  Pauli  apostoli  construxit,  in  10 
loco  qui  vocatur  Girwin  super  ripam  Tyne  fluminis  ad  austnim — 
modo  vero  larwe  appellatur  et  a  paucis  monachis  cenobii  dunel- 
mensis  inhabitatur.     Constructum  erat  illud   monasterium    quarto 
anno  a  fundatione  monasterii  sancti  Petri  super  ripam  Were  fluminis, 
ea  dumtaxat  ratione  vt  vna  vtriusque  loci  pax  et  concordia,  eadem  15 
perpetua  familiaritas  conseruaretur  inter  ilia  loca,  et  gratia ;  vnoque 
sub  abbate  vtriusque  cenobii  fratres  quandoque  deo  militabant,  vt 
sicut  corpus  a  capite  per  quod  spirat  non  potest  auelli,  caput  corporis 
sine  quo  non  viuit  nequit  obliuisci,  ita  nullus  hec  monasteria  primo- 
rum  apostolorum  fraterna  charitate    coniuncta  aliquo   ab  inuicem  30 
temptaret  disturbare  conatu.    Seruiebant  autem  deo  fratres  in  illis 
cenobiis  Petri  et  Pauli,  secundum  Bedam,  fratres  sexcenti ;  et  inter 
se  quinque  miliaribus  distabant        Colfridus  autem  industrius  per 
omnia  vir,  acutus  ingenio,  actu  impiger,  maturus  animo,  religionis 
zelo  fcruens ;   iubente  pariter  et  iuuante  Benedicto  abbate  prefato,  25 
cenobium  beati  Pauli  apostoli  rexit ;  ac  deinde  vtrique  monasterio, 
vol,  sicut  rectius  dicere  possumus,  in  duobus  locis  posito  vni  mona- 
sterio  beatorum   apostolorum    Petri   et   Pauli,  viginti    octo   annos' 
solerti   rcgimine   prcfuit,   cunctaque'  que  suus  predecessor  Bene- 
dictus    egregia   virtutum    opera  cepit,  ipse    non    segnius   perficere  30 
curauit.     Missis  Romam  monachis  tempore  Sergii  pape,  priuilegium* 
ab  eo  pro  tuitione   sui   monasterii   instar  illius  quod  Agatho  papa 
Benedicto   dederat,   accepit.     At  vbi   post  multam  regularis  obser- 
uantie  disciplinam,  post  incomparabilem  orandi  psallendique  soler- 
tiam  qua  ipse   quotidianus   exerceri  non  desiit,  post  mirabilem   et  35 
coercendi  improbos  feruorem  et  modestiam  consolandi  infirmos,  post 
insolitam  esce  potusque  parcitatem  et  habitus  vilitatem,  .  . .  ordinato 
loco  sui  alio  abbate,  Romam  proficisci  iam  decrepitus  deliberauit. 
Elcctus  itaquc  Wetbertus  in  abbatem,  commendatoriam  epistolam 

*  T.  has  the  false  title  De  Benedicto  abbate  et  monacho.  The  life  is  ex- 
tracted from  Bcda  Vita  S.  Abbatum  Wermuth.  et  Girwen.  *  E.  annis. 
^  T.  om.  que.         *  E.  priuiligium. 


192  iQotia  iLegenua  angtte^ 

pape  deferendam  per  Colfridum  transmisit ;  cuius  tenor  talis  erat : 

*  Domino  in  domino  dominonim  dilectissimo  terque  beatissimo  pape 
Gregorio,  Wetbertus  humilis  seruus  vester,  abbas  cenobii  [beatorum]  * 
apostolorum  Petri  et  Pauli,  perpetuam  in  domino  salutem.    Gratias 

5  agere  non  cesso  dispensationi  supemi  examinis,  vna  cum  fratribus 
qui  mecum  in  his  locis  ad  inueniendam  requiem  animabus  suis 
suauissimum  Christi  iugum  portare  desiderant,  quod  te  nostris  tem- 
poribus  tam  glorificum  electionis  vas  regimini  totius  ecclesie  preficere* 
dignatus  est,  quatinus  per  hoc  quo  ipse  impleris  lumen  veritatis  et 

ID  fidei,  etiam  minores  quosque  affatim  iubare  sue  pietatis  aspergeret. 
Commendamus  autem  tue  sancte  benignitati,  dilectissime  in  Christo 
pater  et  domine,  venerabiles  '  patris  nostri  dilectissimi  canos,  Colfridi 
videlicet  abbatis,  ac  nutritoris  tutorisque  nostre  spiritualis  in  mo- 
nastica  quiete  libertatis  et  pacis.    £t  primum  quidem  gratias  agimus 

15  sancte  et  indiuidue  trinitati  quod  ipse,  etsi  non  sine  maximo  nostro 
dolore,  gemitu,  luctu  ac  prosecutione  lachrymarum  a  nobis  abiit,  ad 
sue  tamen  diu  desiderate  quietis  gaudia  sancta  peruenit,  dum  ea  que 
iuuenem  se  adisse,  vidisse  atque  adorasse,  semper  recordans  exul- 
tabat,  etiam  senio  defessus  beatorum  apostolorum  deuotus  linuna 

ao  repetiit.  £t  post  longos  amplius  quadraginta  annorum  labores 
curasque  continuas  quibus  monasteriis  regendis  incomparabili  vir- 
tutis  amore  prefuit,  quasi  nuper  ad  conuersationem  vite  c^lestis 
accitus,  vltima  confectus  etate  et  prope  iam  moriturus,  rursus  incipit 
peregrinari  pro  Christo,  quo  liberius  prisca  sollidtudinum  secularium 

2$  spineta,  camino  spirituali  feruens  compunctionis  ignis  absumat. 
Deinde  etiam  patemitati  vestre  supplicamus  vt,  quod  nos*  facere 
non  meruimus,  vos  erga  ilium  vltime  pietatis  seduli  munus  expleatis ; 
pro  certo  scientes  quia,  etsi  vos  corpus  habetis  ipsius,  et  nos  tamen 
et  vos  deo  deuotum  eius  spiritum,  sine  in  corpore  manentem  seu 

30  cameis  vinculis  absolutum,  magnum  pro  nostris  excessibus  apud 
supemam  pietatem  intercessorem  habemus  et  patronum  etc'  Col* 
fridus  autem  in  itinere  versus  Romam,  apud  Lingonas  in  ecclesia 
beatorum  Geminorum  martyrum  honorifice  sepultus  est.  Erat  autem, 
quando  obiit,  annorum  septuagintaquatuor,  abbatis  officium  ministrans 

35  annis  trigintaquinque.  Cui  ne  *  prisci  morem  rigoris  vel  etatis  vel 
infirmitatis  vel  itineris  vnquam  minueret  occasio,  ex  die  quo  de 
monasterio  suo  profectus  abiit  vsque  ad  diem  quo  defunctus  est, 
exceptis  canonicis  horis,  quotidie  bis  psalterium  ex  ordine  decan- 
tauit ;  etiam  cum  ad  hoc  per  infirmitatem  deueniret  vt  equitare  non 

40  valens  feretro  caballario  veheretur,  quotidie  missa  cantata  salutaris 
hostie  deo  munus  ofTerret,  excepto  vno  quo  occeanum  nauigabat,  et 
tribus  ante  exitum  suum  diebus.  Obiit  autem  septimo  kal.  octobris, 
anno  domini  septingentesimo  sextodecimo.       *  Illis  diebus  Naitanus, 

^  so  T. ;  om.  in  £.        '  £.  proficere.         '  £.  veneiabilis.        *  E.  nos  quod. 

*  T.  E.  ncc.        •  Ex  Beda  Hist.  cccL  V.  ai. 


1 


De  ^ancto  CoUtiDo.  193 

rex  Pictonim,  Colfrido  abbati  nuncios  misit,  in  regulis  paschalis  ob- 
seniantie  et  de  modo  tonsure  dericorum  edoceri  per  litteras  postu- 
lans ;  sed  et  architectos  sibi  mitti  petiit.  Cui  idem  abbas  architectos 
misit  qui  iuxta  morem  Romanorum  ecclesiam  de  lapide  fabricare 
possent ;  simul  et  litteras,  taiia  continentes :  '  Domino  excellentis-  5 
simo  et  gloriosissimo  regi  Naitano,  Colfridus  abbas,  in  domino  salutem. 
Catholicam  sancti  pasche  obseniantiam,  quam  a  nobis,  rex  deo 
deuote,  religioso  studio  quesisti,  iuxta  quod  ab  apostolica  sede  didi- 
cimus,  tuo  desiderio  libentissime  satisfacere^  satagimus.  Scimus 
namque  celitus  ecclesie  sancte  donatum,  quotiens  ipsi  renim  domini  lo 
discende,  docende,  custodiende  veritati  operam  impendunt.  Nam  et 
vere  omnino  dixit  quidam  secularium  scriptorum,  quia  felicissimo 
mundus  statu  ageretur,  si  vel  reges  philosopharentur,  vel  regnarent 
philosophi.  Quod  si  de  philosophia  huius  mundi  vere  intelligere,  de 
statu  huius  mundi  merito  diligere  potuit  homo  huius  mundi ;  quanto-  15 
magis  ciuibus  patrie  celestis  in  hoc  mundo  peregrinantibus  optandum 
est  et  totis  viribus  animi  supplicandum,  vt,  quo  plus  in  mundo  quique 
valent,  eo  amplius  eius  qui  super  omnia  est  iudids  mandatis  auscul- 
tare  contendant,  atque  ad  hec  obseruanda  secum  eos  quoque  qui  sibi 
commissi  sunt,  et '  exemplis  simul  et  auctoritate  instituant  Tres  sunt  ao 
ergo  regule  sacris  indite  litteris,  quibus  pasche  celebrandi  tempus 
nobis  prefinitum,  nulla  prorsus  humana  licet  auctoritate  mutari; 
e  quibus  due  in  lege  Moysi  diuinitus  statute,  tertia  in  euangelio  *  per 
eifectum  dominice  passionis  et  resurrectionis  adiuncta  est  Precepit 
enim  lex  vt  pascha  primo  mense  anni,  et  tertia  eiusdem  mensis  25 
septimana,  id  est  a  quintadecima  die  vsque  ad  vicesimam  primam, 
fieri  deberet ;  additum  est  per  institutionem  apostolicam  ex  euan- 
gelio, vt  in  ipsa  tertia  septimana  diem  dominicam  expectare  atque  in 
ea  temporis  paschalis  initiuni  tenere  debeamus.  Quam  videlicet 
regulam  triformem  quisquis  rite  custodierit,  nunquam  in  annotatione  30 
festi  paschalis  errabit.  Verum  si  de  his  singulis  enucleatius  ac  latius 
audire  desideras ;  scriptum  est  in  Exodo,  vbi  liberandus  de  Egypto 
populus  Israel  primum  pascha  facere  iubetur,quia  dixerit  dominus  ad 
Moysen  et  Aaron :  "  Mensis  iste  vobis  principium  mensium  primus 
erit  in  mensibus  anni.  Loquimini  ad  vniuersum  cetum  filiorum  35 
Israel  et  dicite  eis:  Decima  die  mensis  huius  tollat  vnusquisque 
agnum  per  iamilias  et  domos  suas."  Et  paulopost :  "  Et  seruabitis 
eum  vsque  ad  quartamdecimam  diem  mensis  huius,  immolabitque 
eum  vniucrsa  multitudo  filiorum  Israel*  ad  vesperam/*  Quibus 
verbis  manifeste  constat  quod  ita  in  obseruatione  paschali  mentio'  fit  40 
diei  quartedecime,  vt*  non  tamen  in  ipsa  die  quartadecima  pascha 
fieri  precipiatur ;  sed  adueniente  tandem  vespera  diei  quartedecime, 
id  est  quintadecima  luna,  que  initium  tertie  septimane  faciat,  in  cell 

'  Bed  patefacere.         *  al.  om.         '  £.  eitagelio.        *  om.  in  T.        *  T.  £. 

mensis.  •  T.  E.  et 

O 


194  Botia  HegenDa  anglte* 

faciem  prodeunte,  agnus  immolari  iubeatur ' ;  et  quod  ipsa  sit  nox 
quintedecime  lune,  in  qua  percussis  Egypciis,  Israel  est  a  longa  serui- 
tute  redemptus.  "  Septem,  inquit,  diebus  azima  '  comedetis.*'  Quibus 
item  verbis  tota  tertia  septimana  eiusdem  primi  mensis  decemitur 
5  solempnis  esse  debere.  Sed  ne  putaremus  easdem  septem  dies  a 
quartadecima  vsque  ad  vicesimam  esse  computandas,  continuo 
sublecit :  "  In  die  primo  non  erit  fermentum  in  domibus  vestris ; 
quicunque  comederit  fermentum,  i>eribit  anima  ilia  de  Israel,  a 
primo  die  vsque  ad  diem  septimum,"  et  cetera,  vsque  dum  ait :  "  In 

10  eadem  ipsa  die  educam  exercitum  vestrum  de  terra  Egypti."  Pri- 
mum  diem  ergo  azimorum  appellat  eum  in  quo  exercitum  eorum 
esset  educturus  de  Egypto.  Constat  autem  quia  non  quartadedma 
die,  in  cuius  vespera  agnus  est  immolatus,  et  que  proprie  pascha  siue 
phase'  didtur;  sed  quintadecima  sunt  educti  de  Egypto,  sicut  in 

15  libro  Numerorum  apertissime  scribitur  "Profecti  igitur  de  Ramesse 
quintadecima  die  mensis  primi,  altera  die  phase  '  filii  Israel  in  manu 
excelsa."  Septem  ergo  dies  azimorum,  in  quarum  prima  eductus  est 
populus  dei  de  Egypto,  ab  inicio,  vt  diximus,  tertie  septimane,  hoc 
est,  quintadedma  die  mensis  primi,  vsque  ad  vicesimam  primam 

20  eiusdem  mensis  diem  completam  computari  oportet.  Porro  dies 
quartadecima  extra  hunc  numerum  separatim  sub  pasche  titulo  pre- 
notatur,  sicut  Exodi  sequentia  patenter  edocent,  vbi  dictum  est: 
"  Primo  mense,  quartadecima  die  mensis,  comedite  azima  vsque  ad 
diem  vicesimam  primam  eiusdem  mensis  ad  vesperum.    Septem 

25  diebus  fermentatum  non  inuenietur  in  domibus  vestris."  Quis  non 
videat,  a  quartadecima  vsque  ad  vicesimam  primam,  non  septem 
solummodo,  sed  octo  potius  esse  dies,  si  et  ipsa  quartadecima  annu- 
meretur  ?  Sin  autem,  vt  diligentius  explorata  scripture  Veritas  docet, 
a  vespera  diei  quartedecime  vsque  ad  vesperam  vicesime  prime  com- 

30  putauerimus,  videbimus  profecto  quod  ita  dies  quartadecima  vesperam 
suam  in  festi  paschalis  initium  prorogat*,  vt  non  amplius  tota  sacra 
solempnitas  quam  septem  tantummodo  noctes  cum  totidem  diebus 
comprehendat.  Veraciter  ergo  agitur  ebdomada^  que  a  vespera  quarte- 
decime diei  incipit  et  in  vespera  vicesime  prime  completur.  Post- 
35  quam  vero  pascha  nostrum  immolatus  est  Christus  •,  diemque  nobis 
dominicam,  que  apud  antiques  vna  vel  prima  sabbati,  siue  sabbatorum 
vocatur,  gaudio  resurrectionis  sue  fecit  esse  solempnem ;  ita  hanc  apo- 
stolica  traditio  festis  paschalibus  inseruit  vt  nichil  omnino '  de  tempore 
pasche  legalis  preocupandum,  nichil  minuendum  esse  decemeret; 

40  quin  potius  statuit  vt  expectaretur  iuxta  preceptum  legis  idem 
primus  anni  mensis,  expectaretur  quartadecima  dies  illius,  expecta- 
retur vespera  eiusdem.  Et  cum  hec  dies  in  sabbatum  forte  indderet, 
toUeret  vnusquisque  agnum  per  familias  et  domos  suas,  et  immolaret 

*  E.  iubebatur.         *  T.  azimam.         '  E.  pasche.         *  T.  prerogat.         •  E. 
ebdomoda.        *  £.  christis.        '  a/,  omnimodis. 


De  ^ancto  ColftaKi*  195 

eum  ad  vesperam,  id  est,  prepararent  omnes  ecclesie  per  orbem,  que 
vnum  catholicum  ^  faciunt,  panem  et  vinum  in  misterium  camis  et 
sanguinis  agni  immaculati,  qui  abstulit  peccata  mundi ;  et  precedente 
congrua  lectionum  et  orationum  solempnitate,  offerrent  hec  domino 
in  spem  future  sue  redemptionis.  Ipsa  est  enim  eadem  noz  in  qua  5 
de  Egypto  per  sanguinem  agni  israelitica  plebs  erepta  est ;  ipsa  in 
qua  per  resurrectionem  Christi  liberatus  est  a  morte  etema  populus 
omnis  dei.  Mane  autem  illucescente  *  die  dominica,  primam  paschalis 
f^sti  diem  celebrarent.  Ipsa  est  enim  dies  in  qua  resurrectionis  sue 
gloriam  dominus  multiphario  pie  reuelationis  gaudio  disdpulis  pate*  xo 
fecit ;  ipsa  prima  dies  azimorum  de  qua  multum  distincte  in  Leuitico 
scriptum  est  Si  ergo  fieri  posset  vt  semper  in  diem  quintum- 
decimum  primi  mensis,  id  est,  in  lunam  quintamdedmam,  dominica 
dies  incurreret,  vno  semper  eodemque  tempore  cum  antiquo  dei 
populo,  quamquam  sacramentorum  genere  discreto,  »cut  vna  eadem-  15 
que  fide,  pascha  celebrare  possemus.  Quia  vero  dies  septimane  non 
equali  cum  luna  tramite  procurrit,  decreuit  apo^olica  traditioi  que 
per  beatum  Petrum  Rome  predicata,  per  Marcum  euangelistam  et  in<- 
terpretem  ipsius  Alezandrie  confirmata  est,  vt  adueniente  primo 
mense,  adueniente  in  eo  vespera  diei  quartedechne,  expectetnr  so 
etiam  dies  dominica,  a  quintadecima  vsque  ad  vicesimamprimam 
diem  eiusdem.  In  quacunque  enim  harum  inuenta  fuerit,  merito  in 
ea  pascha  celebrabitur:  quia  nimirum  hec  ad  numerum  pertinet  illar 
rum  septem  dierum  quibus  azima  celebrari  iubetur.  Itaque  fit  vt 
semper  pascha  nostrum  aliquem  '  illorum  septem  dierum  azimorum  as 
legalium  teneat  Nullus  ergo  nos  arguere  poterit  quod  non  recte 
dominicum  pasche  diem,  quem  de  euangelio  suscepimus,  in  ipsa 
quam  lex  statuit  tercia  primi  mensis  ebdomada  celebremus.  Cuius 
obseruantie  catholica  ratione  patefacta,  patet  econtrario  error  irra- 
cionabilis  eorum  qui  prefixos  in  lege  terminos,  nulla  cogente  necessi-  30 
tate,  vel  anticipare,  vel  transcendere  presumunt  Cum  enim  a 
vespera  diei  tertiedecime  vigilias  sancte  noctis  celebrare  incipiunt, 
claret  quod  illam'in  exordio  sui  pasche  diem  statuunt^  cuius  nullam 
omnino  mentionem  in  decreto  legis  inueniunt;  et  cum  vicesima 
prima  die  mensis  pascha  dominicum  celebrare  refugiunt,  patet  pro-  35 
fecto  quod  illam  per  omnia  diem  a  sua'  solempnitate  secemunt 
quam  lex  maiore  pre  ceteris  festiuitate  memorabilem  sepenumero 
commendat :  Sicque  diem  pasche  ordine  peruerso,  et  aliquando  in 
secunda  ebdomada  totam  compleant  ^  et  nunquam  in  ebdomade  tertie 
die  septima  ponant.  Rursum  qui  a  sextadecima  die  mensis  sepedicti  40 
vsque  ad  vicesimam  secundam  pascha  celebrandum  magis  autu- 
mant,  non  minore  vtique  errore  a  recto  veritatis  tramite  dluertunt 
et  veluti  naufragia  Scille  fugientes,  in  Caribdi[s]^  voraginem  submer- 

*  al.  vnam  catholicam.  '  E.  illucente.  '  £.  aliquam.  *  £.  statu 

*  E.  suo.  •  E.  complcnt  »  T.  E.  caribdi 

02 


196  Botia  legenua  angtte. 

gendi  decidunt . . .  Quecumque  quoque  luna  ante  equinoctium  plena 
est,  quartadecima  videlicet  vel  quintadecima  existens,  hec  ad  prece- 
dentis  anni  nouissimum  pertinet  mensem,  ideoque  pasche  celebrando 
habilis  non  est.  Que  vero  post  equinoctium  vel  in  ipso  equinoctio 
5  suum  plenilunium  habet,  in  hac  absque  vUa  dubietate,  quia  prim! 
mensis  est,  et  antiquos  pascha  celebrare  solitos,  et  nos  vbi  dominica 
dies  aduenerit,  celebrare  debere,  noscendum  ^  est.  Quod  ita  fieri  opor- 
tere  ilia '  nimiro  ratio  cogit,  quia  in  Genesi  scriptum  est  quod  "  fecit 
deus  duo  magna  luminaria :  luminare  mains,  vt  preesset  diei,  et  lumi' 

10  nare  minus,  vt  preesset  nocti."  Sicut  ergo  prius  sol  a  medio  pro- 
cedens  orientis,  equinoctium  vemale  suo  prefixit  exortu;  deinde 
luna,  sole  ad  vesperam  occidente,  et  ipsa  plena  a  medio  secuta  est 
orientis :  ita  omnibus  annis  idem  primus  lune  mensis  eodem  necesse 
est  ordine  seruari,  vt  non  ante  equinoctium,  sed  vel  ipso  equinoctii 

15  die,  sicut  in  principio  factum  est,  vel  eo  transcenso  plenilunium 
habere  debeat.  At  si  vno  saltern  die  plenilunium  tempus  equinoctii 
precesserit,  non  banc  primo  mensi  anni  incipientis,  sed  vltimo  potius 
preteriti  lunam  esse  ascribendam,  et  ideo  festis  paschalibus  inha- 
bilem,  memorata  ratio  probat.     Quod  si  misticam  quoque  vos '  in  his 

ao  rationem  audire  delectat :  Primo  mense  anni,  qui  etiam  mensis  nouo- 
rum  dictus  est,  pascha  facere  iubemur,  quia  renouato  ad  amorem 
celestium  spiritu  mentis  nostre,  sacramenta  *  dominice  resurrectionis, 
et  ereptionis  nostre  celebrare  debemus.  Tertia  eiusdem  mensis 
septimana  facere  precipimur:  quia  ante  legem  et  sub  lege  promissus, 

35  tertio  tempore  seculi  cum  gratia  venit  [ipse  qui] 'pascha  nostrum  immo- 
laretur,  Christus  :  quia  •  tertia  post  immolationem  sue  passionis  die 
resurgens  a  mortuis,  banc  dominicam  vocari,  et  in  ea  nos  annuatim 
paschalia  eiusdem  resurrectionis  voluit  festa  celebrare :  quia  nos 
quoque  ita  solum  veraciter  eius  solempnia  celebramus,  si  per  fidem, 

30  spem,  et  charitatem  pascha,  id  est  *  transitum  *  de  hoc  mundo  ad 
patrem,  cum  illo  facere  curamus.  Post  equinoctium  veris,  pleni- 
lunium mensis  precipimur  obseruare  paschalis,  vt  videlicet  primo 
sol  longiorem  nocte  faciat  diem,  deinde  luna  plenum  sue  lucis  orbem 
mundo  presentet :  quia  primo  quidem  sol  iusticie,  in  cuius  pennis  est 

35  sanitas,  id  est  dominus  Ihesus,  per  resurrectionis  sue  triumphum 
cunctas  mortis  tencbras  superauit,  ac  sic "  ascendens  in  celos,  misso 
desuper  spiritu,  ecclesiam  suam  que  sepe  lune  vocabulo  designatur, 
interne  gratie  luce  repleuit.  Post  equinoctium  quoque,  plenilunium 
ac  quartamdecimam  diem,  monente  euangelio  diem  dominicum  ex- 

40  pectantes,  pascha  nostrum  celebramus,  vt  indicemus  nos  non  cum 
antiquis  excussum  egyptie  seruitutis  iugum  venerari,  sed  redemp- 
tionem  totius  mundi,  que  in  antiqui  dei  populi  liberatione  prefigurata, 
in  Christi  autem  resurrectione  completa  est,  deuota  fide  ac  dilectione 

*  E.  tenendum.  •  E.  illam.  *  E.  nos.  *  E.  sacranu  •  T.  E.  in 

qua.  *  T.  E.  Qui ;  a/,  quia.  ^  E.  acsi. 


De  ^ancto  Colftiha  197 

colere,  vtque  resurrectionis  edam  nostre,  quam  eadem  die  dominica 
futuram  credimus,  spe  nos  certissima  gaudere  signemus. — Verum  et 
tonsuram,  de  qua  pariter  vobis  litteras  fieri  voiuistis,  hortor  vt  eccie- 
siasticam  et  christiane  fidei  congruam  habere  curetis.  Sdmus  enim 
quia  neque  apostoli  omnes  vno  eodemque  sunt  modo  attonsi,  neque  5 
nunc  ecclesia  catholica,  sicut  vna  fide,  spe  et  charitate  in  deum  con- 
sentit,  ita  etiam  vna  atque  indissimili  ^  totum  per  orbem  tonsure  sibi 
forma  congruit.  Verum  tonsure  discrimen  non  nocet,  quibus  pura 
in  deum^  fides,  et  charitas  in  proximum  sincera  est  Inter  omnes 
tamen  tonsuras  nullam  magis  sequendam  amplectendamque  dixerim  >o 
ea  quam  in  capite  suo  gestabat  ille  cui  se  confitenti'  dominus  dixit 
"Tu  es  Petrus  etc.,  et  porte  inferi  etc.,  et  tibi  dabo  etc"  Neque 
vero  ob  id  tantum  in  coronam  attondemur,  quia  Petrus  ita  attonsus 
est;  sed  quia  Petrus  in  memoriam  dominice  passionis  ita  attonsus 
est,  iccirco  et  nos  qui  per  eandem  passionem  saluari  desideramus,  15 
ipsius  passionis  signum  cum  iUo  in  vertice,  summa  videlicet  corporis 
nostri  parte*,  gestamus.  £t  sicut  omnis  ecclesia  signum  sancte 
crucis  in  fronte  imprimere  consueuit,  vt^  vexilli  huius  mimimine  a 
malignorum  spirituum  defendatur  incursibus,  crebra  huius  admoni- 
tione  doce[a]tur  ^  se  quoque  camem  suam  ciun  vitiis  et  concupis-  ao 
centiis  crucifigere  debere:  ita  etiam  oportet  eos  qui  vel  monachi 
votum,  vel  gradum  clericatus  habentes  artioribus  se  necesse  habent 
pro  domino  continentie  frenis  astringere,  formam  quoque  corone 
quam  ipse  in  passione  sua  spineam  portauit  in  capite,  vt  spinas  et 
tribulos  peccatorum  [nostrorum] '  portaret,  id  est  exportaret  et  2$ 
auferret  a  nobis,  suo  quemque  in  capite  per  tonsuram  preferre,  vt 
se  etiam  iirisiones  et  obprobria  pro  Ulo  libenter  ac  prompte  omnia 
suflferre  ipso  etiam  frontispicio  doceant ;  vt  coronam  vite  eteme, 
quam  repromisit  deus  diligentibus  se,  se  semper  expectare,  proque  • 
huius  perceptione  et  aduersa  se  mundi  et  prospera  contempnere  30 
signent.'  Et  post  mentionem  corone  quam  Symon  Magus  fertur 
portasse  in  capite,  que  ad  ceruicem  perueniens  decurtata  erat,  in- 
tulit :  *  Gratia  te  regis  eterni  longiori  tempore  regnantem,  ad  nostram 
omnium  paccm  custodiat  incolumem,  dilectissime  in  Christo  fill.' 
Interpretata  in  presentia  regis  et  suorum  littera  et  tenore  eius,  ex-  35 
urgens  rex  de  medio  optimatum  suorum  genua  in  terram  flexit,  deo 
gratias  agens  quod  tale  munusculum  de  terra  Anglorum  acdpere 
mereretur. 

[MS.  Tib.  adds  :  Narrafio*, 

Treuerensis  archiepiscopus  nomine  Rusticus  operibus  Sanctis  Goaris 
uiri  dei  inuidens,  missis  ad  eum  nunciis  iniunxit  ut  ad  eius  colloquium  40 

^  £.  indissimile.        *  £.  domini.        '  £.  confitendi.        *  £.  per  te.         *  a/. 
vt  crebro.  •  T.  E,  docetur.  '  so  T. ;  om.  in  E.  •  T.  E.  pro  quo. 

»  From  Vine.  Bell.  XXII.  15. 


iqs  Btfina  ILegenna  angtte. 

festinaret.  Cumque  ad  presenciam  episcopi  adductus  fuisset,  uenit 
quidam  portans  in  brachio  suo  infantem  [tres  noctes  habentem]  \  £t 
ait  episcopus  uiro  sancto : '  Nunc  oportet  ut  ostendas  nobis  ministerium 
tuum  si  uerum  sit  an  falsum.     Precipio  tibi  per  ueram  obedienciam 

5  ut  facias  istum  infantem  nobis  utrumque  innotescere  parentem,  ut 
credamus  tibi  quia  ex  deo  es.'  Tunc  sanctus  Goar  preces  ad  deum 
cum  lacrimis  fundens  ait :  *  Trinitas  sancta,  te  inuoco,  atque  intos, 
in  nomine  trinitatis  te  coniuro,  ut  utrumque  nobis  tuum  edisseras 
parentem.'    £t  respondens  infans  ait :  *  Iste  Rusticus  episcopus  est 

lo  pater  mens,  et  mater  mea  Afflagia  nuncupatur.'  Proiecerat  enim  eum 
mater  sua  in  concham  marmoriam  ubi  paupercule  femine  solent 
infantes  suos  iactare.  Episcopus,  hoc  audito,  cecidit  ad  pedes  uiri 
dei  et  ait :  *  Nunc  scio  uere  quia  seruus  dei  es  cui  scelera  mea,  omnibus 
abscondita,  ita  tibi  per  nati  mei  uerba  patefacta  sunt.'    Tunc  sanctus 

15  ait :  '  Heu  domine,  quare  per  me  miserum  et  peccatorem  tua  peccata 
hactenus  latencia  facta  sunt  manifesta?  Melius  quidem  fuisset 
spontanea  et  secreta  coram  deo  confessio,  quam  ista  contra  uotum 
tuum  ignominiosa  publicacio.'  Deinde  solicite  ac  benigne  monuit 
eum  ad  penitenciam,  dicens :  '  Quantum  saluator  noster  plus  est  ad 

20  remittendum,  tantum  nos  oportet  paratos  esse  ad  penitendum.  Ego 
autem,  in  quantum  pietas  diuina  me  ezaudire  et  uitam  dignabitur  con- 
donare,  septem  annis  penitenciam  pro  te,  compellente  fratema 
caritate,  iam  decreui  facere.'] 


IT  De  sancto  Columba  abbate  et  confessore*. 

A  Nno   siquidem  domini  quingentesimo  sezagesimo  quinto  venit 

25  -^*'    de   Hibemia  presbiter   et  abbas  insignis,  sanctus  Columba, 

Britanniam,  predicaturus  verbum  dei  Septemtrionalibus  Pictis,  qui 

arduis  montibus  ab  australibus  eorum  sequestrati  sunt  regionibus. 

Nam  Australes    Pictos  multo  ante  tempore    Ninianus,    episcopus 

sanctus,  ad  fidem  conuertit.    Sanctus  itaque  Columba  gentem  illam 

50  verbo  et  exemplo  ad  fidem  conuertens,  insulam  nomine  Hii  ab  eis 

accepit,  in  qua  et  monasterium  construxit :  vbi  et  ipse  sepultus  est 

cum  esset  annorum  septuaginta  septem,  post  triginta  quatuor '  annos 

ex  quo  Britanniam  predicaturus  adiit     Habere  autem  solet  ipsa 

insula  rectorem  semper  abbatem,  cuius  iuri  ^  et  omnis  prouincia,  et 

35  ipsi  etiam  episcopi,  ordine  inusitato,  debeant  esse  subiecti :    iuxta 

exemplum  primi  doctoris  illius,  qui  non  episcopus,  sed  abbas  extitit 

Erat  enim  vir  vite  venerabilis  et  beate  memorie,  monasteriorum 

pater  et  fundator  Columba,  qui  non  solum  ab  infantia  deo  donante 

^  per  triduum  mortuum  crossed  out  *  Ed.  Colgan  II.  p.  339 ;  abridged 

from  Adamnan's  Vita ;  the  beginning  from  Beda  H.  £.  III.  4.  '  In  T.  duos 

crossed  out.  *  E.  viri. 


De  ^ancto  Colum&a.  199 

hoc  nomine  appellari  meruit,  sed  ante  multorum  annorum  curricula, 
spiritu  sancto  reuelante,  prophetice  hoc  nomine  vocatus  est.  Nam 
Brito  quidam  sancti  Patricii  dlscipulus,  nomine  Macceus  \  ita  de  illo 
propheciam  edidit:  'In  nouissimis,  ait,  seculi  temporibus  filius 
nascitunis  est  quidam,  cuius  nomen  Columba,  per  omnes  in- 5 
sulanim  occeani  prouintias  diuulgabitur,  nouissima  orbis  tempera 
clare  illustrabit.  Erit  enim  deo  charus,  et  grandis  coram  ipso  erit' 
Hie  enim  nobilibus  oriundus  parentibus,  quadragesimo  quinto  etatis 
sue  anno  de  Scotia  ad  Britanniam  pro  Christo  peregrinus  venit 
Erat'  enim  aspectu  angelicus,  sermone  nitidus,  opere  sanctus,  in-  lo 
genio  perspicax,  et  consilio  magnus.  Nullius  hbre  spacium  transire 
poterat  quo  non  aut  orationi,  aut  lectioni,  aut  scripturis  Sanctis',  vel 
open  sancto  incumberet;  ieiuniorum  quoque  et  vigiliarum  in- 
defessis  laboribus  ita  occupatus,  vt  supra  humanam  possibilitatem 
omnibus  virtutibus  et  laboribus  Sanctis  subderet  corpus  suum.  15 
Cum  enim  sanctus  Oswaldus  rex,  pridie  quam  contra  Catlonem* 
Britonum  regem  in  bellum  procederet,  in  p£q>ilione  sua  [esset]' 
dormiens,  sanctum  Columbam  in  visu  videt  forma  choruscantem 
angelica ;  [qui]  °  suum  regi  reuelans  nomen,  in  medio  castrorum  stans, 
eadem  castra  veste  sua  fulgida  protegebat,  dlcens :  *  Confortare  et  ao 
age  viriliter,  ecce  ego  tecum  sum :  hac  sequenti  nocte  de  castris  ad 
bellum  procede,  quia  hac  vice  michi  dominus  donauit  vt  hostes  in 
fugam  vertantur  tui,  rege  Catlone  in  manus  tuas  tradito;  et  post 
bellum  victor  feliciter  regnaturus  reuerterisV  Confortatus  igitur 
Oswaldus,  que  viderat  suis  pandit :  totusque  populus  eius  post  2$ 
victoriam  fidem  Christi  se  suscepturum  promisit  Rege  vero  Catlone 
occiso,  et  optenta  victoria,  banc  visionem  Filbeo  ^  abbati  cum  magna 
humilitate  sanctus  Oswaldus,  quibusdam  Sanctis  viris  presentibus, 
enarrauit.  Sanctus  Columba  ab  adolescentia  sua  prophecie  spiritu 
claruit,  ventura  predicere,  presentibus  absentia  nunciare,  longe  30 
acta  preuidere  consueuit.  Totum  mundum  veluti  vno  soils  radio 
collectum,  sinu  mentis  mirabiliter  laxato"  speculabatur.  Abbat^ 
cenobii  sancti  Cerani  cum  fratribus  obuiam  sancto  Columbe  festi- 
nante,  puer  quidam  valde  despectus  vultu  et  habitu,  et  senioribus 
displicens,  occulte  acce[ssit]  *,  vt  vel  fimbriam  viri  dei  ipso  nesciente  35 
tangeret.  Quod  diuinitus  sanctus  intelligens,  manum  post  se  ex- 
tendens,  ceruicem  pueri  tenuit,  et  ante  faciem  suam  eum  statuiti 
dicens:  'O  fili,  aperi  os  tuum  et  porrige  linguam.'  Quam  bene- 
dicens,  ita  intulit :  '  Hie  puer  quamuis  vobis  '^  vilis  habeatur,  bonis 
tamen  moribus  animeque  virtutibus  paulatim  accrescet  ^\  et  sapientia  40 
et  prudentia  preditus,  per  omnes  Scotie  ecclesias  valde  famosus 
erit/    Et  factum  est  ita  ^\         Cum  esset  in  lona  insula,  conuocatis 

*  ai.  Mocteus ;  Ad.  Mauctaneus.        *  £.  Erit        '  Ad.  scriptionL        *  Bed. 
Cedualla.  >  om.  *  Ad.  reuertaris.  *  a/.  Falbeo.  '  E.  laxata. 

*  T.  E.  acccdens.        "  E.  nobis.        »>  E.  accresset        "  It  is  S.  Emcncus. 


V 


200  BMia  LcgeiiDa  angife. 

fratribus  et  flexis  genibus  dixit :  '  Nunc  intente  pro  hoc  populo  et 
rege  Aidano  oremus :  hac  enim  hora  ineunt  bellum.'  Et  post 
modicum  surgens,  et  in  celum  respiciens,  ait :  *  Nunc  barbaris  in 
fugam  versiS)  Aidano  quamuis  infelix,  tamen  victoria  concessa  est 
5  ei.'  Sed  et  de  numero  excercitus  Aidani  trecentos  et  tres  interfectos 
vir  beatus  dixit.  Quadam  nocte  conuocatis  ad  ecclesiam  fratribus 
dixit :  *  Nunc  dominum  intente  deprecemur,  nam  in  hac  hora  aliquod 
inauditum  in  mundo  peccatum  perpetratum  est,  pro  quo  valde 
timenda  est  iudicialis  dei  vindicta.'    Cum  enim  postea  homo  ille 

10  miser  qui  facinus  commiserat,  ad  sanctum  veniret  Columbam,  dixit 
vir  dei :  *  Hie  homo  fratricidium  in  modum  Ca3m  perpetrauit,  et  cum 
sua  matre  mechatus  est.'  Tunc  vir  ille  flexis  genibus,  omnem  peniten- 
tiam  iuxta  sancti  preceptum  se  impleturum  *  promisit.  Cui  sanctus  : 
'  Si  duodecim  annis  inter  Britones  cum  fletu  et  lachrimis  penitentiam 

15  egeris,  nee  ad  Scotiam  vsque  ad  mortem  reuersus  fueris,  forsan  deus 
peccato  tuo  ignoscetV  Et  conuersus  ad  fratres  ait:  *  Hie  homo 
filius  est  perditionis,  qui  quam  promisit  penitentiam  non  ezplebit, 
sed  mox  ad  Scotiam  reuersus,  ab  inlmicis  percussus  peribit'  Fac- 
tumque  est  ita :  Nam  ad  Hiberniam  regressus  ille  miser,  in  manus 

20  inimicorum  incidens,  trucidatur.  Cum  vice  quadam  facies  viri  dei 
tan  to  splendore  et  rubore  esset  perfusa,  vt  a  quoquam  videri  non 
posset,  quibusdam  fratribus  dixit :  *  Snlphuria  de  celo,  inquit,  flamma 
super  romani  iuris  ciuitatem,  intra  Italie  sitam  terminos,  hac  hora 
effusa  est,  triaque  fere  milia  virorum,  exceptis  mulieribus  et  paruulis, 

25  perierunt'  Et  ita  postea  compertum  est.  Presbiter  quidam  nomine 
Findcanus,  quendam  nobilem  Aidum  nomine,  in  Bntanniam  secum 
adduxit:  fuerat  enim  ille  Aidus  valde  sanguinarius,  et  multonim 
hominum  trucidator;  qui  accito  episcopo  apud  predictum  Find- 
canum   presbiter  ordinatus  est.    Episcopus  tamen  non  est  ausus 

30  super  caput  eius  manum  imponere,  nisi  prius  idem  Findcanus  suam 
capiti  eius  pro  confirmatione  imponeret  dexteram.  Quod  egreferens 
Columba,  dixit:  'Ilia  manus  quam  Findcanus  contra  ius  eccle- 
siasticum  super  caput  fllii  perditionis  imposuit,  mox  computrescet, 
et  illicite  ordinatus,  sicut  canis  ad  vomitum  reuersus,  et  hominum 

35  trucidator  effectus,  et  in  fine  iugulatus,  in  aquam  cadens  submer- 
getur.'  Et  ita  factum  est.  Vox  enim  sancti  Columbe  in  ecclesia 
cum  fratribus  decantantis  aliquando  per  quatuor  stadia,  aliquando  per 
octo,  incomparabili  eleuata  modo  audiebatur,  nee  in  auribus  eorum 
qui  cum  ipso  stabant,  vox  eius  modum  humane  vocis  excedebat: 

40  sed  qui  vltra  mille  passus  stabant,  quos  canebat  versiculos  per 
singulas  sillabas  distingue  bant.  Cum  vesperas  cum  fratribus  cele- 
braret,  quidam  magi  accedentes,  in  quantum  poterant  impediebant 
eum.  Quo  comperto,  ita  vox  viri  dei  in  aere  instar  tonitrui  eleuata 
est,  vt  populus  intollerabili  pauore  perterritus  staret        Cum*quem- 

*  T.  expleturum.  •  E.  ignosset. 


De  ^ancto  CoUttitlKi.  201 

dam  diuitem  de  malis  suis  corriperet,  et  ille  paruipendens  sanctum 
subsannaret,  vir  dei  ait :  *  Inimid  tui  pcriment  te  in  cubiculo  tuo  cimi 
meretrice  cubantem,  et  demones  ad  loca  penarum  rapient  animam 

tuam/    Et  ita  factum  est. luuenis  adhuc  discens,  cum  vinum  in 

missa  deficeret,  assumptam  aquam  benedixit  et  in  vinum  optimum  5 
conuertit    Poma  cuiusdam  arboris  amara,  benedictione  sua  in  miram 
dulcedinem  subito  versa  sunt    Diuersonim  quoque  languores  in- 
firmorum  inuocato  Christi  nomine  sanauit:   Nam  aut  manus  pro- 
tensione  \  aut  aqua  ab  eo  benedicta  egroti  plures  aspersi,  aut  fimbrie 
eius  tactu,  aut  pane  benedicto  et  limphis  intincto  accepto,  plenam  lo 
credentes  salutem  recuperarunt.        Libri  de  manu  sancti  Columbe 
scripti,  in  aquis  sepe  submersi,  dei  virtute  operante  corrumpi  nee 
ledi  vUatenus  potuerunt.        Deficiente  aqua  ad  baptizandum  quen- 
dam  puerum,  facta  oratione  rupem  percussit :  et  aqua  habundanter ' 
ebullire  cepit        In  prouintia  Pictonim  de  quodam  fonte  audiuit  15 
quem  plebs  gentilis  quasi  deum  venerabatur :  Nam  de  eodem  fonte 
bibentes  aut  manus  vel  pedes  lauantes,  demoniaca  deo  permittente 
arte  percussi,  aut  leprosi  aut  lusd  aut  debiles  aut  aliis  infirmitatibus 
detenti  erant ;  ob  hoc  seducti  gentiles  diuinum  honorem  fonti  de- 
ferebant.    Ad  quem  vir  dei   accedens,  cum   inuocatione   nominis  ao 
Christi  fontem  signans,  manus  et  pedes  lauit  et  cum  sociis  de  aqua 
bibit :  Ab  illo  die  demonum  infestatio  a  loco  ilio  discessit,  et  infirmi 
multi  per  eundem  fontem  sanati  sunt        In  magna  maris  tempes- 
tate  nauigans  vir  sanctus,  eadem  hora  qua  in  prora  stans  extends 
ad  celum  manibus  deum  ezoraret  \  dicto  citius  tempestas  sedatur,  et  25 
tranquillitas  redditur.'*       Maleficus  quidam  coram  viro  dei  de  boue 
masculo  arte  diabolica  lac  expressit :  ad  presentiam  tamen  viri  sancti 
lac  illud  allatum,  in  naturam  propriam  *  sanguinis  mutatur.        Per- 
secutores    ecclesiarum  vir  dei    excommunicauit ;    quorum    quidam 
instinctu  diaboli  cum  hasta  irruens,  sanctum  interficere  conabatur.  30 
Quod  precaucns  vnus  ex  fratribus,  et  mori  pro  sancto  paratus,  eius- 
que  cuculla  indutus,  intercessit.    Et  ecce  beati  viri  vestis*,  quasi 
quedam   impenetrabilis    lorica,   forti    impulsione    acutissime   haste 
transfigi  non   potuit,  sed  illesa  permansit,  et  qui  ea  indutus  erat, 
incolumis  ilia  veste  protectus  est.    Infra  annum  sceleratus  ille  hasta  35 
transfixus  interiit.        Cum  adhuc  iuuenis  in  Scotia  conuersaretur, 
sceleratus    quidam    fugientem    puellam    persequebatur.    Que   cum 
magi  strum  beati   Columbe  in    campo    legentem  vidisset,  ad    eum 
quantocius  fugit ;   superueniens  tamen  persecutor  puellam  lancea 
iugulauit.    Et  ait  Columba  magistro  suo :  *  Eadem  hora  qua  interfecte  4° 
ab  eo  puelle  anima  ad  celos  ascendit,  anima  ipsius  interfectoris  ad 
inferos  descendet.'    Et  dicto  citius  cum  verbo,  sicut  Ananias  coram 
Petro,  sic  et  ille  iugulator  coram  oculis  sancti  iuuenis  comiens, 

*  E.  protentionc.        •  T.  abundanter.        •  Ad.  exoravit  *  E.  proprium. 

'  E.  vestes. 


202  Botta  Hegenna  anglte. 

mortuus  in  terrain  cecidit.  In  prouincia  Pictorum  quendam  ple- 
beum  cum  sua  familia  in  fide  instruens  baptizault;  pro  cuius  filio 
mortuo  genibus  flexis  deum  ezorauit,  et  surgens  ad  mortuum  dixit : 
Mn  nomine  domini  Ihesu  Christi,  surge  et  sta  super  pedes  tuos.' 

5  Et  redeunte  anima  ad  corpus,  tenuit  vir  dei  manum  eius,  et  reddidit 
eum  patri  suo.  Magus  quidam  dixit  ad  Columbam  :    *  Dicito 

michi,  Columba,  quo  tempore  proponis  nauigare.'  *Tertia,  inquit 
ille,  die  deo  volente  propono  nauigare.'  *Non  poteris,  ait  magus, 
nam  ego  ventum  tibi  contrarium  facere,  caliginemque  vmbrosam 

10  superinducere  possum.'  *  Omnipotentia  dei,  dixit  sanctus,  omnium 
dominatur\  in  cuius  nomine  omnes  nostri  motus  ipso  gubemante 
reguntur.'  Tertia  vero  die  magi  gaudere  ceperunt,  magnam  videntes 
superinductam  caliginem,  et  contrarium  cum  tempestate  flatum. 
Columba  tamen  inuocato  dei  nomine  nauem  intrans,  velum  contra 

15  ventum  erigi  iussit:  et  contra  flatus  aduersos  mira  nauis  velocitate 
cucurrit,  ventique'  contrarii  ad  votum  reuertuntur.  Facta  autem 
siccitate  magna,  fratres  sancti  Columbe  inito  consilio  nuper  aratum 
et  seminatum  campum  cum  viri  dei  Candida  tunica  et  libris  ab  eo 
scriptis  circuierunt,  libros  eius  aperuerunt  et  legerunt  in  *  colliculo 

ao  angelorum,'  vbi  aliquando  celestis  patrie  ciues  ad  consolationem 
beati  Columbe  descendere  solebant.  Et  ecce  eadem  die  pluuia 
magna  de  celo  descendit,  et  siciens  prius  terra  tempore  suo  dedit 
fructum  suum.  Tribus  enim  vicibus,  inuocato  sancti  Columbe 
nomine,  fratribus  mare  transituris  venti*  contrarii  ad  votum  pros- 

2$  perum  *  sunt  conuersi. Presbiter  quidam  nutritor  sancti  Columbe, 

post  missam  ad  hospitium  diuertens,  totam  inuenit  domum  suam 
clara  luce  irradiatam :  Globum  quippe  igneum  super  pueri  dor- 
mientis  faciem  stantem  vidit  Quo  viso,  statim  intremuit,  et  pro- 
strato  in  terram  vultu  spiritus  sancti  gratiam  super  alumpnum  suum 

30  celitus  effusam  intellexit.  Cum  a  quadam  synodo  iniuste  Columba 
excommunicaretur,  ad  eandem  congregationem  venit;  quem  cum 
eminus  appropinquantem  sanctus  vidisset  Brendanus,  ei  assurgens 
inclinata  facie  eum  veneratus  osculatur.  Quem  cum  aliqui  seniores 
redarguerent  quod  excommunicato  °  reuerentiam  talem  exhiberet : 

35  *  Si  vos,  ait,  videretis  ea  que  michi  dominus  de  isto  suo,  quem  de- 
honoratis*,  electo  manifestare  dignatus  est,  nunquam  excommuni- 
cassetis  quem  deus,  vestram  sententiam  non  approbando,  magis  ac 
magis  magnificat:  Igneam  et  valde  luminosam  columpnam  earn 
precedentem  vidi,  et  angelos  sanctos  comites  itineris  eius.    Hunc 

40  itaque  spernere  non  audeo,  quem  populorum  ducem  ad  vitam 
eternam  preordinatum  video.*  His  auditis,  sanctum  Columbam 
omnes  venerari  ceperunt.  Morante  sancto  Columba  in  Himba 

insula,  quadam  nocte  angelum  dei,  ad  se  missum,  vidit  in  sompnis, 

*  E.  dominator.  •  T.  que  que.  •  E.  T.  ventus. 

*  E.  excomunicato.        •  E.  dehoneratis. 


De  ^ancto  Columiia.  203 

qui  in  manu  vitreum  ordinationis  regum  habebat  librum.    Quern 
cum  Columba  de  manu  angeli  accepisset,  ab  eo  iussus  legere  cepit. 
Qui  cum  secundum  quod  in  iibro  erat  Aidanum  regem  ordinare 
recusaret,  quia  magis  alium  fratrem^  diligeret,  subito  angelus  ex- 
tendens  manum  sanctum  percussit  flageUo,  cuius  liuoris  signum '  5 
in  eius  latere  omnibus  diebus  vite  sue  pennansit,  dicens :  *  Pro  certo 
scias  quia  ad  te  a  deo  missus  sum,  vt  iuxta  verba  que  legisti  in 
regem  ordines  Aidanum.    Quod  si  iterum  obtemperare  nolueris', 
iterato  te  percutiam\'    Aidanum  igitur  ad  lonam  insulam  venientem, 
in  regem,  sicut  iussus  erat,  ordinauit.         In  insula  lona  remotiorem  10 
ab  hominibus  °  locum  aptum  ad  orationem  quesiuit :  ibidemque  cum 
orare  cepisset,  subito  videt  contra  se  tetram  et  nigerrimam  demonum 
cum  ferreis  verubus  aciem  instaurari  * :   Qui,  sicut  ei  per  spiritum 
reuelatum  erat,  monasterium  eius  inuadere  et  multos  fhttrum  iugu- 
lare  volebant.    Sanctus  enim,  contra  eos  virtute  orationis  fortiter  15 
dimicans,  innumerabiles  tamen  vnus  vincere  non  poterat,  nee  de 
insula  repellere  valebat :  donee  angeli  del  in  adiutorium  eius  venirent ; 
quorum  timore  demones  perturbati,  a  loco  illo  fugere  sine  mora 
coacti  sunt    Demones  enim  ad  aliam  insulam  accedentes,  fratrum 
monasteria  inuadunt,  et  pestilentes  morbos  inferentes  nonnullos  ao 
occidunt.        Quidam  faber  ferrarius  nomine  Columbus,  demosi- 
narum  operibus  satis  intentus  et  ceteris  iusticie  actibus  plenus,  cum 
in  extremis  langueret;  sanctus  Columba  fratribos  ait:  'Columbus 
non  incassum  laborauit,  qui  de  operibus  manuum  suarum  premia 
felix  comparauit  etema.    Ecce  enim  nunc  anima  eius  ad  celi  gaudia  25 
ab  angelorum  caterua  exaltari  meruit.'        Vir  del  oculos  ad  celum 
dirigens,  astantibus  ait :  '  Felix  mulier  et  deo  placens,  cuius  animam 
in  paradisum  ab  angelis  deferri  vidi ! '    Eadem  vero  die  anno  reuo-  * 
luto  Columba  cuidam  fratri  dixit :  *  Ecce  mulier  de  qua  te  presente 
preterite  dixeram  anno,  nunc  mariti  sui  in  aere  obuiat  anime,  et  50 
cum  angelis  contra  aduersarias  pro  ea  belligerat  potestates.   Quorum 
adiutorio,  eiusdem  hominis  iusticia  suffragante,  a  potestate  demonum 
erepta,    ad    eteme   felicitatis   locum    anima    ipsius    est    perducta.* 
Vidit  iterum  subito  celum  apertum  et  innumerabilium  choros  ange- 
lorum sancti  Brendani  ^  animam  suscipientium,  quorum  luminosa  35 
et  incomparabili  claritate  totus  eadem  bora  illustratus  est  mundus. 
Dixit  iterum  Columba  fratribus :  *  Me  hodie,  inquit,  licet  indignus*,  ob 
vcnerationem  anime  sancti  Columbani  episcopi  laginensis  celebrare 
oportet,  que  hac  in  nocte  inter  sanctos  angelorum  choros  eleuata, 
vltra  siderea*  celorum  spatia  ad  paradisum  ascendit'         Vir  dei  40 
collectis  in  vnum  fratribus  dixit :  *  Nunc,  inquit,  ad  orationem  con- 
fugientes  monachis  abbatis  Congelli  auxiliemur,  hac  in  hora  in  stagno 

^  Ad.  Eogenanum  fratrem  eius.  '  Ad.  liuorosum  vestigium.  '  £.  volneris. 
*  E.  pcrcutiet  *  T.  omnibus.  •  T.  E.  instaurare ;  Ad.  preliari.  ^  T. 
br^ndcni ;  Ad.  Brendini.  *  Ad.  L  sim.  *  E.  sidera. 


204  iQotia  Hegenna  9ngtte. 

submersis.  Ecce  enim  hoc  momento  in  aere  contra  malignos  spiritus 
bella  mouent,  animam  cuiusdam  hominis*  cum  eis  dimersi  eripere 
satagunt'  omni  nisu.'  Post  lachrimosam  et  prolixam  orationem 
sanctus  exurgens  hilari  vultu :    *  Christo,  ait,  gratias  agite :   nunc 

5  enim  sancti  angeli  Sanctis  obuiantes  animabus,  et  ipsum  homineni 
ereptum  ab  infestatione  demonum  quasi  victores  liberarunt  bella- 
tores/  Alio  tempore  vir  sanctus  dixit  fratribus:  *  Propcremus, 
inquit,  Sanctis  obuiam  angelis,  qui  ad  perferendam  cuiusdam  gentilis 
animam  nos  illuc  vsque  peruenientes  expectant,  vt  ipsum,  naturale 

10  bonum  per  totam  vitam  vsque  ad  extremam  senectutem  conser- 
uantem,  priusquam  moriatur  baptizemus.'  Et  in  quantum  potuit 
festinans,  venit  ad  locum ;  vbi  senex,  nomine  Emchatus,  audiens  ab 
illo  verbum  dei  et  credens,  baptizatur,  et  continuo  letus  et  securus 
cum  angelis  obuiantibus  ad  dominum  migrauit.    Sed  et  filius  eius 

1 5  cum  tota  familia  baptizatus  fidem  Christi  suscepit.  Vir  sanctus  in 
tugurio  suo  dum  scribens  sederet ;  subito  eius  immutatur  facies,  et 
banc  puro  de  pectore  promit  vocem,  dicens :  *  Auxiliare,  auxiliare.' 
Et  vocatis  fratribus  dixit :  '  Angelus  domini  qui  nunc  inter  nos 
stabat,  iussus  est  a  domino '  vt  vni  ex  fratribus  de  summo  culmine 

20  domus  lapso  cito  subueniret,  que  in  Roboreti  monasterio  fabricatur.' 
Et  subdit :  '  Valde  admirabilis  et  pene  indicibilis  est  angelici  volatus 
pernicitas,  fulguris,  vt  estimo,  celeritati  parilis.  Nam  ille  celicola 
qui  hinc  a  nobis  nunc,  illo  viro  labi  incipiente,  auolauit,  quasi  in  ictu 
oculi,  priusquam  terram  tangeret  subuenjens,  eum  subleuauit,  nee 

25  vllam  fracturam  aut  lesuram  ille  qui  cecidit  sentire  potuit.  Quam 
stupenda  hec*  velocissima  et  oportuna  subuentio,  que  dicto  citius, 
tantis  maris  et  terre  interiacentibus  spaciis,  tam  celerrime  valuit 
consummari ! '  '  Roboreti  autem  monasterium  quod  lingua  Scoto- 
rum  Armach*,   hoc  est    *  Campus    roborum,'    id   est   *quercuum,' 

30  in  Hibemia  est ;  Columba  vero  in  Britannia  tunc  extitit.  ^  Quo- 
dam  die  vir  sanctus  in  montis  fastigio,  manibus  oculisque  in  celum 
erectis  orare  cepit :  et  ecce  subito  res  miranda  apparuit,  quam  quidam 
secretius  explorans,  non  sine  permissu  dei,  oculis  corporalibus 
videre   promeruit.    Sancti  enim  angeli  celestis  patrie  ciues,  mira 

35  peruolantes  pernicitate,  sanctum  virum  orantem  albatis  vestibus  in- 
duti  circumsteterunt ;  et  post  aliquam  cum  beato  viro  moram  iUa 
celestis  caterua,  quasi  se  exploratam  sentiens,  ad  summa  celonun 
quantotius''  reditum  maturauit.  Columba  ad  monasterium  rediens, 
ne  cuiquam  quod  viderat  reuelaret  ipso  viuente,  cum  grandi  com- 

40  minatione  fratri  illi  interdixit.  Sancto  Columba  sacris  misteriis 
insistente,  quendam  igneum  globum  et  valde  luminosum  de  vertice 
sancti  ante  altare  stantis  et  sacram  oblationem  consecrantis,  tam 

^  Ad.  hospitis.  *  Ad.  conantes.  '  Ad.  Angelo  d.  qui  nunc  inter  vos 

stabat,  iussi.        *  £.  ac ;  T.  hec.         ^  added.        *  r.  Darmach,  cf.  Beda  III.  4. 
'  £.  quam  totius. 


De  ^ancto  CoUtm&at  205 

diu  ardentem  et^  instar  columpne  sursum  ascendentem  quidam  vidit, 
donee  saera  solennia  misse  consummata  essent.  Alio  tempore 
cum  sanctus  in  Himba  esset  insula,  gratia  spiritus  sancti  super  eum 
abunde  effusa  per  triduum  mansit,  ita  vt  per  tres  dies  et  noctes  intra 
obseratam  ^  et  repletam  celesti  claritate  domum  m^nens,  nullum  5 
ad  se  accedere  permitteret,  neque  manducans  neque  bibens.  De 
qua  domo  immense  claritatis  radii  per  rimulas  valuarum  et  clauium 
foramina  erumpentes,  nocte  videri  poterant.  Carmina  quedam  spiri- 
tualia  et  ante  inaudita  decantauit,  et  multa  occulta,  vt  postea  retulit, 
ab  exordio  mundi,  et  archana  videbat ;  scripturarum  obscura  sacrarum  10 
et  difficilia  plane'  et  luce  clarius  aperta  cordis  oculis  patebant^ 
Factum  est  autem  in  lona '  insula  vt  fades  sancti  Columbe  subita  et 
mirifica  hilaritate  effloreret,  oculosque  ad  celimi  eleuans,  incom- 
parabili  repletus  gaudio  letificabatur.  Et  post  modicum  interuallum 
ilia  delectabilis  et  suauis  leticia  in  magnam  mestitiam  conuersa  est  15 
Duobus  autem  fratribus  causam  tante  leticie  vix  eztorquentibus,  ait : 
'  Vsque  in  presentem,  inquit,  diem,  peregrinationis  mee  in  Britannia 
ter  deni  completi  sunt  anni ;  interea  multis  antea  diebus  a  domino 
meo  denote  postulaui  vt  in  fine  huius  presentis  tricesimi  anni  de 
meo  incolatu  me  absolueret  et  ad  celestem  patriam  euocaret*.  Hec  ao 
vtique  fuit  causa  leticie  mee:  Angelos  enim  sanctos  de  ezcelso 
throno''  vidi  missos  ad  meam  animam  obuios  de  came  educendam. 
Sed  ecce  nunc  subito  retardati,  vltra  nostre  insule  fretum  stant' 
in  rupe,  volentes  ad  me  de  corpore  euocandum  apropiare,  sed 
propius  accedere  non  permittuntur,  moz  excelsa  celorum  repetentes.  35 
Dominus  vero,  quod  michi  totis  viribus  roganti  donauit,  vt  in  hac 
die  ad  ipsum  de  mundo  transirem;  multarum  magis  ecclesiarum 
pro  me  orationes  exaudiens,  dicto  citius  immutauit*:  Quibus  ex- 
orantibus  ecclesiis  sic  a  domino  donatum  est  vt,  quamuis  contra 
meam  voluntatem,  quatuor  ab  hac  die  michi  in  came  manenti  super-  30 
addantur  anni.  Hec  michi  talis  mesta  est^^  retardatio,  et'^  hodierne 
tristitie  non  immerito  causa  fuit.'  Completis  enim  quatuor  annis, 
subita  cmigratione,  nulla  precedente  corporis  molestia,  cum  Sanctis 
angelis  ad  dominum  letus  emigrauit ".  Appropinquante  exitus  sui 
bora,  circa  mediam  noctem  surgens  ad  ecclesiam  pergit,  et  iuxta  35 
altare  flexis  in  oratione  genibus  procumbit  Diormicius  vero 
minister  eius  tardius  prosecutus,  totam  intrinsecus  ecclesiam  an- 
gelica luce  circa  sanctum  repleri  videt.  lUo  appropinquante  lux 
eadem  otius  recessit,  et  allatis  lucemis,  sanctum  ante  altare  re- 
cubantem  ^^  fratres  inuenerunt,  et  ipsis  presentibus  continuo  spiritum  40 
cxalauit.  Eadem  hora  monachus  quidam  in  Hibemia,  lonam 
insulam,  quam  nunquam  corpore  viderat,  angeloram    claritate    in 

»  T.  E.  ad.  «  T.  obscrraUm.  •  Ad.  plana.  *  E.  patcbit  •  E.  ioua. 
•  Ad.  avocaret.  "*  T.  trono.  •  T.  E.  stantes.  •  T.  E  intimauit  "  om. 
in  Ad.        "  Ad.  emigrabo ;  T.  corrected.        »*  E.  recubante. 


206  jQokia  Hegenna  angtte. 

spiritu  irradiatam  vidit,  totaque  aeris  spacia  angelorum  luce  illus- 
trata,  et  suauia  cantica  audiuit,  hora  egressionis  anime  sancti 
Columbe  inter  angelos  ad  celos  ascendentis.  Quidam  alius  frater 
capture  piscium  operam  dans,  subito  totum  aeris  spacium  claritate 

5  ineffabili  illustratum  vidit.  £t  ecce  quasi  quedam  pergrandis  ignea 
apparuit  columpna,  que  in  ilia  media  nocte  sursum  ascendens*, 
sicut  meridianus  sol  ita '  mundum  totum  illustrare  videbatur.  Obiit 
autem  venerabilis  abbas  Columba  in  insula  lona  quinto  idus  lunii, 
et  in  monasteno  fratrum  cum  honore  sepelitur. Est  autem  scien- 

10  dum  quod  Hibemia  proprie  Scotorum  est  patria :  antiquitus  igitur 
Scotia  pro  Hibemia  sepius  scribi  solet,  sicut  hie  in  vita  sancti 
Columbe  diligenter  intuentibus  apparet ;  et  etiam  venerabilis  Beda 
'  de  gestis  Anglonim '  multis  in  locis  Hibemiam  ezprimere  volens, 
Scotiam  scripsit 

[MS.  Tib.  adds  :  NarraHo\ 

15  Clericus  quidam  apud  Lugdunum  in  ulsione  noctis  uidit  quandam 
uallem  sub  quodam  monte,  super  quam  ciuitas  quedam  pulcherrima 
sita  erat,  ut  qui  eam  uideret  de  aspectu  illius  saciari  non  posset 
Circa  pedem  montis  fluuium  currentem  uidit,  et  in  ripa  duodecim 
pauperes  in  flumine  uestes  suas  lauantes.    Inter  quos  erat  quidam 

ao  ueste  candidissima  indutus  multum  aliis  dissimilis,  qui  in  tunicarum 
suarum  ablucione  illos  iuuabat  et  postquam  adiuuerat  unum,  ibat 
adiuuare  alium.  Tunc  clericus  accedens  ad  ilium  dixit :  *  Que  gens 
estis  uos  ?'  Qui  ait :  *  Isti  pauperes  homines  sunt  penitenciam  agentes 
et  se  a  peccatis  suis  lauantes,  et  ego  filius  del  Ihesus  Christus  sum, 

25  sine  cuius  auxilio  nee  isti  nee  alii  benefacere  possunt.  Ciuitas  hec 
quam  uides  paradisus  est ;  et  quando  quis  tunicam  suam  lauerit,  id 
est  penitenciam  peregerit,  in  illam  intrabit.'  Cumque  euigilans  Cis- 
tercium  ueniret,  inuenit  locum  incultum  et  desertum,  et  fratres  inter 
bestias  conuersantes,  et  uisis  abbate  et  conuentu,  omnes  tunicas 

30  suas  lauantes  se  uidisse  recognouit ;  et  in  monachum  susceptus  non 
multo  post  prior  factus  est.] 

IF  De  sancto  Columbano  abbate  et*  confessore*. 

BEatus  Columbanus  in  Hibemia  insula  in  occeano  sita,  quam 
Scotorum  gens  inhabitat,  ortus  est.    Hibernia  enim  antiquitus 
Scotia  dicta  est ;  de  qua  gens  Scotorum  Albaniam,  Britannie  Maiori 
35  proximam,  que  ab  euentu  modo  Scotia  dicitur,  inhabitans,  originem 
duxit  et  progressum  habuit.    Cum  autem  genitrix  Columbani  esset 

»  E.  accendcns.  «  E.  solita.        »  Of.  Vine.  Bell.  XXV.  106.  *  T. 

omits  et  confessore.  ^  Abridged  from  the  Vita  by  lonas,  in  Mabillon  II, 

Messingham  Flor.  Ins.  SS.  219-239,  Fleming  ColL  Sacra;  Surius  has  a  modified 
text 


De  ^mto  CoIumiHiiio.  207 

grauida,  subito  ^per  intempestam  noctem  sopore  depressa,  vidit  de 
sinu  suo  nitilantem  solem  et  nimio  fiilgore  micantem  procedere  et 
miindo  magnum  lumen  prebere.  Quam  visionem  cum  cuidam  sancto 
enarrasset,  responsum  accepit :  se  egregie  indolis  vtero  tenere  virum, 
qui  et  sue  saluti  vtilia,  et  prozimorum  vtilitati  prouideret  oportuna.  5 
Nato  itaque  puero,  et  litteris  conmiendato ;  cum  multis  floreret  vir- 
tutibus,  cepit  contra  eum  antiquus  hostis  letifera  tela  lazare  et  puel- 
larum  in  eum  amores  suscitare.  Sed  cum  tantis  telis  vndique  se 
vrgeri  conspiceret,  peregre  proficisci  \  quo  deo  placeret,  disposuit,  ne 
fnistrato  labore  quem  in  scientiis  variis  desudauerat,  in  seculi  illece-  10 
bris  occuparet[ur] '.  Venit  igitur  ad  cellam  cuiusdam  religiose  femine, 
et  propositum  suum  [ei]'  studiose  reserare  curauit  Cui  ilia:  'Tn 
adolescentie  flammis  exestuans,  dum  natale  solum  incolis,  ad  fragiles 
voces  velis  nolis  fragilitate  attrahente  aures  accomodans,  visitare^  te 
femineos  sezus  libere  credis  ^  ?  Non  reminisceris,  suasu  Eue  Adam  15 
delapsum,  Sampsonem  a  Dalida  *  seductum,  Dauid  a  pristina  iusticia 
pulchritudine  Bersabee  comiptum,  sapientissimum  Salomonem  muli- 
erum  amore  deceptum  ?  Perge,  o  iuuenis,  perge  et  evade  ^  ruinam 
per  quam  multos  comperis  comiisse ;  declina  viam  que  inferi  ducit 
ad  valuas.'  Huiusmodi  ergo  dictis  stimulatus,  sodalibus  et  matri  ao 
valedizit,  et  obstantem  matrem  in  limite  hostii  postulat  vt  se  ire 
sinat,  dicens :  *  Nonne  audisti,  mater,  inquit,  quia  qui  amat  patrem 
aut  matrem  plus  quam  me,  non  est  me  dignus  ?'  Ilia  vero  eiulans  et 
pauimento  prostrata,  ilium  abire  se  permissuram*  denegat  Ille 
limitem  matremque  transiliens,  poscit  vt  letetur,  ilium  nunquam  25 
deinceps  in  hac  vita  visura.  £t  veniens  ad  quendam  religiosum 
nomine  Senilem,  in  sanctanmi  scripturarum  scientia  ab  eo  infor- 
matur.  In  monasterio  Benechor  sub  abbate  Congello  monachus 
effectus,  in  omni  sanctitate  multis  annis  vizit  Vicesimo  enim 
etatis  sue  anno,  electis  duodecim  fratribus,  ad  littus  maris  accessit,  30 
et  nauigio  transuectus  ad  Galliam  prospere  peruenlt.  Vbique  vero 
verbum  dei  seminans;  si  quis  fratrum  proprium  aliquid  vsurpare 
temptasset,  a  ceterorum  consortio  segregatus,  penitentie  vltionem 
passus  est ;  nullus  asperum  sermonem  proferre  audebat :  ita  vt  in 
humana  conuersatione  angelicam  ducerent  vitam.  Tanta  namque  in  35 
beato  viro  gratia  refulsit,  vt  vbicumque  moraretur,  omnium  animos 
ad  rcligionis  cultum  inclinaret  Venit  autem  ad  Sigibertum  regem 
Austrasiorum  et  Burgundionum,  et  honorifice  ab  eo  susceptus,  here- 
mum  nomine  Vosagum  ab  eo  petiit :  qua  liberaliter  concessa,  monas- 
terium  ibidem  construxit  Vnum  enim  e  fratribus  cum  subito  vis  40 
febrium  *  flagellaret,  et  nulla  alimentorum  solatia  preter  corticum  et 
herbarum  pabula  haberent;  facto  ieiunio  ab  omnibus  triduano  et 
oratlonibus,  ex  insperato  conspiciunt  virum  quendam,  panibus  et 

^  £.  proficissi.      *  T.  £.  occuparet        '  om.  in  £.        *  £.  insitare.    *  T.  £. 
credes.        *  al.  Dalila.        *  £.  vade.        '  £.  promissunuiu        *  £.  febinim. 


2o8  iQotta  ILegenna  ^nglie. 

pulmento  equos  oneratos  habentem,  ante  fores  astare.  Oblatis  autem 
viro  dei  que  attulerat,  ilium  pro  coniuge  sua  dominum  deprecari 
suppliciter  rogat,  quam  per  annum  tantus  ignis  febrium  vexabat  vt 
morti  appropinquare  videretur.  Cumque  ille  cum  suis  orationem 
5  complesset,  mulier  ilia  perfecte  sanitati  reddita,  gratias  deo  agebat. 
Nee  multo  post  nouem  transierant  dies^  quo  vir  domini  cum  suis 
non  alias  dapes  caperet  quam  arborum  cortices  et  herbas.  Monitus 
est  ergo  abbas  quidam  diuinitus  vt  famulo  dei  Columbano  in  heremo 
consistenti  necessaria  confestim  deferret.    lubet  abbas  celerarium 

10  omnia  que  parare  posset  beato'  Columbano  baiulare.  Oneratis  ergo 
vehiculis  cum  ad  heremum  venisset,  hoc  in  corde  monachus  dixit  vt 
si  iter  quod  ceperat  dei  esset  imperium,  premissis  equis  imperantis 
potentia  viam  aperiret.  Nee  mora,  iter  ignotum  equi  arripientes, 
vsque  ad  fores  viri  dei  peruenerunt.    Reeeptis  autem  muneribus  vir 

15  dei  gratias  deo  retulit ;  et  monachus  rediens  rem  gestam  fratribus 
enarrauit.  Cepit  exinde  frequentia  populi  sanitatis  recuperande 
gratia  ad  eum  coneurrere,  quorum  vota  diuino  fultus  auxilio  ad- 
impleuit.  Vir  dei  solus  per  deserta  gradiens  vidit  duodecim  lupos 
sibi  appropinquare  et  dextera '  leuaque  medium  se  astare.    Cumqae 

ao  ille  constans  nil  timeret,  eo  relieto  heremi  seereta  latibula  petebant 
Rursum  heremi  vasta  penetrans,  vrsum  {in]  *  rupe  quadam  repertum 
absque  reditu  abire  iussit.  In  qua  rupe  soli  orationi  vacans,  incredi- 
bili  abstinentia  corpus  suum  macerauit :  agrestium  herbarum  exigua 
mensura  vel  pomis  heremi  vescebatur ;  aquamque  ad  sedandam  sitis 

35  ariditatem  de  rupe,  vsque  hodie  fluentem,  manare  suis  precibus 
effecit.  Monasterium  Luxouium  ^  et  aliud  nomine  Fontanas,  con- 
struxit,  et  fratrum  cateruam  magnam  in  illis  adunauit.  Audito 
autem  quod  in  Luxouio  cenobio  fratres  variis  morbis  afflicti  essent, 
nee  plures  sani  remansissent  ^  quam  qui  egrotis  ministrare  possent ; 

30  illue  ergo  veniens,  imperat  vt  omnes  surgant  atque  messem  in  area 
virga  cedant.  Qui  statim  nullo  doloris  vestigio  remanente  surgentes, 
iussa  patris  implere  curabant.  Irruebant  messis  tempore  ventonun 
turbines  eum  vehementia  ymbrium,  nee  omnino  nubila  celi  terris  dare 
pluuiam  quiescebant.    Et  eum  fratres  iussu  viri  dei  inter  diffusionem 

35  ymbrium,  ipso  in  medio  eorum  labor!  insistente,  segetem  falce  se- 
carent,  ymber  a  segete  fugiens  per  reliquas  patrie  plagas  se  vndique 
diffundebat,  nee,  quousque  messis  tota  colligeretur,  sola  pluuiarum 
gutta  super  terram  Columbani  stillare  videbatur.  Quidam  dux  nobilis 
nomine  Waldelenus,  liberis  carens,  eum  vxore  sua  Flauia''  venit  ad 

40  virum  dei,  dieens  se  multis  opibus  abundare,  sed  cui  hereditatem 
post  obitum  relinqueret  non  habere.  Cui  vir  sanetus  ait :  *  Si,  inquit, 
voti  vestri  est  vt  largitoris  donum  eius  nomini  consecretis  michique 

*  T.  dies  crossed  out,  another  word  not  visible ;  E.  anni.  •  E.  bono ;  T. 

beato.        '  T.  dextra,        *  so  T. ;  om.  in  E.        •  E.  luxonium.        •  T.  reman- 
sisse.  ^  £.  flania. 


De  ^ancto  Columiumo.  209 

ex  lauacro  suscipiendum  tradatis,  pro  vobis  ego  clementiam  domini 
implorabo,  vt  non  solum  eum  quern  domino  voueritis  habeads,  veram 
etiam  quantos  volueritis  liberos  suscipiatis.'    Qao  promisso,  mulier 
concepit,  filium   peperit,  et   ad  virum  dei   ilium  destinauit    Quo 
baptizato,  Donatum  nomen  imposuit,  et  matri  ad  nutriendum  remisit  5 
Hie  postea  in  eodem  cenobio  monachus  factus,  et  sapientia  et  vir- 
tutibus  imbutus,  Vesontionis  episcopus  factus  est,  et  monasterium 
nomine  Palacium  construens  monachos  introduxit.    Alteram  filium, 
et  filias  duas  dux  idem  postea  genuit ;  post  cuius  obitum  vxor  sua 
monasterium  puellaram  in  vrbe  Vesontione  fundauit  et  possessionibus  10 
variis  dilatauit.        Cum  vir  dei  cirotechas^  quas  ad  operis  laborem 
habere  solebat  ante  fores  refectorii  deposuisset,  coraus  aduolans 
vnam  ex  eis  rostro  ferens  abstulit.    Querentibus  inter  se  fratribus 
quis  illam'  abstulisset,  Columbanus  ait  quod  nullus  alius  hoc  pre- 
sumpsit  nisi  auis  que  ab  archa  Noe  dimissa  non  rediit ;  addiditque,  15 
nullo  modo  se  pullos  suos  alituram,  si  rapax  furtum  celeri'  volatu 
non  deferret    Confestim  coruus  aduolans  furtum  rostro  reportat,  et 
ferocitatis  oblitus  vltionem  expectat ;  quem  vir  sanctus  abire  imperat. 
Cum  minister  refectorii  tracto   serraculo  in  vas  quoddam   latum 
liquorem  currere  faceret,  beati  Columbani  imperio  vnus  e  fratribus  so 
vocauit  ilium.    At  ille,  obedientia  feraens,  meatum  reserare  oblitus 
cucurrit  ad  patrem,  serraculum,  quod  duciculum  vocant,  manu  de* 
ferens.    Postquam  autem  quod  voluit  vir  dei  sibi  reserasset,  ad 
cellarium  festinus  rediit,  nichil  in  dolio*  repperit,  sed  intuitus  vas 
illud  latum  suppositum,  ceruisiam  supra  creuisse  nee  minimam  stillam  2$ 
foris  cecidisse  vidit;  et  crederes  vas  geminatum  esse,  ac  qualis  et 
quanta  rotunditas  infra  vas  erat,  tantum  in  altum  excreuisse  clarum 
fuit.  '     Cuidam  fratri  super  °  exiguitate  frumenti  in  horreis  contenti, 
et  vnde  tanta  fratrum  multitudo  aleretur  conquerenti,  Columbanus 
respondit :  *  Si  recte  conditori  suo  plebes  deseruirent,  nunquam  per  30 
euum  fame  illas  perire  deus  pateretur.    Perfacile  enim  horreum 
replcre  potest  qui  de  quinque  panibus  quinque  milia  hominum  satiare 
dignatus  est/    Mane  facto,  optimo  fnimento  totum  horreum  repletum 
inuenitur.        Apud  Fontanas  sexaginta  fratres  sarculo  terram  ex- 
colentes  et  futuro  semini  ania  parantes  inueniens  vir  dei,  cum  tantum  35 
duos  panes  et  paululum  ceruisie  pro  refectione  illos  habere  didicisset, 
intucns  in  celum  ait :  '  Christe  Ihesu  vnica  spes  orbis,  tu  hos  panes 
et  hunc  potum  multiplica,  qui  de  quinque  panibus  quinque  milia  In 
here  mo  saciasti.'     Factumque  est  vt  omnibus  saciatis  dupla  panis 
portio  in  fragmentis,  duplaque  mensura  potus,  a  fratribus  collecta  est  40 
Erat  enim  in  monasterio  Luxouio  frater  quidam  nomine  Columbanus 
ex  genere  beati  Columbani,  cui  bestie  et  volucres  venientes  se  manu 
blandientis*  attrectari  sinebant,  eique  gaudentes  et  iudentes  sicut 

>  E.  cirotechas ;  T.  cirothecas.  •  T.  illas.  •  T.  ccli.  *  E.  doleo. 

*  E.  sub.  *  £.  blandientes. 


2IO  i^otta  legentia  angUe. 

catuli  Solent  dominis  exultabant.  Hie  febre  eorreptus  valida,  vidit 
iuuenem  puleherrimum  venientem  ad  se  et  dieentem :  *  Non  te  modo 
a  eoq>ore  dueere  possum,  quia  orationibus  et  lachrymis  patris  tui 
Columbani  impeditus  existo.'    Et  accercito  Columbano,  cum  lachry- 

5  mis  ait:  'Cur  me,  inquit,  tuis  orationibus  in  hac  erumpnosa  vita 
detines?  Nam  adsunt^  qui  me  dueere  volunt,  si  tuis  fletibus  et 
precibus  impediti  non  sint  Solue  retentionis  obstacula,  vt  michi  iam 
pateant  celestia  regna.'  Tunc  conuocatis  fratribus,  et  sumpto  viatico, 
migrauit  ad  dominum.    Hie  enim  tante  mansuetudinis  fuit  vt  ferus- 

10  cula  quam  squirium  vocant,  sepe  de  arborum  culminibus  accercita 
manuque  percepta  suoque  collo  imposita^  in  sinum  ingrediens  et 
egrediens  sepe  videbatur.  Theodericus  rex  ad  virum  dei  sepe 
venire  et  orationum  suarum  suffragia  omni  cum  humilitate  deposcere 
solebat.     Sigibertus  etenim'  predictus  Hilperici  germani  sui  dolo, 

15  quem  Sigibertus  vsque  ad  intemitionem  persequebatur,  interfectus 
est.  Perempto  itaque  Sigiberto  Childebertus,  filius  eius,  regni  sceptra 
suscepit,  annuente  matre  Brunch ilde.  Quo  mortuo,  regnauenint  duo 
filii  sui,  Theodebertus  et  Theodericus,  cum  auia  Brunchilde :  Regno 
Burgundionum  Theodericus  potitus  est ;  regnum  Austrasiorum  Theo- 

20  debertus  suscepit  regendum.  Theodericus  vero,  quia  intra  terminos 
regni  sui  bcatum  habuit  Columbanum  gauisus  est.  Ad  quem  cum 
veniret,  cepit  vir  dei  eum  increpare  cur  concubinarum  adulteriis  mis- 
ceretur,  et  non  potius  legitimo  frueretur  coniugio,  vt  regalis  proles 
non  ex  lupanari,  sed  ex  regina  prodire  possit.    Cumque  rex  sibi 

25  obtemperare  *  et  *  omnibus  illicitis  se  renunciare  responderet,  Brun- 
childem  auiam  suam  [antiquus  anguis]  •  adit  '^,  eamque  contra  virum 
dei  stimulatam  excitat,  quia  viro  dei  Theodericum  obedire  timebat  •. 
Verebatur  enim  ne,  si  abiectis  concubinis  reginam  aule  preficeret, 
dignitatis  atque  honoris  sui  modum  amputaret.      Venit  autem  vir  dei 

30  die  quadam  ad  Brunchildem ;  que  eum  videns,  filios  Theoderici  ez 
concubina  genitos  ad  eum  perduxit.  Quos  cum  vidisset,  sciscitatur 
quid  sibi  vellent.  Cui  ilia  ait :  *  Regis  sunt  filii :  tu  eos  tua  bene- 
dictione  corrobora.'  'Nequaquam,  inquit  ille,  istos  regia  sceptra 
suscepturos    scias,  quia  de  lupanaribus   processerunt'    Tunc   ilia 

35  furens  paruulos  abire  iubet.  Egrediens  autem  vir  dei  dum  limitem 
transiret,  fragor  exortus  totam  domum  quatiens,  omnibus  terrorem 
incussit,  misere  tamen  femine  furorem  compescere  non  potuit.  Per 
nuncios  itaque  imperat  ut  nulli  monachorum  extra  monasterii  ter- 
minos iter  pandatur,  neque  receptacula  monachis  eius,  vel  quelibet 

40  subsidia  tribuantur.  Cemens  vir  dei  animum  regis  contra  se  motum, 
ad  ipsum  properat,  vt  suis  monitis  eius  pertinaciam '  frangat.  Quo 
cum  iam  sole  occumbente  venisset,  regi  nunciant  virum  del  inibi 
esse  nee  in  regias  domos  intrare  '^  velle.    *  Melius  est,  inquit  rex,  virum 

*  T.  assunt.    *  E.  inposita.    *  E.  etinim.    *  Vit.  obtemperaret.    •  E.  omnibus  ^et 
•  om.  in  T.  E.    '  E.  adiit.    •  Vit.  cemeret    •  E.  partinaciam.    "  oL  metari. 


De  dancto  Columliano*  ^  1 1 

dei  oportunis  subsidiis  honorare,  quam  dominum  ex  seruonim  eius 
offensa  ad  iracundiam  prouocare.'  Missi  sunt  igitur  nuncii|  cibaria 
Columbano  deferentes.  Qui  cum  vidisset  cibaria  et  pocula,  abho- 
minatus  est  ea,  dicens  :  '  Non  enim  dignum  est  vt  (amulonim  dei  ora 
cibis  eius  polluantur  qui  non  solum  suis,  verum  et  aliorum  habita-  5 
culis  famulis  dei  aditum  denegat/  His  dictis  vasa  omnia  in  frusta 
dirupta  sunt,  vina  solo  diffusa,  et  cetera  separatim  ^  dispersa.  Paue- 
facti  ministri  rem  gestam  regi  nundare  ex  ordine  curabant  Rex 
igitur  timore  correptus,  cum  aula  diluculo  ad  virum  dei  properat: 
precantur  de  commisso  veniam,  in  futurum  se  emendare  pollicentur.  10 
Promissa  tamen  rex  seruare  negligit  et  solita  adulteria  committit 
Quo  audito,  vir  dei  litteras  regi  verberibus  plenas  dirigens,  excom- 
municationem  comminatur,  si  se  emendare  non  proponeret  Ad  hec 
Brunchildis  contra  virum  dei  regem  excitat,  proceres,  et  episcopos 
sollicitat  vt  eius  religioni  detrahendo,  regulam  quam  suis  custodi-  15 
endam  monachis  statuerat,  macularent.  Rex  igitur  multorum  per* 
suasionibus  incitatus,  Luxouium  venit,  et  cur  vir  dei  a  comprouincia- 
lium  moribus  discreparet,  et  intra  septa  secretiora  omnibus  christiams 
aditus  non  pateret  quesiuit  Vir  autem  dei  se  consuetudinem  non 
habere  respondit,  vt  secularium  hominum  voluntatibus  *  et  [a]  religione  ao 
alienis  famulorum  dei  habitationis  pandat  introitum  ;  sed '  apta  loca 
ad  hoc  habere  parata,  quo  omnium  hospitum  aduentus  suscipiatur. 
Rex  ait:  'Si  largitatis  nostre  munera  et  solaminis  supplementum 
capere  cupis,  omnibus  in  locis  omnium  patebit  ingressus.'  Cui  ille : 
'  Si,  quod  nunc  vsque  sub  regulari  disciplina  conseruatum  est,  violare  H 
conaris,  nee  tuis  muneribus  nee  quibuscunque  subsidiis  me  a  te  fore 
sustentandum  noueris.  £t  si  banc  ob  causam  hue  venisti  vt  seruonim 
dei  ccnobia  destruas,  et  regularem  disciplinam  macules,  scito  tuum 
regnum  funditus  ruiturum  et  cum  omni  propagine  regia  anullaturum  V 
His  dictis  territus  rex  egreditur  et  diris  increpationibus  viri  dei  30 
perurgetur.  Et  ait  rex  :  *  Martyrii  coronam  me  tibi  illaturum  speras?' 
non  esse  se  tante  dementie  vt  hoc  tantum  patraret  scelus ;  sed  poti- 
ons consilii  se  vtilia  paraturum  respondit,  vt  qui  ab  omnium  secu- 
larium more  discreparet,  qua  venerat  ea  via  repedare  studeat  Ad 
hec  Columbanus  se  dicit  de  cenobii  septis  non  egressurum,  nisi  35 
violenter  abstrahatur.  Discessit  ergo  rex,  relinquens  post  se  virum 
nomine  Baudulfum,  qui  virum  dei  a  monasterio  exi>ellens,  ad  veson- 
tionense  opidum  ad  exulandum  perduxit*.  Ibi  enim  Columbanus 
carccrem,  vbi  multi  dampnati  erant,  nullo  obstante  ingressus,  verbum 
domini  dampnatis  depromit.  Spondent  illi  se  si  liberarentur,  emen-  4^ 
daturos  et  de  commissa  noxa  penitentiam  acturos.  Nee  mora, 
compedcs  quibus  ligati  erant,  veluti  frutex  putrefacta,  per  partes 
comminuti  sunt.    Lotis  vero  pedibus  eorum  atque  lintheo  abstersis, 

'  £.  scpcratim.  '  om.  in  T. ;  Vit  secularibus  hominibus.  *  Vit  te. 

*  Vit.  dcmergendum.  *  T.  £.  produxit 

pa 


212  Botta  Hegenna  anglte^ 

imperat  vt  ecclesiam  petant  et  commissi  sceleris  culpas  penitendo  ac 
fletibus  abluendo  lauent  Currentibus  illis  ad  ecclesiam,  et  fores 
obserratas  reperientibus,  tribunus  militum  cum  suis  vestigia  eonim 
sequebatur.  Orante  vero  Columbano  deum  vt  sua  virtute  a  vinculis 
5  ereptos  satellitum  nexui  denuo  tradi  non  sinat :  Nee  mora,  ianuis 
diuinitus  reseratis,  et  positis  in  angustia  ingressis,  fores  in  oculis 
militum  absque  humana  manu  dicto  citius  obserrari  *  videntur.  Nee 
quisquam  ausus  est  iniuriam  facere  quos  diuina  virtus  mentis  sancti 
viri  ab  angustiis  sic  dignatus  est  liberare.        Regresso  post  hec  cum 

10  suis  ad  monasterium  viro  dei,  Brunchildis  et  Theodericus,  atrocibus 
ire  stimulis  agitati,  militum  cohortem  rursum  virum  dei  abstrahere  et 
ad  pristinum  exilium  reducere  iubent  Residente  Columbano  in 
atrio  ecclesie  et  in  libro  legente,  septa'  monasterii  peragrant  et 
vbique  perquirunt.    Vbi  cum  sepe  venissent  et  prope  virum  dei 

15  transirent,  nonnullique  in  eius  pedibus  offenderent  pedes  suos,  ipsum 
videre  nequibant.  Venit  ergo  tribunus,  intuitusque  per  fenestram, 
vidit  Columbanum  sedentem  legere :  et  virtutem  dei  timens,  dixit : 
*  Nequaquam,  inquit,  amplius  insanie '  errore  cor  vestrum  decipiatur ; 
non  enim  inuenire  valetis  quem  virtus  diuina  ab  oculis  nostris  tegere 

20  dignatur.  Redeamus  ergo,  et  quod  eum  inuenire  non  possumus,  regi 
nunciare  curemus.*  His  auditis  offensus  rex,  comitem  Bercharium 
et  Baudulphum,  quem  prius  direxerat,  cum  multis  destinauit.  Qui 
beatum  virum  in  ecclesia  cum  suis  psallentem  et  orationi  intentum 
inuenientes,  dixerunt :  *  Vir  dei,  precamur  vt  tam  regiis  quam  etiam 

25  nostris  obedias  preceptis,  egressusque  itinere  quo  venisti  pergas.' 
Et  ille :  *  Non,  inquit,  reor  placere  deo,  semel  natali  solo  reUcto 
repedare.*  Comes  ergo,  relictis  aliis  quibus  mens  ferocior  erat, 
abscessit*.  Igitur  qui  relicti  fuerant,  vndique  vrgente  formidine, 
pallium  quo  vir  dei  erat  indutus,  attingunt,  et  genibus  prouoluti  cum 

30  lachrymis  precantur  vt  pro  tanti  sceleris  culpa  illis  ignosceret,  qui 
non  suis  desideriis,  sed  regiis  obtemperarent  *  preceptis.  Videns 
autem  vir  dei  periculum  aliorum  fore,  si  sue  seueritati  non*  satis- 
faceret,  cum  omnium  eiulatu  atque  merore  egreditur,  dicens  :  *  Eteme, 
inquit,  conditor  regum,  tu  nobis  locum  prepara  oportunum,  quo  tibi 

35  plebes  tue  possint  in  secula  famulari.'  Additque  vt  qui  eum  sequi 
vellent  ad  sustinendas  secum  iniurias,  venirent ;  et  qui  in  monasterio 
remanerent,  cito  dominum  de  eonim  merore  vltionem^  daturum  animo 
constanti  expectarent.  Egressus  ergo  vir  dei,  vicesimo  anno  post 
incolatum  heremi  illius,  iuxta  Auallonem  ^  castrum  custodi  equorum 

40  Theoderici  occurrit,  qui  lancea  ilium  percutere  temptat :  sed  dextera 
quam  leuarat  torpente,  lancea  cecidit,  et  ipse  demone  correptus,  ante 
vestigia  viri  dei  niit ;  die  tamcn  crastina  prece  sancti  ad  sua  sanus 
rediit.        Duodecim  viros  a  demonibus  arreptos  vna  die  sua  prece 

*  T.  E.  obserrare.        *  E.  cepta.  •  E.  insane.  *  E.  abcessit.         ■  E. 

obtemptarent.         *  om.  in  Vit.         '  Vit  unctionem.         *  T.  E.  Cauallonem. 


Z>t  ^ancto  Cotumiatio.  213 

sanauit ;  et  quinque  freneticos  saluti  restituit  Venientes  ad  fluuium 
Ligerim  cum  tarde  nauiculam  intrarent,  quidam  arrepto  remo  quen* 
dam  fratrem  viri  del  percussit.  '  Cur,  inquit  Columbanus,  illi  cnidelis 
addis  merori  merorem  ?  An  non  sufficit  ad  nostram  niinam  patrati 
sceleris  malum  ?  Cur  fessa  Chrisd  membra  cedis  ?  Cur  contra  mitem  5 
immitis  appares  ?  Memento  te  diuina  vltione  in  loco  hoc  quo  mem- 
brum  Christi  percussisti,  fore  percutiendum.'  £t  factum  est  ita: 
Nam  illuc  transiturus  rediens,  diuinitus  percussus  in  eodem  loco  est 
demersus.  Inde  Aurelianis  veniens,  cum  nee  aditum  ecclesiarum 
ex  regis  precepto  sibi  pandi  videret ;  qui  victualia  emerent  misit :  et  10 
illustrantes^  nichil  inuenerunt^  quia  regio  timore  ducti'  omnium  corda 
percussa*  manebant.  Cumque,  multis  ibidem  curatis,  a  viris  vrbis 
Columbanus  honoraretur,  nec^  tamen  propter  custodes  quicquam 
palam  ei  prebere,  offensam  regis  timentes,  audebant.  Nauigantes 
per  Ligerim  ad  turonensem  perueniunt  vrbem ;  vbi  custodes  precatur  15 
vt  cum  nauicula  portum  adirent,  seque  ad  sepulchrum  beati  Martini 
ire  sinant.  Quod  abnuentes  custodes,  veloci  cursu  portum  transire 
et  medio  fluminis  alueo  scapham  tenere  iubent.  Quod  videns  sanetus, 
vultum  mestus  *  ad  celum  dirigit,  compellans  se  tante  mesticie  subdi 
vt  nee  sanctorum  sepulchra  visitare  permittatur.  Moz  ergo,  vt  contra  ao 
portum  ventum  est,  velut  quibusdam  anchoris  defixis  scapha  stare 
cepit,  et  ad  portum  caput  dirigit,  et  custodes  quo  veUet  scapham  ire 
inuiti  sinunt.  Egressus  ergo  vir  dei,  ad  sepulchrum  Martini  accedit, 
et  tota  nocte  in  oratione  ibi  permansit.  Crastina  die  ab  episcopo 
inuitatus  cum  in  mensa  sederet,  interrogatus  cur  retro  ad  patriam  35 
rediret,  respondit :  *  Canis  me  Theodericus  meis  a  fratribus  abegit.' 
Tunc  vnus  Crodoaldus  nomine,  potens  valde,  viro  dei  humili  voce 
dixit  se  melius  esse  arbitrari  lac  potare  quam  absinthium.  £t  ille : 
*  Cognosco,  ait,  te  regis  Theoderici "  federis  iura  seruare  velle.*  Quod 
cum  ille  quamdiu  valeret  obseruare  assereret,  *sile',  ait.  Si  regis  30 
Theoderici  federi  iunctus  *  cs,  amico  tuo  et  domino  letus  a  me  directus 
nuncius  eris.  Hec  ergo  eius  auribus  infer :  et  ipsum  et  suos  liberos 
intra  '^  triennium  esse  delendos,  radicitusque  stirpem  eius  dominum 
eradicatunim.*  *Cur,  inquit  ille,  talia,  famule  dei,  promis?*  *Non 
enim,  inquit  vir  dei,  silcre  queo  que  dominus  loquenda  tradidit  michL'  35 
Surgens  mane  vir  dei,  que  in  scapha  habuerat  sublata  audit:  £t 
rediens  ad  sepulchrum  beati  Martini,  conquestus  est  se  non  idcirco 
illuc  cxcubasse  vt  ille  sua  ac  suorum  sineret  dampna  patrari  fratrum. 
Nee  mora,  qui  aureos  furatus  fuerat,  cepit  inter  flagella  corporis  et 
pcnas  clamarc  et  dicere :  illo  et  illo  in  loco  aureos  occultos  haberi.  4^ 
£t  currcntes  fures  omnes  sublata  omnia  reddunt,  veniam  tanti  sceleris 
deprccantcs.        Nauigantes  vero  ad  namutense"  opidum,  cuidam 

*  Vit.  lustrantes  urbcm.  *  T.  E.  inuenissent  •  om.  in  Vit  *  E.  pcr- 
cussa  corda.  ^  Vit.  non.  •  E.  mestis  ;  Vit.  mestum.  '  T.  thcodorici.  •  om. 
in  Vit.       •  Vit.  regi  .  .  fcdere  vinctus.        *•  T.  E.  infra.        "  Vit  Nannetense. 


214  JQotta  LegenDa  anglie. 

cgcno  clcmosinam  pctcnti  iussit  Coliimbanus  cibum  dari.  Et  cum 
audissct  ci>s  prctcr  modicum'  farinc  nichil  habere,  iussit  totuni  paupcri 
dari,  ncc  quicquam  in  crastinum  rcseruari.  Mcmbris  tnndcm  etiniin 
iciunio  triduanu  fcs>is.  supcrucnit  quidam,  a  domina  sua   n(»mine 

$  Procula  dircctus,  qui  dominam  suam  diuinitus  adrnonitaiii  dixit  \l 
sumptus  sanrto  dci  C«>lumbano  ct  sooiis  cius  dirJKcrrt :  Ohtulitquc 
centum  modiosvini  ct  duccntos  frumcnti.scd  ct  brasit  m<Klins  centum. 
Ibi  cnim  mulieres  duas  a  demonibus  posscssas  sua  prece  s;iluti  restt- 
tuit.     Post  hec  namutensis  episcopus  et  comes  quidam  iuxta  regia 

10  imperium  bcatum  virum  cum  sm^iis  ad  llilM-rniam  naui^are  coin- 
pcllunt.  Cumquc  longius  per  mare  nauixassent.  vcntus  contrarius 
insur^ens  ad  |K>rtum  de  quo  ex ie rant  eos  redirc  co);it.  Kicctis 
omnibus  que  viri  dci  erant,  et  e^res^is  dci  semis,  ventus  ad  placituin 
rcdicns.  <\\in  naute  v(»lel>ant  pmspere  nauem  traducm*  tec  it.         Pcr- 

15  rexit  ergo  C«>lumbanus  ad  rcKem  Lotharium.  liilperici  tihum.  qui  in 
Austrasii^  Francisquc  regnabat ;  a  quo  hunoriticc  susceptus,  rogalur 
vt  intra''  rcf^ni  sui  tcrminos  re^ideat.  Ille  vero.  ne  tone  inimicitic 
rcgum  iKM-asionem  dare  vidcretur,  in  ItKis  illis  morari  miluit.  Cur- 
reptus  est  ab  eo  rex  de  quibusdam  errorilnis,  ct  sfxindet  sc  iuxta  cius 

10  imperium  omnia  emendaturum.  Interim  oritur  lis  de  rcgni  sui  tcr- 
minis  inter  reges  '1  hei»dericum  et  Theodebertum,  ct  vterque  ad 
Lotharium  legatits  dirigit  ct  auxilium  p<istulat.  .Sui>rr  quo  lum  con- 
sihum  a  )>eato  vin*  quesissct,  C^lumbanus  prophetico  spiritu  replctus 
ait,  neutris  r>e  lore  fKiriturum  con^iliis,  suam  intra  trirnnii  tempus  in 

35  dititmcm  vtn>rum[quc]  regna  venire.  Vidcns  rrx,  a  viro  dci  taha  aibi 
prophetico  ore  dici,  neutri  parere  voluit,  sc-d*  pritmir»Hum  tcmpus  sibi 
fc  lie  iter  expectauit.  Kgre»us  inde  vir  dci,  cum  TariMUH  vcnissct, 
in  vrbis  {>orta  demon iacum  curauit.  Kt  veniens  ad  rcKcm  Thcudc* 
bcrtum,  locum  nomine  Hrif^ancias  iuxta  Renum  ad  ronvtrucndum  ibi 

.10  mi  mast  chum  ab  co  rcccpit.  Kt  vidcns  qun^dam  s;irrificium  pro- 
phanum  litarc'^  velle,  va>quc  magnum  vigmti  UKKlinrum  ccruisia' 
plenum  in  medio  positum,  m-i<«(  itatur  quid  de  eo  t.ii  ere  vrllrnt.  llli 
autem  dixerunt  se  deo  suo  \V»K!en.  quem  Mercurium  vmant.  vclle 
litare.     Ille   pest itc rum   «»pu«»  audiens,  in   vase   sut11.it  :   ct    protinus 

35  dissoluitur  et  per  trusta  *  diuiditur  vas  t  um  liqunrc  tutu.  Vidmtrs  hoc 
barbari,  stufK-facti  dixerunt  magnum  ilium  h.ikM*rr  anhrlitum  '  qui  fkic 
p4i5set  dissolurn*  vas  ligaminibus  munitum.  Multi>s  enrum  vir  dci 
ad  ti<!<-in  cunueilil,  ct  initnutus  l>a|>ti/auit.  I  )rgentr  illn  jpud 
iirigant  i.im  i  um  suis,  tam  dure  cge^tatl^  tcmpus  inter  fVatrcrt  curnit, 

40  \i  |M-r  tnduuiu  quid'  comcdercnt  nt»n  hal>crcnt.  Irrtio  vrro  die 
eurnit  tanta  ii*pui  allium,  vrlut  Israclitarum  castra  coturnix  "  oliin 
opcruii ;  ita  \l  omnctn  pagum  Kk'i  illius  auium  multitudo  rrplcrct. 

'  Vil  m<-]|i|in  »  I  y  inU«  '  I"  Y.  \triiriiin  •!!«•.  •  ml.  Uhmrr. 
*  I  «riiii*iiA.  '  }..  fru^tra.  *  T.  •nclitum.  *  V  qunl .  \.  quod.  *  h. 
cuiituriii&. 


De  ^ancto  Columliano.  215 

lussit  ergo  suos  gratias  laudesque  conditori  referre  et  postea  aues 
capere :  nee  ante  triduum  abscedere  ^  temptabant.    Quidam  quoque 
pontifex  diuinitus  admonitus  fnimenti  copiam  viro  dei  direxit    Tale 
genus  allium  nullus  fratnim  ante  viderat,  et  tantus  eanim  in  cibo 
sapor  erat,  vt  etiam  dapes  regias  vincere  videretur.        Cum  sub  5 
quodam  scopulo  inter  vasta  heremi  ieiunio  corpus  maceraret,  et 
preter  poma  siluestria  ad  vescendum  non  haberet,  vrsus  superueniens 
auide  ilia  comedere  cepit.    Quod  vir  dei  intelligens,  ministnim  suum 
misit,  qui  partem  pomorum  fere  dimitteret  et  aliam  partem  intactam 
ab  ea  seruari  iuberet.    £t  cum  minister  arbores  certas  fere  assig-  10 
nasset,  partem  viri  dei  deinceps,  sua  contentus  portione,  tangere  non 
presumpsit.        Interea  inter  Theodericum  Theodebertumque  reges 
lis  firmatur,  ac  vterque  aduersus  fratrem  suum  vsque  ad  intemitio- 
nem  deseuit.    Inter  que  vir  dei  ad  Theodebertum  accedit,  eique' 
suadet  vt  cepte  arrogantie  supercilium  deponeret,  seque  clericum  15 
faceret  et  in  ecclesia  positus  sacre  religion!  subderetur,  ne  simul  cum 
dampno    presentis    regni,  eteme  vite   dispendia   pateretur.    Quod 
dictum  regi  et  omnibus  circumstantibus  risum  ezcitauit ;  dicentes  se 
nunquam  audisse,  Meruingum'  in  regno  sublimatum  voluntarium 
clericum  fuisse.    Detestantibus  ergo  hoc  consilium  omnibus,  Colum-  ao 
banus  ait:    'Si  voluntarius  nullatenus  clericatum  sumat,  in  breui 
inuitus  clericus  fiet.'    His  dictis  vir  dei  ad  cellam  suam  regressus 
est.    Nee  mora,  Theodericus  Theodebertum  ad  bellum  prouocat,  et 
prope  Tullum  deuictum  fugat.        Eo  tempore  vir  dei  librum  tenens 
legebat  et  subito  sopore  oppressus,  quid  inter  duos  reges  ageretur  35 
vidit.    Et  cxcitatus  cnientam  regum  pugnam  ministro  suo  indicat, 
et    multum    humanum    sanguinem    fundi    suspirat.    'Pater,   inquit 
minister,  Theodebcrto    precibus    tuis    prebe    sufifragium,   vt    com- 
munem   debcllet    hostem  Theodericum.*    'Stultum,  inquit  Colum- 
banus,  ac  religioni  alienum  consilium  administras :   Non  enim  ita  30 
dominus  voluit,  qui  nos  pro  inimicis  nostris  orare  docuit.    In  arbitrio 
est  iusti  iudicis  quid  de  eis  fieri  velit.*    Persecutus  ergo*  Theode- 
bertum Theodericus,  et  suorum  proditione  captum  ad  auiam  Brun- 
childem  direxit.    Quern  cum  ilia  recepisset,  et  Theoderici  parti  faueret, 
Theodebertum  clericum  fieri  rogauit ;  ac  non  post  multos  dies  impie  35 
nimis    post   clericatum  perimi  iussit.        Porro  Theodericus   apud 
metensem  vrbem  morans,  diuinitus  percussus  inter  flagrantis  ignis 
incendia  mortuus  est.    Post  quem  Brunchildis  filium  eius  Sigibertum 
patri  substituit.    Lotharius  itaque,  memor  prophetie  viri  dei,  collecto 
exercitu  fines  regni  sui  \  qui  sue  ditioni  debebantur,  eripere  •  conatur.  40 
Contra  quem  Sigibertus  pugnaturus  aduenit;  quem  Lotharius  cap- 
tum peremit,  fratresque  eius  quinque,  Theoderici  filios,  cum  proauia 
Brunchilde  cepit,  et  pueris  separatim  occisis,  Bninchildem  camelo 

*  E.  abcedere.  '  T.  E.  eumque.  •  T.  E.  ineruingum.  *  Vit.  est. 

*  om.  in  Vit         •  Vit.  recipere. 


2i6  Botia  Heffenlia  anglie. 

impositam  hostibus  girando  monstrauit,  et  equonim  caudis  ligatanl 
vita  priuauit,  et  radicitus  stirpem  illam  iuxta  viri  dei  propheciam 
deleuit.  Columbanus  vero,  relicto  in  Alamannia  discipulo  suo 
Gallo,  transiens  in  Italiam,  Bobium  cenobium  construxit,  et  circa 
5  annum  domini  sexcentesimum  quintumdecimum  nono  kal.  decembris 
obiit.  Nonnulla  quoque  famosa  cenobia  in  Alamannia  constnixit,  que 
vsque  in  hodiernum  diem  ad  monachatum  solos  Hibernicos,  vt  feitur^ 
admittunt. 

1i  De  sancto  Cuthberto  episcopo  et  confessore*. 

EX  regali  Hiberniensium  prosapia  rex  quidam,  nomine  Muriar- 
lu  dachus,   diues  et    potens,  regibus    Hibernie   cunctis   aliquot 

annis  impcrans,  (idem  quam  susceperat  christianam  piis  operibus 
iugiter  exornabat.  Vxor  autem  eius  Sabina,  pro  vite  sanctitate  et 
miranda  conuersatione  sancta  celebratur,  et  memoria  illius  annua', 
vbi  requicscit,  dcuota'  habetur.     Accidit  enim  vt  quidam  rex  alius 

15  Hibernie  felicitati  illius  et  glorie  inuidens,  noctumis  insidiis  regem 
cum  vxore  et  familia,  vnica  eius  filia  vite  reseruata,  ocdderet. 
lUectus  demum  pulchritudine  puelle  rex  iniquus,  cum  nullis  per- 
suasionibus  eam  mouere  ad  consensum  illicitum  valeret,  virginem 
oppressit.     Concepit    itaque,    et    filium   peperit ;    et   tantus   fulgor 

20  claritatis  omnem  locum  circumdedit,  quod  pre  lucis  nimio  splendore 
vix  aliquid  intueri  quis  posset ;  domusque  tota  flammis  absumi 
putabatur.  Hoc  viso  episcopus  quidam  sanctus  gratias  deo  referens, 
infantem  a  rege  educandum  petiit,  et  baptizatum  lingua  patria 
*  NuUuhoc  *  *  eum  appellauit.      Educato    demum    puero    et   studiis 

25  litterarum  tradito,  vice  quadam  sanctus  episcopus,  armenta  sua 
con sidera turns  cum  puero  egressus,  vaccam  pregnantem  occurrere 
vidit.  Quam  diutius  intuens  puer  sanctus,  ventris  inclusa  onera 
admirando  subridebat.  Interrogatus  ab  episcopo  quid  sic  intentus 
inspexisset,  ait :    *  Video,  inquit,  mirabile  et  quod   matricis   sobolis 

30  prorsus  naturam  videtur  excedere.  Nam  cum  vacca,  nigri  colons 
exterius  tota  appareat,  nimis  videtur  mirabile  qua  causa  latentis 
nature  dissimilem  fetum  concepisse  preualeat :  Vitulus  autem 
rubicundo  colore  flauescens,  in  fronte  instar  stelle  candide  formam 
preferre  videtur.*     Nee  mora  :    emittente  fetum   vacca,  sicut  puer 

35  predixerat  reperitur.  Defuncto  demum  qui  eum  educauerat  epi- 
scopo, assumpsit  cum  mater  sua  et  Britanniam  nauigatura  nauem 

^  £d.  in  Colgan,  I.  p.  679.  The  life  is  compiled  from  the  Vita  by  Beda,  pre* 
ceded  by  an  extract  from  the  fabulous  Libellus  de  ortu  S.  Cuthberti,  of  Irish 
origin  (ed.  Surtees  Soc,  Biogr.  Misc.  p.  63),  and  followed  by  an  extract  from 
the  Historia  translationum  (ed.  Surtees  Soc,  Opp.  Sim.  Dun.,  p.  158)  and 
Simeon's  Hist.  £ccl.  Dunelm.  (in  Twysden  Decem  Script.) ;  with  addings  from 
the  Historia  dc  S.  Cuthberto  (Surt.  Soc,  Opp.  Sim.  Dun.),  Reginald!  libellus  de 
admirandis  Cuthberti  virtutibus  (Surt.  Soc.)  etc.  *  E.  anima. 

^  Lib.  Celebris.  *  Lib.  MuUucc. 


De  dancto  Cutlriierto.  217 

ascendit.  Elapso  autem  de  manibus  pueri  psalmorum  libro,  in 
maris  profundum  corruit,  et  vitulus  marinus  sine  mora  erumpens 
ore  hiante  librum  absorbuit  et  sub  vndis  euanuit  Egressis  in 
portu  de  naui  omnibus,  vitulus  ille  marinus  subito  apparens, 
librum  penitus  illesum  euomuit.  Venit  inde  mater  cum  puero  ad  5 
episcopum  Columbam,  qui  primus  sedem  Dunkeld'  rexit  in  Scotia, 
et  ab  eo  benigne  suscepta  est.  Merulam,  sancti  episcopi  auem 
domesticam,  occisam  ab  emulis,  prece  sua  puer  almus  vite  reddidit. 
Habebat  enlm  mater  pueri  in  Scotia  duos  fratres  germanos  ponti" 
fices,  Meldanum  scilicet  et  Eatanum ;  cum  quibus  aliquamdiu  conuer-  10 
sata,  relicto  sub  eorum  custodia  filio,  Romam  profecta  est  Puer 
autem  in  monte  altissimo  Doilwem,  id  est  'area  pulchra,'  vocato> 
expulsp  de  habitatione  sua  antiqua  demoniis,  soUtarius  habitare 
cepit ;  i  fontem  de  saxo  durissimo  produxit,  et  noctes  insompnes 
iugite/  deum  orans  duxit  Cuius  operibus  piis  hostis  antiquus  15 
inuidens,  in  montis  superdlio  balneareum  lapideum,  quasi  seruo 
dei  illusurus,  construxit.  Enormis  tamen  et  incomposite  magnitu- 
dinis  fuit.  Quadam  autem  die  eum  amplius  seruus  dei  sustinere 
nolens,  fustem  pergrandem  arripuit,  de  loco  ad  locum  persecutus 
est  inimicum,  quousque  vltra  montis  verticem  eum  mere  cogeret  * :  ao 
vbi*  vsque  in  hodiemum  diem  vestigia  tam  sancti  quam  inimid 
in  saxis  impressa  videntur:  Dyaboli  tamen  vestigia  pedum  lata, 
curua,  magna  ac  distorta  sunt  Hunc  locum  imposterum  mulierum 
nulla  impune  intrare  potuit  In  finibus  Pictorum  sanctus  Cuth- 
bertus  dum  solitarie  post  hec  maneret ;  filia  regis  illius  prouincie,  35 
cum  iuuene  adulterata,  concepit :  et  a  rege,  quis  eam  impreg- 
nasset,  diligentius  inquisita,  ait :  *  luuenis  ille  solitarius  in  vicino 
habitans,  sua  pulchritudine  et  blandis  sermonibus  me  decepit  et 
oppressit.'  Indignatus  igitur  rex,  plurimo  stipatus  milite,  vna  cum 
filia  ad  virum  dei  furibundus  accedens,  ait :  '  Tune  es  qui  sub  30 
specie  religionis  omni  spurcitia  et  incestu  sanctuarium  dei  pro- 
phanando  polluis?  Ecce  hie  filia  mea,  quam  tuis  fraudibus  et 
ludibriis  corrumpere  et  cum  ilia  tantum  scelus  committere  non 
formidasti.  Nunc  tamen  palam  tuam  noxam  confitere ',  et  quomodo 
banc  seduxcris,  coram  cunctis  edissere,  iubemus*.'  Puella  quoque  35 
pcrtinacius  erumpens,  hoc  ilium  facinus  commisisse  constanter  et 
inuerccunde  asseruit.  Admirans  autem  iuuenis,  et  diaboli  versutias 
has  esse  non  ignorans,  plurimum  anxiatus  et  ad  deum  tota  mente 
conucrsus  dixit :  *  Domine  deus,  qui  solus  occultorum  es  cognitor, 
hoc  opus  iniquitatis  manifesta  et  tua  virtute  in  presenti  diuinitus  ^o 
declara,  vt  glorificetur  nomen  tuum  sanctum,  quod  est  benedictum 
in  secula/  Viro  autem  dei  cum  lachrymis  talia  perorante,  subito 
in  loco  quo  steterunt  pedes  eius,  terra  dehiscens  os  suum  ape- 
ruit,  et  in  ocuhs  omnium  ipsam  absorbendo  deglutiuit.  Locus 
*  T.  ruerc  cogeret  eum.         *  om.  in  T.         *  T.  confitcri.        ♦  a/,  om. 


2i8  Botta  Legetoia  9ng1te. 

autem  ille  ab  incolis  *Conien'  vocatus  est.  Regi  vero  cum  illis 
qui  aderant  humiliter  venlam   petenti  benignus   indulsit,  mulierum 

tamen  consortium  vlterius  non  admisit. Sanctus  autem  Cuthbertus 

vsque  ad  octauum  etatis  annum  solis  paniulorum  ludis  et  lasduie 
5  mentem  tribuens,  oblectabatur  iocis,  et  paniulorum  conuenticulis 
interesse  cupiebat.  Dum  enim  quadam  die  ludis  in  turba  puerorum 
insisteret,  repente  vnus  de  paniulis  fere  triennis  accurrens  ad  cum, 
quasi  senili  constantia  cepit  hortari  ne  iocis  et  ocio  indulgeret, 
sed  stabilitati  potius  mentem  simul  et  membra  subiugaret.  Quo 
10  monita  spemente,  luget  ille,  corniens  in  terram  et  fact  em  la- 
chrymis    rigans,    consolantique    se    Cuthberto   inter  ceteros  dixit: 

*  Quid,  inquit,  sanctissime  antistes  et  presbiter  Cuthberte,  hec  et 
nature  et  gradui  tuo  contraria  geris?  Ludere  te  inter  paniulos 
non  decet,  quem  dominus  etiam  maioribus  natu  magistrum  veri- 

15  tatis*  consecrauit.'  Quod  cum  ille  audisset,  relicta  continuo  ludendi 
vanitate,  ex  illo  tempore  stabilior  animoque  adolescentior  existere 
cepit.  Cum  autem  subito  dolore  genu  illius  correptum'  acri 
cepisset  tumore  grossescere  •,  ita  vt  neruis  in  poplite  contractis 
pedem    primo    a   terra    suspensum    claudicans    portaret,    dehinc, 

20  ingrauesccnte  molestia,  omni  pene  priuaretur  incessu ;  sub  ^  diuo 
die  quadam  recumbens,  vidit  repente  equitem  albis  indutum  ves- 
timentis,  et  honorabilem  vultu,  sed  et  equum,  cui  insederat*, 
incomparandi  decoris.  Qui  de  equo  dissiliens*  et  genu  languidum 
diligentius  considerans,  'coque,   inquit,  triticeam  in   lacte  farinaniy 

25  et  tumorem  superunge :  et  sanaberis.'  £t  his  dictis  ascendens 
equum  abiit.  Ille  iussis  obtemperans,  post  dies  paucos  sanatus 
est :  Agnouitque  angelum  fuisse  qui  hec  sibi  monita  domino 
iubente  dedisset.  Ab  hoc  autem  tempore  deuotus  domino,  sepe 
in  angustiis  orans  dominum,  angelica  meruit  opitulatione  defend], 

30  necnon  etiam  pro  aliis  in  periculo  constitutis  supplicando  exaudiri. 
Rates  enim  quedam  dum  ligna  per  Tinam  fluuium  ad  monasterium 
monialium''  non  longe  ab  ostio  eiusdem  fluminis  ad  meridiem 
situm  veherent;  ventus  ab  occasu  subito  assurgens,  vsque  ad 
ostium  fluminis  et  etiam  occeanum  nauiculas  attraxit.     Nee  mora, 

35  puer  in'  ripa  oraturus  dominum  genua  flexit,  caput  in  terram 
declinauit ;  statimque  retorta  vis  ventorum  rates  integras  ad  ter- 
ram eiecit  et  iuxta  ipsum  monasterium  in  loco  oportuno  dis- 
posuit^  Contigit  eum  remotis  in  montibus  commissorum  sibi 
pecorum    agere    curam.      Qui    dum    nocte    quadam,   dormientibus 

40  sociis,  ipse  iuxta  morem  peruigil  in  oratione  duraret,  vidit  subito 
de  celo  fusum  lumen  medias  longe  nectis  interrupisse  tenebras, 
in  quo  celestium  choros  agminum  terras  petisse,  nee  mora, 
rapta  *  secum  anima  claritatis  eximie,  supernam  redisse  ad  patriam. 

*  Bed.  virtutis.        •  T.  correptum  illius.        *  E.  g^oscessere.        *  T,  Qui  sub, 

*  Bed.  sedebat.       •  r.  desiliens.       '  a/.  Bed.      •  r.  deposuit       •  Bed.  sumpta. 


De  dancto  Ctit^derto.  319 

Et  gratias  deo  agens  socios  ad  laudandum  deum  prouocauit,  dicens : 

'  Heu,  inquit,  miseri,  qui  sompno  et  inertie  dediti,  non  meremur 

semper  vigilantium  ministrorum  Chrisd  cemere  lucem.     En  ipse, 

cum  modico  noctis  tempore  peruigil  orarem,  tanta  del  magnalia 

conspexi :    Aperta  est  ianua  cell,  et  inductus  illuc  angelico  comi-  5 

tatu  spiritus  cuiusdam  sancti :   qui  nunc,  nobis  in  infima  caligine 

versantibus,  supeme  mansionis  gloriam  ac  regem  Christum  perpe- 

tuo  beatus  intuetur.     Et  quidem  hunc  vel   episcopum  quemlibet 

sanctum,  vel  eximium  de  fidelium   numero  virum   fuisse  existimo, 

quem  tante  splendore  lucis,  tot  ducentium  choros^  angelorum  [ad]  10 

celos   allatum  vidi.'     Agnouitque,  mane  facto,  antisdtem  lindisfar- 

nensem  Aidanum,  magne  virtutis  virum,  eodem  tempore  celestia, 

de  corpore  raptum,  regna  petisse.     Et  statim  pecora  que  pasce- 

bat  suis  dominis  commendans,  monasterium  petere  decreuit        Ea 

tempestate,  instante  iam  vespera  cum  cemeret  se  iter  propositum  15 

finire  non  posse,  quoddam  pastorum  desertum]  tugurium  ingrediens, 

et  orationi  vacans,  vidit  equum  elato  sursum  capite  tecta  case  car- 

pentem  ore  nisuque  trahentem,  atque   inter   cadentia   fena  tecti, 

inuolutum  pariter  decidere  lintheum :  et  dimidium  panis  calidi  et 

camem  pro  vna  refectione  sufficientem,  inuolutum  lintheo  inuenit  ao 

Et  gratias  agens  deo,  panis   dimidium    equo    dedit,  et    reliquum 

suo  vsui'  reseruauit^      Cum  enim  ad  Mailros  monasterium  deue^ 

nisset,  Boisilus  vir  sanctus,  eiusdem  monasterii  prepositus,  ipsum 

videns,  spiritu  sancto  edoctus  hoc  vnum  dixit  astantibus:    'Ecce 

seruus  dei.'       Et  causam    sui    itineris   audiens,    adduxit   eum   ad  25 

abbatem  Eatanum,  postea  lindisfemensem   episcopum,  et   accepta 

tonsura  fratrum  iungebat  consortio.     Qui  ingressus   monasterium, 

confestim   equalem    ceteris   fratribus   vite    regularis   obseruantiam 

tenere  curabat,  legendi  videlicet  et  operandi,  vigilandi  atque  orandi 

solerter '.  Placuit  post   hec   regi  Alfrido,    locum,   qui  vocatur  30 

Ripun,  ad  constniendum  monasterium  Eatano  abbati  donare.    Qui 

monasterium  ibi  construens,  Cuthbertum  suscipiendorum  hospitum 

officio  dcputauit.     Qui  die  quadam  iuuenem  quendam  ad  portam 

sedentem    inuenicns,    solito    humanitatis    more    suscepit,    aquam 

man i bus  dedit,  pedes   abluit,    lintheo    extersit,    fouendos   propter  55 

frigus  humiliter  manibus  suo  in  sinu  composuit.     Apposuit  men- 

sam,  sumendas  obtulit  escas,  et   ait:    'obsecro  te,    inquit,  frater, 

reficias,  dum  rediens  panem  calidum  afifero:   spero  enim  quia  iam 

cocti  sunt.'    At  vbi  rediit,  hospitem  non  inuenit    Explorat  vestigia 

qua  *   iret,  sed   nulla  vspiam   inuenit.     Recens  autem  nix  terram  40 

openierat,  que  facile  viands  iter  proderet,  et  quo  declinaret  mon- 

straret.     Stupefactus   vir   domini,    mensam    reposuit    in    conclaui. 

Sed   regressus^  continuo,  obuiam  habuit  miri  odoris  fragrantiam. 

^  Bed.  choris.  *  Bed.  esui.  *  Bed.  sollertior.  *  Bed.  quo. 

*  Bed.  Quod  ingressus. 


220  Botta  iLegenna  9ngUe. 

£t  circumspiciens  in  domo^  vnde  esset  orta  tanta  odoris  suauitas, 
vidit  iuxta  positos  tres  panes  calidos  insoliti  candoris,  et  expaues* 
cens  dixit :  '  Cemo  quod  angelus  dei  erat  quern  suscepi : 
pascere,  non  pasci  veniens.  En  ^  panes  attulit  quales  terra  gignere 
5  nequiuit :  Nam  lilia  candore,  et  rosas  odore,  et  mella  precellunt 
sapore.  Vnde  constat  quia  non  de  nostra  tellure  orti,  sed  dc 
paradiso  voluptatis  sunt  allatL'  £x  illo  enim  tempore  sepius 
angelos  videre  et  alloqui,  sed  et  esuriens  cibis  a  domino  prepa- 
ratis  refici  meruit        Aliquanto  post  hec  decurso  tempore,  prefatus 

lo  abbas  Eata  cum  Cuthberto  et  ceteris  quos  secum  adduxerat 
fratribus,  monasterio  illo  ad  incolendum  aliis  monachis  coUato, 
domum  repulsus  est.  Morbo  vero  pestilentie,  quo  tunc  plurimi 
per  Britanniam  longe  lateque  deficiebant,  correptus  est,  sed  fratres 
monasterii  totam,  pro  eius  vita  et  salute  precantes,  noctem  penii- 

15  gilem  deduxerunt.  Quod  dum  Cuthbertus  mane  cognouisset, 
hilari  vultu  dixit :  *  Date  baculum  et  caligas ;  cur  hie  iacere  am- 
plius  volo^?  Neque  enim*  dubitandum  est  quia  tot  taliumque 
virorum  preces  non  despexerit  dominus.'  Statimque  exurgens,  et 
baculo  innitens,    infra    paucos    dies    plene   conualuit     Sed    quia 

20  tumor  qui  in  femore  apparebat,  paulatim  ad  superficiem  detu- 
mescens  corporis,  ad  viscerum  interiora  perlapsus  est,  toto  pene 
vite  sue  tempore  aliquantulum  interaneorum  ^  non  cessabat  sentire 
dolorem.  Quem  cum  Boisilus  sanatum  cerneret,  ait:  *Vides, 
frater,  quia  liberatus  es  a  molestia  qua  laborabas :    dico  tibi  quod 

25  ea  iam  vltra  tangendus  non  es.  Sed  quia  me  mors  vicina  presto- 
latur,  discere  a  me  aliquid,  quamdiu  docere  valeam,  non  omittas : 
Non  enim  plus  quam  septcm  dies  sunt  quibus  michi  ad  docendum 
sanitas  corporis,  et  lingue  concessa  est  virtus.'  £t  completis,  vt 
predixit,  septem  diebus,  feliciter  anima  de  corpore  exiit.     Quibus 

30  diebus  septem,  omnia  que  Cuthberto  futura  erant,  denunciabat. 
Propheticus  namque  et  mire  sanctitatis  erat  homo,  et  prefate  acer- 
bitatem  pestilentie  triennio,  priusquam  veniret',  Eatano  abbati  suo 
predixit  futuram.  Sed  et  Cuthberto  inter  cetera,  quod  et  episco- 
pus  esset  ordinandus  insinuauit.        Post  Boisilum  vero  Cuthbertus 

35  factus  prepositus,  non  solum  ipsi  monasterio  regularis  vite  monita 
simul  et  exempla  preferebat,  sed  et  vulgus  circumpositum  longe 
lateque,  a  via  stulte  consuetudinis  ad  celestium  gaudiorum  conuertere 
curabat  amorem.  Nam  et  multi  fidem,  quam  habebant,  iniquis 
prophanabant  operibus;    et  aliqui  etiam  tempore  mortalitatis,   ne- 

^o  glecto  hdei  quo  imbuti  ^  erant  sacramento,  ad  erratica  idolatrie 
medicamina  concurrebant,  quasi  missam  a  deo  conditore  plagam 
per  incantationes  vcl  alligaturas  vel  alia  demoniace  artis  archana 
cohibere    valerent.     Ob   hoc   vero  vir  dei   crebro  de   monasterio 

*  in  domo  «/  om.        ''  T.  E.  Et.        '  E.  nolo.         *  E.  vbL         »  T.  E.  intcr- 
raneonim.         •  T.  veniret  j  E.  venerit.         '  E.  imbitu. 


De  ^ancto  Cutjbberto.  221 

egressuSy  sepius  pedes  incedens  viam  veritatis  errantibus  vbique 
predicabat.  Erat  quippe  moris  eo  tempore  Anglorum  populis  vt 
veniente  in  villain  clerico  vel  presbitero,  cuncti  ad  eius  imperiuniy 
verbum  dei  audituri,  confluerent,  libenter  que  dicerentur  audirent, 
libentius  ^  que  audire  et  intelligere  poterant  operando  seque-  5 
rentur.  Porro  tanta  Cuthberto  erat  docendi  peritia,  tantus  amor 
persuadendi  que  ceperat,  tale  vultus  angelici  lumen,  vt  nullus  pre* 
sentium  latebras  ei  sui  cordis  celare  presumeret,  omnes  palam  que 
gesserant  confitendo  proferrent,  quia  niminim  delicta  sua  ilium 
latere  nullo  modo  putabant  Erat  autem  abbatissa  quedam,  10 
nomine  Ebba,  regens  monasterium  in  loco  quern  Coludi  Vrbem* 
vocant,  id  est  Coldingham,  religione  pariter  et  nobilitate  cunctis 
honorabilis.  Erat  enim  soror  vterina  regis  Oswi.  Hec  ad  virum 
dei  mittens,  rogauit  vt  se  suumque  monasterium  gratia  ezhorta- 
tionis  inuisere  dignaretur.  Veniens  igitur,  viam  iusticie  actu  pariter  15 
et  sermone  omnibus  pandere  satagebat^  Et  cum  more  solito, 
quiescentibus  noctu  ceteris,  ad  orationem  solus  exiret  et  post  longas 
intempeste  noctis  vigilias,  instante  matutinarum'  hora,  domum 
rediret,  quadam  nocte  vnus  e  fratribus  eiusdem  monasterii,  egredi- 
entem  ilium  in  silentio  cemens,  clanculo  secutus  eius  vestigia,  quo  to 
iret  *  quidve  agere  vellet  dinoscere  querebat.  Sanctus  vero  dei  mare 
ingressus,  peruigiles  vndisonis  in  laudibus  tenebras  exigebat  Ap« 
propinquante  autem  diluculo  ascendens  in  terram,  denuo  cepit  in 
littore  flexis  genibus  orare.  Et  ecce  de  profundo  maris  quadru- 
pedia  duo  '  lutree '  ^  vocata  in  arenam  ascendentes,  anhelitu '  suo  35 
pedes  eius  fouere  ac  villo  extergere  satagebant :  Completoque 
ministerio,  et  accepta  benedictione,  patrias  relapsa  sunt  sub  vndas.  Vir 
autem  dei  mox  domum  reuersus,  canonlcos  cum  fratribus  hympnos 
compleuit.  Ac^  frater  qui  hec  videre  presumpsit,  ingenti  pauore 
percussus,  mane  ad  sanctum  accedens  in  terram  se  prostrauit  et  30 
veniam  de  reatu  stulti  ausus  cum  lachrimis  flagitauit.  Cui  ille: 
*Quid,  inquit,  habcs,  frater?  quid  fecisti?  Num  iter  nostrum  noc- 
turnum  lustrando  explorare  temptasti?  Sed  ea  solum  conditione 
tibi  indulgeo  hoc  commissum,  si  promiseris,  te,  que  vidisti,  nuUi 
ante  meum  obitum  esse  dicturum.*  Quod  cum  promitteret,  fratrem  35 
benedixit,  et  culpam,  quam  temerarius  incurrit,  benign^  remisit 
Quadam  die  cum  puero  quodam  de  monasterio  predicaturus  exiens, 
fatigatus  itincre  quesiuit  a  puero,  temptans  eum,  vbi  pemoctare 
possent  vel  refici;  et  cum  ille  se  ignorare  omnino  respondisset, 
vir  sanctus  ait :  *  Disce,  fili,  spem  semper  et  fidem  habere  in  49 
domino:  quia  nunquam  fame  perit  qui  deo  fideliter  seruit.'  Et 
videns  aquilam  in  alto  volantem,  dixit :  *  etiam  per  huius  ministerium 
possibile  est  domino  nos   hodie   reficere.*     Et   cccc  vident  subito 

^  Bed.  libentiusque.  *  Bed.  pandebat  *  Bed.  communis  synaxeos. 

♦  Bed.  ire.  *  Bed.  lutre.  •  T.  anelitu,  »  Bed.  At 


222  Botta  iLegenDa  anglte. 

aquilam  in  ripa  sedentem,  et  ait  vir  dei :  *  Vides  vbi  nostra,  quam 
predixi,  ministra  residet?  Curre,  rogo,  et  quid  nobis  epulanim, 
domino  mittente,  attulerit,  inspice  et  citius  affen'  Qui  accurrens, 
attulit  piscem  non  modicum,  quem  ilia  nuper  de  fluuio  prendiderat 
5  £t  ^  ait  sanctus :  *  Quid  fecisti  ?  Quare  ministre  nostre  partem  suam 
non  dedisti  ?'  £t  diuiso  pisce  dimidium  remittens,  in  proximo  vico 
se  refecit.  Cum  plurimis  in  quadam  villa  verbum  vite  predicaret, 
preuidit  subito  in  spiritu  antiquum  hostem  ad  retardandum  opus 
salutis   adcsse :    Moxque   insidias,  quas  futuras  intellezit,  docendo 

10  preoccupare  curauit,  dicens :  *  Oportet,  charissimi,  vt  quodcns  vobis 
misteria  regni  celestis  predicantur,  intento  hec  corde  et  sensu 
vigilantissimo '  audiatis,  ne  forte  diabolus,  qui  mille  nocendi  habet 
artes,  superuacuis  vos  curis  ab  eterne  salutis  auditione  prepediat.' 
£t  ecce  statim  hostis  antiquus  fantasticum  deferens  ignem,  domum 

15  iuxta  positam  incendit,  ita  vt  viderentur  fades'  ignium  totam  voli- 
tare  per  villam,  ac  iuuante  vento  fragor  aera  concutere.  Tunc 
exiliens,  quasi  ad  extinguendum  ignem,  turba  pene  tota,  aquas 
iactant*:  vnda  tamen  vera  falsas  non  potuit  extinguere  flammas, 
donee  orante  Cuthberto  fugatus  auctor  fallaciarum  ficta  secum  in- 

30  cendia  vacuas  reportaret  in  auras.  Quo  viso,  turba  multum  erubuit 
et  flexis  genibus,  instabilis  animi  veniam  precabatur.  Alia  autem 
vice,  instantia  cuiusdam  denote  femine,  in  terram  prostratus  preces 
altissimo  deuotas  fudit :  et  flatus  ventorum  sine  mora  mutatur,  et 
totum  incendii  periculum  penitus  rccessit.         Cuidam   comiti  pro 

35  sanitate  vxoris  suppliciter  exoranti,  ait  Cuthbertus :  *  Scio  enim 
ipse,  quamuis  te  dicere  pudeat,  quia  a  demonio  vexatur :  scio  etiam 
quia  priusquam  illuc  peruenerimus,  i'ugato  demone,  liberabitur, 
nobisque  aduenientibus  occurrens  ministerium,  quod  consueuerat, 
nobis  scdula  impendet.     Neque  enim  tali  tormento  soli  subiiciun- 

30  tur  mali,  sed  occulto  dei  iudicio  aliquotiens  etiam  innocentes  in  hoc 
[seculo]  non  tantum  corpore  sed  et  mcnte  captiuantur  a  diabolc' 
Cumque  omnia  vt  predixerat  euenissent,  testabatur  mulier  iUa 
quomodo  ad  primum  freni  equi,  in  quo  sanctus  sedebat,  tactum 
omni  se  molestia  absolutam  sensit.        Cum  multis   in   mailrosensi 

35  monasterio  annis  degens,  nonnullis^  virtutum  claresceret  signis, 
translatus  est  ab  abbate  Eata  ad  monasterium  lindisfemense,  vt 
prepositi  auctoritate  fratres  instrueret  et  exempla  virtutis  osten- 
deret  Nam  vtrumque  monasterium  abbas  Eata  tunc  regebat 
Igitur  vir  domini  mox  monastica  instituta  fratribus  viuendo  pariter 

40  et  docendo  tradebat :  variisque  languoribus  et  tormentis  compre- 
hensos  orationum  instantia  pristine  sanitati  restituit,  nonnullos  ab 
immundis  spiritibus  vexatos  non  solum  presens  orando,  tangendo, 
imperando,  exhortando*,  sed  etiam  quandoque  absens,  valitudine 

*  B.At.        «  E.vigilantissime.        «  Bed.  fkccs.        *  Bed.  iactabat        •  Bed. 
multis.  *  Bed.  exorcizando. 


De  dancto  CittlrtiertQ.  223 

8olita  potiri  fecit  Sepius  denique  in  cetu  fratrum  de  regula  dispu- 
tans,  cum  acerrimis  contradicendum  fatigaretur  iniuriiSy  exurgebat 
repente  ct  placido  vultu  ac  animo  egrediens  dimittebat  conuentiun : 
et  sequente  nichilominus  die,  quasi  nil  obiectionis  pristine  *  sustinuis- 
set,  eadem,  que  prius,  monita  eisdem  auditoribus  dabat ;  donee  eos  5 
paulatim  modesta  pacientie  sue  virtute  et  quotidiano  exercitio  ad 
melioris  propositi'  statum  et  ad  ea'  que  vellet  conuerteret.  Erat 
namque  pacientie  virtute  precipuus,  atque  ad  perferenda  fortiter 
omnia,  que  vel  animo  vel  corpori  aduersa  ingerebantur,  inuictissi- 
mus,  nee  minus  inter  tristia  faciem  hilarem  pretendebat.  Sed  et  10 
vigiliarum  atque  orationis  ita  studiosus  existebat,  vt  aliquotiens  tres 
sine  quatuor  noctes  continuas  peruigil  transegisse*  credatur.  Mia- 
sarum  quoque  solempnia  celebrans,  nequaquam  sine  profusione 
lachrymarum  officium  implere  valebat  Af&bilis  erat  omnibus,  et  ad 
arguendum  peccantes  feruidus,  ad  ignoscendum  penitentibus  modes-  15 
tus.  Confitentibus  sibi  peccata  sua,  prior  ipse  miserans  lachrymas 
fundebat,  et  quid  peccatori  agendum  esset,  ipse  iustus  suo  pre* 
monstrauit  exemplo.  Vestimentis  vtebatur  communibus,  ita  tern- 
peranter  agens  vt  horum  neque  mundiciis,  neque  sordibus  esset 
notabilis.  Vnde  in  eodem  monasterio  obseniari  eius  exemplo  ao 
solebat  ne  quis  varii  colons  aut  preciosi  habeat  indumentum,  sed 
ea  maxime  vestium  specie  sint  contenti  quam  naturalis  ouium  Una 

ministrat. 'Suscepit  autem  habitum  monachalem  in  monasterio 

mailrosensi    anno   domini   sexcentesimo    quinquagesimoprimo,    ab 
aduentu  sancti  Augustini  in  Angliam  anno  quinquagesimoquinto,  ex  35 
quo  autem  gens   Northanhumbronim  per  sanctum  Oswaldum  et 
Aidanum  (idem  Christi  suscepit  septimodecimo.     Peractis  vero   in 
eodcm  monasterio  quatuordecim  annis,  translatus  est*  ad   monas- 
terium  lindisfarnense :  ibidem  duodecim  annis  prepositus,  fratres  in 
omni   vite  sanctitate   informauit.        Anno   autem   domini    sexcen-  30 
tesimo    septuagesimosexto,    monachatus    sui   vicesimosexto    anno, 
intrauit    insulam   Fame,  ante  ipsum    inhabitabilem   propter  fanta- 
sias demonum :  Ibi  per  nouem  annos  mira  animi  alacritate  domino 
militauit  '^.    Fame  autem  dicitur  insula  medio  in  mari  posita,  que  non, 
sicut  Lindisfarnensium  regio,  bis  quotidie,  accedente  estu  occeani—  35 
qucm  rcuma  vocant  Greci — fit  insula,  bis  renudatis  abeunte  reumate 
littoribus,  contigua  terre  redditur,  septem  milianbus  per  ambitum 
sc    cxtendens^,  sed   aliquot   milibus   passuum  ab   hac  semiinsula 
ad  curum  secreta,  et  hinc  altissimo  et  inde  infinito  clauditur  occeana 
*  Vocatur  autem  Lindisfeme,  vbi  quondam  nobile  monachorum  colle-  40 
glum  et  sedes  episcopalis  erat,  a  fluuiolo  scilicet  Lindis,  decurrente 
in  mare,  qui  duorum  pedum   habens  latitudinem,  nisi  cum   mare 

*  Bed.  pridie.  *  E.  prepositi.  •  E.  cam.  *  E.  tranasegisse.  •-•  Added 
from  iiist.  Eccl.  Dun.  I.  3.  *  est  om.  in  T.  '  septem— extendens  from  Hist. 
Dun.      *  Added  from  Hist.  Dun.  II.  5. 


224  Botia  iLegenna  anglie. 

recesserit  videri  non  potest.  Intrante  autem  Cuthberto  insulain 
Fame,  omnia  tela  nequissimi  ignea  extincta  sunt,  et  ipse  hostis 
antiquus  cum  omni  satellitum  suorum  turba  procul  fugatus  est 
£t  cum   locus  aridus  aquam    non   haberet,  fusa  ad   deum   prece, 

5  foueam,  quam  fratres  eius  iussu  fecerant,  in  crastinum  aqua  repletam 
inuenerunt:  Que  primis  contenta  ripis,  nee  foras  ebulliendo  paui- 
mentum  inuadere,  nee  haurientibus  ^  nouit  deficere.  In  tantum 
namque  vir  del  a  cultu  sui  corporis  animum  sustulerat  atque  ad 
anime  solius   cultum   contulerat,  vt    quandoque    calciatus    in  pas* 

10  cate,  non  nisi  post  annum,  propter  lauationem  pedum  in  cena 
domini,  se  discalciauit '.  Vnde  ob  crebras  incuruatlones  genuum 
quas  orando'  exercebat,  callum  oblongum  in  confinio  pedum  et 
tibianim  habuisse  deprehensus  est.  Demum  ab  hominum  remo- 
tus    aspectibus    inclusus,  ranim    cum    aduenientibus,  et    hoc    per 

15  fenestram,  habuit  colloquium.  Primum  quidem  permodicum  a 
fratribus  panem  quo  vesceretur  accepit,  aquam  de  fonte  bibens. 
Et  accepto  demum  instnimento  et  efifossa  ac  euersa  terra  et 
vemo  tempore  tritico  seminata,  nullos  vsque  ad  medium  estatis 
omnino  reddidit  fructus.      £t  visitantibus  eum  iuxta    morem   fra- 

20  tribus,  ait :  *  Forsitan  voluntas  dei  non  est  vt  hoc  in  loco  michi 
triticum  nascatur.  Afferte,  rogo,  ordeum,  si  forte  illud  fructum  facere 
possit.  Quodsi  nee  illi  deus  incrementum  dare  voluerit,  sacius 
est  me  ad  cenobium  reuerti,  quam  alieno  hie  labore  sustentarL' 
AUatumque  ordeum  dum  vltra  omne   tempus   serendi  et  fructifi- 

25  candi  terre  commendaret,  mox  abundanter  exortum  fecit  fructum 
copiosum.  Et  cum  maturescere  cepisset,  aduenientes  volucres 
depascendo  certatim  insistebant.  Ad  quos  vir  dei  appropians 
ait:  'Quid  tangitis  sata  que  non  seuistis?  an  forte  vos  plus 
me  his  opus  habetis  ?     Si  tamen  licentiam  a  deo  accepistis,  facite 

30  quod  ipse  permisit ;  sinautem,  recedite,  neque  vlterius  aliena 
ledatis.'  Et  confestim  ad  primam  iubentis  vocem  vniuersa  volu- 
crum  multitudo  recessit,  et  deinceps  a  messis  eiusdem  inuasione 
continuit.  Cum  enim  coruos  domum  suam  rostro  lacerare  et 
culmos,  quibus  tecta  fuerat,  ad  fabricam  nidi  ore  ferre  conspiceret, 

35  coercuit  eos  leui  protensione^  dcxtere,  atque  a  lesura  domus  iam 
cessare  precepit.  Sed  illis  imperium  si>ernentibus:  *in  nomine,  inquit, 
lesu  Christi  abite  quantotius,  neque  in  loco  quem  leditis  vltra  manere 
presumatis.*  Vix  verba  complcuerat,  et  confestim  tristes  recesserunt, 
Peracto  autem  triduo,  vnus  illorum  rediit  et  sparsis  lamentabiliter 

40  pennis,  et  submisso  ad  pedes  sancti  viri  capite,  atque  humiliata  voce, 
quibus  valebat  indiciis  veniam  precabatur.  Quod  ille  intelligens, 
dedit  facultatem  remeandi.  Impetrata  vero  redeundi  licentia,  mox 
sodalem  adducturus  abiit    Nee  mora  redeunt  am  bo,  et  secum  munera 

^  Bed.  hauriendo.      '  a/,  discalciaret.      '  Bed.  calceatus.      *  E.  protentione. 


De  ^ancto  Ctitlrtierto.  225 

digna  ferunt,  dimidiam  videlicet  axungiam  porcinam.    Quam  vir  del 

fratribus  ostendens^  ac  eis  quanta'  hominibus  obedientie,  quanta  sit 

cura  humilitatis  habenda  contestans,  cum  auia  superbissima  iniuriam 

quam  sibi  intulerat  precibus,  lamentis  ac  muneribus  abluere  festina- 

bat    Multis  post  hec  annis  in  ipsa  insula  manentes  nidificabant,  nee  5 

aliquid  molestie  cuiquam  inferre  presumebant.     Qui  enim  auctori 

omnium  creaturarum  fideliter  et  corde  integro  famulatur,  non  est 

mirandum  si  eius  imperiis  ac  votis  omnis  creatura  deseniiat    At  nos 

plerumque   idcirco  subiecte  -  nobis   creature  dominium  perdimus* 

quia  domino  et  creatori  omnium  ipsi  seruire  negligimus.        Rogauit  10 

autem  fratres,  cum  ad  ipsum  visitandum  iterum  redirent  lignum  sibi 

longitudinis  duodecim  pedum  ad  faciendam  domuncule  basim  secum 

deferrent.    Qui  redeuntes  lignum,  vt  promiserant,  non  adducentea ; 

blando  sermone  ait  illis:   'Credo  quia  deus  non  obliuiscatur  mee 

voluntatis  et  necessitatis.'    £t  exurgentes  mane,  videnmt  quia  noc-  15 

turnus  occeani  estus  lignum  memorate  longitudinis  attulit,  in  ipsoque 

loco  deposuit  vbi  in  edificium  erat  imponendum.        Nullus  ab  eo  sine 

gaudio  consolationis  abibat ;  nullum  dolor  animi,  quern  illo  attulerat, 

redeuntem  comitatus  est    Nouerat  quippe  mestos  pia  exhortatione 

fouere,  angustiatis  gaudia  vite  celestis  ad  memoriam  reuocare,  fragilia  ao 

seculi   huius   et   prospera   simul  et  aduersa  monstrare,  temptatis 

multipharias  antiqui  hostis  pandere  versutias,  quibus  facile  *  caperetur 

animus  qui  vel  fratemo  vel  diuino  amore  nudatus  existeret :  at  qui 

integra   fide  roboratus  incederet,  insidias  aduersarii  quasi  casses 

aranee  pertransire  posset.    '  Quotiens,  inquit,  meipsum  de  alta  rupe  35 

perpreceps  misere!   quotiens  quasi  ad  interficiendum  me  lapides 

iactabant !      Sed  et  aliis  innumeris  fantasiarum  temptamentis  me 

appctentes  deterrere  ac  de  loco  huius  certaminis  conabantur  elimi- 

nare  :    Nee  tamen  vllatenus  vel  corpus  meum  lesura   aliqua,  vel 

mentem  timore,  contaminare  valebant.'        Abbatissa  Elfleda  regali  30 

ex  progenie  orta,  cum  facultas  standi  vel  ambulandi  prorssus  sibi 

deesset,  inter  angustias  mentis  sue  dixit :  '  Vtinam  de  rebus  Cuthberti 

mci  quicquam  haberem  :  scio  certe  et  credo  et  confido  in  domino 

quia  cite  sanarentur  membra  mea.'    Non  multo  post  aduenit  qui  ei 

zonam  lincam  ab  eo  missam  deferret :  que  multum  gauisa  de  munere,  35 

et  desiderium  suum  viro  sancto  iam  celitus  patefactum  intelligens, 

succinxit  se  ilia:    et  mox  erecta  ad  standum,  tertia  die    sanitati 

redditur.    Quedam  quoque  sanctimonialis  quasi  ad  mortem  infirmi* 

tate    depressa,  iussu  abbatisse    Elflede  caput  suum  predicts  zona 

alligauit :  et  mox  eodem  die  plene  conualuit    Quam  zonam  in  capsa  40 

repositam,  cum   postea    requireret    abbatissa,    nullatenus    inuenire 

potuit.     Quod  diuina  dispensatione  factum  intelligitur,  videlicet  vt 

per    duo   sanitatis   miracula  deo  dilecti  patris  sanctitas  appareret 

*  Bed.  ostendcre  atque  ad  ungendas  caligas  praebere  solebat,  contestans  eis 
quanta  etc.  *  £.  quanto.  *  £.  perdidimos.  *  £.  facere. 

Q 


226  ji^oDa  legenDa  anglie* 

credentibus,  et  de  sanctitate  illius  hesitationis  occasio  incredulis 
tolleretur.  Si  enim  eadem  zona  semper  adesset,  continue  egrod 
sanitatem  consecuturi  concurrissent ;  et  si  forte  quisquam  curari  non 
mcreretur,  saluds  indignus  impotencie  sancti  derogare  presumeret. 
5  Misit  Elfleda  abbatissa  ad  virum  dei,  adiurans  in  nomine  domini  vt 
eam  videre  et  de  necessariis  alloqui  dignaretur\  Qui  ascensa  cum 
fratribus  naui,  venit  ad  insulam  que  Coquedi  fluminis  hostio  preiacens, 
ab  eodem  nomen  accepit,  et  ipsa  monachorum  cetibus  insignis.  Nam 
prefata  abbatissa  illuc  eum  sibi  occurrere  rogauerat    Cuius  podta 

lo  colloquiis,  cum  multa  ab  eo  que  sciscitabatur  audiret;  ecce  repente 
in  medio  sermone  aduoluta  pedibus  eius,  adiurauit  eum  per  nomen 
illud  terribile  ac  venerabile  supemi  regis  et  angeiorum  eius,  vtdicereC 
ei  quam  longo  tempore  victurus  esset  Egfridus  rex  frater  illius,  et 
regnum  gubematurus  Anglorum ;  *  Scio  enim,  inquit,  quia  prophetie 

15  spiritu,  quo  polles,  etiam  hoc  dicere  potes,  si  vis.*  At  ille  expaues- 
cens  ad  iuramentum,  nee  tamen  volens  aperte  quod  petebatur 
rcuelare  secretum, '  mirum,  inquit,  quare  sapiens  femina  et  in  Sanctis 
scripturis  erudita,  longa  vocare  velis  tempora  vite  humane,  dicente 
psalmista  "  quia  anni  nostri  sicut  aranea  meditabuntur/'  et  cum 

ao  moneat  Salomon  :  *^  Si  annis  multis  vixerit  homo,  et  in  his  onmibus 
letatus  fuerit,  meminisse  debet  tenebrosi  temporis  et  dierum  mul- 
torum,  qui  cum  venerint  vanitatis  arguuntur  preterita :"  quantomagis 
is  ^  cui  vnius  solum  anni  vita  superest,  breui  videtur  tempore  vixisse, 
vbi  mors  astiterit  in  ianuis?'      Hec  audiens  ilia,  fusis  Iachr3rnii89 

35  presagia  dira  *  deflebat :  Extersaque  facie,  rursus  audacia  *  feminea 
adiurauit  per  maiestatem  summe  diuinitatis  vt  diceret  quem  habiturus 
esset  heredem,  cum  filiis  care  ret  et  fratribus.  Qui  parum  silens, 
dixit :  *  Ne  dicas  quia  caret :  habcbit  enim  successorem,  quem  ger- 
mana,  vt  ipsum  Egfridum,  dilecdone  complectaris.'    At  ilia : '  Obsecn>y 

30  inquit,  dicas,  quibus  in  locis  sit  ille  ?'  Qui  ait :  *  Cemis  hoc  mare 
magnum  et  spaciosum,  quot  abundat  insulis  ?  facile  est  deo  de  aliqua 
illarum  sibi  prouidere  quem  regno  preficiat  Anglorum.'  Intellexit 
ergo  quia  de  Alfrido  diceret,  qui  ferebatur  fuisse  patris  illius  filius,  et 
tunc  in  insulis  Scotorum  ad  ^  studium  litterarum  exulabat    Proposuit 

35  enim  eum  Egfridus  constituere  episcopum.  Et  ait  ilia :  *  O  quam 
varia  intentione  diuiduntur  corda  mortalium!  Quidam  adeptis 
gaudent  diuitiis,  alii  amantes  diuitias  semper  egent:  tu  gloriam 
mundi,  quamuis  offeratur,  respuis ;  etiamsi  ad  episcopatum  per- 
dngere  possis,  quo  sublimius  *  apud  mortales  nichil  est,  tui  claustra 

40  deserti  huic  gradui  preferres.*  Et  ille  :  *  Scio  me,  inquit,  tanto  gradu 
dignum  non  esse,  nee  tamen  iudicium  supemi  gubematoris  vspiam 
fugere  queo.  Qui  si  tanto  oneri  me  subiiciendum  disposuit,  credo 
quia  post  modicum  liberum  reddet,  et  fortasse  non  amplius  quam 

*  Bed.  eum  videre  .  .  .  mcreretur.        ^  E.  his.        •  E.  dura.       *  E.  audacea. 
'  Bed.  ob.  •  T.  sullimius. 


De  ^ancto  €u^betto.  227 

duobus  annis  exactis  me  mee  sollicitudinis  remittet  ad  quietem. 
Precipio  autem  tibi  in  nomine  domini  et  saluatoris  nostri,  ne  cui  ante 
meum  obitum,  que  a  me  audisti  referre  presumas.'  Cumque  hec  et 
multa  alia  que  querebat  exposuisset,  reuersus  est  ad  insulam  suam. 
Congregata  post  hec  synodo  non  parua,  in  presentia  regis  Egfridi  et  5 
archiepiscopi  Theodori,  vnanimi  omnium  consensu  ad  episcopatum 
lindisfarnensem  electus  est.  Cum  ^  tamen,  multis  legatariis  pro  se 
missis  et  iitteris,  a  loco  suo  nequaquam  erui  posset,  rex  prefatus  et 
Trunwinus  episcopus  cum  plurimis  religiosis  et  potentibus  veniunt, 
genu  flectunt,  per  dominum  adiurant,  lachrymas  fimdunt,  obsecrant,  to 
donee  et  ipsum  lachrymis  plenum  ad  synodum  pertrahunt  Vbi,  licet 
plurimum  renitens,  compellitur  ab  omnibus  episcopal!  officio  sub- 
mittere  collum.  '  Ordinatus  est  autem  Eboraco  *  a  Theodoro  doro- 
bemensi  archiepiscopo  die  pasche,  conuenientibus  ibidem  septem 
episcopis,  et  presente  rege  Egfrido,  anno  domini  sexcentesimo  octua-  15 
gesimoquinto.  ^  In  die  vero  ordinationis  sue  commutauerunt  ipse 
et  Eata  sedes  episcopales,  consentientibus  rege  Egfrido,  Theodoro 
archiepiscopo,  Cedda  et  Cedd  episcopisque  aliis  quinque.  Sicque 
Eata  apud  hagustaldensem  ecclesiam  sedit,  Cuthbertus  vero  lindisfiur- 
nensem  cathedram  obtinuit.  Et  dedit  ei  rex  Egfridus  terram  in  ao 
Eboraco  a  muro  sancti  Petri  vsque  ad  magnam  portam  ocddentalem, 
et  vsque  ad  murum  ciuitatis  versus  austrum.  Dedit  etiam  ei  villam 
que  dicitur  Creik,  et  tria  miliaria  in  circuitu,  vt  ibi  posset  manere  in 
eundo  et  redeundo  de  Eboraco.  Ibi  sanctus  Cuthbertus  congregationem 
monachorum,  et  abbatem  nomine  Geue  statuit  Huic  adiecit  rex  as 
ciuitatem  Luel,  id  est  Cair-leil,  et  in  circuitu  quindecim  miliaria :  Ibi 
enim  vir  sanctus  congregationem  sanctimonialium  et  abbatissam 
ordinauit  et  scolas  ibi  constituit.  Postquam  vero  sanctus  Cuth- 
bertus suscitauit  puenim  a  mortuis  in  villa  que  dicitur  Exenford', 
dedit  ei  Egfridus  rex  terram  que  vocatur  Carthmel,  et  omnes  Britan-  30 
nos  cum  ca.  Ea  tempestate  pugnauit  rex  Egfridus  contra  regem 
Merciorum  Wlferum,  filium  Pende,  et  ceso  exercitu  eius  fugauit  eum. 
Postea  dedit  Egfridus  viro  dei  Mailros,  id  est  Meuros,  et  Carram  •  et 
quicquid  ad  eas  pertinet  ^  Suscepto  itaque  episcopatu,  commissam 
sibi  plebem  orationibus  protegebat  assiduis,  admonitionibus  saluta-  35 
ribus  ad  cclestia  vocabat ;  et  que  agenda  docebat,  ipse  prius  agendo 
premonstrabat.  Esurientibus  alimenta,  nudis  vestes  prebebat,  cete- 
risque  vite  pontificalis  insignibus  rite  decoratus  incedebat.  Igitur 
dum  Egfridus  rex  Pictos  atroci  seuitia  deuastaret,  vir  dei  venit  ad 
Lugubaliam  ciuitatem, que  ab  Anglis  Luel  vocabatur— modo  Carleolum  40 
appcllatur.  Et  cum  ei  ciues  menia  vrbis  fontemque  in  ea  miro  quon- 
dam Romanorum  opere  exstructum  ostenderent,  repente  turbatus 
spiritu  mestam  faciem  deflexit  ad  terram :  rursumque  [se]  *  erigens 

>  T.  Qui ;  Bed.  Qui  cum.  •  Of.  Bed.  H.  E.  IV.  98.  »  r.  Ebortcl 

*-*  Added  from  Historia  de  S.  Cuthbcrto.  *  o^  Carrum.         *  om.  in  £. 

ga 


228  jsotta  iLegenDa  SbtgUe. 

atque  ad  celum  oculos  attollens,  ingemuit  grauiter  et  non  grandi  voce 
ait :  *  Forte  modo  discrimen  factum  est  certaminis.'  Nolens  autem 
amplius  de  his  que  sibi  erant  reuelata  patefacere,  *Nomie  videtis, 
inquity  quam  mire  mutatus  ac  turbatus  sit  aer?  £t  quis  mortalium 
5  sufficit  inuestigare  iudicia  dei  ?'  Et  in  crastino  in  vicino  monasterio 
facta  collatione  inter  cetera  dixit :  '  Obsecro,  fratres,  iuxta  apostoli 
monita,  vigiletis,  stetis  in  fide,  viriliter  agatis  et  confortemini,  ne 
forte  superueniens  aiiqua  temptatio  vos  inparatos  inueniat'  Puta- 
bant  autem,  quia  non  multo  ante  pestilentie  clades  et  eos  et  multos 

10  circumquaque  lata  cede  strauerat,  de  huiusmodi  plaga  iam  reditura 
fuisse  locutum.  At  ille  rursus  assumpto  sermone,  ait :  *  Quondam 
venerunt  ad  me  fratres,  dum  in  mea  demorarer  insula  solitarius,  et 
cum  tertio  eiusdem  admonitionis  verba  repeterem,  attendentes  illi 
quia  non  frustra  hec  tam  studiose  suggererem,  et  expauescentes,  dice- 

15  bant :  "  Faciamus  vt  doces,  quia  magna  necessitas  nobis  incumbit,  vt 
contra  insidias  dyaboli  et  omnia  temptamenta  semper  accincti  spiri- 
tualiter  vigilemus."  Nee  ego  sciebam  aliquid  temptationis  noue 
occursurum :  sed  tantum  instinctu  mentis  admonitus  sum  aduersus 
subitas  temptadonum  procelias  statum  cordis  semper  esse  muni- 

20  endum.  Sed  vbi  reuersi  sunt  a  me  ad  suum  monasterium,  quemdam 
de  suis  morbo  pestilentie  obisse  reperierunt  Seuiente  pene  per 
annum  eadem  clade,  nobilissimus  ille  patrum  fratrumque  cetus  spiri- 
tualis  pene  vniuersus  migrauit  ad  dominum.'  Hec  et  his  similia 
sancto  dicente  episcopo,  putabant  omnes  quia  de  reditu  pestilentie 

25  mentionem  faceret.  Sed  postera  die  qui^  fugerat  de  bello,  regem 
cum  toto  quasi  exercitu  extinctum  enarrauit  Accessit  quidam  ad 
virum  dei  nomine  Herebertus,  spiritualis  amicitie  federe  eidem 
copulatusy  qui  in  insula  stagni  illius  pergrandis  de  quo  Dorwen* 
tionis    fluuii   primordia  erumpunt,   vitam  solitariam   ducens,  annls 

30  singulis  ad  eum  venire  et  monita  salutis  ab  eo  accipere  consue- 
uit  Cui  Cuthbertus  ait :  *  Memento,  frater  Hereberte,  vt  modo» 
quicquid  opus  habes,  me  interroges  mecumque  loquaris :  quia 
postquam  abinuicem  digressi  fuerimus,  in  hoc  seculo  oculis 
carneis  inuicem  vltra  non  videbimus.    Tempus  enim  resolutionis 

35  mee  instat,  et  velox  est  depositio  tabernaculi  mei.'  Qui  hec  audiens, 
prouolutus  eius  pedibus,  fusisque  cum  gemitu  lachrymis,  *  Obsecro, 
inquit  ^,  per  dominum,  ne  me  derelinquas,  sed  tui  sodalis  memineris, 
rogesque  supernam  pietatem  vt  cui  pariter  in  terris  seruiuimus,  ad 
eius  vidcndam  claritatem  [pariter] '  transeamus  ad  celos.    Nosti  enim 

40  quia  ad  tui  oris  imperium  semper  viuere  studui,  et  quicquid  ignorantia 
vel  fragilitate  deliqui,  eque  ad  tue  voluntatis  arbitrium  semper  castigare 
curaui.*  Incubuit  precibus  episcopus,  statimque  edoctus  in  spiritu 
impetrasse  se  quod  petierat  a  domino,  *  Surge,  inquit,  frater  mi,  et 
noli  plorare,  sed  gaude  :  quia  donauit  nobis  dominus  quod  ro- 
'  Bed.  adveniens  qui.  *  om.  in  T.  '  om. 


De  ^ancto  €tttbbem.  229 

gauimus  eum.*  Digredientes  vero  ab  inuicem,  vnius  eiusdemque 
momento  temporis  spiritus  eorum  a  corpore  egress!  angelico  minis* 
terio  ad  regnum  celeste  pariter  tr^nslati  sunt  Occurrit  ei  comes 
quidam  et  flexis  genibus  gratias  egit  de  aduentu  illius,  et  introducens 
ilium  in  domum  suam,  lotis  more  hospitalxtatis  manibus  et  pedibus,  5 
simul  residentes,  cepit  referre  illi  de  languore  coniugis  desperate, 
obsecrans  vt  illam  benedicere  dignaretm*.  Qui  allatam  benedicens 
aquam,  precepit  vt  super  languidam  aspergeretur.  Quo  facto,  plenam 
corporis  sanitatem  recepit,  et  benedicens  dominum,  episcopo  potum 
obtulit  Prefectus  quidam  morti  appropinquans,  panem  a  sancto  10 
viro  benedictum  in  calice  cum  aqua  miscens,  et  bibens,  fugato  con- 
tinue interaneorum  dolore  subito  conualuit  Eodem  tempore 
pestilentia  subito  exorta  illis  in  partibus  nece  grauissima  incubuit : 
ita  vt  in  magnis  quondam  villis  vix  parue  rareque  reliquie,  et  in- 
terdum  nulle  residerent.  Vnde  sanctus  Cuthbertus  eisdem  reliquiis  15 
ministerium  verbi  et  necessarie  consolationis  opem  ferre  non  desiit. 
Adueniens  autem  in  viculum  quendam,  ibidem  omnibus  quos  in- 
uenerat  auxilio  exhortationis  adhibito,  dixit  ad  presbiterum  suum: 
'  Putasne  superest  quispiam  his  in  lods  cui  nostra  visitatione  et 
allocutione  opus  sit ;  an  cunctis  qui  male  habebant  visis,  lam  ad  alios  ao 
transire  licet  ^?'  Qui  omnia  circumspiciens,  vidit  mulierem  eminus 
stantem,  que  extincto  paulo  ante  filio,  fratrem  eius,  iam  morti  proxi- 
mum  tenebat  in  manibus,  et  preteritam  pariter  et  presentem  testa- 
batur  erumpnam.  Quam  cum  viro  dei  ostenderet,  accessit  ad  eam, 
et  benedicens  dedit  osculum  puero,  dixitque  ad  matrem :  '  Ne  as 
metuas,  nee  mesta  sis :  saluabitur'  enim  et  viuet  infans,  neque  vllus 
vltra  de  domo  tua  hac  mortalitatis  peste  deficiet'  £t  factum  est  ita. 
Cum  autem  in  monasterio  Elflede  abbatisse  ad  mensam  sederet, 
subito  auersam  a  carnalibus  epulis  mentem  ad  spiritualia  contem- 
planda  contulit ' :  Vnde  lassatis  ab  officio  suo  membris  corporis,  30 
mutate  colore  faciei,  et  quasi  attonitis  contra  morem  oculis,  cultellus 
quoque  quern  tenebat  in  mensa  decidit.  Quod  dum  presbiter  eius, 
qui  astabat  ct  ministrabat,  aspiceret,  inclinatus  ad  abbatissam  dixit : 
*  Interroga  episcopum  quid  viderit.  Scio  enim  quia  non  sine  causa 
manus  eius  tremefacta  cultellum  deseruit,  vultusque  illius  mutatur,  35 
sed  vidit  aliquid  spirituale,  quod  nos  ceteri  videre  nequiuimus.'  At 
ilia  confestim  conuersa  ad  eum,  'Obsecro,  inquit,  domine  mi  episcope, 
dicas  quid  videris  modo :  neque  enim  frustra  lassata  tua  dextera 
cultellum  quern  tenebat  amisit.'  Qui  dissimulare  conatus  vidisse  se 
quippiam  sccreti,  iocose  respondit :  '  Num  tota  die  manducare  vale-  4^ 
bam?  lam  aliquando  quiescere  debui/  Ilia  autem  diligentius  ad- 
iurante  ct  flagitante  vt  exponeret  visionem,  tandem  ait :  '  Vidi,  inquit, 
animam  cuiusdam  sancti  manibus  angelicis  ad  gaudia  regni  celestis 

*  £.  liccret.  *  Bed.  sanabitur.  *  Bed.  sustulit 


230  Botia  legenna  anglte. 

transferri  \'    Rursus  ilia :  '  De  quo  loco  assumpta  est  ?'    Respondit : 

*  De  tuo  monasterio.'  Adiecit  nomen  inquirere.  Et  ille :  *  Tu  michiy 
inqulty  die  crastina  missam  celebranti  nomen  eius  indicabis.'  Hec 
audiens  ilia,  confestim  misit  ad  mains  suum  monasterium  :  et '  didicit 

5  quia  quidam  de  pastoribus,  bone  actionis  vir,  incautius  in  arborem 
ascendens  deciderat  deorsum,  et  contrito  corpore,  ipsa  hora  spiritum 
exalauit  qua  hunc  vir  domini  ad  celestia  ductum  videbat  £t  in- 
gressa  ad  episcopum  iam  tunc  ecclesiam  dedicantem,  stupore  femineo 
quasi  nouum  aliquid  nunciatura,  dixit :  *  Precor,  domine  mi  episcope, 

lo  memineris  ad  missas  Hadwaldi  mei  * — hoc  enim  viro  erat  nomen — 

*  qui  heri  cadendo  de  arbore  defunctus  est.*  In  monasterio  autem 
quod  non  longe  ab  hostio  Tine  fluminis  situm  est,  ab  abbatissa  Verca 
vir  dei  magnifice  susceptus,  aquam,  vt  biberet,  a  ministris  sibi  dari 
petiit.    Qui  haustam  de  fonte  aquam  obtulerunt  eL     At  ille,  data 

15  benedictione,  cum  paululum  gustasset,  dedit  ministro  suo :  Qui  cum 
bibisset,  visa  est  ei  aqua  quasi  in  saporem  vini  conuersa.  Duobus 
igitur  annis  in  regimine  episcopali  transactis,  abiecit  pondus  cure 
pastoralis,  et  ad  insulam  Fame '  properauit.  Et  cum  fratres  ipsum 
visitantes  ante  regressum  illorum  aucam  quandam  comedere  mo- 

ac  nuisset,  ipso  ad  cellam  suam  eunte ;  quia  cibis  quos  attulerant  abun- 
dabant,  aucam  tangere  non  curabant.  At  cum  refecti  nauiculam 
vellent  ascendere,  exorta  subito  tcmpestas  omnem  eis  nauigandi 
abstulit  facultatem.  Factumque  est  vt  septem  diebus  feniente  vnda 
conclusi,  tristes  in  insula  residerent  *.    Septima  die  domum,  in  qua 

35  manebant,  eos  consolaturus  ingressus  vir  dei,  et  videns  aucam  non 
fuisse  comestam,  placido  vultu  et  leto  potius  sermone  redarguit 
eorum  inobedientiam  :  *  Nonne,  inquiens,  incomesta  adhuc  pendet 
auca  ?  Et  quid  minim  si  mare  vos  non  sinit  abire  ?  Citissime  ergo 
coquite  illam  et  comedite,  vt  possit  mare  quiescere  et  vos  domum 

30  remittere.'  Quod  cum  fecissent,  ventis  cessantibus  vnda  a  feruore 
suo  quieuit,  et  secundis  flatibus  cum  gaudio  simul  et  pudore  domum 
remearunt.  Cumque  multo  consuete  districdonis  rigore  corpus 

mentemque  constringeret,  arreptus  infirmitate  subita,  tribus  con- 
tinuis  septimanis  morbo  decoctus  est.    At  cum  quidam  frater  ad 

35  fenestram  celle  sue  appropinquaret,  dato  iuxta  morem  signo  et 
salutanti  se,  suspirium  pro  responso  reddidit  Qui '  frater :  *  Quid 
habes,  inquit,  domine  mi  episcope  ?  an  forte  nocte  hac  tuus  te  lan- 
guor tetigit  ?  *  Et  ille :  *  Etiam,  inquit,  languor  me  tetigit  nocte  hac/ 
Credidit  autem  frater  quia  de  veteri  sua  infirmitate,  cuius  quotidiana 

40  pene  molestia  consucuerat  excoqui,  non  autem  de  noua  et  insolita 
diceret.  Et  subiunxit :  ^  Cum  autem  deus  susceperit  animam  meam, 
sepelite  me  in  hac  mansione  iuxta  oratorium  meum.*  Quinio  post 
hec  die  redeuntibus  fratribus,  idem  frater  calefaciens  aquam  ab- 

*  E.  transferi ;  Bed.  ferri.  «  om.  in  T.  »  E.  Fernc.  *  E.  T. 

residenint  *  Bed.  Cui. 


De  dancto  Cutb&etto.  231 

luebat  pedem^  eius,  qui  gratia  dlutumi  tumoris  iam  tunc  vlcus 
habebat  ac,  profluente  sanie,  cura  indigebat  £t  dixit  sanctus : 
'Dei  prouidentia  et  voluntate  gestum  est  vt  presentia  et  auxilio 
destitutus  humano,  aliqua  sustinerem  aduersa.  £z  quo  autem  hac 
in  sede  membra  composui,  non  moui  me  hinc,  sed  quinque  diebus  5 
et  noctibus  hie  quietus  permansi/  Cui  ille :  *  Num  absque  cibo 
tanto  tempore  mansisti?'  £t  ostensis  quinque  cepis,  vir  sanctus 
ait:  'Hie  michi  victus  erat  his  quinque  diebus.  Quotienscumque 
enim  ariditate  ac  siti  nimia  ardebam,  hec  gustando  me  recreare 
ac  refrigerare  curaui.'  Videbatur  autem  vna  de  cepis  minus  ,quam  10 
dimidia  parte  corrosa.  £t  addidit :  '  £t  concertatores  mei  nunquam 
tot  michi  persecutiones,  quot  in  his  quinque  diebus,  intulerunt.'  £t 
quosdam  fratrum  secum  retinuit,  in  quibus  erat  maior  Beda  presbiter, 
qui  ministerio  eius  familiariter  semper  adesse  consueuerat,  ideoque 
donationum  acceptionumque  eius  omnium  conscius  erat  indubius:  15 
Quem  ob  id  maxime  secum  manere  voluit,  vt  si  cuiuslibet  acceptis 
muneribus  recompensatione  digna  non  respondisset,  illius  admoni- 
tione  recoleret,  et  priusquam  obiret,  sua  cuique  restitueret  *  Mea, 
inquit,  voluntas  erat,  hie  requiescere  corpore,  vbi  quantulumcumque 
pro  domino  certamen  certaui,  vbi  cursum  consummare  desidero,  ao 
vnde  ad  coronam  iustitie  subleuandum  me  a  pio  iudice  spero.  Sed 
et  vobis  quoque  com[m]odius  esse  arbitror  vt  hie  requiescam,  propter 
incursionem  profugorum  vel  noxiorum  quorumlibet:  qui  cum  ad 
corpus  meum  forte  confugerint,  quia,  qualiscumque  sum,  fama  tamen 
exiuit  de  me  quia  famulus  Christi  sum,  necesse  habetis  sepius  pro  25 
talibus  apud  potentes  seculi  intercedere,  atque  ideo  de  presentii^ 
corporis  mei  multum  tolerare  laborem.'  At  illis  multum  diuque 
precantibus,  laboremque  huiusmodi  gratum  illis  ac  leuem  fore  as- 
serentibus,  tandem  ille  ait :  '  Si  meam  dispositionem  superare  et 
meum  corpus  illuc  reducere  vultis,  videtur  michi  optimum  vt  in  30 
interioribus  basilice  vestre  illud  tumuletis,  quadnus  et  ipsi,  cum 
vultis,  meum  sepulchrum  visitare  possitis,  et  in  potestate  sit  vestra 
an  aliqui  illuc  de  aduentantibus  accedant.'  £t  cum  fratres  flexis 
genibus  gratias  illi  egissent,  frater  quidam,  qui  longe '  ventris  fluxu 
egrotans  a  medicis  curari  non  potuit,  tangens  eum  sensit  se  omni  35 
ilia  longe  infirmitatis  carere  molestia.  £t  cum  loquele  facultas 
paulatim  dcficeret,  cepit  disserere  pauca,  sed  fortia,  de  pace  et  humi- 
litate,  cauendisque  eis  qui  his  obluctari*  malunt  *  Pacem,  inquit, 
inter  vos  semper  et  charitatem  custodite  diuinam :  in  consiliis 
vnanimes  estote,  cum  aliis  Christi  semis  mutuam  habete  concor-  4^ 
diam,  venientes  ad  vos  hospitalitatis  gratia,  familiariter  ac  benigne 
suscipite,  nequaquam  vos  meliores  arbitrantes  ceteris  eiusdem  fidei 
ct  vite  consortibus.    Cum  illis  autem  qui  ati  vnitate  catholice  pacis, 

»  E.  pedes.       "  T.  longo.      •  T.  E.  oblectari ;  Bed.  oblucUri  quam  oblectari. 


232  jsotia  iLegenim  angtte* 

'  vel  peruerse  viuendo  aberrant,  vobis  sit  nulla  communio.  Et  si  vos 
vnum  e  duobus  eligere  necessitas  cogent,  multo  plus  diligo  vt  eru- 
entes  de  tumulo  toUentesque  vobiscum  ossa  mea  recedatis  ab  his 
locis,  et  vbicumque  deus  prouiderit  incole  maneatis,  quam  vt  vUa 
5  ratione  consentientes  iniquitati,  scismaticorum  iugo  colla  subdatis. 
Catholica  patrum  statuta  diligentissime  discere  ac  obseniare  con- 
tendite.  £a  quoque  que  per  meum  ministerium  vobis  diuina  pietas 
instituta  vite  regularis  dare  dignata  est,  exercete  solliciti.  Scio  enini 
quia,  et[si]  quibusdam  contemptibilis  vixi,  post  meum  tamen  obitum, 

lo  qualis  fuerim,et  quod 'mea  doctrina  non  sit  contempnenda,  videbitis.* 
Hec  et  his  similia  cum  dixisset,  acceptis  sacramentis  salutaribus 
dominici  corporis,  eleuatis  ad  celum  oculis  extensisque  in  altum 
manibus,  intentam  supemis  laudibus  animam  ad  gaudia  regni  celestis 
emisit,  tertiodecimo  kal.  aprilis,  anno  gratie   sexcentesimo  octua- 

15  gesimoseptimo,  episcopatus  sui  tertio,  ex  quo  autem  rex  Oswaldus 
et  Aidanus  episcopus  pontificalem  sedem  in  Lindisfamea  insula 
instituerunt,  quinquagesimoquarto,  monachatus  sui  tricesimoseptimo, 
anachoriseos  secundo  anno ;  et  in  sindone,  quam  ei  Verca  abbatissa 
contulerat,  inuolutum  corpus  eius  sepultum  est.  Aqua  enim  cum 

30  qua  corpus  eius  lotum  erat,  in  os  demoniaci  infusa  ',  sanum  reddidit. 
Transactis  autem  ab  obitu  eius  annis  vndecim,  aperientes  fratres 
sepulchrum  eius  iussu  Eadberti  episcopi,  corpus  totum,  quasi  adhuc 
viueret,  integrum  repertum  est,  et  flexibilibus  artuum  compagibus 
multo  dormienti  quam  mortuo  similius.    Vestimenta  quoque,  quibus 

35  indutum  erat,  intemerata,  et  prisca  nouitate  miranda  cemuntur. 
Frater  quidam  eiusdem  monasterii,  paralisi  depressus,  fusa  ad 
sanctum  cum  lachrymis  prece,  quasi  latam  manum  caput  suum 
tangere  vidit :  et  mox  euigilans,  sanitatem  integram  se  recepisse 
sensit. Vsque  hunc  locum  scripsit  Beda  venerabilis    presbiter 

30  vitam  sancti  Cuthberti ;  que  vero  inferius  sunt  collecta,  per  suc- 
cedcntia  tempora  erant  conscripta.  ^Deus  omnipotens,  iuste 
misericors  misericorditerque  iustus,  gentem  Anglorum  dum  pro  suis 
multiplicibus  offensis  flagellare  disposuit;  paganam  gentem*  Fri- 
sonum  atque  Danorum  illi  permisit  dominari.    Iste  igitur  gentes, 

35  Hubba  duce  Frisonum  et  Alfdene  rege  Danorum,  in  Angliam 
venientes,  in*  tres  turmas  mox  diuise,  tribus  in  partibus  terram 
inuaserunt.  Nam  eborace  ciuitatis  menia  pars  vna  ex  eis  restaurauit, 
regionemque  in  circuitu  incolens  ibidem  pausauit.  Relique  vero 
partes  due,  multo  ferociores,  regnum    Merciorum   et    Australium 

40  Saxonum  mox  occupabant,  omnia '  incendiis,  rapinis,  atque  homicidiis 
exterminantes,  diuina  eque  vt  humana  barbarica  seuitie  contamina- 

^  Bed.  adds :  vel  pascha  non  suo  tempore  celebrando.  '  Bed.  quam. 

'  T.  £.  infusum.        *  The  following  is  abridged  from  the  Historia  Translationiim 
and  the  Hist.  Eccl.  Dunelm. ;  cf.  Act  SS.  BoU.  March  111.  p.  127.  »  HT. 

paganarum  gentium  . .  .  immanitatem.  *  £.  et.  ^  HT.  omniaque. 


JDt  ^ancto  Cutlriiecto.  233 

bant.  Videres  tunc  sacerdotes  sacrosanctis  misteriis  assistentes 
trucidari,  virgincfs  rapi,  infantes  ab  ipsis  matrum  vberibus  auulsos 
ad  terram  alios  elidi,  per  pedes  alios  suspendi,  inter  manus  bar- 
barorum  discerpi  S  neque  sexui  neque  etati  nee  vlli  gradui  parcentes  *. 
Vnde  illius  tempestatis  rabie  *  omnibus  regii  seminis,  per  quos  sibi  5 
timebant,  extinctis,  solus  Alfredus,  pater  regis  Edwardi,  manus 
illonim  vix  euasit.  Hie  per  tres  annos  per  siluestria  somersetensis 
pagi  *  vitam  incertam  et  inquietam  ducebat :  quippe  qui  nichil  vnde 
viueret  habebat,  nisi  quod  predando  aut  venando  aut  piscando  ad- 
quireret.  Tandem  dum  socii  sui  circa  capturam  pisdum  instarent,  10 
et  ipse  molestiam  sue  proscriptionis  meditatione  scripturarum  con- 
solaretur,  astidt  ei  quidam  peregrinus  in  dei  nomine  elemosinam 
petens.  Tunc  rex  vtrasque  manus  leuans  ad  celum,  ait:  'Gratias 
ago  deo  qui  pauperem  suum  hodie  in  paupere  visitauit.'  Vocauit 
cito  ministrum  suum,  qui  nichil  preter  modicum  vini  et  vnum  15 
panem  habebat :  iussitque  mediam  partem  pauperi  dari.  Gratias 
egit  pauper  et  abscessit :  £t  nullo  transitus  sui  vestigio  in  paludibus 
relicto,  subito  euanuit,  et  que  largita  fiierant,  integra  inuenta  sunt ; 
et  qui  piscatum  exierant,  tres  naues  piscibus  onustas  domum  re- 
duxerunt.  Soporato  igitur  regi  apparuit  quidam  pontificalibus  in-  ao 
dutus,  qui  de  diligendo  deo,  seruanda  iusticia,  de  misericordia  in 
pauperes,  de  reuerentia  in  sacerdotes  exhibenda  eum  monuit,  et 
adiecit:  'O  mi  Alfrede,  Christus  conscientiam  tuam  respicienSi 
erumpnis  tuis  finem  imponit  Me  enim  impetrante  deoque  donante, 
totius  Britannic  imperium  tibi  successoribusque  tuis  concedetur'  35 
disponendum.  Si  autem  deo  michique  fideles  fueritis,  me  post  hec 
ad  conterendum  robur  inimiconim  omnium  inexpugnabile  defen- 
sionis  scutum  habebitis.  Cras  enim  aderunt  tibi  fortes  auxiliarii, 
quorum  ope  hostes  deuinces.'  Et  ait  rex:  *Quis  estu?'  Et  ille : 
*  Ego  sum,  inquit,  Cuthbertus,  peregrinus  ille  hestemus  cui  panem  30 
porrexisti,  tui  tuorumque  curam  agens.  Memento  huius  rei,  cum 
bene  tibi  fuerit'  Mane  autem  facto  venerunt  ad  ipsum  viri  quingenti 
armis  optime  muniti :  quibus  visionem  per  ordinem  pandens,  ait : 
'  Nunc,  inquit,  quanta  parentes  nostri  qui  omnes  iam  interfecti  sunt 
barbarorum  tormenta  pro  suis  nostrisque  ofifensis  iusto  dei  iudicio  35 
pertulerunt  vidimus :  et  nos  ipsi  [qui] '  die  noctuque  ad  similia  per 
cosdem  cxquirimur,  quomodo  nullum  habeamus  iam  tutum  fuge  locum 
videmus,  immo  miserabiliter  profugi  susdnemus.  Vnde  rogo  monitis 
sancti  Cuthberti  defensoris  nostri  attente  obediamus,  deo  sibique 
fideles  existamus,  vitionim  voragines  fugiamus,  atque  virtutum  ezer-  40 
citia  diligamus:  sic  profecto  promissum  celesds  grade  auxilium  et 
sue  defensionis  experiemur  vbique  patrocinium.'  Sicque  apud 
Aschdoii.  congregato  exercitu,  paganos  ita  contriuit,  vt  accepds  ob- 

*  al.  alios  d.  '  al.  parci.  '  £.  rabiem.  *  HT.  in  Glestigiensibus 

paludibus.  *  E.  conceditur.  *  om. 


234  Booa  legenDa  anglte. 

sidibus  electissimis,  Guttnim  regem  Danorum  cum  viginti  nobiliori- 
bus  suis  de  sacro  fonte  Alfredus  leuaret,  pace  circumquaque '  firmata. 
I  His  diebus  Ardulphus  lindisfaraensis  episcopus,  et  [Eadredus]  eius- 
dem  loci  abbas,  cum  quibusdam  fratribus  incomiptum  sancti  patris 
5  corpus  discedentes  asportauerunt)  longoque  tempore  de  loco  ad  locum 
transmigrantes,  propter  diutumum  laborem  nimio  tandem  confecd 
tedio,  sedem  in  Hibemia  querere  deliberabant.  Et  erectis  veils  mare 
sulcant:  sed  continuo  mutatis  ventis,  fluctus  intumescentes  ele- 
uantur,  et  nauis,  que  gubemari  non  valuit,  hue  et  illuc  inter  fluc- 

lo  tiuagas  iactabatur  vndas.  Interea  tres  mire  magnitudinis  vnde 
horrifico  cum  murmure  superuenientes,  nauem  medias  pene  vsque 
ad  tabulas  impleuerunt,  protinusque  in  sanguinem  conuerse  sunt, 
et  omnes  qui  in  naue  erant  sanguine  profusi  videntur.  Continuo 
omnes  gemunt,  lugent,  genua  flectunt,  veniamque  stulti  ausus,  toto 

15  corpore  ad  pedes  sancti  corporis  prostrati,  petunt.  Et  ecce  continuo 
flantibus  a  tergo  ventis  sine  aliqua  difficultate  ad  portum  optatum 
perueniunt.  Facta  est  autem  ista  deuastatio  Northumbrie  a  rege 
Danorum  Haldene  anno  gratie  octingentesimo  septuagesimoquinto. 
^  Et  dum  nauis  in  latera  verterctur,  cadens  ex  ea  textus  euangeUonim 

20  in  maris  ferebatur  profundum :  sed  reuelante  sancto  Cuthberto  post- 
modum  inueniunt.  Necnon  equum,  et  frenum  in  arbore,  vt  ab 
eodem  sancto  didicerant,  ad  releuandum'  laborem  suum,  nifi 
coloris,  in  campo  reperiunt.  Quem  adiungebant^  vehiculo,  quo 
celestem  thesaurum  liberius  ferre  possent.         Interea  sanctus  Cuth- 

25  bertus  per  sompnium  prefato  abbati  Edredo  apparens,  precepit : 
Cuthredum",  filium  Ardechenk',  quem  Dani  cuidam  vidue  in 
senium  vendiderant,  precio  libertatis  persoluto,  exercitus  et  qui 
supererant  de  indigenis  sine  rege  nutantes  ^,  perductum "  in  medium 
vnanimi  fauore  in  regem  constitui.    Sedes  interim  episcopalis  que 

30  in  Lindisfamensi  erat,  restauratur  in  Cuncacestre,  que  modo  Cestria 
dicitur,  et  distat  a  Dunelmo  sex  miliaribus;  anno  gratie  octingen- 
tesimo octuagesimo  tertio :  et  mansit  ibi  corpus  sanctum  annis 
centum  quatuordecim  \  'Anno  autem  gratie  septingentesimo  nona- 
gesimotertio,  ab  obitu    sancti   Cuthberti    centesimoseptimo,  prima 

35  vastatio  miserrima  paganorum  lindisfarnensem  ecclesiam  sanguine 
et  rapina  replens,  pene  vsque  ad  intemitionem  deleuit.  Exercitus 
istc  nauibus  piraticis  veniens,  sancta  conculcauit,  altaria  sufifodit, 
quosdam  intcrfecit,  alios  in  mare  demersit  Sequenti  tamen  anno 
omnes  illi  raptores  mortui  sunt.     "  Post  hec  vero  rex  quidam  nomine 

40  Reginaldus  multa  cum  classe  adueniens,  vniuersos  meliores  vel  in 
bello  prostrauit  vel  extra  patriam  fugauit,  villas  sancti  Cuthberti 

*  E.  circumquam.        *-*  Cf.  Hist.  Eccl.  Dun.  II.  11  ff.        *  T.  E.  reuelandum. 
*  T.  adiungentes.  '  T.  cutheredum.  ^  al.  Hardecnut  ^  a/,  cum  .  .  . 

nutarent.         »  al.  productum.         »  Cf.  Hist.  Eccl.  Dun.  II.  5.  *•  CC  Hist. 

Transl.  3. 


J 


De  ^ancto  Cutlrtietto.  235 

militibus  distribuit.  Quorum  vnus^,  tanquam  indomabilis  besda, 
multis  sepe  iniuriis  episcopum  atque  populum  molestauit.  Quern 
episcopus'blande  corripiens,  vt  animi  rigorem  deponeret  et  abdicato 
demonum  cultu  creatorem  suum  recognosceret,  sedulo  admonere 
cepit.  Et  ille:  'Quid  huius  mortui  hominis*  minas  michi  quotidie  5 
obiicitis  ?  Quid  putatis  contra  me  vobis  valebit  ipsius  in  quo  speratis 
auxilium?  Deorum  meorum  omnipotentiam  contestor  atque  per 
ipsorum  gloriam  iuro  quod  tarn  ipsi  mortuo  quam  vobis  omnibus 
inimicus  ero  :  et  *  ex  hoc  aperte  discatis  quia  nichil  aut  ipse  aut  vos 
michi  resistere  valeatis.'  £t  ecce  continuo  tamquam  clauis  per  lo 
vtrumque  pedum  in  ostio  ecclesie  confixus,  pallescere  et  contre- 
miscere  *,  oculisque  sanguineis  et  toruis  circumspicere,  atque  diuersis 
membronim  motibus  dolorem,  quem  intus  sustinebat,  foris  ostendere 
cepit.  £t  tandem  horribiliter  damans,  sanctitatem  beati  Cuthberti 
palam  confessus,  animam  suam  in  eodem  loco  reddere  compelle-  15 
batur*.  Temporibus  itaque  non  multis  postea  transactis,  gens 
Scotorum,  coadunato  maximo  exercitu,  terras  aquilonares  Anglie 
ingressus,  cede,  incendio  et  rapinis  cuncta  depopulatur.  Non  gradui, 
non  etati,  non  sexui  parcens,  inaudita  crudelitate  cunctos  prosteme- 
bat ;  lindisfamense  monasterium  simili  feritate  peruasit  Occurrit  ao 
autem  illis  Cuthredus  rex  in  loco  qui  Mundingdene  dicitur,  cum 
parua  admodum  manu  festinans,  non  enim  congregari  exercitum 
breuitas  temporis  permittebat.  Cum  vero  rex  tantum  conspexisset 
exercitum,  nimio  timore  resolutus  [est]'  eo  quod  ad  pugnandum* 
vires  non  habuit,  et  ab  eis  fugere  pudor  et  locus  prohibebat.  Et  ecce  35 
sanctus  Cuthbertus  in  sompnis  sibi  apparens,  et  eum  confortans, 
dixit :  *  Ne  timeas,  neque  diffidas,  cum  dei  meumque  habeas  auxi- 
lium :  dec  enim  nequaquam  est  impossibile  siue  in  multis  sine  in 
paucis  saluare.  Hostes  quippe  tuos,  magis  autem  meos,  in  sua  nunc 
multitudine  gloriantes,  coram  te  ut*  lutum  platearum  delebo.  Quam-  30 
uis  enim  hominibus  adhuc  viui  appareant,  in  conspectu  dei  omnes 
mortui  computati  sunt.  Vnde,  cum  aurora  diei  primum  exoritur, 
facto  impetu  irrue  super  eos,  quoniam  in  primo  congressu,  terra 
dehiscente,  in  baratrum  viui  corruent,  et  sine  tuorum  detrimento 
omnes  simul  dispericnt.*  Rex  vero  multtun  confortatus  visionem  35 
suis  pandens,  facto  mane  in  hostes  imiit,  sed  quos  modo  contra  se 
iacula  mittere  conspiciunt,  in  eodem  statim  momento  nusquam  nee 
vnum  inueniunt :  Quod  enim  vir  dei  predixerat,  coram  eis  terra 
OS  suum  aperiens,  omnes  viuos  absorbendo  deglutiuit  "Anno 
gratic  nongentesimo  [nonagesimo]  ^^  quinto  Aldunus  episcopus,  celesti  40 
oraculo  premonitus  vt   cum  incomipto   sancti  Cuthberti   corpore 

*  sc.  Onlafbald.  '  sc.  Cuthhard.           '  T.  hominis  mortui.           *  a/,  ut. 

'  E.  contremesccrc.  *  E.  compellabatur.        '  om. ;  a/,  sollicitabatur.        *  £. 

puprnandum  dum.  »  T.  ut ;  E.  in.        >•  Of.  Hist  EccL  Dun.  III.  i  ff.        "  T. 

E.  vicesimo. 


236  jQotia  iLegentia  angtte. 

quantotius  fugicns  supcrucnturam  piratarum  rabicm  dcclinaret,  tulit 
illud.  cciitcsimo  tcrtiodccimo  anno  ex  quo  in  Cuncaccstre  locatum 
fucrat,  in  Ripun  \  [vbi]  perquatuor  menses  moram  traxit.  Cum  \'ero 
sanctum  coq^us  ad  priorcm  locum  reportarent,  et  iam  ad  oricntalem 

5  plagani  Dunclmi,  in  locum  qui  Wardelawc  dicitur,  dcucnisscnt, 
vchicuium  vltcrius  nuUo  moucri  potcrat  ingcnio.  Precepit  ergo 
episropus  omncs  per  triduum  iciuniis,  vigiliis  ac  precibus  insistere, 
ac  dci  voluntatcm  omni  instantia  dcudte  postularc.  Quo  faclo,  re* 
uclatuni  est  cis  vt  in  Dunclinum  I  illud)  transfcrrc  ibidemque  lix'um 

10  reqnicM'cndi  dcbcrcnt  prcpararc.  Kpiscopus  autem  Ihinclmum 
vcnicus,  locum  quidcm  natura  munitum,  scd  non  facile  habitabilcm 
inucnit.  Totius  ergo  populi  ct  comitis  Vthrcdi  auxiliu  tota  extirpata 
silua,  ccclL'sia  cdificatur,  ct  corpus  sanctum  in  ea  honorifice  c^llo- 
catur.     A  prima  igitur  institutione   scdis   lindisfarncnsis  vsque   ad 

15  luinc  annum,  computantur  anni  trcccnti  scxagintaunun,  et  ab  obiiu 
sancti  Cuthbcrti  ircccnlinouc-m.  Dcfuncto  vero  Alduno  episcopo, 

Edmuncius,  vir  religiosus,  ad  episcopatum  eligitur,  quern  presbiter 
cum  diaconi»  sibi  ad  altarc  ministrantCf  in  medio  can<ine,  viire  quasi 
de  tumba  sancti  patris,  tcr  cum  vooantc,  prolata  cpiscopum  designari 

20  audit- rat.  Sub  isto  antistitc  sat  crdi^s  quidam  nomine  Klfredus, 
bone  actiunis  virdiuino  admnnitus  oraculo.per  antiqua  munastfriorum 
loca  cucurrit.  ussa  sanctorum  dc  terra  Icuauit,  scilicet  lialtheri  et 
Bilt'ridi  anach«»ritarum,  Arcc  ct  Alkmundi  cpiscoponim,  et  regis 
Oswini,  nccUim  ct   Kbbc  al)batls^c.     De  quorum   rdiquiis  ahquam 

If,  parti;m.  i  um  coqxirc  sancti  Cuthbcrti  locauit.  <Ksa  qiitMpie  lii>i«ili, 
sancti  Ciitlihrrti  ma;;tstri.  in  diM'ipuli  occtcsiarn  transtutit.  InMificr  ct 
os>a  vcncrabilih  Bcdc  prcshitrri,  apud  (iirwin  tumulata.  vsquc  Hu- 
nt Imuni  iranstiilit.  1  cmpi>rc  autcm  Hj^clrici  cpiscc^pi,  succfs*«>ns 
Edrninuii.   prcsbitcr  quidam   vxiifi   copulatus.   indi^nam    sa«-erdi>lii 

;,o  •»fti*i"  vsiam  thiicbal.  <Juadam  die  cum  a  muttis  mi-s.im  illi'»  crle- 
br.irc  Pi^.tivtur.  ct  illc.  MjHitc  qui  ip^a  nocic  cum  vxorc  donnicrat, 
id  M*  t'adurum  nc;;an  t.  tandt  ni  multis  prccibus  f.iti;;atu**.  magis 
huniaria  vi  n-cundia  ({U.im  timbre  diunio  virtus,  int*»«>am  crl«  hrare 
ccpil.      Ili'ia    vcm   qua    ha«  roH.mrta    misti-ria    sumnr    dcl>en't,    \n 

;:caliiiin  .i>pii  uii^.  partuulain  d>iminiii  {-l•^p•»^i^  in  t-alsrc  niiN<am, 
m  ti  trrriMiani  spinrm  rum  san^uini-  vidit  cuminutatam.  vt  magis 
pici-  til). .If  Ml  iju.im  pams  t-t  vim  halxii-  vidi-ntur.  IlliCii  rcatum 
iiiti  lli;^f  ii-*.  pailt  rr.  ct  qu.i<*i  lam  tl.uninis  tr.idc-ndus  \ltrit  ibns  paui-rc 
nnniuni  i<  {iit.    I.xii<>rri  bat  qui*qur  illud  mIuI  suam  nn'itcm  *>umrrr  : 

4:  v«il(  li.it  m  tf  rraii)  fundi  rr.  tiI,  qui  •mam  (-on*>(-«T.itum  fiat.  !]•«-  farrre 
m<  (ih  li.it.  I  .iiidi  ni  ma;{nii{um  tnini'ir  ai-  fMriMiilinf-  illud  ^urnp^ii ; 
St  (I  i.i[iit  .iiii.iiitui!:!:!**  Iiiit  vt  ml  .id  ^u>«taiHlum  .ini.iiiU^  !■'*•»•■  |ii«*sc-|. 
Tiia.  la  .lut*  m  rm--..!.  ;iii  ciii^iKpum  fi-sUnariN.  c  su^qur  |K*dibus 
priotratu^,    rci    i^rdnicm    cnaitauit.    ct    indii^ta    pcnitcntia,    ^cun- 

'   I..  n\  .:i\ 


De  ^ancto  Ctitlrtierto.  237 

dum  preceptum  sui  episcopi,  caste  et  religiose  deinceps  viuere 
satagebat.  Fuit  vir  quidam  praue  actionis,  qui  in  campo  dor- 
miens,  cujxi  expergefactus  fuisset,  serpentem  sibi  collum  stringere 
sentiebat.  Quern  mox  ad  terrain  manu  comprehensum  elidit :  sed 
mox  eius  itenim  collum  complezus  circumdedit  Rursum  eum  ad  5 
terram  proiecit,  sed  eodem  momento  ab  eodem  constringi  se  sen- 
tiebat. Itaque  serpentem  siue  in  ignem  siue  in  aquam  vel  in  terram 
semper  proiicere  potuit,  sed  qualiter  mox  in  suum  collum  redierit, 
scire  non  valuit  Aliquotiens  in  particulas  ferro  consecuit,  sed  pro- 
tinus  idem  serpens  collum  eius  circumcinxit  Primo  quidem  paruus  lo 
erat,  sed  paulatim  in  mains  et  maius  excrescens,  nulla  eum  veneni  in- 
fusione  ledebat.  Quotiens  autem  ecclesiam  sancti  Cuthberti  intrauit, 
mox  in  ipso  introitu  serpens  eum  dimisit  Cum  vero  exiret,  velut 
ante  complexus  est.  Itaque  dum  per  multum  tempus  tale  susti* 
nuisset  incom[m]odum,  inuento  tandem  salubri  consilio,  tribus  con-  15 
tinue  diebus  et  noctibus  in  ecclesia  sancti  Cuthberti  in  oratione 
perseuerans,  et  postmodum  exiens,  a  serpentis  infestatione  omnino 
liberatus  est  ^  Latro  quidam  notissimus,  rapinis,  homiddiis  et 
incendiis  multos  o£fendens,  tandem  comprehensus  vinculis  mancipatur. 
£t  mortem  valde  timens  contrito  corde  et  humiliato  spiritu  beatum  ao 
Cuthbertum  pro  sua  Uberatione  supplidter  exorabat  Nee  mora, 
compedibus  solutis  et  carceris  hostio  pate&cto,  monasterium  sancti 
Cuthberti  intrauit  Quem  quidam  nomine  Baricwit,  potens  valde, 
cum  suis  persequens,  nimio  furore  succensus,  ait :  *  Quid  moramur  ? 
quare  ianuas  non  infringimus  ?  Neque  enim  huius  hominis  mortui  *  as 
pax  adeo  est  tenenda,  vt  fures,  raptores  et  homicide,  hue  si  con- 
fugerint,  nobis  insultent  quod  impuniti  euaserint'  Vix  enim 
verba  compleuerat,  et  ecce  subito  quasi  sagitta  desuper  veniens, 
caputque  sibi  transuerberans,  vsque  ad  cor  suum  pertingere  'protesta- 
batur.  Sicque  in  terram  corruens,  vlulando  et  dentibus  stridendo  30 
vitam  finiuit.  Quo  sepulto,  talis  tantusque  de  tumulo  ipsius  fetor 
per  dimidium  exalauit  annum,  vt  transitum  vie  per  locum  ilium 
multi  fugere  conarentur*.  •  Tempore  Willelmi  Conquestoris  Ro- 
bertus  comes  Northumbrie,  Duneimum  veniens,  ab  his  quibus 
dominari  debuerat  circumuentus,  cum  suis  omnibus  ob  suam  occisus  35 
est  crudelitatem.  Vnde  offensus  rex,  illuc  direxit  ezercitum  suum. 
Tunc  episcopus,  assumpto  corpore  sancto,  versus  Lindisfameam 
properabat.  £t  quamuis  mare  plenum  esset,  siccum  tamen  intro- 
eundi  aditum  in  loco  in  quo  in  refluxu  iter  esse  solet  inueniunt.  Mox 
omncs  cum  gaudio  ingressi,  siccis  pedibus  insule  littus  attingebant  40 
Sed  et  milites  feretrum  portantes — postea  monachi  effecti — quomodo 
se  precedentes  fluctus  maris  vestigia  illorum  sequebantur,  cum 
magna  cordis  compunctione  attestati  sunt.        'Robertus  enim  de 

'  Hist.  Transl.  5.  '  T.  morituri.  *  al.  pertingeret  sibi  visum 

*  ai.  omnes  fugerent        "  Hist  £ccl.  Dun.  HI.  15.        *  Hist  Tr.  za. 


23S  ji^otia  Hegentia  Singflit. 

Moubrcio,  comitatus  honorcm  adeptus,  aducrsus  ccctcsiam  sancti 
Cuthbcrti  odiis  cxagitatus,  calumpniis  fatigatam  iniuhis  oppressiL 
Res  illius  vcxarc,  iura  dissiparc,  quicquid  aducrsi  potciat  facerc, 
plusquam  putcrat  sc  facturum  minari  ccpit.    Vndc  ct  ccclesiam  in 

5  Tyncinutlia.  proprii  sancti  Cuthbcrti  iuris,  sue  violcntic  prcdani 
effccit.  Mine  dcniquc  ipsi  qui  diu  inhabitaucrant  monachi,  immo 
in  monnchis  ipse  sanctus  cum  violentia  cxpellitur,  ct  in  Pauli  abbatis 
Sancti  Albnni  dominium  [ea|  *  transfcrtur.  Quem  tamcn  abbatcm, 
nc  rapinam  suscipiens  ccclcsic  prupusito  ct  gradui  iniuriam  faceret. 

10  nionaclii  duncl menses  moncndo,  obsccrando,  prohibcndo  reuocare 
studuerunt.  Non  ilium  gratia  cuiusquam  inflcctcbat,  non  vcnerandi 
confessoris  nee  urdinis  reuerentia,  quominus  rapinam  susciperet 
ct  retineret  *.  lYemissis  igitur  munachis  cum  ipse  sequens  ccclesiam 
ipsnm  priino  vidit,  subita  infirmitate  correptus;    qui   sanus  ct   in- 

15  columis  adueneratf  mortuus  domum  reuehitur.  Comes  vcru  in 
codem  lui'o  biduo  a  ministris  regis  ubsessus,  ad  ccclesiam  Milncratui 
fugtTc  Ct  impel litur,  ct  in  ecclesia,  quam  sancto  rapuerat,  capitur,  tra* 
hitur,  ct  ad  regein  ad  duct  us,  vinculis  ligatus  custodie  mancipatur. 
'Anno  autcm  doniini  millcsimo  centesimoquarto,  ab  obitu   sancti 

ao  Cuthbcrti  (luadringentesimo  (Ktauudecimo,  ub  incredulitatcm  quo* 
rundam  prchitnrum,  cum  capite  sancti  Oswaldi  cnrpus  sancti  Cuth- 
bcrti i  n  c  or  r  upturn  rcpcrtum  est.  et  dormienti  mag  is  quam  m«irtuo 
similius.  *  In  nullani  crclesiarum  pene  quas  beatus  Cuthbertusi  bui 
sacri  corpuris  illustrauit  presentia.  ulla^  vsque  htnlie  fcminis  intrandi 

35  constat  c^^c  liicntia.  Cuius  rci  consuetudo*  hac  de  causa  pnmum 
orta  ot :  Ante  paucos  Niinc  dies'  monasterium  in  Culdtngham  per 
culpam  incuric  tiainmis  ab^unlptum  est,  ub  maiiciam  vlif|ue  habi- 
tantium  in  ct>.  sicut  in  vita  Kbl>e  abbatisse  int'crius  habelur :  nee 
multo    pn>t   vir  doniini   Cutltbertus  episcopali   hon«»re    sublimatus, 

30  omnc  a  tratnbus  gi;iui  intcrdicto  t'cminarurn  scparaiiit'  consortium, 
nc  nuliMTcta  illaruni  xiricta^  scruis  dci  alifjutKi  sui  pro|>«i«iiti  peri- 
culuni.  ct  ctiruMi  ruina  inimico  gaudium  gcncrarot.  Omnibus  ergo 
et  viriN  « t  IcMiinis  Ciin«»cntientibus.  i»mnc  suis  ct  in  procnti  el  in 
futuro   nuilii  tire   intcniixit   consortium,   earumque   ab  ci-i'lcMc    sue 

35  pciiilu-^  nigrtssii  aniiiuit  iniroituui.  'Sancto  insujuT  CuthU-rto  in 
c'pisn.piiMi  rouict  raiti.  suis  semper  fcnunarum  ciins*.rtia  inttrdiccre 
con*^ui  lilt.  I'.t  cum  m  (piiKlam  nionastcrio  pl«*bi  Vf-rbum  dri  pre* 
dit-aii  t.  viilit  plri«'M|ur  tatliinno  rcMulLindo  n<i(-rc.  et  sih-io«i  quasi 
ad    *>pi-t  l.irul.i    niiMtiia    innturnda    muitare.     C  irciinis|ii(-irn%    ^rgo 

40  epiM  iipux.  \ulit  ijuaiitlani  sub  spf-ric  niulicrt<»  nurabilitrr  radiantrm, 
et  I  line  ((  }.!« ii  I  uni  nitrnti  vt  >tiuin  \aMctatc  niiio  iU'kIo  liil^'rnirm. 
Uuini  ni  siijitiiii  ni  hunianani  etligicm  sua   puKhritudinc  cxccllcbat, 

'  s..  I    .  «iifi    .11  K  *  MI"   rrtinrlat.  ct  om  *  Cf.  Kl«»r.  \Vt|for 

•  Kr'-tii  lliNt   fi.l   Iiiui   II   7.         »  K   tiiillji         •  T.  con^wtii  '  um.  in  F. ; 

lilt    Mil  f  (ii«iii(*aliii  all  It'll  '    L.  >r)»crAUlL  '   «>lilriJ. 


et  omatus  ipsius  omnis  texture  mundane  peritiam  superabat  Vnde 
quicunque  vultum  ipsius  inspezerant,  pre  nimie  cupidinis  lasciuia 
pene  seipsos  excesserant  Cum  festinatione  ergo  episcopus  aquam 
benedicens  in  imaginem  fantasticam  iecit:  et  statim  ab  oculis  om- 
nium euanuit,  euuisaque  maxima  parietis  ecclesie  parte,  tanto  5 
fetore  nares  omnium  suis  ludibriis  deceptorum  perfiidit,  quod  vix 
quisquam  subsistere  valuit.  Quibus  episcopus  ait:  'Ecce,  inquit, 
vos  corporalibus  oculis  modo  vidistis  quare  olim  tam  crebro  feminas 
ab  omni  limite  ecclesie  mee  separare  decreui.  Nam  nunquam  virus 
deceptionis  citius  infertur  quam  astuta^  feminanim  decipula,  que  de  lo 
paradiso  Adam  fragilem  expeilebat.  Quare  ex  hoc  tempore  femi- 
nanim accessus  in  meis  amodo  ecclesiis  prohibeo,  quia  spiritum 
fomicarie   falsitatis,  quem  vidistis,  neque  vos   neque  meos  a  del 

seniitio  retardare  permitto.* ^Tempore  quo  primo  sanctus  Cuth- 

bertus  quietis  sedem  apud  Dunelmum  elegerat,  veteranus  quidam,  15 
bone  actionis  vir,  corporis  sancti  Cuthberti  habebat  custodiam,  tan- 
teque  familiaritatis  apud  eum  extitit,  quod  capillos  nonnunquam  et 
vngues  ei  precidere  solitus  fuerit,  et  familiare  colloquium  cum  eo 
habens,  in  raultis  ab  eo  informatus  fuit       '  Naute  quidam,  commota 
in  man  tempestate,  naualibus  fractis  instrumentis  et  tabularum  iunc-  ao 
turis  pene  dissolutis,  beati  Cuthberti  sufiragium  in  tanto  vite  dis- 
crimine   deuote   cum   lachrymis   implorabant.     Nee   mora,   pater 
sanctus,   pontificalibus   indutus,   corporali   specie   in   prora   nauis 
sedans,  baculo  pastorali  pontum  seuientem  diuisit :  erantque  fluctus 
instar  montium  a  dextris  et  a  sinistris,  a  semita  tamen  sua  nauis,  35 
tanto  rectore  suffulta,  deuiare  non  potuit    Et  confortans  eos  sanctus 
dei  ait :  *  Nolite  timere !     Ego  sum  Cuthbertus,  quem  totiens  inuo- 
castis,  ad  salutis  portum  deuote  rogatus  vos  adducens.'     Sicque 
baculo  nauem  regens,  et  ad  portum  optatum  eos  ducens,  ab  oculis 
eorum    confestim    euanuit.        *  Quidam   nomine  Elfredus  clauem  30 
sepulchri  sancti  Cuthberti  deferens,  capitis  comam  supereffluentem 
tondendo  prescidere,  capillos  pectine  ebumeo  diuidendo  componere, 
digitorum  vngues  decenti  rotunditate    solebat   excidere.     Contigit 
enim    quendam    murem    permodicum    sepulchri    foramen   intrare, 
nidum   facere,  et  partum   in  angulo  quodam  producere.    Vnde  et  35 
sanctus  dei  clerico  cuidam  ecclesie  apparens,  dixit:   'Die,  inquit, 
Elfredo,  vt  laciscam  istam,  que  catulis  suis  domum  meam  polluit, 
quam  citius  expellat.     Domum  enim  meam  maculauit,  et  quietis 
mee  requiem  perturbauit.'    Diligenter  ergo  inquisita  fera,  et  cum 
catulis   inuenta,  Elfredus   ira  commotus  omnes  in  frusta  commi-  40 
nuisset,  nisi  pius  confessor  ab  illorum  lesione  parcere  precepisset 
*  Post  beati  Cuthberti  obitum  locus  Fame  in  maximo  honore  habitus 
est.    Vnde  quodam  tempore  duo  monachi  dunelmenses  in  eadem 

>  T.  hastuU.        *  CC  Reginald,  cap.  93.        *  Reg.  c.  96.        *  Reg.  c.  58. 


240  jiscma  ilegfemia  anstte. 

insula  deo  iuge  sacrificium  impendebant.  Accidit  enim  nocte  natalis 
domini,  cum  circa  noctis  medium  missam  primam  celebrassent,  et 
facto  paululum  inteniallo  alterutnim  secretius  orationi  vacandum 
decreuissent,  alter,  qui  laicus  erat,  pro  nocturno  labore  fessus  modi- 
5  cum  sopori  membra  dedit,  et  alius  in  choro  peruigil  in  oratione  per- 
mansit.  £t  ecce  subito  vidit  luminaria  cuncta  accendi,  vtroque 
mouente  cardine  ostia  reserari,  duos  attonsos  cum  cereis  accensis 
introire,  et  virum  quendam  maturum  pontificalibus  indutum  ad 
altare  procedere.    Dicta  confessione,  et  absolutione,  missam  ad  diem 

10  natalis  pertinentem  incipiunt.  £t  dum  pontifex  *  gloria  in  excelsis 
deo '  incepisset,  quasi  multitudo  angelorum,  quod  reliquum  est  cum 
dulci  modulatione  decantauit  Frater  autem  qui  hec  videre  meruit, 
tanta  mole  deprimitur,  quod  inter  sacra  misteria  a  solo  se  erigere 
minime  posset.    Sicque  cunctis  rite  expletis,  eo  quo  venerat  online 

15  totus  cetus  ille  regressus  est.  Cognouit  enim  in  spiritu  frater  ille, 
quoniam  beatus  Cuthbertus  extitit  qui  ibi  tanta  virtutum  magnalia 
ostendit.  Audire  vero  et  videre  hec  omnia  poterat,  facies  vero  pre 
splendore  luminis  discernere  non  valebat.  ^  Clericus  quidam  beato 
Thome  ante  cius  exilium  seruiens,  aliquot  annis  vomitum  oris  et 

20  fluxum  sanguinis  per  posteriora  patiens,  dolentibusque  oculorum 
pupillis  magis  tenebras  quam  lucem  videre  potuit.  Hie  quindecim 
diebus  Cantuarie  martyris  opem  iugiter  implorauit.  Cui  demum 
sanctus  Thomas  apparens,  dixit :  '  Surge  velociter  et  ad  sanctum 
Cuthbertum  proficiscere,  cuius    meritis  misericordiam  et  sanitatis 

25  gratiam  obtinebis.  Volo  enim  vt  mei  de  infirmitate  sua  ad  ilium 
salutis  gratia  confugiant,  atque  ipsius  serui  ac  ministn  languentes  ad 
me  veniant.'  Igitur  Dunelmum  properans,  primo  die  aduentus  sui 
sanus  effectus,  cum  gaudio  rediit.  ^  Quidam  miles  de  peregrinatione 
rediens ;  orta  tempestate  in  mari  valida,  mortis  compellente  metu, 

30  equos  et  quicquid  habebant  certatim  cuncti  in  mare  proiecerunt. 
Vndis  demum  tranquillitate  sopitis,  cum  miles  portum  attigisset, 
pro  amissione  equi  turbatus,  sanctum  Cuthbertum  precibus  inter- 
pellare  cepit  £t  ecce  a  longe  quasi  caput  coruinum  aspiciens,  post 
biduanam  submersionem  equum  cclerius  ad  npam  festinare  vidit. 

35  '  Mulier  quedam  cum  marito  suo  de  conuiuio  nocte  rediens,  propter 
lutosas  platearum  voragines  per  cimiterium  sancti  Cuthberti  transire, 
et  peccatum  post  elemosinis  expiare  proposuit.  Cumque  intra  ^ 
cimiterium  pedem  poneret,  cepit  nescio  quid  abhorrere*,  et  extra 
sensum  se  fore  clamare.    Et  ad  terram  cadens,  vix  ad  domum  de- 

^o  lata,  eadem  nocte  mortua  est.  Diuitis  cuiusdam  vxor,  audiens 
variam  esse  ornamentorum  ecclesie  pulchritudinem,  feminea  aui- 
ditate  succensa  impetum  animi  refrcnare  non  valens,  viam  per 
cimiterium  arripuit.    £t  ecce  confestim  amisso  sensu,  linguam  mor- 

*  Reg.  c.  116.  «  Reg.  c.  75.  '  Hist.  Dun.  II.  a  *  T.  E.  infra. 

*  E.  abhorreri. 


De  dancto  €a^fmto.  241 

sibus  prescidit,  et  propria  manu  inciso  gutture,  vham  fininit  ^  Vxor 
comitis  Tostii,  sanctum  Cuthbertum  diligens,  diuersa  eius  ecdesie 
omamenta  contulit,  et  adhuc  plura,  cum  multis  terrarum  posses- 
sionibus,  se  daturam  promisit,  si  eius  ecclesiam  intrare  et  ad  ipsius 
sepuichrum  sibi  liceret  adorare.  Sed  rem  tantam  temptare  non  5 
audens,  vnam  de  ancillis  suis  hora  secretion  premisit  Cumque 
pedem  in  cimiterio  poneret,  subito  velut  ventorum  violentia  cepit 
repelli,  et  viribus  deficere.  Sicque  grauiter  infirmata,  cum  graui 
cruciatu  et  dolore  in  breui  vitam  finiuit.  *  Miles  quidam  nomine 
Boso  per  tres  dies  raptus,  quasi  mortuus  sine  vllo  sensu  permansit :  10 
sed  tertio  die  ad  se  rediens,  priori  Dunelmie  dixit:  ^Ad  te  iussus' 
sum  venire,  tibique  peccata  confiteri,  et  meam  deinceps  vitam,  que 
tamen  longa  non  erit,  tuo  imperio  ordinare.'  Itaque  cum  gemitu 
multo  peccata  sua  confessus,  taiia  narrare  cepit  *  Ductore,  inquiC^ 
preeunte  per  horrenda  simul  et  amena  loca  sequebar.  Erant  autem  15 
omnes  monachi  ecclesie  sancti  Cuthberti  quodam  in  loco  congregati, 
ante  quos  multi  splendoris  crux  deferebatur.  Omnes  in  processione 
in  directum,  nusquam  declinantes  incedebant,  preter  duos  qui  a 
recto  ordine  aliquantulum  declinabant'  £t  ait  ductor  suus  ad  eum  (!) : 
'<  Dicito,  inquit,  priori  Turgota  vt  eos  ad  salutem  animarum  suamm  so 
diligentius  hortetur.  Illos  duos  quos  ab  ordine  suo  deuiare  vidisti, 
nominatim  illi  ostende:  Non  parum  enim  a  via  recta  aberrant,  el 
ideo  peccata  sua*  purius  confess!,  emendatiorem  vitam  ducere 
festinent.  Hue  etenim  vsque,  puram  ac  rectam  confessionem  nun* 
quam  fecerunt."  Inde  ductus  per  latissimum  campiun,  vidi  omnes  ^5 
indigenas  huius  prouincie  equis  sedentes,  et  hastas  portantes.  Et 
dixit  ductor  meus:  "Omnes  isti  cito  pcribunt:"  qui  omnes  velut 
fumus  ab  oculis  eius  euanuerunt  Post  hos  vidi  plures  et  maiori 
superbia  Francigenas  innumerabiles :  qui  stadm  cum  omni  gloria 
sua,  vt  michi  videbatur,  subito  terre  hiatu  absorpti  non  compa-  3® 
ruerunt.  Deinde  vidi  per  campum  extensum  magnam  turbam  femi- 
narum ;  quarum  multitudinem  dum  satis  mirarer,  dixit  ^  micbi  ductor 
meus :  ''  Has  *,  inquit,  miserabiles  feminas  et  illos  qui  ad  sue  erumpne 
cumulum  vnanimitate  prauorum  actuum  gloriantur^  nee  illecebris 
camalibus  inuolui  metuunt,  ve '  sempitemum  et  iehennalium  flam-  35 
marum  atrocissimus  *  cruciatus  expectat^^"  Inde  in  loco  vaste  ac 
tetre  solitudinis  magna  altitudine  domum,  totam  ex  ferro  fabrefactam, 
aspexi.  Cuius  ianua  dum  sepius  aperiretur  sepiusque  clauderetur, 
ecce  subito  Willelmus  episcopus  dunelmensis  efferens  ^^  caput  pro- 
prium,  vbinam  Godfridus  monachus  esset  quesiuit  ^  Hie  enim,  40 
inquit,  ad  placitum  meum  adesse  deberet "— hunc  namque  episcopus 

1  Hist.  Dun.  III.  II.  *  Hist.  Dun.  IV.  9.  *  T.  missus.  ^  E.  suo. 

'  HD.  eas  prcsbitcronim  uxores  esse  didici.        •  T.  hac;  E.  hcc.        '  HD.  qui 
ad  sacrificandum  deo  consecrati  sunt.  *  E.  ne.  *  E.  atrocissimos. 

*"  E.  expectant  "  E.  offerens. 

R 


242  jQmoa  LegettDa  anglie. 

procuratdrcm  sui  cpiscopatus  fcccrat.  Tunc  ductor  mcus:  "Ccrte» 
inquit,  si  ias  cpiscopuni  citissimc  moriturum.  Illc  quoque  quern  ipse 
nominauit,  licet  aliquantulum  tardius^  cum  moricndo  sequetur*. 
Tu  autcm   brcui  tempore  viucs;   vt  ergo  dei  iram  euadas,  fiuta 

5  pura  pcccaturum  confessione,  secundum  prions  Judicium  te  cor« 
rigc.  eique  cuncta  tibi  ostcnsa  pande.**'  Duo  enim  illi  quos  ab 
ordinc  proccssionis  deuiare  vidit,  eius  verbis  fidem  prebentes» 
dcinceps    vitam    suam    emendare    satagebant.  Anno    autem 

tertio  post  obitum  venerabilis  Ikdc  prcsbiteri,  Colwlfus  rex  North- 

lo  umbric,  cui  historiam  ecclcsiasticam  de  gestis  Angiorum  Beda 
dudum  bcripscrat,  rciicto  regno  KadtKTto  filio,  patrui  sui  monas- 
terium  Lindisfarne  intrauit,  et  monasticam  tonsuram  accipiens* 
thesauros  regios,  et  Werk  worth  et  Wit  Ingham  cum  ah  is  viihs.  sancto 
Cuthbcrtu  dcdit.     Procurante  rege  Culwlfo  et  monacho  efl'ecto,  data 

15  est  niunachis  hndisfarnensis  ecclcsie  liccntia  bibcndi  vinum  vel 
seruisiani.  Ante  enim  nun  nisi  lac  vel  aquam  bibcre  solebant« 
secundum  anti<|uam  traditionem  sancti  Aidani  episcopi'.-  Et  quia 
de  regcCitlwlfo  munasticum  habitum  suscipiente  mcntionem  fccimtis» 
reges  Anghe  ceteros,  propter  deum  et  regni  celestis  desiderium 

20  monastica  !»usccpta  ton  sura  sua  rcgna  relinquentes,  hie  ad  futuroruin 
noticiani  in  sere  re  placuit.  Circa  annum  gratie  sept  in  gen  tesi  mum 
sexagesiniuin  tladbertus  rex  Northumbrie,  omnibus  aducrsariis  suis 
vel  sibi  subiectis  vel  bellt>  prostratis ;  cui  etiam  rex  Francorum  Pipi- 
nus  multa  [donap  regalia  transmisit ;  anno  regni  sui  vicesimoprimo, 

25  filio  suo  Osulpho  in  regnum  substituto,  omnibus  diuitiis  seruitutcm  dei 
pretuht  et,  !»uscepta  tun  sura  monastica,  decem  annis  in  operibus  bonis 
deo  placuit.  Circa  annum  gratie  septingentesimumquintum  Ethel- 
redub  rex  Merci<irum,  hhus  I'ende,  pcjstquam  triginta  annis  strenue* 
regnabset,  a  pud   I^rdeneiani '  nionachus  eflfectus,  ibidem   scpultus 

30  est.  Ltnlcni  teni|x>rc  Otla  rex  Oriental ium  Saxunum,  htirtatu  sancte 
Virginia  Kynebwide,  cuius  nuptias  ilia  spreucrat,  celestes  suspirare 
doctus  anuprcb,  Komani  ])errexit,  ibique  in  nionachum  attunsus 
cele^tia  regna  deuutus  conscendit.  Kixlem  etiam  tcmptirc  Cun* 
redus  rex  Mercit>rum«  celesti  inflanimatus  desidcriti,  Rome  mona- 

35  chatuni  siil>iit,  et  vitam  laudabihter  tiniuit.  Freniundu*!  veru  rex« 

sicut  int'i  riub  in  vita  eius  clarius  videri  potest,  relicta  regni  glona, 
hcrcmiticani  vitam  duxiL  Circa  annum  dununi  sexcentcsimum 
viceMMiuni  Sigil>ertus^  rex  Oricntalium  Angl<irum,  in  munastcriu 
buo  quMtl  (-••iistruxerat.  bul>  habitu  nuaiastico  vitam  sanctam  duccns« 

40  ad  conlonandum  milites  de  m<>nabterio  inuitus  cxtrahitur,  ct  virgam 
in  nunu  tenrns«  a  pagann  rege  I'fiida  lum  toto  penc  exercitu  occisus 
ot.  Ciri.i  annum  m  mi  per  dtimini  ?*excente  minium  sept  wage  ni  mum 
Sebba  rex  Urientaliuni  Sax'tnum*  post  tricebiinuni  rcgni  bui  annum 

'  K.  Ufiiui  '  }.  M:(|uctutur  '  C'f.  bim.  Dun.  Ili«t.  AiikI.  a.  654. 

*  om.  -  £1.  »trcJinuc.  *  K.  b«rdcni.-Miii.  '   I .  Bi^libcitus. 


De  dancto  €utl)bztto.  243 

monasticam  ducens  vitam,  obitus  sui  diem  angelica  reuelatione  cog-> 
nouit  Scrutatis  quoque  regum  Anglie  gestis,  de  regno  Northanhum- 
brorum  reges  quinque  \  scilicet  Alkmundum,  Eldwinum,  Oswaldum, 
Oswinum,  et  Alwoldum,  martyrio  coronatos  inuenL  De  regno  vero 
Orientalium  Anglorum  similiter  quattuor :  Sigibertum  a  Penda,  5 
Ethelbertum  ab  Offa,  Edmondum  ab  Inguar,  Sigibertum  a  nepo- 
tibus  suis  gladio  necatos.  De  regno  vero  Merdorum  Kenelmus,  et 
Wistanus,  gloriosum  martyrium  adepti  sunt.  Edwardus  quoque 
totius  Anglie  monarchiam  tenens,  martyrio  coronatur.  Inueni  etiam 
curiose  rimando  de  diuersis  Anglie  regnis  turn  a  paganis  turn  ab  10 
inimicis,  preter  principes  et  amicos  dei  prefatos,  viginti  reges  alios 
gladio  seu  veneno  occisos  *.  Cuthredus  autem  rex  Northumbrie, 
et  Alfredus  rex  Westsaxonum,  dederunt  sancto  Cuthberto  totam 
terram  inter  Thesam  fluuium  et  Tinam,  et  episcopatui  dunelmensi 
adiecerunt  omnia  ad  episcopatum  hagustaldensem  pertinentia.  Tem-  15 
pore  quoque  regis  Willelmi  primi  Edgarus  rex  Scotie  donauit  sancto 
Cuthberto  et  monachis  dunelmensibus  Berwicum  cum  suis  appen- 
dentiis,  et  Coldingham. 

IT  NamUioK 

Quidam  sanctus  fugandorum  demonum  incredibili  potestate  predi- 
tus,  non  solum  presens  neque  verbo  tantum,  sed  absens  quoque  10 
interdum  cilicii  sui  fimbriis  aut  epistolis  missis  corpora  obsessa 
curabat.    Et  dum  miro  affectu  *  frequentaretur  a  populis,  prefectis, 
comitibus  et  diuersarum  potestatum  iudicibus — ferebatur  enim  omni 
potu  penitus  abstinere,  et  pro  cibo  septem  tantum  caricis  sustentari  * 
— vt  ex  virtute  honor,  ita  ex  honore  vanitas  cepit  obrepere.    Quod  25 
malum  ille  vbi  primum  potuit  in  se  sentire  grassari,diu  multumque* 
discutere  conatus    est,  sed   repelli   penitus  vel  tacita   conscientia 
vanitas  perseuerante  virtute  non  potuit :  Vbique  enim  nomen  eius 
demones  fatebantur ''j  excludere  a  se   confluentem  populum    non 
valebat.     Virus  interim  latens  serpebat  in  pectore,  et  cuius  nutu  30 
ex  aliorum  corporibus  demones  fugabantur,  seipsum  occultis  cogita- 
tionibus  vanitatis  non   poterat  purgare.    Totis  igitur  precibus  ad 
deum  fertur  orasse,  vt,  permissa  in  se  mensibus  quinque  diaboli 
potestate,  similis  illis  fieret  quos  ipse  curauerat.    Sicque  ille  potens, 
ille  signis  atque   virtutibus    toto  oriente  vulgatus,  ad  cuius  fores  35 
summc  istius  seculi  se  prostrauerant  potestates,  correptus  a  demone 
est  tentus  in  vinculis,  et  omnia  que  energumini  solent  ferre,  per- 
pcssus.    Quinto  demum  mense  purgatus  est,  non  tantum  demone, 
sed,  quod  illi  erat  vtilius  atque  optacius,  vanitate.    Sed  michi  ista 
replicanti  nostra  infelicitas,  nostra  occurrit  infirmitas.    Quis  enim,  40 
si    paruulus  eum  salutauerit,  aut  adulantibus  verbis  femina   vna 

*  T.  quatuor.        «  Cf.  Prol.  p.  5.        *  From  Vine.  Bell.  XVIII.  18.        *  om, 
in  T. ;  VB.  modo.       *  £.  sustentare.      *  T.  £.  diuque  multum.      ^  £.  fetebantur. 


244  Botia  Legeniia  angtte. 

laudauerit,  non  continuo  elatus  sit  superbia,  non  stadm  inflatus  sit 
vanitate?  Et  si  conscientiam  non  habeat  sanctitatis,  stultoram 
tamen  adulatione  sanctus  esse  dicatur,  sanctissimum  se  putabiL 
Quod  si  vel  modico  ei  aliqua  virtutis  signa  succederent,  angelum  se 

5  putaret.  Ceterum  cum  neque  opere  neque  virtute  conspicuus  sit, 
si  quis  ad  gradum  altiorem  promotus  fuerit,  dilatat  fimbrias  suas, 
gaudet  salutationibus,  inflatur  occursionibus,  et  vbique  discurriL 
Et  qui  ante  forte  pedibus  ire  consueuerat,  de  patrimonio  Christi 
superbus,  spumeo  equo  inuehitur.    Parua  prius  ac  vili  domuncula 

10  habitare  contentus,  erigit  celsa  laquearia,  constniit  palatia,  sculpit 
ostia,  vestem  respuit  grossiorem,  indumenta  moUia  desiderat '. 


IF  De  sancta  Cuthburga  regina  et  virgine*. 

KEnredus  rex  Merciorum  genuit  filium  nomine  Yne,  et  sanctam 
Cuthburgam  et  Queneburgam  • :  quarum  Cuthburga  a  diebus 
adolescentie  sue  soli  angclorum  domino  complacere  elegit.    Cumque 

15  fama  bonitatis  et  pulchritudinis  eius  circumquaque  diuulgaretur, 
multos  reges  et  nobiles  eius  amore  illexit,  et  a  multis  in  coniugium 
petebatur.  Ilia  vero  solius  celestis  sponsi  gaudens  inherere  com- 
plexibus,  hominum  horrebat  aspectus,  vt  sine  offendiculo  vitam 
presentem    transigere    posset.     Interea   rex    Northanhumbrorum 

^o  Alfridus  misit  legatos  suos  ad  regem  Yne  Westsaxonum,  rogans 
vt  ei  suam  sororem  Cuthburgam  darct  in  coniugem.  Aduocans 
igitur  rex  sororem  suam,  regis  legationem  indicauit  ei.  Cui  vii^ 
respondit :  *  Si  michi  ad  votum  meum  viuere  licet,  nullus  certe  in 
tota  Britannia  rex  michi  placere  potest.    Sed  quia  scriptura  dicit 

25  quod  qui  potestati  resistit,  dei  ordinationi  resistit :  quecunque  tua 
maiestas  de  me  ordinauerit,  me  sibi  obedientem,  quamuis  non  volun- 
tarie,  inueniet.  In  domino  enim  confido,  quod  humilitatem  ancille 
sue  respiciet  nee  patictur  violari  claustra  pudicitie  mee,  neque 
vnquam    sequestrabit    me   a    castis    complexibus    dilectionis    sue. 

30  Potens  est  dominus  et  sponsus  meus  me  sibi  etiam  sub  matrimonio 
custodire  incorruptam  :  et  quamuis  alicui  secundum  leges  hominum 
nubam,  potest  tamen  me  sibi  conseruare  inuiolatam.'  Cumque  virgo 
sancta  regi  Alfrido  desponsata  fuisset,  cubicularem  ingressa  thala- 

*  Collect  in  T.  : 

Nos  qui  sumus  inuoluti  uicionim  funibus,  Deuiantes  et  imbuti  delictonim 
sordibus,  Te  Cuthbcrte  inuocamus  :  faue  supplicantibus,  Vt  celonim  rex  placstns 
a  te  ftisis  precibus,  Nos  .  .  .  mundatos  iungat  celi  ciuibus.  V.  Amanit. 

Deus  (qui  per  inestimabile  munus  gracie  tue  sanctos)  tuos  (facis  esse  glorio- 
sos,  presta  quesumus  ut  inter)ueniente  be'ato  Cuthberto  confessore  tuo  atque 
pon  tifice,  me  reamur  ad  culmen  uirtutum  peruenire,  perX     (C£  Sar.  Br.) 

»  Ed.  in  Act.  SS.  Boll.  Aug.  VI.  p.  699;  the  orig.  Vito  (Ms.  Lansd.  436, 
of.  Hardy)  is  unpublished.  '  T.  quenburgam. 


De  dancta  Cut^bitrsa.  245 

mum,  talem  orationem  dicitur  fiidisse  ad  dominum :  '  Domine  Iesu» 
vniuerse  creature  dominator,  inclina  pias  aures  tuas  ad  preces  ancille 
tue;  intende,  queso,  orationi  mee,  et  ascendat  deprecatio  mea  in 
conspectu  maiestatis  tue.  Te  solum  sponsum  michi  elegi,  tibi  me 
totam  a  iuuentute  mea  deuoui,  tu  michi  super  onmia  complacuisti.  5 
Custodi  ergo,  domine,  quod  tuum  est ;  conserua  tibi  partem  tuam, 
et  dignare  me  vocari  sponsam  tuam.  Non  sinas  corpus  meum, 
quod  tuum  est  templum,  aliqua  camis  comiptione  contaminari,  nee 
michi  detrimentum  inferri.  Fac  etiam,  domine,  vt  in  corde  sponsi 
mei  huius  regis  terreni  spiritum  infimdas  gratie  salutaris,  quatinus,  10 
despectis  seculi  huius  vanitatibus  et  camis  illecebris,  michi  in  casti- 
tatis  proposito  consentiat,  vt  ad  te,  qui  omnium  bonorum  dispensator 
es,  recto  itinere  perueniat'  £t  cum  sola  cum  rege  in  cubiculo  con- 
stituta  esset,  oportunum  sibi  considerans  loquendi  tempus,  talibus 
regem  verbis  affari  cepit :  '  Amantissime  domine,  ne  indigneris,  15 
queso,  si  loquar  tibi  sponsa  tua  et  anciUa.  Si  enim  aliquid  dizero 
quod  saluti  tue  maiestatis  fore  cognoueris  necessarium,  ne  cuncteris 
libenter  verbis  meis  prebere  assensum.  Omnium  creaturarum  dei 
naturale  et  proprium  est  creatorem  suum  super  omnia  diligere,  et 
quicunque  voluerit  amicus  esse  huius  mundi,  inimicus  dei  con-  jo 
stituetur.  Studendum  est  ergo  onmi  homini,  qualiter  possit  esse 
amicus  dei.  Dicit  enim  lacobus ' :  "  Nolite  diligere  mundum,  neque 
ea  que  in  mundo  sunt.  Mundus  enim  transibit  et  concupiscentia 
eius."  Cur  ergo  diligetur  quod  quasi  in  momento  in  nichilum 
redigetur?  Considera,  queso,  quot  reges  hoc  regnum  ante  tempus  35 
tuum  optinuerunt :  die  ergo  vbi  sunt,  vel  quo  deuenerunt.  Nonne 
omncs  sicut  fumus  euanuerunt?  Tu  quoque,  cum  diu  forsitan 
regnaueris,  mortem  certe  nequaquam  effugere  poteris,  sed  mortis 
debitum  solues,  velis  nolis.  £t  quamuis  centum  annorum  spacio 
vixeris  :  tunc  eris  tanquam  nunquam  fueris,  immo  etiam  multo  30 
peius  quam  si  nunquam  natus  fueris,  si  male  viuendo  diem  vltimum 
clauseris :  quia  eterna  tormentorum,  quod  absit,  pena  cruciaberis. 
Hinc  ergo  collige,  quam  caduca,  quam  fallax  sit  huius  mundi  gloria  ; 
quam  contemptibilia,  quam  vana  sunt  huius  camis  gaudia.  Con- 
sidera insuper,  rex,  quod  fallaces  sunt  secuiares  diuitie,  que  35 
possessori  suo  non  possunt  conferre  sufficientiam,  sed  magis  solent 
augcre  concupiscentiam.  Concupiscentia  autem  parit  peccatum, 
peccatum  vero  generat  mortem.  Perseueremus  ergo  in  corporis 
castitate  et  cordis  puritate,  nulla  camis  comiptione  polluamus  corpus 
nostrum,  vt  sancti  spiritus  mereamur  effici  sacrarium ;  vt  pro  volup-  40 
tatc  camis,  que  quasi  in  momento  pertransit,  mutuari  possimus 
gaudium  illud  quod  nullo  fine  concludi  poterit*  Audiens  rex 
tantam  verborum  in  beata  virgine  pmdentiam,  et  admirans,  sic 
respondit   dicens :   *  Vniuersa   que    loquendo    prosequeris,    sponsa 

'  X  loh.  il  15. 


246  ji^oDa  iLegenlia  anglte. 

dulcissima,  cognosce  te  prorsus  veraciter  disseruisse,  nee  aliqua 
possunt  contradici  ratione,  et  sicut  ex  tuis  verbis  colligi  potest, 
virginitatem  tuam  deo  consecrasti,  et,  vt  michi  videtur,  virginem 
permansuram  te  proposuisti.     Iniustum  igitur  est  me  aliquam  tibi 

5  contra  tuam  voluntatem  inferre  molestiam,  et  mentem  tuam  a  tarn 
sancto  proposito  reuocare.  Permitto  tibi  propositam  tenere  pudici- 
tiam,  concedatque  tibi  deus  talem  inchoate  religionis  habere  per- 
seuerantiam,  vt  post  huius  vite  peregrinationem  ad  gloriam  possis 
peruenire*  etemam.    Pro  me  etiam  assiduis  precibus  deum  intcr- 

10  pellare  non  desistas,  vt  presentis  vite  superare  valeam  illecebras,  et 
vt  iuste  et  sancte  viuens  in  hoc  seculo,  dei  consequi  valeam  mise- 
ricordiam.*  Cumque  de  renunciatione  huius  mundi  sponso*  regi 
multa  disseruisset,  annuit  rex  petitioni  eius,  et  semetipsum  spospon- 
dit,  relictis  omnibus,  velle  deo  famulari.    Impetrata  itaque  licentia, 

15  beata  Cuthburga,  postposita  omni  gloria  mundi,  locum  qui  Wim- 
burnia  nominatur  edificauit,  ecclcsiam  beate  Marie  construzit, 
camem  suam  ibidem  macerauit,  ieiuniis  et  vigiliis  vacauit  sine 
intermissione.  Erga  deum  et  homines  erat  humilis,  et  erga  omnes 
mansueta    et   mitis ;   virgines  multas  in  eodem    loco    congregauit, 

20  nulla m  corpori  suo  requiem  habere  permisit,  sed  importune  die 
ac  nocte  pias  dei  aures  obsecration ibus  pulsabat.  Infirmitate  tandem 
longe'  decocta,  intelligens  diem  dcpositionis  sue  imminere,  indesi- 
nenter  cepit  gratias  Christo  agere,  et  vocatis  sororibus  inter  cetera 
dixit :  *  Videte,  charissime  sorores,  vocationem  vestram,  quomodo 

25  caute  ambuletis  redimentes  tempus,  quoniam  dies  mali  sunt  Con- 
siderate quam  fallax  sit  mundus,  quem  corpore  et  habitu  deseruistis, 
et  ideo  in  Egyptum,  vnde  existis,  corde  reuerti  ne  velitis ;  sed  omni 
custodia  cor  vestrum  custodite,  quoniam  ab  ipso  vita  procedit.  Christo 
desponsate    estis,    cui    angeli    seruiunt,  ad  cuius   nutum  vniuersa 

30  celestia  et  tcrrestria  tremiscunt.  Si  igitur  tanto  sponso  placere 
desideratis,  necesse  est  vt  eius  legem  et  mandata  sollicite  custodiatis, 
et  que  odit  et  prohibet,  cum  omni  diligentia  caueatis.  Ipsum 
Christum  sponsum  vestrum  *  super  omnia  amate,  vosmetipsas  mutua 
charitate  diligite,  honore  vos  inuicem  preuenite,  ad  eteme  beatitu- 

35  dinis  prcmia  indesinenter  suspirate.  Ego  iam  mortis  debitimi  me 
persoluere  gaudeo,  victura  postmodum  sine  fine  cum  sponso  meo 
dulcissimo.  Vos  autem  imitatrices  mei  estote,  et  que  vidistls  in 
me  et  audistis,  hoc  agite:  et  deus  pacis  erit  vobiscum.  Propter 
discessum  meum  nolite  flere,  nee  gemitibus  vestris  exitum  meum 

40  aggrauare.  Non  enim  moriar,  sed  viuam :  quia  de  comiptione 
transibo  ad  immortalitatem,  de  miseria  vado  ad  gloriam,  de  peregri- 
natione  reuertor  ad  patriam.*  Sicque  locuta,  et  sacro  viatico  munita, 
pridie  kal.  septembris  relicto  terre  corpore  anima  celos  penetrauit. 

*  T.  perucnire  possis.  *  E.  sponsa ;  T.  sponso.         '  T.  longa.        *  BoIL 

virg^num. 


J 


De  ^ancta  €n^imc&.  247 

[MS.  Tib.  adds  :  Narratio  \ 

Vir  quidam*  cenomannicus  ad  sanctum  lacobum  proficiscens, 
cuidam  terribilis  forme  obuiauit ;  qui  stupefactus  crucis  se  signo 
muniuit.  Ille  uero  signaculum  quasi  paruipendens,  ('  Nequaquam,  in- 
quit,  hoc  modo  tueri)  te  poteris  quin  mens  sis.  Porro  si  procid(ens) 
adoraueris  me,  faciam  te  locuplete(m.'  Ad  hec)  homo :  *  Liquet  te  5 
nunc  partis  esse  s(inistre ;  sint)  tua  tibi,  michi  sufficit  Christi  largicio 
quem  solum  adoro.^  £t  ille :  <  Oportet  te  uel  inuitum  (ali)quid  de 
meo  habere.'  £t  mox  iactauit  super  caput  hominis  quasi  pallium 
tenuis  materie,  quo  crinibus  adustis  cutis  capitis  denigrata  permansit, 
et  homo  trepidus  sanctum  lacobum  inclamauit  Qui  mox  assistens,  10 
demonem  increpauit,  ac  quis  esset  quidue  negocii  haberet  inquisiuit. 
Qui  constrictus  ait :  '  Demon  sum  humane  generi  infestus :  ego 
christianos  reges  in  orientali  profeccione  impediui;  ego  regem 
Ricardum  per  ministrum  meum  ducem  Aus(tri)e  captiuauL  Ego 
quoque  eidem  postquam  liberatus  fuit  iugiter  assisto,  potissime  circa  15 
cubile  eius  et  thesauros  quos  recondit'  Hiis  dictis  disparuit ;  et  homo 
rediens,  Ricardo  reg^  quod  uiderat  retulit,  caput  ustulatum  ostendit. 
Vnde  rex  de  cetero  castius  uixit,  et  elemosinas  errogauit. — Huius 
regis  animam  elapsis  non  paucis  post  obitum  eius  annis  una  cum 
anima  Stephani  cantuariensis  archiepiscopi  sanctus  Edmundus  epi-  ao 
Scopus  a  penis  purgatorii  liberatam  celestis  regni  gaudia  penetrare 
[uidit].  'Henricus  quoque  roffensis  eplscopus  sermonem  populo 
faciens,  eodem  anno  quo  prefata  facta  est  uisio,  scilicet  anno  domini 
millesimo  ducentesimo  tricesimo  secundo,  post  obitum  eiusdem  regis 
anno  tricesimo  tercio,  fiducialiter  protestatus  est  dicens :  *  Gaudete  25 
omnes  in  domino  fratres,  scicntes  quod  uno  eodemque  die  nuper 
exierunt  de  purgatorio  rex  quondam  Anglorum  Ricardus,  et  Ste- 
phanus  cantuariensis  archiepiscopus,  cum  uno  capellano  eiusdem 
archiepiscopi,  ad  conspectum  diuine  maiestatis  migraturi.  £t  in  ilia 
die  non  nisi  illi  trcs  de  locis  penalibus  exierunt.  Hoc,  inquit,  michi  30 
et  cuidam  alii  tercia  iam  nice  per  uisionem  reuelatum  est,  ita  mani- 
feste,  quod  ab  animo  meo  omnis  dubitacionis  ambiguitas  penitus 
remouetur.'] ' 

>  Ex  Chron.  Bromton  (Dec.  Scr.  p.  ii6a).  *  Cf.  Roger  de  Wendover, 

a.  1333. 

'  Collect  in  T. : 

O  Cuthburga,  tuo  presidio  iuua  tuo  pronos  obsequio :  Ab  erroris  nos  trahe 
deuio,  ct  in  cell  loca  palacio.     V.  Ora  pro  nobis  beata. 

Dcus  qui  cximie  castitatis  priuilegio  famulam  tuam  Cathbargam  multipliciter 
decorasti :  da  nobis  famulis  tuis,  eius  promerente  intercessione,  utriusque  uite 
prospcritatem ;  ut  sicut  eius  commemoracio  nobiscum  agitur  in  terris,  ita  per 
eius  interucntum  nostri  memoria  apud  te  semper  habeatur  in  celis,  per.  (Cf. 
Br.  Sar.) 


248  Btm  Legenna  anglte. 


D 


1i  De  sancto  Cungaro'  heremita  et  confessore*. 

Vm  quidam  constantinopolitanus  imperator  ab  imperatrice, 
Luciria  nominata,  speraret  generare  prolem,  nullam  genera- 
bat  :  vnde  ambo  tristes  condolebant  de  infecunditate  communL  £t 
inceperunt  assidue  ieiunare,  elemosinas  erogare,  omnipotentem 
5  deum  fidenter  et  incessabiliter  inuocare  quatinus  omnium  dononun 
donator  donaret  eis  filium  adoptiuum,  qui  genitori  posset  succedere 
et  post  imperatoris  obitum  retinere  imperium.  Itaque  adiuuante 
magcstate  exaudite  sunt  preces  amborum,  acceptabilia  et  accepta 
dona  elemosinarum.      Post  hec  vero  imperatrix  religiosissima  diuino 

10  nutu  feliciter  concepit,  et  post  conceptionem  felicius  generauit. 
Audita  igitur  natiuitate  pueri,  parentibus  et  compatriotis  exultantibus 
veniebant  potentcs  duces^  nobiles  et  diuites  ad  imperialem  curiam, 
collaudantes  vnanimiter  et  benedicentes  summi  datoris  beniuo- 
lentiam,  quia  exaudierat   petitionem    postulatam,  et  insuper  per- 

15  duxerat  ad  perfectionem  et  impletam  et  implendam.  Infans 
nutritus  creuit  ad  pueritiam,  et  gradatim  puer  bone  indolis  florebat, 
tendens  ad  iuucnilem  formam.  Forma  eius  erat  decora  et  inenar- 
rabilis;  propter  quod  multi  reges  et  regine  desiderabant  copulare 
talem  filiabus  suis.    Audiebant  enim  ilium  esse  amatorem  largitads, 

30  et  adornatum  moribus  legittimis.  Interea,  consensu  parentum  et 
compatriotarum,  cuiusdam  regis  nobilissimi  filia  pacta  est  illi  cum 
honore  vtriusque  regni.  Ille  autem,  caducam  potestatem  despiciens, 
et  quod  est  perpetuum  animo  eligens,  virginitatem  inuiolatam 
seruans  sub  vili  amictu  discessit  ab  imperiali  curia,  nulli  reuelans 

25  que  cogitabat :  Ac '  nulli  conscntiens,  diuinitus  inspiratus,  peruenit 
ad  tircni  maris  littora :  vnicus  itineri  insistebat,  sed  comitabatur  illi 
socictas  diuina.  Quando  dcbuerat  vcnari  per  nemora,  latenter 
adibat  diuinum  oratorium,  repetita  sepissime  oratione  dominlca; 
quando  ctiam  cogebatur  a  curialibus  ludere  in  alcis,  discedebat  illis 

30  inuitis  festinando  ad  ecclesiastica  oracula  :  Ibi  remanens  et  genu 
flectcns,  cum  eximio  affectu  orabat.  Et  non  ad  curiale  prandium^ 
sed  ad  cenam  constitutam  venire  solebat.  leiunia  frequentabat 
ita,  vt  omnes  videntes  et  audientes  de  iuuenis  religione  admirarentur. 
His  pcractis  post  disccssioncm  vnici   filii  lugebant  parentes:   et 

35  ciues  dediti  mesticie  iussu  impcratorio  secuti  sunt  iuuenem  Can- 
garum  fugientem,  ut*  si  possent  inuentum  occupare,  caperent  et 
reducerent  inuitum  ad  impcratorem.  Illis  autem  venientibus  cum 
magna  festinatione  ad  equoreum  littus,  ecce  nauis  prompta  erat  ad 
transfretandum.     Iuuenis  autem  videns  illos  sequentes,  et  ventorum 

40  prosperitatem  et  paratum  nauigium,  intrauit  nauem  velatam,  et 
sic  veniens  prospere  ad  equoream  marginem,  deuitauit  odiosam 
persecutionem.        Indigene  itaque  inuestigantes  proposuerant,  ab 

*  ai,  Docuinus.  «  This  life  is  omitted  in  T.  »  E.  At.  *  E.  et. 


De  ^ancto  Cungaea  249 

imperatore  admoniti,  cogere  fugitiuum  ad  reuersionem :  sed  deus 
prescius  et  preuisor  futurorum  noluit  vt  a  proposito  impediretur, 
sed  potius  adimpleret  primitus  conceptam  intentionem  suam.  In- 
choauerat  enim  a  pueritia  castissime  viuere,  et  indesinenter  orare, 
et  nullum  offendere.  Ac  dum  inuitaretur  ad  equestre  certamen,  5 
nolebat  militare:  suum  certamen  erat  primi  aduersarii  insidias 
superare,  et  contemplari  celestia,  et  spemere  transitoria.  Elegerant 
parentes  sui  et  dues  ipsum  futurum  imperatorem :  sed  maluit 
ipse  tendere  ad  celestem  electionem.  Electus  itaque  dei  famulus 
Cunganis  elegit  natiuam  terram  deserere,  incipiens  peregrinari,  10 
desiderans  complere  euangelicum  preceptum  quod  audistis, 
scilicet :  '  qui  non  reliquerit  patrem  et  matrem  et  fratres  et 
sorores  et  vxorem  et  filios  et  agros  propter  me,  non  est  me 
dignus.'  Illud  audiens  nee  obliuiscens,  sed  firmiter  recondens  in 
pectore,  non  cessauit  donee  fideliter  adimpleret  Noluit  autem  15 
sanctissimus  Cungarus  et  iuuenis  mansuetissimus  remanere  in 
vicinia  parentum,  timens,  si  vicinum  audirent  conmiorantem  filium, 
sine  dilatione  aduocarent  sibi  vnicum  et  charissimum.  Hac  occasione 
et  angelica  exhortatione  recessit  a  ripa  tireni  maris,  et  peruenit  ad 
Italiam,  et  de  Italia  trans  Alpes.  ad  Galliam,  de  Gallia  nauigando  ao 
ad  Britanniam.  Toto  enim  conamine  nitebatur^  solitariam  vitam 
ducere:  propterea  inquirebat  et  interrogabat  diligenter  in  itinere 
loca  congrua  heremite.  Dum  itaque  conaretur  implere  intentionem 
a  deo  sibi  inspiratam,  direxit  iter  suum  ad  partem  quandam  Britannia- 
rum  que  vocatur  Somersete,  quam  sic  incole  nominant  regionem.  t$ 
Deinde  ammonitus  iterum  angelica  reuelatione,  peruenit  ad  amenissi- 
mum  locum,  aquis  et  arundineto  circumdatum,  postea  suo  vocabulo 
Cungresbiria  nominatum.  Cungarus  enim  apud  Angligenas  vo- 
cabatur,  Doccuinus,  quasi  'doctor/  apud  Britannigenas  vocabatur. 
Nee  immcrito,  quia  doctrine  sue  fluenta  seminabat  per  patriam,  30 
et  quocunque  ibat,  non  cessabat  predicare  verbum  dei  secundum 
traditionem  apostolicam.  Omnia  que  dabantur  ei  a  regibus  et 
diuitibus,  continuo  erogabat  pauperibus.  Sanctissimo  et  reueren- 
tissimo  Cungaro  adueniente  in  patriam  que  Somerseta  nuncupatur 
ab  incolisi  proposuit  ibidem  perseuerare.  Qui  dum  nocte  membra  35 
quieti  dedisset,  etiam  somnus  a  consueta  contemplatione  spiritum 
suspendisset,  reuelatum  fuit  illi  ab  angelo  vt  vbicunque  videret 
aprum  in  die  crastino,  ibi  construeret  habitaculum  et  postea  fundaret 
oratorium.  Qui  expergcfactus,  ad  angelicam  reuelationem  gauisus 
est  valde :  et  festinanter  processit :  ac  ex  improuiso  vidit  aprum  40 
iacentem  in  arundineto,  ac  visum  preteriuit  Territus  autem  aper 
cursu  solito  fugitiuus  abscessit  Ille  autem,  viso  apro,  secundum 
angelicam  promissionem,  insuper  intuens  loci  illius  aquosi  et 
siluestris  amenitatem,  letabatur,  proferens  huiusmodi  sermonem : 

^  £.  nitabatur. 


250  ji^otia  iLegentia  anglie. 

*  Hie  est  locus  quern  quesiui :  hie  manebo,  vt  seruiam  sancte  trinitatL' 
Nee  mora,  habitaeulum  eonstruxit  Dehine  mensus  est  cimiterium. 
Quo  emenso  fundauit  in  honorc  sanete  et  indiuidue  trinitatis  orato- 
rium.  Perseuerauit  igitur  in  hoc  loco  deo  dilectus  Cungarus, 
5  indutus  eilicio,  vitam  dueens  irreprehensibilem,  in  ieiuniis  et  crebris 
orationibus,  sine  impedimento.  Omni  hora  matutina  intrabat  in 
frigidam  aquam,  ibi  permanens  donee  orationem  dominicam  ter 
repetisset.  Sic  itaque  frigescens  de  amne  consurgens,  reuertebatur 
ad  ecclesiam,  vigilans  et  exorans  summi  creatoris  omnipotentiam. 

10  Nona  autem  hora  vtebatur  ordeaceo  pane,  nunquam  fungens  ferculis 
vel  saturitate.  Macies  tenuerat  corpus  eius  pertenue,  ita  vt  qui 
eum  viderant  dicerent  ilium  languidum  esse  aut  febricitantem.  Vita 
heremitica  erat  ei  dulcissiraa,  estiraanti  imitanda  Pauli  primi  here- 
mite  et  Antonii  vestigia.        Istud  primum  miraculum  peractum  est 

15  per  diuinam  clementiam  a  iustissimo  Cungaro :  Loca  aquatica  et 
arundinca  que  essent  circa  culturam  suam,  tunc  nullam  vtilitatem 
prebentia,  conuersa  sunt  in  campos  cultui  aptissimos  ac  in  florida 
prata.  Hoc  audito  miraculo,  vndique  per  Angliam  et  etiam  per 
vniuersam  Britanniam  cum  eximia  reuerentia  magnificabant  electum 

30  dei  famulum  ;  talia  dicendo  in  laudem  eius  et  honorem :  Laudant 
indigene  dicendo  :  *  videmus  aperte  Campos  cum  pratis,  vbi  creuit 
arundo  palustris/  Transacto  tali  ac  tanto  miraculo,  dum  quodam 
die  staret  reuerentissimus  Congarus  in  cimiterio  clericis  suis  circum- 
stantibus,  optauit  ibi  cresceret  taxus,  vt  fieret  vmbraculum  propter 

25  calorem  estiuum,  ac  ramorum  dilatatione  decoraretur  cimiterium. 
Dum  igitur  talia  optaret,  baculum  de  arbore  taxo  factum  tenens 
in  manibus  affixit  in  terram,  nee  retrahere  potuit.  Qui  die  sequent!, 
cunctis  ibi  astantibus  et  videntibus,  fronduit;  postea  latissimam  in 
arborem   creuit,  et  secundum  petitionem  et  desiderium  beatissimi 

30  Cungari  vmbraculum  clericis  ac  populo  pro  feruore  estiuali  fuit. 
Vnde  dictum  est :  *  Taxus  adest  viridis,  non  arida  nee  manualis. 
Quod  fuerat  sutum,  frondet  mirabile  lignum.*  Reuelatis  vndique 
et  promulgatis  talibus  miraculis,  Ina,  rex  Anglorum  largissimus, 
largitus  est  venerabili  Cungaro  totum  territorium  libere  circa  Cun- 

35  gresbiriam  situm ;  promisitque  quod  ipsemet  ei  refugium  esset 
immolatum  ',  ne  orationibus  suis  impediretur,  quamdiu  ipse  regnaret, 
a  regali  tumultu  militum.  Idem  autem  Ina  rex  post  donationem 
supradicti  territorii  noluit  deinceps  locum  iam  sancto  datum  et 
concessum  visitare,  ne  venerabili  Cungaro  molestiam  ex  accessu 

40  ipsius  generaret.  His  quidem  peractis,  ceteri  reges  successores 
eiusdem  non  ausi  sunt  visitare,  nee  etiam  videre,  locum,  ex  presentia 
Cungari  venerabilem.  Si  enim  contingeret  casu  vt  reges  aut 
viderent  aut  visitarent  a  beato  Cungaro  incultum,  aut  grauiter  et 
continue  inciperent  infirmari,  aut  viso  loco  non  haberent  longius 

'  r.  inuiolatum. 


De  ^ancto  Cungard.  251 

spacium  viuendi.    Multi  itaque  reges  eundem  locum  improbe  viden- 
tes,  ad  citam  mortem  peruenientes  de  sua  improbitate  iustam  penam 
dederunt.        Rex  Anglorum  Edgarus  die  quodam,  dum  venaretur 
in  nemore,  ignoranter  accessit  ad  locum  bead  viri :  quemque  regibus 
videre  non  erat  licitum,  locum  incaute  intuitus  est    Quern  postea  5 
cum  vidisset,  penitentia  ductus  ex  intimo  corde  condoluit,  dicens: 
'  In  manus  tuas  domine  commendo  spiritiun  meum  :  redemisti  me 
deus  veritatis.'    Inde  autem  valde  contristatus  penitentiam  egit,  quod 
locum  sanctum  intuitus  est,  quem  nullatenus  videre  ei  permissum 
fuit.    Magnam  vero  partem  terre  largitus  est  deo  et  sancto  Cungaro.  10 
Omnem  etiam  clerum  eiusdem  territorii  deuotissime  orauit  quatinus 
pro  eo  preces  funderent  domino,  ne  pro  temeritate  qua  locum  videre 
aggressus  est  ipsum  de  hac  luce  citius  et  nimis  improuidum  vltio 
diuina    propellat.    Regressus   autem   formidolosus   de   venatu,    in 
palatio  regio  se  recepit :  ac  valido  languore  oppressus  nono  die  15 
diem  clausit  extremum.    Multi  itaque  reges  prius  huius  loci  re- 
uerentiam  et  priuilegium  violare  timuerant,  et  precedentium  suc- 
cessores  amplius,  audito  hoc  miraculo,  timuerunt       Cum  itaque      ^ 
huiusmodi  studiis  et  virtutibus  tarn  deo  quam  hominibus  placeret 
deo  dilectus  Cungarus,  constituit  in  eodem  oratorio  suo  duodecim  ao 
canonicos,  qui  regulariter  viuerent  et  in  honore  sancte  et  indiuidue 
trinitatis  in  eodem  templo  deo  officiosissime    deseruirent.     G>n- 
struxerat  enim  idem  templum  lapidibus,  quod  primitus  fuerat  ex 
virgis  et  tabulis  contextum.    Confluebat  autem  vndique  multitudo 
languentium   ad   sanctum    del   famulum   Cungarum,  quatinus   per  35 
merita  ipsius  et  orationes  curarentur  ab  infirmitatibus  et  diuersis 
languoribus  :  quos  per  dei  gratiam,  inuocato  sancto  nomine  trinitatis, 
curabat    omnes,   a    quacunque    detinebantur  infirmitate.     Cemens 
autem  vir  dei  tali  occasione  a  dilecta  sibi  solitudine  et  ab  orationis 
instantia    se    nimium    prepediri,    de    recessu    ab  eo   loco    secum  30 
sepius  pertractauit.    Quod  et  tandem  opere  compleuit    Audierat 
enim  vltra  Sabrinum  fretum  loca  aptissima  et  secretissima  esse : 
que  videre  non  modice    cupiebat     Que  si  sibi    animo  sederent, 
statu  it  in  eisdcm  locis,  quanto  secretins  tanto  deuodus,  deo  famulari. 
Igitur  iter  aggressus    littus    marinum  petiit,  prosequentibus  eum  35 
et  deducentibus  clericis  suis,  cum  aliis  diuersi  sexus,  et  lachri- 
mantibus  ac  ciulantibus  de  tanti  patris  sui  et  fidelissimi  et  defensoris 
recessu.     Transfretauit    autem    beatus  Cungarus   cum   quibusdam 
clericis  secum  retentis  in  regionem  Glatmorcantie,  in  portu  Camensi 
prospcre  appulit     Deinde  venit  ad  arduum  montem,  non  minus  40 
vno  stadio  ab  equore  distantem.    Quem  cum  ascenderet,  et  vidit*, 
inucnit  ibi  liquidissimum  fontem:  iuxta  quem  construxit  habitacu- 
lum,  et  cepit  signare  cimiterium.        Nocte  igitur  insequenti,  dum 
quieti  membra  concessisset,  angelica  visione  admonitus  est  quatinus 

'  cm.  et  vidit  ? 


252  jQoioa  LegenDa  anglie. 

tocuin  (lucin  sihi  clo|;crat '  inhal>itnndum,  citn  dcscrcrct  ct  ad  alium 
kicuiii  si  hi  a  dcu  dcstinatuin  vltt-rius  rcquircndum  cito  pro|)crarct. 
Oiii  statiiii  cxpLTKctactus  a  soiniio.  que  visionc  nucturna  audicrat 
siillicita  incntc  pcnractanst  loriini  qucin  inhabitarc  ccpcrat  descniit, 

5  ac  nun  lc>n;{ius  ab  cudcin  Iocd  di^rosus.  pcnienit  ad  arduuni  montcm 
uninibus  inudis  tanto  habitatorc  dif;nissiniuin.  <Jui  Matim  com* 
pci'icns  anf;i.-licam  promissionrni  ad  sc  esse  roniplctam,  in  hunc 
nitidum  Iiiqui  cxursus  est:  *IIic  tons,  hie  lapidcst  hie  tcmpli 
m.itcrialcs ;    ilic  fiuuialc  boniini  niitritur  vbiqiic  per  amncs.      Hie 

lo  nu-a  sit  s<.'dus  :  lurus  istc  paral)it  hnnurcs.  Vult  deus  hie  hahiccm. 
monstrans  in  numtc  hiborcni.'  ilis  dictis  nmstruxit  oditiriuni,  ct 
pustca  mctitus  est  eimiteriuin.  Oiiod  dtim  cnienstus  l'ui>»ct,  in 
hunnrc  sanetc  ct  indiiiidtic  trinitati^  fundaiiit  orattiriiirn.  Cum 
itaquo  inibi  pcrseucrarc  pn>pt>;iuissct,  quodani  die  bubulrus  F*uulcnti 

i;  re^is  Cilatmureantie  venit  ad  li>euin.  <Jui  eum  beatum  Cun>*arum 
vidii*set  al)squc  heentia  rr^ah  ibi  hcrt-niiticam  manbioncm  eun- 
btruxi>sf*.  inih^natus  ita  seeuni  t.iritc  pertraetauit  direns  :  *Indi{;num 
quippc  valdc  e.^t  homineni  aduiiiam  et  ij^nutum,  di»niini)  meo  rcgc 
i\pukiit<i  ine« insulin,  regii^  terntiirii^  inhabitarc.  Quappiptcr  quan- 
go t(itiu>  huius  rei  eausa  indirandc  n^rrm  i*oulentuni  adiUi.*  <Jui 
btatini,  qund  in  vtttn  habuit  upcn*  i  'iniplrns,  rcf;i  Puulenti>  indieauit 
C'un^.iruin  hcreniitam  aduen.un  nt>n  heentiatuni  in  aK('!h>  rc)(iis 
habitaie.  <JUfi  audito,  rex  iNiulriilu<)  in  irani  cxeanduit  et  ad  bxrum 
cundeni   \i>enduni   statiin   euni   tt^^tiii.itidne   prupt-rauu.     <Jii«>  eum 

J 5  penieni»»et  et  de  turatd  viru  pmut  audicrat  eertuni  CiimprruiSMrt, 
in  beatum  virum  iniurias  ct  cett-ra  inhtincsta  turii>!>e  intuht.  ctVrcnatus 
in  eum.  <Jui  eum  diuc-r^s  ni<Hli>  iniurianim  beatum  virum  C'un- 
ganim  etini'itassct  et  vt  abirct  j^rathi  e»ini:iti>  prceepir»bel,  stanetus 
Cun^aruN,  \i  trat  niansuetus,  maM-^utlc  ropnndit  diirns  :  *Tu  rex. 

j3  sed  M  runs  miihi  m"x  scruihs  h.itic-ndus.  Hie  remaniTc  vi»Ii>.  pru 
Ic  di>tf  ilcre  uipIo.  Me  mali:  eomprllis:  rt»g-»  ^is  e••rrt■etu^  ab  alio. 
Auili.il  Ipse  deus:  te  vertat  rerl.i  I'pqiieiidn.'  Oui  cum  n>:i-m  huiuft* 
m-'ili  verbis  de  impmlia  r'Piripui>set,  statim  idem  P  x  aniisii.inc 
\i<>ii>  mull  tatus  e^t.     <juf>  snn-  dilatiunc  ei»mpuiiitii  nb  t.uitani    in- 

;^r  iuri.ini  sanetn  vir<>  illatam,  qui.-m  pnus  vhpIi  ntrr  e^pii  ipiit  r.ii,  m<>x 
ad  ^t  lui.i  pp'U'phitus  ciusdi-m  \tni.ini  sibi  dr  lU.ila  iiuuiia  pipsluLiuil. 
et  \t  fit  Mil  itbi-ce.itjppiie,  quam  iu>tr  nirrurrat.  apud  mi*«(TK-iirdciii 
d>piniiiiiiii  \L-iiMni  p<>>tularit.  >>aii«  tu^  autt  ni  L'un^^ani^.  ii-.nata  s:bi 
]M«  t;iti     i\-^\    tMitulrntii.    Md    i.iMi    p«T   dc-i    ^raiiani    rt    M^itati<*n«  iii 

■I :  hiini:u  il  iiMM^Ui.t'i  plrni-  t  •>]|ip.t*«'«u*«.  ^r.iti.ini  i^ii.iiii  ip^c  ii  x  >tb) 
ni'ii  ihi  i  iif  r.it  .1  ill  •>  p'-'^tulauit.  tt  •p^ul••^  r<  i:i^  priNtiiM  lui  :  rr^tituit. 
ita  \t  iMult'i  hnipiilius  i.nn  liUimmatus  \iilt-irt  (p:am  aiitc-qujm 
et  I  .itiss  t  Nsi  I.  ]<rx  iiuleni  I'l-ui' i:!!!-*.  visn  tanl«»  miiaiul"  in  >c  per 
del  ^t.ii:.im  ptrpetrato,  dedit  bc.it"  C  uii^arii  tp'tum  teiritunum  eirca 


De  ^ncto  Cungato*  253 

locum  quern  elegerat:  et  mansionem  constnixit,  in  qua  cum  omni 
securitate  et  pace  deuotissime  deo  deseruiuit    G>nstnixit  autem  in 
eodem  loco  oratorium  in  honore  sancte  et  indiuidue  trinitatis,  in 
quo,  sicut  et  apud  Cungresbiriam,  duodecim  canonicos  [constituit]  qui 
regulariter  viuentes  deo  seruirent.    Ipse  autem  tanquam  aollicitus  et  5 
pater  sanctissimus,  vtriusque  monasterii  curam  gerebat,  et  propria 
presentia  frequentius  recreabat.       Princeps  quidam  nomine  Pebian  ^ 
voluit  auferre  sancto  Cungaro,  qui  etiam  et  Doccuinus  apud  Wa- 
lenses  vocabatur  ex  eo  quod  eos  viam  domini  docebat ;  volebat, 
inquam,  auferre  magnam  partem  terre,  que  et  ex  dono  regis  et  10 
attestatione  vicinorum  ad  ecclesiam  suam  pertinebat    Beatus  autem 
Cungarus,  testimonium  sibi  perhibente  conscientia  sua,  tam  iniuste 
exaction!   penitus  non  cessit,  sed  diem  certum  omnimodo  statu! 
procurauit  quo  sub  certis  et  fidelibus  iudidbus  hinc  inde  constitutis 
super  terre  portione  predicta  redderetur  vnicuique  quod  suum  esset  15 
Die  autem  constituto  quo  super  hoc  iusta  inquisitio  fieret,  conuenit 
multitudo  vicinorum,  vt  de  mandato  Poulenti  regis,  cuius  potestati 
et   iuri  predicta  terre  portio   pertineret,  summopere   discemeret 
Prefatus  autem  princeps  nomine  Pebian,  magna  stipatus  testium 
copia,  cum  vi  et  fraude  niteretur  in  causa  prefata  beato  Cungaro  ao 
inferre  iniuriam,  ad  modum  cere  ad  ignis  ardorem  liquescentis,  in 
conspectu  omnium  qui  aderant  liquescendo  adnichilatus  est    Quod 
videntcs  omnes  timore  turbati  sunt,  et  glorilicauerunt  deum  qui 
iustum  indicium  iudicans,  innocentem  liberauit  de  manu  potentis 
iniqui,  reddens  in  caput  suum  quod  meruerat    Ex  hoc  autem  et  35 
deinceps    erat'   beatus   Cungarus    honori   et  venerationi  omnibus 
hominibus  qui  eius  famam  et  sanctitatem  audierant,  et  colebatur 
et  vencrabatur  ab  omnibus  quasi  angelus  deL    Cum  igitur  beatus 
Cungarus  omnibus  virtutibus  esset  adornatus,  simulque  iam  dictis 
atque  aliis  innumeris  miraculis  clams  esset  diuinus ;  cumque  videret  30 
vtrumque  monastcrium,  scilicet  in  Cungresbiria  et  quod  in  Vallia 
fundaucrat,    ambulare   et  fructificare   in   timore  dei;  inddit  ei  in 
mentem  propositum  diuinitus,  scilicet  adeundi  limina  beatissimorum 
Petri  ct  Pauli,  et  eorum  suffragia  ad  diuinam  misericordiam  optinen- 
dam  implorare.    Dcinde  etiam  hoc  in  votis  habuit  vt  visitatis  sacris  35 
pignoribus  apostolorum,  etiam  Hierosolimitanam  visitaret  [terram]  et 
sancta  loca  dcoscularetur  in  quibus  steterunt  pedes  domini.    Accepta 
itaque  licentia  ac  bencdictione  Dubricii  landauiensis  episcopi, simulque 
ct  monasteriorum  quibus  pater  preerat,  necnon  et  parochianorum 
vicinarum  ccclcsiarum,  iter  quod  in  voto  habuit  aggressus  est    Quod  40 
etiam  pie  ct  deuotissime  adimplens  ;  posteaquam  Rome  sacratissima 
sanctorum  apostolorum  limina  visitauit  ac  aliorum  sanctorum  in- 
numcrabilium  suffragia  inibi  dormientium  implorauit,  Hierosolimam 
profectus  est    Qui  peragratis  ac  visitatis  lods  Sanctis,  in  eadem 
^  r.  Pebiau.  '  £.  etiam. 


^34  JOotia  Legentia  9nglie. 


vrbc,  pro  vice  sue  mentis  transiturie  ad  rcgna  translatus  est  cclestia. 
Viidc,  bicut  a  maioribus  acccpimus,  a  suciis  ct  fidelibus  qui  ei  in- 
diuidui  comitcs  adhescrunt,  translatus  est  vsque  Cungresblriam, 
prcstantc  duinino  nnstro  Icsu  Christo,  cui  est  honor  ct  gloria  per 
5  infmita  sccula  scculoruin. 

•*    De   SANCTO    DaL'IU   EIMStOI»0   ET  CONFESSORE  \ 

SAnctus  cnini  Dauid,  qucm  vulgus  Dewi  appcllat,  Anglnnim 
uraculis  ad  patrcm  quidcni  prius,  dcindc  ad  sanctum  I*atricium 
tcr-dcnis  annis  priusquam  nascerctur,  non  solum  pniphctatus* 
venim  ctiam  misticis  donatiunum  muncribus  ditatus  innotuiL     Nam 

10  quodain  tempore  pater  eius,  ccrctice  gentis,  regal i  potentia  frctus, 
qua  Inndcm  deposita  celeste  regnum  cnniparans,  angelica  in  soninis 
munitus  voce  audiuit :  *  Crastina  die  venatum  iturus,  tria  munera 
rcperics :  ceruum  scilicet,  qucm  prosequeris,  pi  seem,  apiumque 
cxamen.     Ex  hiis  itaque  tribus  reserues  fauum,  partemque  piscis 

15  ct  cerui :  Que  ad  Maucanni  -  monasterium,'  (qui>d  vsque  nunc  De- 
posit i  nionasterium  vocatur,)  *  filici  ex  te  nascituro  custodienda  trans- 
mittes.  Que  quidem  munera  liuius  vitam  prenunciant.  Nam  fauua 
mellis  cius  sapicntiam  clamat;  Sicut  enim  mel  in  cera,  ita  spiritalcm 
sen  sum   hi<«t(*rico  capiet  instrumento.     Piscis  vero  aquaticam  cius 

20  vitam  :»igtiiticat :  Sicut  enim  piscis  aqua  viuit,  ita  i:»tc  nnum  et 
ciceram  ct  on  me  quod  incbriare  potest  respuen?*,  beatam  deo  vitam 
in  pane  tantum  et  aqua  ducet.'  dnde  etiam  M)auid  aquaticc  vite' 
c<ignf)minabatur.)  'Ceruus  enim  in  antiquo  seri>ente  signat  domi- 
nium^:  Siiut  enim   ceruus  expoliatus   scrpcntibus  pastus  fontcm 

2t,  aque  dc^>idcrans,  acceptis  viribus  velut  iuuentute  rcnouatur,  sic  istc 
quasi  ccrunrum  pcdibus  super  excelsa  statutus,  antiquum  humani 
gent-ris  scrpcntcm  viribus  nucendi  *  contra  semetip^um  cxpolians, 
tuntcm  \itc  assiduis  lachrymarum  cursibus  adi>ptaiis  de  die  in  diem 
ren««uatus  pri»ticiel/         Deinde  sanctus  Patricius.  Rome  cruditus  ct 

30  piiiitikx  ctrcrtus.dcmetica  iiitrat  nira  et  ad  liKum (|ui '  Val]i>  Ki>!»ma' 
dicitur  ■  |K'ruenit| ',  id  est  Mcneuia— ibi  est  m«»d->  co  lesia  cathedraliSv 
vbi  idirn  siinrtu-*  hhkIo  requie^it  ibiquc  dim  diM-ruire  ctpit.  Et 
cccr  ;iii;{i:lus  di>inini  ci  apparms  dixit :  *'ril>i,  inquit,  n<m  istum  ItK-um 
dis|H>Mitt  (Il'Us,  scrd  tilu)  nonduiii  nato,  nee  ni*»i  jMrractis  annis  .xxx. 

35  naMitiiP'.'  Audicns  hf»c  i'atricius,  mertiis  ct  ^lu|K■ns,  ir.itu*i  in 
cunlr  Mi<>  dixit:  *  (.'ur  d••ll)ilul^  desiK-xit  !>cruuin  suurn  ab  inlantia 
sua  Mbi  ^(.ruMiiti-in  cum  tiiii«»rt*,  clcgitcjue  aliuiii  nundum  in  hac  luce 
natuin .' '  r.ir.iiniquc  fugcrc  et  d-iiiiinum  suurn  Icsuni  OiriMum 
doctfii-.    dill  n> :    *  Cum   ante    d«>iiiini    mci    c«ir.>pectum    nu-a>>uiii 

•  Jr.  TM  :.:•  \jt.i  liv  Kiirmunh  m  M*>  Vi -.ji.  A  Xl\'fil.  K»s.  ii'iii  \%  hich 
arr  jI  ••  -iir.vi-l  ihi  («  it%  in  Ait  S>».  li.!l  M^nh  I  p.  4 1 .  t  'ti^n  I.  4^5.  4n«l 
tlijt  !•>  (t.ra.iluN  Caiiilir  in  WiMrtuii  A   N    II   t>jH.  *  >.  injiuanni .  lloU. 

Naiitaiii.iii  '   1..  I.  lit.- milium.         •    1.  L.  xiucvniio.         *  1..  iur4.         *  um. 


De  ^ancto  Dauili.  255 

labor  meus  dirigitur,  et  michi  qui  nondum  natus  est  preponitur^ 
vadam  et  tali  labori  amodo  me  non  subiiciam.'  Misit  autem  ad  eum 
dominus  angelum  suum,  vt  ilium  verbis  familiaribus  blandiretur. 
Cui  et  ait:  'Patrici^  letare,  dominus  enim  misit  [me]*  ad  te,  vt 
ostendam  tibi  totam  Hibernie  insulam.  Tu  enim  eris  apostolus  5 
illius  insule  quam  cernes,  multaque  propter  nomen  domini  dei  tui 
in  ea  patieris,  sed  dominus  erit  tecum  in  omnibus  que  facturus  sis. 
Ibi  prodesse  debes,  ibi  parauit  tibi  dominus  sedem,  ibi  signis  et 
virtutibus  radiabis,  totamque  gentem  deo  subiugabis.  Sit  tibi  hoc 
signum :  Ecce  totam  tibi  insulam  ostendam.  Curuabuntur  montes,  lo 
humiliabitur  pelagus:  oculus'  trans  omnia  euectus,  ex  loco  in  quo 
stas  promissum  videbit.'  His  dictis,  erectisque  oculis,  de  loco  in  quo 
stabat— et  erat  vallis  satis  magna,  in  quo  est  lapis,  super  quern 
stetit,  ante  hostium  cuiusdam  capelle  antique;  quem  ego  oculis 
vidi  et  manibus  palpaui— totam  prospexit  insulam.  Tunc  placatus  15 
vir  dei,  parata  naui,  suscitauit  in  portu  quendam  senem  per  annos 
duodecim  ibidem  sepultum;  quem  secum  in  Hiberniam  duxit. 
Peractis  autem  triginta  annis,  rex  ceretice  regionis  Demedam,  que 
nunc  Northwallia  dicitur,  pergens,  inuenit  sanctimonialem  sibi 
obuiam,  nomine  Nonnitam,  virginem  pulcbram  nimis.  Quam  con-  90 
cupiscens  et  vim  inferens,  oppressit  eam.  Que  filium  concepit,  et 
nee  ante  nee  post  virum  agnouit,  sed  in  castitate  mentis  et  corporis 
perseuerans  felicem  vitam  duxit  et  ab  ipso  conceptionis  tempore 
pane  tantum  et  aqua  vixit.  In  loco  autem  in  quo  oppressa  concepit, 
tempore  ipso  conceptionis  duo  lapides  grandes  apparuerunt,  vnus  25 
ad  caput,  alter  ad  pedes,  qui  antea  visi  non  fuerant  Crescente 
autem  vtero,  mater  ad  offerendas  pro  partu  oblationum  elemosinas 
quandam  ingreditur  ecclesiam,  ad  predicationem  audiendam.  £t 
ecce  subito  Gildas  obmutescens,  quasi  clauso  gutture  tacuit  Vide 
hoc  miraculum  supra  in  vita  sancti  Gilde  confessoris.  Interea  zo 
quidam  tirannus  ex  magorum  vaticinio  audierat  filium  suis  in  finibus 
nasciturum  cuius  potestas  totam  occuparet  patriam  *;  et  ^  notato 
ex  magorum  oraculis  loco  in  quo  filius  nasceretur^  ait :  *  Quemcum- 
que  ibi  vel  modicum  [quiescentem]  *  inueniam,  gladio  meo  protinus 
occidam.*  Vrgente  tandem  partus  tempore,  mater  predictum  petiuit  35 
locum.  Ipsa  vero  die  tanta  aeris  tempestas  inualuit,  vt  nullus  vel  foras 
egredi  posset  Locus  autem  in  quo  mater  parturiebat,  ingenti  lucis 
serenitate  prefulsit.  Habebat  parturiens  petram  iuxta  se  positam, 
in  qua,  vrgente  dolore,  manibus  innixa^  fuerat:  quarum  vestigium 
veluti  cera  impressum,  petra  intuentibus  ostendit ;  que  in  medium  40 
diuisa  dolenti  matri  condoluit.  In  illo  enim  loco  construitur  ecclesia, 
in  cuius  altaris  fundamento  hec  petra  tecta  latet  Cumque  infans 
ab  episcopo  baptizaretur,  in  ipso  loco  fons  lucidissime  aque  subito 

*  T.  Patrice.         *  om.  in  E.         •  E.  oculos.  *  E.  patria.        •  om.  in  T, 

*  om.  in  T.  £.  '  £.  innixta. 


25^  Btfina  legentti  anglie. 

cnimpcns  apparuit,  curauitquc  oculos  cuiusdam  ceci  qui  bapcizatuni 
tcnuit  cum.  Intclligcns  cnim  cecus  ille,  qui,  sicut  fcrtur,  ab  vtero 
matris  sue  sine  narc  ct  oculis  natus  fuerat,  infantcm  qucm  aina 
tcncbat  plenum  esse  gratia  spiritus  sancti,  accepit  aquam  in  qua 
5  in  fans  baptizatus  fuerat,  et  in  facie  m  spargcns  *,  oculonim  claritatem 
ct  facie ni  integram  reccpit.  Cum  autem  littcrarum  studiis  positus 
csset,  videnmt  condiscipuli  cius  ci>lumbam  cum  rostro  aureo  ad 
labia  cius  ludentcm  ct  cum  doccntcm.  Demum  ad  saccrdotium 
promotus,    perrexit    ad    Paulentem  \   discipulum    sancti    Germani 

■o  episcopi,  qui  in  insula  quadam  gratam  deo  vitam  duccbat ;  cum  quo 
multis  annis,  quod  Icgcbat  iinplcndo,  \-ixit.  Contigit  autem 
Paulentcm'  magistrum  suum  propter  nimium  [eorum)*  doloran 
oculoruni  lumen  amisisse :  ct  vtx*atis  discipulis  suis  rogauit  vt  ez 
ordine  inspicerent  et  bencdiccrcnt  oi*ulos  cius.    Kt  cum  hoc  fecissenC, 

15  ct  nichil  remcdii  scnsis$ct^  ait  illi  Dauid:  *  Pater  mi,  noli  michi  pre- 
cipere  vuitum  tuum  inspiccrc  :  deccm  cnim  anni  sunt  ex  quo  tecum 
scripture  opcram  dedi,  ct  adhuc  faciem  tuam  non  aspcxi.'  Pauleni 
autcrn,  nimiam  cius  verccundiam  admirans,  ait :  *  Quia,  inquit,  ita 
est,  satis  crit  vt   palpando    bcncdicas   oculos  meos:  et  sanabor.* 

30  Statirnquc  vt  tctigit  coh.  sanati  sunt.  Post  hec  vcro  duodecim 
monastrria  cunstruxit,  ct  (ilastnni.im  veniens,  ecclcsiam  a  fundamento 
fecit.  Dcindc  Hathoniam  vcnicns  mortiferam  aquam  sua  bcnedic- 
tiune  salutarcm  cfficicns,  lauandis  corpt^ribus  dignam  pcrpctuo  do- 
nauit  calnrc.     Lcmustir\  ct  aliud  in  (iowir  in  Wallia  monasterium 

if  const ruxit :  ct  qucndam  rcgmi  occtnn  illuminauit.  Quadam  vero 
die  sanctus  Dauid  ct  trcs  cius  disripuii,  scilicet  Aidanus.  Thcliaus,  et 
Ismacl.  cum  multa  condisi-ipulnrum  turba  Vallcm  Rosinam  adcunt... 
Quo  audito.  tirannus  quidam  ni»niinc  liaia,  liui»re  stimulatus  et  ira 
contra   sanctum,  cum   suis  vcnit  \t  cos  cxrcidcret.     Kt  crce  statim 

30  per  viain  ^radientcs,  fcbre  currcpti  grauissime  vrxari  ceperunt. 
Cumqur  ad  <|i>mum  regredcrcntur,  occurrit  illis  vxor  iliius  tiranni, 
dici-ns :  '  Uominr.  cccr  pccora  ni»stra',  iumcnta,  oues.  ot  animalia 
omnia  sut>ita  prstr  nmrtua  sunt.  Rrucrtamur  ad  senium  dei  et 
miscriciirdiam   postulantcs  ips\ini   ad  ore  m  us,  \t  n'lstri  rt  pcconim 

^^  dignctur  nuMTi-ri.'  Kt  rrdt-untis  ad  sanctum,  cum  lachnmis  et 
prccihus  misf-ricordiam  implnrabant.  dicentc<«  :  *  Terra,  inquiunt, 
in  qua  CK,  tua  in  scmpitrrnuui  fiat.'  Kt  dcdcnmt  ri  t<>(am  Rosinam 
Valicm.  Struus  autrm  dci  tM*nigno  animti  ait  illis  :  '  Prcitra.  inquit, 
vcsira  rcuiuisri'iit.*     Kt  nui tmis  illc  dumum,  sanitate  rrccpta.  cum 

40Ct>niu^M>  sua.  (M'i-<>ra   tiinnia  viua  rt  s.ma  inucnit.     Altrra  die  vxor 

ciu>d(in  viri,  bu»»ris  /il«i  arrrn>.a.  rununcatis  ancillis  suis  dixit  :  •  he 

ad  flunif-n.  rt  nutlati>  ('•trft'inbus   in   otn^prctu   «ianctiirum    ludicra 

cxcrcc  ntrs.  impuilii  IS  vtinitin  vrrhis.*     Ancille  obcdiunt,  impudicoa 

'   y.   ^pi  rjri  lis.  *  .1/    |'uiilirii:m.  *  E.  poulmti  ri.  '  *o  T.  ; 

ut:i.  in  L.  I'.   M.nN.%Miit  *  1.  l.rirfiiin&ter.         '  L.  \cHtra. 


De  ^ancto  Dauili.  257 

ludos  exercent,  simulant  concubitus,  blandos  amoris  nexus  osten- 
dunt;  monachorum  mentes  quonindam  ad  libidinem  pertrahunt, 
quonindam  molestant.  Cuncti  ergo  discipuli  illam  iniuriam  non 
ferentes,  dixerunt  ad  Dauid :  '  Fugiamus  hinc,  quia  propter  mo- 
lestiam  mulierum  hie  habitare  non  possumus.'  *  Nostis,  inquit  vir  dei,  5 
quod  mundus  nos  odit ;  sed  scitote  quod  plebs  israelitica  comitante 
federis  archa  terram  repromissionis  ingrediens,  continuis  preliorum 
periculis  cesa  nee  tamen  victa,  insistentem  prope  et  indrcumcisum  de- 
leuit  populum :  quod  nostre  victorie  certamen  manifesto  indicio^  signat. 
Qui  enim  supeme  patrie  promissum  querit,  necesse  est  aduersitatibus  xo 
fatigari,  nee  tamen  vinci,  sed  Christo  comite  immundam  vitiorum 
labem  tandem  superare.  Debemus  itaque  non  vinci  a  malo,  sed 
vincere  in  bono  malum,  quia  si  Christus  pro  nobis,  quis  contra  nos  ? 
Estote  ergo  fortes  in  bello,  ne  de  fuga  vestra  gaudeat  inimicus 
noster  *.'  Sieque  cordibus  diseipulorum  [roboratis] ',  ieiunauerunt  15 
omnes  in  ilia  die  ac  nocte  vsque  mane.  Mane  autem  faeto  vxor 
illius  tiranni,  cum  sua  priuigna^  pergens  ad  vallem,  dixit:  'Tribue 
eaput  tuum  in  sinum  meum :  volo  enim  inuestigare  leniter  cirros 
tuos.'  Puella  vero  innocens,  que  ab  infantia  sua  pie  et  caste  inter 
pessimas  mulierum  turmas  vixerat,  caput  in  sinimi  nouerce  vertit.  20 
Ilia  vero,  eonfestim  extracta  nouacula,  caput  virginis  amputauit : 
et  sanguine  in  terram  fluente,  fons  viuus  erumpens,  multos  postea 
languores  sanauit  Sieque  nouerca  fugiens  ^  qua  morte  vitam  finiuit 
nemo  nouit.  Cumque  Baia  qui  sanctum  occiderent  misisset,  inimicus 
illius  in  arce  sua  amputauit  eaput  eius.  Erat  enim  porta  illius  as 
diluculo  aperta,  cum  hostis  inopinatus  de  naui  venisset.  Moxque 
ignis  de  eelo  ceeidit  et  totum  edifieium  cito  combussit  Dauid 
autem,  construeto  in  Valle  Rosina  monasterio,  talem  cenobialis  pro- 
positi *  rigorem  deereuit,  vt  monachorum  quisque  cotidiano  desudans 
operi  manuum  labore  ^,  suam  in  commune  transigeret  vitam,  dicens  :  30 

*  Qui  enim  non  laborat,  ait  apostolus,  non  manducet'  Noscens ' 
enim  quod  secura  quies  vitiorum  fomes  et  mater  esset,  monachorum 
humeros  duris  *  fatigationibus  subiugauit :  Nam  qui  sub  oeii  quiete 
tempera  mentesque  submittunt,  instabilem^®  spiritum  libidinisque 
stimulos  sine  quiete  parturiunt.  Possessiones  enim  iniquorum  35 
respuebant  ^*,  dona  reprobabant,  diuitias  detestabantur,  boum  nulla 
ad  arandum  cura :  quisque  sibi  et  fratribus  diuitie,  quisque  et  bos. 
Nullum  preter  neeessarium  inter  eos  habebatur  colloquium,  sed 
quisque  aut  orando  aut  deo  plaeita  cogitando  iniunctum  opus  per- 
agebat  Peracto  autem  rurali  opere  ad  monasterii  claustra  reuer-  40 
tentes,  aut  legendo,  aut  scribendo,  aut  orando  totam  ad  vesperum 
peragebant  diem.    In  vespera  vero,  audito  nole  pulsu  dimissis  mox 

*  E.  iudicio.       *  T.  vestcr.       *  om.  in  E.        *  E.  preuigna.        *  T.  fugiente. 

•  Vit.  adds  fervore.  '  om.  in  Vit  ■  E  Ncscicns ;  T.  noscens.  •  oL 
diurnis.            ^<>  Vit.  adds  accidie.            "  Vit.  resp.,  iniquorum  dona  repr. 

S 


258  jf^mia  lesenna  angUe. 

operibus,  ecclesiam  petebant;  et  visis  in  celo  stellis,  ad  mensam 
conucnientes  citra  saturitatem  comedebant :  Nimia  enim  sadetasy 
quamuis  solius  panis,  luxuriam  general.  Pane  autem  et  oleribus 
sale  conditis  pasti,  sitim  lacte  aqua  mixto  restringebant  Peracta 
5  cena,  quasi  per  tres  boras  vigiliis,  orationibus,  genuflectionibus 
insistebant.  Quamdiu  in  ecclesia  orationibus  vacabant,  nullns  os- 
citare,  nullus  stcrnutationem  facere,  vel  saliuam  foras  iacere  licenter 
audebat  His  ita  gestis,  sopori  membra  dabant ;  et  puUorum  cantu  ^ 
expcrgefacti,  vsque  diem    orationibus  dediti    erant     Cogitadones 

10  patri  propalabant,  patris  licentiam  etiam  vel  ad  nature  requisita 
petebant.  Pellinis  vestibus  inducbantur.  Qui  enim  sancti  propositi 
conuersationem  desidcrans  fratrum  inire  consortium  postularet, 
prius  deccm  diebus  pre  foribus  monastcrii,  quasi  reprobatus,  necnon 
et  vcrborum  opprobriis  confutatus,  remaneret :  Si  autem  bene  vtens 

15  pacicntia,  ad  decimum  perstaret  diem,  acceptus  prius  a*  seniore 
qui  porte^  preerat,  constructus*  seruiebat;  ibique  per  multum 
tcmporis  desudans,  fractusque  multis  animi  aduersitatibus,  tandem 
fratrum  mercbatur  inire  consortium.  A  conuersationem  enim 
cupicntibus  eorum  nichil  recipiebant,  sed  nudi  veluti  e  naufragio 

20  cuadcntes  rcccpti  erant,  vt  occasionem  se  extollendi  non  haberent 
Sanctus  autem  Dauid  post  matutinas  protinus  frigidam  petebat 
aquam,  in  qua  diutius  morando  camis  ardorem  domabat.  Orpha- 
norum,  pupillorum,  viduarum,  egcntium,  peregrinorum  multitudinem 
pnsccbat.    Audita  autem  eius  fama,  reges  et  principes,  sua  regna 

25  dcscrcntes,  eius  monastcrium  petebant.  Constantinus  quoque  Cor- 
nubiensium  rex,  rclicto  regno  suo,  in  eius  monasterio  monachus 
effcctus  est,  ibique  diu  felici  conuersatus  scruitio,  tandem  in  aliam 
longiiiquam  patriam  migrans  '^  monasterium  fundauit.  Cum  autem 
in  estate  abundantiam  aque  non  haberent  vt  in  hyeme,  a  fratribus 

30  rogatus  sanctus  Dauid  eleuatis  in  celum  oculis  necessanam  a  deo 
aquam  pctiuit :  et  cum  voce  orantis  fons  lucidissime  aque  de  terra 
cflluxit ;  et  quia  vineis  fructifera  non  erat  patria  ad  efficiendum 
dominici  corporis  et  sanguinis  sacramentum,  in  vinum  conuersa  est, 
ita  vt  in  tempore  suo  nunquam  indiguerit*  mero.        Iterum  ad 

.^5  rogatum  cuiusdam  rustici  pater  sanctus,  proximorum  compatiens 
ncccssitati,  glebe  superficiem  baculi  cuspide  aperuit :  et  fons  viuus 
emnnarc  cepit.  Sanctus  Aidanus,  eius  discipulus,  a  preposito 
monastcrii  impcratus'  vt  ad  deportanda  de  valle  ligna  acceptis  duobus 
bobus  abirct :   Cuius  dicto  obediens,  nee  claudendo  librum  moram 

40  accipicns,  siluam  petit.  Paratis  autem  lignis  cum  viam  caperet, 
de  prerupta  et  alta  rupe  cum  vehiculo  boues  in  mare  precipitati 
sunt.  Rucntibus  autem  signum  imponit  crucis:  atque  ita  factum 
est  vt  ex  vndis  sanos  et  incolumes  cum  vehiculo  accipiens  boues, 

^  £.  canti.  *  al.  sub.  *  ai.  forte,  pro  tempore.  *  mL  cointitutni. 

*  om.  in  T.  *  T.  £.  indiguerat  '  a/,  imperatur. 


De  ^rnicto  DauilL  259 

letus  ingrederetur  viam.  Peracto  idnere,  soludsque  a  labore  bobus, 
libnim  apertum  a  pluuiis  que  tunc  multum  inundauerant  repperit 
illesum.  Tandem  ad  plenum  eniditus  et  virtotibus  pollens,  Hi- 
bemiam  petiit,  constnictoque  ibidem  monasterio  sanctissdmam  vitam 
duxit  Cum  autem  Aidanus  nocte  paschali  orationes  continuaret,  5 
apparuit  ei  angelus  domini  dicens :  '  Nosti  quod  sancto  Dauid  patri 
vestro  crastina  die  venenum  a  quibusdam  fratribus  ad  prandium 
apponetur?'  At  ille:  'Nescio' inquit  £t  angelus :' Condiscipulus 
tuus  Scutinus  ad  littus  pergat  maris,  ego  enim  eum  illuc  transferam.' 
Veniens  ad  mare  discipulus  pontum  vsque  ad  genu  intrauit  10 
£t  accipiens  eum  belua,  traduzit  eum.  Peracta  autem  missa  cum 
sanctus  Dauid  refectorium  ad  prandium  cum  fratribus  peteret, 
Scutinus,  quondam  discipulus  suus,  obuians  illi,  cimcta  ex  ordine 
referens^;  pariter  leti  discumbunt,  gratias  agentes  deo.  Finita 
oratione  assurgens  diaconus  qui  patri  ministrare  consueuerat,  panem  15 
veneno  infectum  mense  imponit ;  cui  cocus  et  ychonomus  consen- 
serant  Scutinus  autem  se  erigens :  '  hodie,  inquit,  nullum  frater 
patri  ministerium  adhibebit:  ego  enim  impendam.'  Ille  autem 
confiisus  abscedens  et  ebetans  diriguit  Accepit  Dauid  panem  ilium 
venenosum,  et  in  tres  partes  diuidens,  vnam  cuidam  canicule  dedit :  to 
que  statim  vt  gustauit,  misere  vitam  finiuit  Omnes  enim  pili  illius 
in  ictu  oculi  ceciderunt,  ita  vt  viscera  eius,  corio  passim  fracto,  foras 
erumperent  Partem  alteram  dedit  coruo :  et  mox  vt  rostro  tetigit, 
exanimis  de  arbore  cecidit  Tertiam  vero  partem  in  manu  sua  tenens, 
benedixit  et  cum  gratiarum  actione  comedit :  et  in  nullo  ei  nocuit  as 
Cum  autem  quidam  [Hibemiensium]  ^  abbas  nomine  Barre  limina  apos- 
tolorum  Petri  et  Pauli  visitare  affectaret^,  equum  sancti  Dauid  petiit, 
et  accepit  Optenta  patris  benedictione,  portum  petit,  mare  intrat, 
et  fidens  patris  benedictione  equo  pro  naui  vtitur.  Equus  enim 
tumentes  fluctuum  cumulos  velut  planum  campum  peragebat  Cum  30 
autem  longius  processisset,  apparuit  ei  sanctus  Brendanus,  super 
marinum  cetum  duram  *  vitam  ducens.  Qui  videns  hominem  in  man 
equitantem,  stupefactus  ait :  *  Mirabilis  deus  in  Sanctis  suis.'  Salu- 
tantibus  autem  se  mutuo,  Brendanus  interrogat  vnde  esset,  a  quo 
venisset,  et  qualiter  in  mare  equitasset  Et  cum  ille  cuncta  de  35 
sancto  Dauid  retulisset,  ait  Brendanus  :  *  Vade  in  pace  :  ego  veniam 
et  videbo  eum.'  Barre  autem  illeso  gressu  patriam  adiit  et  fratribus 
gesta  per  ordinem  indicauit.  Dedit  autem  sanctus  Dauid  Aidano 
tintinnabulum,  sed  ille,  nauigans  ad  Hibemiam,  illius  oblitus,  misit 
ad  Dauid  nuncium  vt  transmitteret  illud.  Cui  ille  ait :  '  Perge,  puer,  40 
ad  magistrum  tuum.'  Et  factimi  est,  dum  reuerteretur  ille,  crastina 
die  visum  est  tintinnabulum  iuxta  Aidanum,  angelo  deferente  ante- 
quam  venissct  nuncius  eius.  Quadam  autem  nocte  apparuit  ei 
angelus  domini  dicens :  '  Crastina  die  percingens  calcia  te :  Hierusa- 
^  So  T.  E. ;  r.  referebat.        '  om.        *  r.  visitaaseC.        *  Vit  minun. 

sa 


26o  ji^otta  Hegenna  anglie* 

Icm  v-squc  pcregrc  *  proficisccns  optatam  carpc  viam  :  aed  et 
duos  comites  vocabo,  Thcliaum  scilicet  ct  Patcmum.'  Sanctus 
autcm  admirans  imperii  prcccptum,  dixit :  '  Quomodo  fict  hoc  ? 
Nam  quos  promittis  comites,  trium  vcl  co  amplius  dicrum  spacio 
5  a  nobis  separantur.'  '  Ego,  inquit  angclus.  hac  noctc  ad  illos  vmdam, 
et  hue  illos  ad  te  adducam.'  Et  factum  est  ita.  Cum  autcm  alieni- 
genarum  linguas  audirent,  intellectus  illarum  sine  interprete  a 
domino  collatus  est.  Apparuit  autcm  angelus  domini  patriarche 
diccns :  'Tres  ab  occidcntis  finibus  viri  aducniunt :  quos  cum  gaudio 

10  et  hospitalitatis  gratia  suscipicns  in  episcnpos  consecrabis.'  Patri- 
arclia  vcro  tres  htmoratissimas  sedcs  parauit,  et  sanctos  bcnigne 
suscipicns,  in  illis  sederc  fecit,  et  Dauid  in  archiepiscopum  prouezit, 
et  ait :  '  ludeorum,  inquit,  potestas  in  christianos  inualescit ;  nos  com- 
mouent,  fidem  rei)ellunt.     Parate  ergo  vos  [et]'  ad  predicationem 

15  singulis  diebus  proccdite,  vt  eorum  violentia  confutata  quiescat.' 
Predicant  itaque  per  singulos  dies,  intelligcntibus  eos  in  sua  lingua 
vniuersis:  fit  grata  predicatio  eorum,  plures  in  fide  roborati  con- 
ueniunt'.  Patriarcha  vcro  sanctum  Dauid  quatuor  muneribus 
ditauit :  altari  scilicet  consecrato,  in  qun  dominicum  consircrabat  corpus 

JO  — quod  innumeris  pollens  virtutibus  nunquam  ab  hominibus  a  sancti 
Dauid  obitu  visum  est,  scd  pelleis  vclaminibus  tectum  latet  abscondi- 
tum.  Insigni  etiam  nola:  sed  et  ipsa  virtutibus  claret.  Baculo; 
etiam*  auro  tcxta  tunica:  qui  baculus  miraculis  choruscu.s  per  patriam 
insignis  predicatur.    *Scd  quia,   inquit  patriarcha,  laboriosa   \'obis 

J5  sunt  in  itincre  ad  fcrcndum,  ad  patriam  rcuertamini  in  pace,  et  ego 
post  vos  ilia  transniittam.*  Patri  ergo  valedicunt,  patriam  adueniunl: 
et  allata  ab  angclt>  dci  munrra  accipiunt.  Cum  autem  heresis 
pelaginnn  post  tran««itum  sanrti  Gcrmani  in  Britannia  pulularct,  con- 
uocata  synodo.  vnanimi  rf»nsc*nsu  statuitur  \t,  quicunquc  tali  sermonis 

\o  gratia  ditarctur  vt  in  cunrtnrum  aiiribus  cius  cquc  liM|ucla  inM>naref« 
metrttpolitnnus  ct  archirpiscopus  nninium  ficrrt  rx  consensu.  Erecto 
itaque  vcstimentorum  cuinuln  cimi  nuiiti  prrdicarc  inccpissent.  et 
vs<]uc  ad  prnxinms  vox  illnniiii  vix  audita  fuissci,  diliberato  consilio 
proviro  sancto  Dauid  fcMinantcr  transmiscruiit.    Oui  venire  renucns 

35  ait:  '  Ncni'N  inquit,  tcmptrt  me:  qu<Kl  ipsi  ncqucunt.  qualin  sum  \1 
ego  piissum\'  A^nost-u  huniilitatcni  nicam  :  itc  in  pace'  Sancti 
tandcMi  Daniel  ct  Duhritius  ad  rum  niissi  sunt.  Ou<»nim  aducntum 
m  spiritu  prcuuii-n**,  dixit  fratribus :  *  Hodic  fratr«->.  s.inctis*iimi  viri 
ad  nii*t  vrniunt :  Icto  aninio  ros  cxcipitc,  pisrcs  rum  pane  rt  aqua 

40  adquiritr.'  C'uniqur  Irf^atinncm  siiain  cx|M»Hiii*iscnt  viri  sancti.  ait 
Dauiil :  *  P.intf-r  vi«>it.i!>nniis  >yii>MluMi  :  ^v<[  tiiiu*  prcdicarc  nequco, 
orationibus  t.imrn  qu.iiituliimrun<{Uc*  iuii.unf-n  t'lT.un.'  Dum  autcm 
sinuil  paritcr  pcrgcrcnt.  cnc  urbata  in u her  ciulanN  rt  grincns  corpus 

'   1    prrk'rrr.  *  «im   in  K.         *  Vil   plurr^  convrrtunt  a-1  fi-Jcm,  aliOB  robo- 

rant.         *  at.  ct.         '  ai.  {Hiuiin 


De  ^ancto  DauiD*  261 

extincd  filii  seruabat,  qui  Magnus  vocabatur.  Que  cadens  ad  pedes 
eiusy  importunis  deprecatur  clamoribus  vt  sui  misereretur.  Ille 
vero  mulieri  compatiens,  faciem  lachrymis  rigauit,  et  doniinum 
orauit  dicens :  *  Domine  deus  meus,  qui  in  hunc  mundum  pro  nobis 
peccatoribus  de  sinu  patris  descendisti  vt  nos  redimeres  de  faucibus  5 
antiqui  hostis,  miserere  istius  vidue  et  da  vitam  vnico  filio  suo  atque 
inspira  in  eo  spiraculum  vite,  vt  magnificetur  nomen  tuum  in  secula 
seculorum.'  £t  statim  redeunte  anima  corpus  contremuit  £t  tenens 
pueri  manum,  viuum  et  sanum  reddidit  matri  sue.  £t  ait  mater: 
'  Michi  mortuus  filius  erat :  tibi  vero  et  deo  amodo  viuat'  Cumque  10 
omnes  sanctum  Dauid  predicare  cogerent,  iussit  puerum  nuper  re- 
suscitatum  sudarium  suum  sub  pedibus  suis  ezponere ;  et  super  illud 
stans,  euangelium  et  legem  quasi  ex  buccina  exposuit  Coram  cunctis 
niuea  celitus  emissa  columba  in  eius  humeris  resedit,  que  tamdiu 
permansit  quamdiu  ille  predicauit.  Cum  autem  clara  voce  omnibus,  15 
et  qui  in  proximo  et  qui  in  longinquo  erant,  equaliter  predicaret, 
terra  sub  ipso  accrescens  attoliitur  in  collem :  Ab  omnibus  in  summo 
positus  cemitur,  vt  in  montem  excelsum  stans  quasi  tuba  exaltaret 
vocem  suam.  In  cuius  coUis  cacumine  ecclesia,  vsque  in  hodiemum 
diem  perseuerans,  edificatur.  Expulsa  itaque  heresi,  et  fides  sanis  20 
pectoribus  roboratm*  et  sanctus  Dauid  totius  Britannie  archiepiscopus 
constituitur,  necnon  ciuitas  eius  totius  patrie  metropolis  dedicatur, 
ita  vt  quicunque  eam  regeret  archiepiscopus  foret^  Expulsa 
itaque  heresi,  omnes  Britannie  ecclcsie  modum  et  regulam  romana 
auctoritate  acceperunt,  monasteria  per  loca  construuntur,  et  sanctus  25 
Dauid  summus  protector^  summus  predicator,  a  quo  omnes  normam 
atque  formam  recte  viuendi  acceperunt,  effectus  est.  Ipse  cunctis 
ordo,  correctio,  imitatio,  legentibus  doctrina,  egentibus  vita,  orphanis 
nutrimentum,  nudis '  fulcimen,  patrie'  caput,  monachis  regula,  seculari- 
bus  vita  *  fuit.  Appropinquante  autem  hora  obitus  sui,  apparuit  ei  30 
angelus  domini  dicens :  '  Desiderata,  inquit,  dudum  dies  iam  in 
proximo  futura  est.  Para  te,  quia  kalendis  martii  dominus  Ihesus 
Christus  multa  constipatus  angelorum  militia  obuiam  tibi  adueniet' 
Cui  ille ;  *  Nunc  dimitte  senium  tuum  domine  in  pace.'  Fratres 
autem  sonum  tantum  *  auribus  capientes,  nee  verba  intelligentes,  35 
pariter  exterriti  in  terram  ceciderunt  Sanctus  autem  episcopus 
voce  magna  clamauit  dicens :  *  Domine  Ihesu  Christe,  accipe  spiritum 
meum.'  £t  fratres,  planctum  magnum  emittentes,  blandis  sermoni- 
bus  demulcebat,  dicens :  *  Constantes  estote,  fratres,  iugum  quod 
accepistis  vnanimes  ad  finem  perducite,  et  quecunque  mecum  vidistis  40 
et  audistiS;  custodite  et  implete.'  Ab  ilia  vero  hora  vsque  ad  diem 
obitus  sui  in  ecclesia  remanens,  omnibus  predicabat.    Fama  itaque  ilia 

*  At  the  bottom  of  f.  50  b  in  T. :  ....  Mencuia  vel  vrbs  Dauid.  Idem  :  Roma 
dabit  quantum,  dat  bis  Mencuia  tantum.  *  Vit«  viduis.  '  patribus,  *  via. 
'"  E.  cantum. 


262  joooa  LegettDa  anglte. 

per  vniucrsam  Britanniam  Hibemiamque  vdocissimc  in  vna  die  ab 
angcio  portata  est,  qui  ait :  *  Scitis  quia  in  sequent!  ebdonuKla 
dominus  vester  Dauid  dc  hac  luce  niigrabit  ad  domintim?*  Ad- 
uenientc  hora  cxitus  eiu.s  a  corpore,  dominus  Ihesus  sui  presentiam 

5  ad  patris  sancti  consolationem  impartiri,  sicut  per  angelum  pro- 
miscrat,  dignatus  est.  Qun  viso,  totus  in  spiritu  exultans  ait :  'ToUe 
me,  dominc,  post  te.'  Cum  his  verbis,  Christo  comite,  kalendis 
martii  animam  dco  reddidit,  atquc  anj;;clica  comitatus  catcnia« 
celestia  regna  pctiuit,  anno   etatis    sue    ccntcsimo    quadragesimo- 

10  septimo. '  Captus  autcm  quidam  Wallensis  de  episcopatu  mcne- 

uensi  a  sarraccnis  extitit,  ct  cat  bona  fcrrea  cum  quodam  Alamanno 
ligatus.  Wallensis  enini  die  ac  nocte  inciter  ad  sanctum  Dauid  in 
sua  lingua  claniare  cepit,  sic  dicens :  *  Dcwi  wareth,*  hoc  est :  *  Dauid 
adiuun.'     Mira  res:  In   breui   subito  ad    patriam    suam   resiitutu^. 

15  Geniiisio''  tunc  lix:i  episc(»|M>  hoc  intimans,  ob  insignc  miraculum 
secum  MKinsit.  Alamannus  autem  eius  socius,  tanquam  facti  cun- 
scius,  verberibus  exp«)nitur,  et  sub  artiori  custodia  detinetur.  Co- 
gitauit  ergo  quomodo  socius  suus  frequenter  *  I>e\vi  wareth  *  diccre 
consucuit :  et  quaniuis  vocabulum  non  intcllexit,  statuit  tamcn  hoc 

JO  idem  dicere  ct  *  Dcwi  ward  1 1  *  scpius  exclamare.  Nee  mora,  subito 
rapitur  ct  ad  domum  suam,  qualitcr  euectus  scire  non  potuil,  trans- 
ducitur.  Kt  cum  vbique  intcllcctum  srrutans  vocaliuli,  scire  ncquiret. 
Pari  si  us  prn|>erauit.  ct  a  quiKlani  Wallcnse  ibidem  reperto  \*iin 
verbi   ngnosccns.  gratias   dco   cgit,  et   pro   im{x:nso  sibi   beneficio 

25  gratias  acturus,  sanctum  Dauid  in  Mencuia  peregrc  prufectus  quc- 
siuit.  Qucm  socius  suus  cttnsidcrans,  et  admirans,  ad  eum  accessit, 
et  cum  flctu  maximo  dcn^culans,  qualitcr  a  seruitute  libcrtaii*  sit 
restitutus  inquirit.  (Jui  seriatim  quicquid  ei  acciderat.  ttmnibus 
intimare  curauit.        Cum  pcstis  mav;na  in  Anglia  inuale»ccret,  et 

.\o  st  rages  maxima  [vipuli  per  lora  tic  ret,  habit  o  communi  consiho 
prouisum  est  vt  quililxrt  episoipus  reliquias  sue  deferret  ecclesie 
in  aqua  bcnodirta  l>alncan(la>,  vt  a'«pcr>ione  aque  sine  ptKatione 
picbi  diuina  gratia  subucnirct.  (Juo  facto  mortal itas  ilia  cesisarc 
non  piituit.     Vltimus  dcmum  (»mnium  cpiM'opus  vcnit  mcncuensis, 

.15  serum  brarhium  sanrti  Dauid  frrriiv     Oui>  in  aqua  lauato,  appaniit 

aqua  quasi  pingurdine  draurata,  et  dc^upcr  crux  a  urea.     Cumquc 

populus  certatim  ilia  ex  aqua  gu^ttassrt.  mortal itate  hominum  omnino 

sedata.  gaudium  rt  Ictitia  s;dii»quc  in  n-gni>  dittu*ta  sunt. 

IMS.  Tib.  add>:  •"   y>*irriiho\ 

Saiirtus  cnim  Marharius   rrj>erto  ruiu^lam  drfunrli  capilr.  dum 

43  ora>srt,  mtcrmgauit  ilhid  tiuus  caput  fumt.     Kt  rrsfmndit  sr  fuis«e 

paganum.)     Kt  dixit  ri  M.irhariu«* :    *  Vbi  est  anima  tua?*     Kt  illr : 

'  In  infcrnii.*     Cumqur  re-i|Uiri'rt-i  m  multum  m  prufundo  cssct,  re- 

'    Mjtj.  I«-^  a.Mr-l  ,  f,l   in  A    s^    H- 11   pi;.  •  v   Cirrv    dr  Caslrv.  rp. 

Itatifri'i.  ijco  7u  '  I.   litMrl4l:%.  '   Kr<>in  l.r^.  Aur   p    loi. 


De  ^ancto  Decumano*  263 

spondit  quod  tantum  erat  in  profundo  quantum  distaret  terra  a  celo. 
Cui  Macharius  :  '  Suntne  allqui  profundiores  te  ? '  ait :  '  Etiam, 
ludei/  £t  ille:  '£t  ultra  ludeos  sunt  aliqui  profundiores?'  Re- 
spondit:  'Profundiores  omnibus  sunt  falsi  christiani  qui  Christi 
sanguine  redempti  tantum  precium  paruipenderunt.'  *  Alius  Ma-  5 
charius,  Alexandrie  presbiter,  cum  in  cella  sederet,  a  culice  uulne- 
ratus  in  pede,  dolensque,  manu  sua  peremit  eum,  qui  moriens 
plurimum  cruoris  effudit  Reprehendens  igitur  se  ipsum,  quod  in- 
iuriam  propriam  uindicasset,  ita  se  condempnauit,  ut  in  pratis  Sithie 
nudus  per  sex  menses  sederet,  ubi  culices  pertulit  qui  aprorum  10 
quoque  perforarent  cutem.  Sic  ergo  totus  illic  exulceratus  est,  ut 
tuberibus  per  omnia  eius  membra  turgentibus  elephantinus  visui* 
appareret.  Regressus  post  hec  ad  cellam  suam,  sola  eius  uoce  pate- 
factum  est  quod  ipse  esset  Macharius.]' 

%   De  SANCTO   DeCUMANO  HEREMrrX  ET  MARTYRE*. 

BEatus  Decumanus  ex  illustri  est  prosapia  oriundus  in  occiden-  15 
talibus  Cambrie  partibus,  que   nunc   Wallia  nuncupatur,  ex 
parentibus  quidem  cultoribus  precipuis  christiane  religionis.    Natio 
siquidem  ilia,  prius  quam  maior  Britannia  que  nunc  est  Anglia, 
barbarica   feritate  deposita   et    relicto   errore  gentilitatis,  viuificis 
iniciata  sacramentis  mox  Christo  se  subdidit,  et  euangelicis  informari  ao 
meruit  institutis.     In  qua  quamplures  effulsere  fide  preclari,  virtu- 
tibus  insignes,  miraculis  choruscantes.    Inter  quos  pudice  enutritus, 
catholice  instructus,  velut  lucifer  inter  minores  Stellas,  omnium  morum 
honestate  preditus  emicuit  Decumanus.     Hie  postquam  domi  puerilia 
transcendit,  per  incrementa  innocentis  etatis  cepit  bone  indolis  adoles-  25 
cens  esse,  et  nequaquam,  vt  moris  est,  mente  euagari,  verum  discipline 
regularis  ^  studiosius  coerced.     Facile  quidem  precepta  transeunt  in 
effectum,  vbi  gratia  prestat  auxilium,  et  obedientia  mollit  imperium. 
Erat  enim  sermo  purus,  nichil  habens  lasciuie,  nichil,  quoad  potuit, 
ociositatis,  sed  qui  totus  esset  ad  edificationem.    In  cibis  et  potibus  30 
temperantie    medium    tenuit,   ne   prorsus   abstinens    superstitionis 
argue[re]tur,  aut  immodice  sumens  crapula  grauaretur.    Et  cum  beati 
Decumani  coetanei  aut  studio  venandi  varie  delectati,aut  studio  aliarum 
quarumlibct    artium   occupati  tenerentur,  ille   spreta  omni  camali 

»  Vine   Bell.  XVII.  71.  *     VB.  clephantiosus  vilis. 

*  Collect  in  T. : 

Toxicate  tortc  pan  is  bolo  degustato,  Perit  conius  atque  canis,  sancto  reseruata 
V.  Occidentem  uisitauit  oriens  iusticie,  Cum  per  sanctum  comu  Dauid  errorem 
perfidie  In  uirtute  uentilauit  racionis  obuie,  Et  salutem  propinauit  egre  prius 
Cambrie.     Ora  pro 

Deus  qui  beatum  [Dauid]  confessorem  tuum  atque  pontificem  angclo  nunci- 
ante  triginta  annis  antequam  nasceretur  predixisti,  quesumus  ut,  cuius  memoriam 
recolimus,  eius  intercessione  ad  supema  gaudia  penieniamus,  per.    (Br.  Aberd.) 

*  Ed.  in  A.  SS.  Boll.  Aug.  VI.  34.     This  life  is  omitted  in  T.        »  r.  regulis  ? 


264  li^otia  HegenDa  anglte. 

delectatione,  spiritui  carnem  seniire  cogebat,  et  ecclesiamm  studiosus 
tcrens  limina,  ea  que  dc  diuinis  scripturis  audiebat,  ardendus  memorie 
commendabat.  In  facultate  litterarum  parum  admodum  expeditus, 
totum   se  sanctitati  dederat,  et,  quoad  licuit,  propter   insolentiam 

5  curialium,  contulerat  se  contemplation!.  Melius  enim  decent  opera 
quam  littera  ;  melius  comprehendit  sanctitas  quam  disputatio ;  et  qui 
plus  diligit,  plus  cognoscit.  Sane  sanctus  Decumanus,  spiritus  sancti 
preucntus  ardore,  iam  statim  voluebat  in  animo  quod  postea  claniit  in 
cffectu.    Et  tunc  pio  quidem  saciem  dcdisset  desiderio :  sed  expectauit 

10  turbe  tumultuantis  defluentiam,  et  suorum  contribulium  insolentium, 
quos  summo  opere  detestabatur.  *  Nemo  enim  propheta  acceptus  est  in 
patria  sua/  et  *  inimici  hominis  domestic!  eius.'  Cessit  igitur  propter 
scandalum,  et  se  totum  soli  deo  committens,  quod  pie  preconceperat 
distulit  imposterum.    Tandem  tempus  obseruans,  et  fuge  secretions 

15  oportunitatcm  inueniens,  mare  adiit  sabrinum,  clam  suis  omnibus,  et 
precipue  familiarioribus  et  eis  qui  sibi  videbantur  studio  humanitatis 
coniunctiorcs,  Christum  solum  conscium  et  ducem  sui  itineris  habens. 
Quid  plura  ?  Defuit  naulum,  defuit  et  nauigium,  et  maturanda  erat 
fuga  e  vestigio  subsequentium.    Vir  dci,  misericordia  dei  confidens 

20  et  nequaquam  hesitans  de  potentia,  virgas  secus  mare  in  frutecto  quas 
repperit  crescentes  colligauit  in  fasciculum ;  et  tali  vtens  vehiculo, 
misit  se  in  profundum.  Et  sic,  diuina  gubemante  prouidentia,  pro- 
uectus  est  ad  littus  oppositum  prope  castrum  Dorostorum  \  Tua  sunt 
hec,  Christe,  opera,  qui  sanctos  tuos  ita  mirificas  !    Vere  in  mari  vie 

35  tue,  et  Semite  tue  in  aquis  multis.  Eo  tempore  quo  sanctus  Decu- 
manus  diuinitus  perductus  in  Angliam  vcnit,  erat  in  eo  territorio  in 
quo  applicuit,  vasta  hcremi  solitudo,  frutcctis  ct  vepribus  obsita,  et 
densitate  siluarum  in  longum  ct  latum  spaciose  porrecta,  montium 
emirientia  sursum  educta,  ct  concauitate  vallium  mirabiliter  interrupta. 

30  Hec  ci  scdcs  complacuit ;  hec  pio  eius  proposito  videbatur  accomoda, 
adeo  vt  re  ipsa  videbatur  dicerc  :  *  Hec  requies  mea  in  seculum  seculi : 
hie  habitabo,  quoniam  elegi  cam.'  Sic  igitur  vir  sanctus,  patriam  com- 
mutans  exilio,  antra  deserti  pro  fastu  palatii,  cepit  ibidem  commanere, 
hcrbis  et  radicibus  victitare,  ieiuniis  et  orationibus  crebrius  insistere ; 

35  carnem  cilicio  domans,  vigiliis  penaliter  affligens  ;  et  quanto  rarius 
intererat  hominum  consortio,  tanto  frequentius  angelorum  mulcebatur 
ct  fouebatur  cloquio.  Tali  sub  tenore  vitam  ducens  heremiticam,  in 
iam  dicta  solitudinc  multis  vixerat  annis.  Fertur  etiam  vaccam 
habuisse  cuius  lacte  pro  necessitate  corporis  saltem  preclaris  festiui- 

40  tatibus  magis  sustcntaretur  quam  aleretur,  sicut  de  beato  Egidio 
Icgitur  quod  ceruam  habuit  que  sibi  bcneficium  lactis  ministrabat. 
Nee  defuit  sancto  vrgcns  et  insperata^  persecutio.  Omnes  enim  qui 
pie  volunt  viuere  in  Christo  pcrsecutionem  patiuntur:  Hanc  enim 
viam  reliquit  Christus  coheredibus  suis,  vt  in  euangelio  legitur :  '  Si  me 

*  i.  Dunster  Castle.  *  E.  inspirata. 


De  ^ancto  DeuieEDeliit  265 

persecuti  fuerint,  et  vos  persequentur.'  Sed  et  ait  apostolus  :  *  Per 
multas  tribulationes  oportet  nos  intrare  in  regnum.  Quoniam  quod 
fornax  auro,  quod  lima  ferro,  quod  flagellum  grano,  hoc  tribulatio  viro 
iusto.'  Cum  igitur  sanctus  Decumanus  multimodis  signoruin  floreret 
virtutibuSy  que  per  negligentiam  scriptoruin  abierunt  in  dissuetudinem  5 
et  pro  magna  parte  penes  nos  in  obliuionem— alias  deo  dante  reserua* 
rentur  ad  edificationem :  Vir  quidam,  sed  et  ipse  vir  Belial,  aspide 
seuior,  vipera  truculentior,  tanti  patris  inuidens  sanctitati,  in  odium 
vere  virtutis  et  in  detestationem  christiani  nominis  furiali  mente 
debachatus,  bestialiter  accurrit  et  inter  verba  orationis  et  preces  10 
sancte  deuotionis  sanctum  domini  capitis  obtruncatione  ad  celestia 
regna  transmisit.  Tali  igitur  martyrio  migrauit  ad  dominum  post 
tot  et  tantas  quas  corpori  suo  indixit  molestias,  vt  euidentius  suo 
monstraret  exemplo  quod  non  est  transitus  a  delitiis  ad  delitias,  sed 
qui  volunt  viuere  secundum  euangelium,  tota  vita  sua  fiat  crux  et  15 
martyrium.  Nimis  enim  delicatus  est  miles  qui  vult  hie  gaudere  cum 
mundo  et  in  futurum  regnare  cum  Christo.  Sed  et  istud  sub  silentio 
non  est  pretereundum  quod  cum  decollatus  esset  cum  quadam  vanga, 
vt  fertur,  truncus  laceri  corporis  se  erexit  et  caput  proprium  cepit 
pendulis  brachiis  vectitare  a  loco  decollationis  vsque  ad  fontem  limpi-  ao 
dissimi  liquoris,  in  quo  caput  suum  propriis  manibus  abluere  pro 
consuetudine  habebat.  Qui  vsque  hodie  ad  memoriam  et  reuerentiam 
ipsius  'fens  sancti  Decumani'  nuncupatur,  dulcis,  necessarius  et 
salubris  incolis  ad  potandum.  In  quo  loco  caput  simul  cum  corpore 
postmodum  a  fidelibus  qucsitum,  et  inuentum,  sepulture  honorifice  35 
tradebatur.  Renouantur  antiqua  miracula,  rediuiua  repullulant  signa 
que  per  beatissimi  Dionisii  Galliarum  merita  dominus  exercere  dig- 
natus  est,  ad  laudem  et  gloriam  sanctissimi  nominis  sui,  qui  viuit  et 
regnat  per  immortalia  secula  seculorum.    Amen. 

H  De  sancto  Deusdedit  archiepiscopo  et  confessore'. 

TJ*  Gregio  dei  pontifice  Honorio  ex  hac  luce  ad  dominum  translato,  30 
-L-*     electus  est  archiepiscopus  dorobemensis  vir  deo  dignus,  vita  et 
cruditione  clarus  Deusdedit,  de  gente  Occidentalium  Saxonum,  cum 
maximo  omnium  tripudio,  quern  ordinaturus  venit  illuc  Ythamarus 
antistes  ecclesie  roffensis ;  et  nouem  annis,  mensibus  quatuor  eccle- 
siam  suam  gloriosc  rexit.    Seruus  itaque  dei  Deusdedit  fidelissimus  35 
per  omnia  et  deo  deuotus,  euangelici  precepti  non  immemor:  sicut 
eius'  fuerat  idoneus  auditor,  ita  non  minus  ipsius  erat  et  studiosus 
executor.    Vcrus  enim  erat  dei  cultor,  vitiorum  mortificator,  virtutum 
amator,  verbi  diuini  non  segnis  sator;    meditabatur  legem  domini 
assidue,  prcceptis  eius  se  ipsum  humiliter  subdendo,  et  talentum  sibi  40 
commissum  a  Christo,  aifectu  voluntatis  nimio  nitebatur  creditori 

»  Ed.  in  Act.  SS.  Boll.  luly  IV.  p.  49;  abridged  from  the  ViU  by  Goscelin 
,MS.  Vcsp.  B.  XX; ;  cf.  Beda  IIL  aa  »  T.  E.  enim. 


266  ji^oDa  legentia  anglle* 

soluerc  suo,  vsu  centiipHcato.  Quicquid  de  dominicis  eloquiis  aure 
cordis  excepcrat  ^,  non  solum  opere,  sed  etiam  moribus  et  vita  adim- 
plere  satagebat.  Agebat  pastor  sanctitatis  eximie  vt  sibi  fieret  plebs 
commissa  conformis,  et  ob  merita  virtutis,  celestibus  titulis  ascribere- 
5  tur.  Gregem  sibi  commissum  pane  verbi  diuini  saciabat,  et  potu 
euangelice  institutionis  rccreabat.  Peruigil  erat  in  orationibus,  ieiuniis 
intentus,  et  elemosinis  deditus;  ouilc  sibi  creditum  non  mediocri 
industria  procurabat,  et  ab  eo  insidias  demonum  vexillo  crucis 
dominicc  propcllebat.    Integerrima'  vite  puritate  excellens,  omnium 

10  bonorum  opinione  pollens,  se  et  sibi  subditos  domino  iugiter  com- 
mendabat,  et  vt  in  fide  Christi  stabiles  essent  pemox  orabat.  Presul 
igitur  insignis  ac  domino  per  cuncta  amabilis,  cum  diuini  crediti 
memor  essct,  et  quam  humili  et  cauta  dispensatione  illud  peregisset ; 
prouidens  in  futurum  sancte  ecclesie,  ne  post  discessum  suum,  vtpote 

15  rudis  adhuc,  vacillaret,  probos  et  religiosos  viros,  quos  in  diuina  doc- 
trina  perfectos  esse  probauerat,  verbum  dci  predicando  patema  cum 
[amjmonitione '  delegauit.  Dcinde  sibi  a  deo  collata  scicntia,  sacri 
ordinis  primordia  disposuit  mira  industria.  Ministros  sacri  officii  et 
diuini  ministerii  adiutores  vsui  ecclesie,  secundum  instituta  apostolica 

20  deputauit,  et  in  puritate  vite  seruire  deo  docuit.  Erat  enim  vir  ange- 
licus,  doctrina  preclarus,  spiritu  sapientie  et  humilitatis  gratia  plenus. 
Hie  enim  patria  lingua  Frithona  vocabatur,  sed  ob  merita  eius  magni- 
fica  nomen  saxonicum  ab  electis  dei  ministris  commutatur  in  nomen 
angelicum.    Iste  confessor  et  amicus  dei  Deusdedit  nomine  vocabatur : 

25  gratia  namque  dei  cum  in  opus  ministerii  sancti  assumpsit,  et  sibi  in 
sacerdotem  magnum  adoptauit.  Sumpto  sacerdotali  officio,  in  timore 
domini  pcrfectus  perseuerabat,  oculos  mentis  sue  semper  ad  deum 
defixos  habcns ;  in  seruitio  domini  dies  noctesque  assiduabat,  pauperes 
recreando,  nudos  vestiendo,  infirmos  visitando ;  in  charitate  dei  *  et 

30  proximorum  amore  perseuerando''  deo  soli*  placere  studebat.  Sanctis- 
simum  hunc  pastorcm  et  doctorcm,  ad  consummationem  sanctorum 
nobis  supcrna  gratia  dedit,  id  est  ad  supplementum  fidei  sanctorum. 
Principium  igitur  consummationis  sanctorum,  ad  quam  beatus  Deus- 
dedit missus  est,  prior  dedit  almus  Augustinus,  fundamenta  iecit,  ad 

35  spem '  reddidit.  Deinde  melliflui  doctores  Laurentius,  Mellitus,  lustus, 
Honorius,  sibi  inuiccm  succedentes  ^  Horum  vera  consummatio  erat 
hie  sanctus,  qui  *•  post  hos,  vt  sapiens  architectus,  domum  dei  viriliter 
conscendens,  predicatione,  ammonitione,  correctione,  et  eximia  chari- 
tate omnipotenti  deo  templa  in  eternum  mansura  stabiliuit        Anno 

40  autem  domini  sexcentcsimo  sexagesimoquarto,  postquam  cuncta  in 

tranquilla  pace  disposuerat,  idus  iulii  celestia  conscendit,  et  in  monas- 

terio  apostolorum  Petri  et  Pauli  sepeliri  meruit.    Vitam  huius  almiflui 

patris,  virtutes  quoque  et  merita,  mira  odoramentorum  suauium  gratia 

de  tumba  eius  erumpens  ostcntat. 

*  T.  exciperat.      '^  Vit  Intcgerrime.      '  E.  monitionc.      *  om.  in  T.       •  Vit. 
perseverans.      •  T.  E.  sibi.      '  Vit  speciem.       *  £.  succidentes.      •  Vit  quia. 


De  ^ancto  Dutitido.  267 

[MS.  Tib.  adds :  Narratio  \ 

Sanctimonialcs  due  nobili  genere  orte,  linguam  suam  non  restrin- 
gentes,  qui  eis  preerat  incautis*  sermonibus  sepe  ad  iracundiam 
prouocabant.  Qui  cum  sancto  Benedicto  abbati  hoc  retulisset,  man- 
dauit  eis  dicens  : '  Corrigite  linguam  vestram,  alioquin  excommunicabo 
uos.'  Quam  excommunicacionis  sententiam  non  proferendo  intulit,  5 
set  intemptando.  Ille  autem  nichil  mutate,  infra  paucos  dies  defuncte 
sunt.  £t  cum  in  ecclesia  ex  more  diceretur  'qui  non  communicat 
exeat  foras/  nutrix  earum,  que  pro  eis  semper  oblacionem  offerebat, 
eas  de  sepulcris  suis  progredi  et  exire  ecclesiam  uidebat  Quo  audito, 
sanctus  Benedictus  manu  sua  oblacionem  dedit,  dicens :  '  Ite  et  banc  10 
oblacionem  pro  eis  offerte :  et  ulterius  excommunicate  non  erunt' 
Quo  facto,  cum  di(aconus)  ex  more  (clamaret),  ab  ecclesia  de  (cetcro 
cxire  uise  non  sunt).— Monachus  quidam  cum  (ad  uisitandos  parentes 
exiissct)  sine  benediccione  (et  ea  die  defunctus)  fuisset  (et  sepultum 
semel  et  bis)  terra  reiecisset,  parentes  eius  (ad  Benedictum  uenerunt)  15 
et  ut  el  suam  benediccionem  (impenderet)  rogauerunL  Qui  (corpus 
domini  accipiens,  ait :)  '  Ite  et  hoc  super  pectus  eius  ponite  (eumque 
sic  se)pulture  tradite.'  Quo  facto,  suscep(tum)  corpus  terra  retinuit 
nee  ultra  proiecit ".] 

%  De  sancto  Dubricio  episcopo  et  confessore^ 

^  [Anno  autem  domini  centesimo  quinquagesimo  sexto]  '  ao 

LVcius  Britannorum  rex  ad  Eleutherium  papam  legatos  misit, 
'  scilicet  Eluanum  et  Meduinum,  vt  iuxta  eius  admonitionem 
christianus  fieret.  Qui  eosdem  legatos  baptizauit,  et  catholica  fide 
suscepta  ordinauit  Eluanum  in  episcopum,  Meduinum  autem  in  doc- 
torem.  Et  propter  eloquentiam  et  scientiam  quam  habebant  in  25 
scripturis  sacris,  predicatores  ad  Lucium  in  Britanniam  reuersi  sunt, 
quorum  sancta  predicatione  Lucius,  et  totius  Britannie  primates, 
baptismum  susceperunt ;  episcopos  ordinarunt,  et  beneuiuendi  nor- 
mam  docuerunt.  Exorta  tandem  heresi  pelagiana,  ad  illam  confu- 
tandam  sanctus  Germanus  et  Lupus  episcopi  a  Gallie  episcopis  ad  30 
Britannos  missi  sunt.    Qui  cum  heresim  illam  extirpassent,  episcopos 

*  From  Leg.  Aur.  p.  aio.        *  T.  in  tantis. 
»  Collect  in  T.  : 

(Celebr)erous  mente  pia  almi  patris  letissi(mam)  Deusdedit  memoriam,  Qui 
dum  uixit  ;terrige)na,  uenis  fuit  deicola,  Sacerdotali  (infula)  prepollens  in 
ierarchia.  Hinc  deo  laus  (et  gloria)  in  seculorum  secuUu  Amen.  V.  lustum 
deduxit.     ^Cf.  MS.  Vesp.  B.  XX,  foL  331.) 

Dcus  qui  nos  beati  Deusdedit  confessoris  tui  atque  pontifids  deuotam  memo- 
riam  celcbrare  concedis,  eius  quesumus  semper  mentis  et  intercession ibus 
adiuuemur,  per. 

*  Compiled  from  the  a  Vitae  in  MS.  Vesp.  A.  XIV,  that  from  the  Llandaff 
Register  (ed.  Liber  Landavensis,  Landovery,  1840),  and  that  by  Benedict  of 
Gloucester,  who  adds  from  Geoffrey  of  Monmouth,  ed.  in  Wharton  A.  S.  IL  654  (ib. 
p.  667  part  of  the  ist  ViU).       *  From  ViU  I  (Whart.  p.  667;       •  So  T. ;  cm.  in  E. 


268  ji^oDa  legenna  anglie* 

in  pluribus  locis  Britannie  consecranint,  et  dextralis  partis  Britannie 
beatum  Dubricium  summum  doctorem  et  ^  archiepiscopum  statuenint, 
et  landaucnsem  ecclesiam,  in  honore  beati  Petri  fundatam,  sedem 
cathedralem  collocanint  \    Collatis  autem  ecclesie  landauensi  a  rege 

5  multis  possessionibus  et  ecclesiis,  Dubricius  discipulos  per  ecclesias 
diuisit,  quasdam  nouas  ecclesias  fundauit,  Danielem  in  episcopum 
bangorensem,  et  sanctum  Iltutum  [in  abbatem]'  in  loco  ab  illo  Laniltut, 

id  est  *  ecclesia  Iltuti  *  vocato  *,  ordinauit Regnlus  quidam  Cambrie 

Peibanus  nomine  contra  hostes  in  expeditionem  profectus,  et  cum 

ID  triumpho  regressus,  precepit  filie  sue  Eurdile  pro  labore  peracte 
pugne  caput  ipsius  abluere.  Que  cum  iussa  patris  conaretur  implere, 
ex  ipsius  grauitate  genitor  illam  pregnantem  animaduertit  Nimia 
igitur  ira  succensus,  iussit  eam  in  quodam  vtre  includi  et  in  flumen 
precipitari.    Quotiens  vero  in  flumen  illam  proiiciebant,  totiens  ad 

15  ripam  illesa  ferebatur.  Indignatus  ergo  pater  igne  eam  comburi 
sine  miseratione  iussit.  Parato  illico  rogo  puella  immittitur :  sed  in 
crastino,  missis  a  patre  legatis  ad  videndum*^  si  ossa  aliqua  filie 
inusta  remanercnt,  eam  incolumem,  et  filium  quem  pepererat  in 
medio  ignis  in  gremio  tcnentem  inuenerunt,  vestibus  illius  atque 

20  capillis  ab  omni  combustione  intactis.  Baptizatus  autem  puer,  Dubri- 
cius vocatur,  et  spiritus  sancti  gratia  statim  repletur.  Quis  vero 
pater  eius  extiterat,  ignoratur;  quidam  idcirco  erronei  cum  patre 
carere  mentiuntur.  Cum  itaque  rex  miranda  signa  que  dominus 
erga  filiam  et  ipsius  partum  patraucrat  cognouisset,  filiam  cum  nata 

25  prole  confestim  ad  se  adduci  precepit.  Cumque  infantulum  patemo 
affectu  complectens  deoscularetur,  instinctu  diuino  puer  manum 
sursum  porrigendo,  puerili  more  faciem  ipsius  contrectauit  • :  et  ex 
infantis  contactu  ab  incurabili  morbo,  quo  laborabat,  curatur.  Saliua 
cnim  ab  ore  eius  incessanter  profluebat,  quam  duo  clientes,  ad  hoc 

30  deputati,  extergere  vix  poterant.  Gauisus  ergo  rex  recepta  salute, 
paucis  annorum  elapsis  curriculis  Dubricium  totius  rcgni  sui  consti- 
tuit  heredem.  Traditur  puer  litteris  imbuendus;  et  iuuenis  factus, 
litterarum  scientia  et  morum  honestate  in  tantum  profecit,  vt  non 
solum  rudes,  sed  etiam  periti  edificandi  gratia  ad  eum  confluebant. 

35  Inter  quos  erant  sanctus  Theliaus,  Sampson,  Aidanus,  et  ceteri  multi. 
In  natiuitatis  sue  solo,  iuxta  ripam  Waie  fluminis,  aptam  sibi  et  dis- 
cipulorum  multitudini  sedem  elegit,  et  pluribus  annis  ibidem  studium 
rexit.  Constructa  autem  ecclesia  iussu  angeli  domini,  predicabat  et 
populum  docebat :  et  manus  eius  impositione  ^  diuersorum  morborum 

40  languores  crebrius  sanabantiu",  anxii  quicunque  et  debiles  leti  et 
incolumes  redibant. — "Exorta  tandem,  vt  premittitur,  heresi  pelagiana, 
mittitur  de  Gallia  sanctus  Germanus,  cum  Lupo  episcopo,  ad  compes- 
cendam  cam.    Comipta  namque  fuerat  christianitas  Britonum,  tum 

'  om.  in  Vit.      ^  Vit  constituenint      '  om.      *  T.  E.  vocatum.      •  ad  videndum 
om.  in  T. ;  Vit.  scitum.      •  E.  contractauit      ^  T.  posicione.       •  From  Vita  II. 


De  ^ancto  Dulirlcio*  269 

propter  paganos  Saxones,  turn' propter  pelagianam  heresim,  cuius 
venenum  in  ipsis  pluribus  serpserat  diebus.  Itaque  sancti  episcopi 
predicti,  consenciente  rege  Ambrosio  Aurelio  necnon  at  omni  clero, 
Dubricium  archiepiscopum  consecrarunt.  Idem  autem  rex,  vt 
memoriale  procerum  Britannie  quos  HengistuSi  Saxonesque  sui  5 
complices,  nephanda  proditione  in  Monte  Ambrii\  qui  nunc  vulgo 
^  Stanhenges '  dicitur,  trucidauerat,  scilicet  quadringentorum  octoginta 
consulum  atque  baronum,  etemum  fieret,  pergrandes  lapides  qui 
ibidem  in  horum  memoriam  vsque  in  presens  positi  sunt,  ab  Hiber- 
nia  cum  magna  manu  germano  suo  Vther  illuc  transmisso  depor-  10 
tari  fecit  Qui  cum  allati  fuissent,  congregati  sunt  in  Monte  Ambrii ' 
edicto  regis  magnates  cum  clero,  vt  cum  magno  honore  dictorum 
nobilium  sepulturam  prepararent  Die  autem  prefinita  impositum 
est  diadema  capiti  regis  Aurelii  Ambrosii  ;  et  de  communi  consensu 
sedem  eboracensem  contulit  Sampsoni  viro  sancto,  Vrbis  vero  Le- 15 
gionum  archiepiscopatum  inclito  Dubrido  dedit  Cumque  bee  et  alia 
in  regno  suo  rite  disposuisset,  precepit  Merlino  vati,  saxa  circa  sepul- 
turam erigere  que  de  Hibemia*  nauigio  attulerat.  £t  factum  est  ita. 
Perempto  tandem  veneno  Aurelio  rege,  et  regnante  paucis  annis 
Vther  fratre  eius,  Arthunis  filius  eius  ope  Dubricii  successit ;  qui  ao 
Saxones  audacter  pluribus  preliis  aggreditur,  nee  tamen  illos  a 
regno  funditus  extirpare  potuit.  Subiugauerant  enim  sibi  Saxones 
totam  partem  insule  que  a '  flumine  Humbrie  vsque  ad  cathanensium 
equor  protenditur.  £a-propter  conuocato  Arthunis  clero  regnique 
primatibus,  quid  potissimum  contra  paganorum  Saxonum  irruptionem  25 
facerct  consuluit.  Communi  tandem  consilio  mittit  ad  Armoricam, 
id  est  Minorem  Britanniam,  ad  Howelum  regem  nuncios,  qui  ei 
calamitatem  Britannie  notificarent.  Qui  cum  quindecim  milibus 
armatorum  Britanniam  veniens  ab  Arthuro  et  sancto  Dubricio 
honorifice  susceptus ;  ad  vrbem  Lincolniam  *  a  Saxonibus  obses-  30 
sam  proficiscentes ;  commisso  bello  sex  milia  Saxonum  vel  sub- 
mersi  vel  telis  percussi  perierunt  Ceteri  vero  ad  nemus  Calidonis 
fugientes,  a  Britonibus  obsessi,  ad  deditionem  coacti  sunt  £t  suscep- 
tis  obsidibus  de  tributo  annuatim  soluendo,  cum  solis  nauibus  eos 
rcpatriare  permisit  Elapso  panio  inde  tempore,  peracte  pactionis  35 
Saxones  puduit,  et  viribus  reparatis  fedus  suum  irritum  fecerunt, 
vrbemque  Badonis  obsidione  valiant,  que  nunc  Bathonia  vocatur. 
Quo  audito  Arthunis  congregato  exercitu,  conspectis  hostium  castris 
sic  suos  alloquitur :  '  Quoniam,  inquit,  impiissimi  Saxones  fidem  michi 
seruare  dedignantur,  ego  fidem  deo  meo  seruans,  sanguinem  ciuium  40 
meorum  vlcisci  conabor.  Proditores  ergo  istos  viriliter  aggrediamur, 
quos  procul  dubio  suffragante  Christo  cum  votiuo  triumpho  deuin- 
cemus.'  Hec  illo  prosequente,  sanctus  Dubricius  ascenso  cuiusdam 
montis  cacumine,  excelsa  voce  exercitum  sit  affatur :  '  Viri  Christiana 
^  T.  Vit  ambrii ;  £.  ambrosii.      '  £.  hibemie.      *  T.  £.  est  a.      *  £.  Uncolinam. 


2/0  n^oioa  Legenna  9nglie« 

profcssione  insigniti,  maneat  in  vobis  conciuium  vestrorum  pietas  et 
patrie,  qui  proditione  paganorum  exterminati  vobis  sempitemum 
cedent  in  opprobrium,  nisi  ipsos  totis  nisibus  defendads.  Pugnate 
pro  patria  vestra,  et  mortem,  si  superuencrit,  sponte  patimini  pro  ea. 

5  Ipsa  cnim  victoria  est  et  anime  rcmedium.  Quicunque  enim  pro 
fratribus  suis  mortem  subierit,  viuam  hostiam  se  prestat  deo  ;  Chris- 
tumque  sequi  non  ambigitur,  qui  pro  fratribus  suis  animam  poitere 
dignatus  est.  Siquis  igitur  vestrum  in  hoc  hello  mori  contigerit  \  sit 
ei  mors  ilia  omnium  delictorum  suonim  penitentia  et  remissio,  dum 

lo  earn  hoc  modo  recipere  non  diffugerit'  Percepta  itaque  sancd  bene- 
dictione,  omnes  ad  arma  curnint,  Arthurus  etiam  humeros  sues  clipeo 
protegit,  quo  imago  sancte  Marie  dei  genitricis  depicta  constitity  quam 
sibi  crebrius  in  auxilium  inuocauit.  Et  imiens  in  Saxonum  cuneos, 
adiutus  sancti  Dubricii  precibus,  multa  milia  prostemendo  victoriam 

15  obtinuit,  ct  paucos  qui  stragem  euaserant  ad  deditionem  coegit — 
Dubricius  autem  monasterium  Iltuti  abhatis  quodam  tempore  qua- 
dragcsime  visitauit :  et  cum  sanctum  Sampsonem  ad  sacerdotii  gradiim 
promoueret,  vna  cum  sancto  Iltuto  columbam  niue  candidiorem  celitus 
missam,  quousque  compleretur  officium,  ^uper  caput  Sampsonis  ma- 

20  nentem  vidit.  Idem  etiam  Sampson  curam  promptuarii  hahens, 
cum  omnia  pene  pocula  ob  letitiam  aduentus  Dubricii  hospitibus  ero- 
gassct  et  egenis,  cuiusdam  fratris  inuidia  qui  paulo  ante  eodem  officio 
fungebatur,  delatus  est  se  quicquid  in  cellario  potus  habuerat  prodiga 
manu  dilapidasse.    Exorto  idcirco  inter  fratres  murmure,  Sampson 

25  nimis  erubescens  cum  sancto  Dubricio  rem  gestam  retulisset,  et  eius 
auxilium  in  tanta  necessitate  postulasset;  motus  episcopus  orauit 
dominum  vt  Sampsonem  a  cordis  amaritudine  liberare  dignaretur. 
Et  cellarium  comite  Sampsone  ingressus,  extensa  manu  et  data  bene- 
dictione,  omnia  vasa  plena  rcperta  sunt.        Confluentibus  vndique 

30  populis  ad  bcatum  Dubricium,  et  egris  meritis  cius  corponim  et  ani- 
marum  salutem  reportantibus,  quidam  potens,  regal!  prosapia  ortus, 
flexis  genibus  eum  exorauit  vt  filiam  suam  energuminam  sua  prece  a 
demonio  libcraret.  Mox  vir  dci  procidcns  in  terram,  facie  lachrymis 
profusa  deum  precibus  pulsans,  puellam  sanauit.    Que  secuio  renun- 

35  cians,  doctrinis  viri  dei  adhesit  et  denote  deo  seruire  studuit.  Du- 
bricius tandem,  infirmitatibus  et  senio  grauatus,  laboriosum  opus  epi- 
scopi  dereliquit :  et  heremiticam  vitam  cum  pluribus  discipulis,  labore 
manuum  suarum  viuentibus,  in  quadam  maris  insula  solitarie  vixit : 
et  octauodecimo  kal.  deccmbris  vitam  gloriose  finiuit,  et  in  eadem 

40  insula,  \'t  viuens  iusserat,  sepeliri  meruit  Asserunt  enim  antique 
Britonum  ^  historic,  multa  sanctorum  martyrum  et  confessorum  milia 
in  ilia  insula,  nomine  Enly  ^  sepulturam  habuisse.  Hec  enim  pauca 
de  multis  enucleauinuis  viri  sancti  gesta,  cum  miracula  eius  nonnulla 

*  Vit  letum  subierit      *  E.  britonium.      »  E.  T.  Euly ;  ViL  Enli ;  i  c.  Bardsey. 


De  ^ancto  Dulicido.  271 

et  sancte  conuersationis  eius  exempla  membranis  impressa  vel  igni- 
bus  hostium  exusta,  seu  ciuium  ezilio  fuerant,  vt  fertur,  deportata. 
Anno  autem  domini  quingentesimo  duodecimo  sanctus  Dubricius 
migrauit  ad  dominum,  et  anno  domini  miliesimo  centesimo  vicesimo 
nonis  maii  ab  insula  Eniy  ab  Vrbano  landauensi  episcopo  translatum  5 
fuit  corpus  sancti  Dubricii  et  quarto  kaL  iunii  in  ecciesia  landauensi 
honorifice  reconditum.  Eodem  vero  tempore  tota  Glamorgancia 
nimia  siccitate  afficiebatur,  nam  pluribus  septimams  in  prouincia  ilia 
pluuia  de  cclo  non  descenderat ;  in  aduentu  sanctarum  reliquiarum 
pluuia  copiosa  super  terram  illapsa  incolas  letificauit  Cum  autem  10 
episcopi  duo  ossa  sancti  in  pelui  lauare  inciperent,  reliquiis  confestim 
vnda  intinctis  ebullire  limpha  cepit,  ac  si  lapis  Ignitus  immissus  fuisset 
£t  quamdiu  ossa  ab  cpiscopis  erant  lota,  calor  laticis  auctus  est,  et 
sonus  feruentis  vnde  auditus. 

[MS.  Tib.  adds :  NarraHo  \ 

Quantam  autem  uirtutem  habet  simplicitas  fidei,  ex  hiis  que  in  15 
(concilio  Ni)ceno  gesta  referuntur,  ag(noscitur.    Cum)  pro  studio 
religiosi  imperatoris  (ex  omni)  terra  sacerdotes  dei  conuenissent,  inter 
philosophos  et  dialeticos  nobiles  ibi  congregatos  quidam  insignis  in 
arte  dialectica  per  dies  singulos  conflictum  summi  certaminis  cum 
episcopis  nostris  ualde  eruditis  mouebat,  nee  tamen  uUo  genere  10 
concludi  a  quoquam  poterat  aut  constringi.    Tanta  enim  dicendi  arte 
obiectis  questionibus  occurrebat  ut  ubi  maxime  putaretur  astrictuSy 
uelut  (anguis  lubric)us  labcretur.     Set  ut  ostenderet  deus  quod  non 
in  sermone  regnum  dei  set  in  uirtute  consistit,  quidam  episcopus 
simplex  et  nichil  aliud  sciens  nisi  Ihesum  Christum,  et  hunc  cruci-  21 
fixum,  inter  ceteros  (eius)  auditores  aderat    Qui  cum  uidisset  philo- 
sophum  nostris  insultantem  et  callide  se  disputacionis  arte  iactantem, 
poscit  ab  omnibus  locum,  se  uelle  dicens  paucis  cum  philosopho 
sermocinarL    Tunc  nostri,  qui  simplicitatem  uiri  et  impericiam  in 
sermone  nossent,  pauere  et  uelut  pudorem  quendam  pati  ceperunt,  30 
ne  forte  apud  callidos  homines  risui  efficeretur  sancta  simplicitas. 
Persistit  tamen  senior,  et  hinc  mouet  sermonis  exordium :  '  In  nomine 
Ihesu  Christi  philosophe,  inquit,  audi  que  uera  sunt.    Deus  unus  est, 
qui  fecit  celum  et  terram,  qui  homini  quem  de  limo  terre  formauerat, 
spiritum  dedit,  et  uniuersa  que  uidentur  et  non  uidentur,  uirtute  35 
uerbi  sui  creauit  et  spiritus  sui  sanctificacione  firmauit    Hoc  uerbum 
ac  sapiencia,  quem  nos  filium  dicimus,  humanos  miseratus  errores 
de  uirgine  nascitur,  et  per  passionem  mortis  a  perpetua  nos  morte 
liberauit,  ac  resurrectione  sua  eternam  nobis  contulit  uitam ;  quem 
expectamus  iudicem  omnium  que  gerimus  esse  uenturum.    Credis  4^ 
hec  ita  esse,  philosophe  ? '    At  ille  uelut  nunquam  ullum  sermonem 

1  CC  Vine.  BeU.  XIIL  63. 


272  n^otta  iLegenHa  9nglte. 

contradicendi  didicisset,  ita  stupefactus  uirtute  dictorum,  hoc  solum 
respondere  potuit,  ita  sibi  uideri,  nee  aliud  tam  uerum  esse  quam 
quod  dixerat.  Tunc  senior  ait :  *  Si  hec  ita  esse  eredidisti,  surge  et 
sequere  me  et  huius  fidei  signaculum  suscipe.'  Philosophus  autem 
5  conuersus  ad  discipulos  suos  et  eos  qui  audiendi  gracia  conuenerant, 
ait :  *  Audite,  (o  eniditi  ui)ri.  Donee  uerbis  mecum  gesta  res  est, 
uerba  uerbis  opposui,et  quod  dicebatur,dicendi  arte  subuerti.  Vbi  uero 
pro  uerbis  uirtus  processit  ex  ore  dicentis,  non  potuenmt  resistere 
uerba  uirtuti,  nee  homo  potuit  aduersari  deo.  £t  ideo  si  quis 
lo  uestrum  potuit  in  hiis  que  dicta  sunt  sentire  que  sensi,  credat  Christo 
et  sequatur  hunc  senem,  in  quo  locutus  est  deus.'  Ita  philosophus 
christianus  effectus,  tandem  se  gratulatus  est  uictum.] 

IF  De  sancto  Dunstano  episcopo  et  confessore  '. 

REgnante  rege  Ethelstano,  anno  regni  sui  primo,  aduentus  vero 
Anglorum  in  Britanniam   quadringentesimo  nonagesimosep- 

15  timo,  natus  est  puer  dei  Dunstanus  in  westsaxonica  Anglie  plaga, 
magnis  quidem  pro  seculi  dignitate  parentibus,  sed  ad  religionem, 
que  christianos  decet,  longe  maioribus.  Tanta  siquidem  ratione 
viuentes  animum  colebant,  tot  piis  operibus  laborantes  insudabant, 
vt,  sicut  eidem  filio  suo  postmodum  diuina  reuelatione  innotuit,  viam 

20  vniuerse  carnis  ingressi  spiritibus  angelicis  associari  mererentur. 
Magnum  enim  deus  puerum  futurum  preuidebat ;  cui  tantum 
muneris  donatum  est  vt  ante  mundo  signis  innotesceret,  quam  hunc 
in  mundi  huius  lucem  mater  fudisset.  Cumque  in  purificatione  beate 
Marie  populus  ad  ecciesiam  in  Giastonia  conflueret,  contigit  patrem 

25  pueri  Herstanum,  cum  coniuge  sua  grauida  Kinedrida  ad  ecciesiam 
aduenisse,  acccnsisque  candclis,  sacris  missarum  solempniis  inter- 
fuisse.  Et  cum  recitatum  essct  quemadmodum  puerum  Ihesum  in 
templum  parentes  inducercnt,  maicstas  domini  repente  ibidem  ap- 
paruit,  que  luminaria  cuncta  extinguens,  totam  domum  tenebrosa 

30  caligine  obtexit.  Pauore  igitur  singuli  tabescunt,  rigent  come,  genua 
colliduntur;  scnsu  stabant  herentes,  et  altemis  obtutibus  stuporem 
indicantes.  Sed,  vt  omnibus  clarum  fieret  quid  hac  in  re,  que 
apparuit  maiestas  intenderet ;  extemplo  lux  celitus  emissa  resplen- 
duit,  et  eum  quem  puerpera  manu  tcnebat  cereum  accendit.    Si 

35  ante  populus  de  amisso  lumine  miratus  est,  nunc  maiori  admiradone 
simul  et  exultatione  detinetur !  A  lumine  itaque  illo  lumen  omnibus, 
non  immerito  gaudentibus,  porrectum  est.  Nato  itaque  Dunstano  ; 
cum  linguam  ad  loquendum  temporis  processu  formare  cepisset, 
a  parentibus  suis  ad  ecciesiam  defertur:  et  illis  in  oratione  per- 

40  noctantibus,  apparuit  vir  ethereum  habens  vultum ;  locum  dixit  non 
multo  post  tempore  sublimandum,  puerum  ibidem  deo  relinquendum, 

*  Mostly  abridged  from  the  Vita  by  Osbern  (in  Act  SS.  Boll.  May  IV.  p.  358), 
with  additions ;  the  text  frequently  agrees  with  Vine  Beli  XXTV. 


De  ^^amto  Dtmstmio*  273 

et  beatum  ilium  per  secula  predicandum.  £t  mensoris  funiculum 
per  plana  atrii  extendens, '  Sic,  inquit,  edificabitur  locus  iste,  ad  pre- 
paranda^  corda  illorum  domino,  qui  hoc  in  loco  per  hunc  puerum 
domino  credituri  sunt'  Qua  illi  reueladone  vdiementer  gauisi, 
immensas  deo  laudes  persoluunt,  et  puerum  ad  seniiendum  domino*  5 
ibidem  derelinquunt  Qui  tam  in  scientia  pietatis,  quam  in  virtute 
sanctitatis  quotidie  proficiens,  assidue  domino  ministrabat  Ea 
tempestate  Glastonia,  regalibus  stipendiis  addicta,  monastice  re- 
ligionis  penitus  erat  ignara.  Nondum  enim  in  Anglia  communis  vita 
colebatur,  non  vsus  deserendi  voluntates  affectabatur ;  abbatis  nomen  iq 
vix  quisquam  audierat.  Venerant  autem  de  Hibemia  illustres  viri 
quidam,  et  locum  habitationis  sue  a  ciuili  multitudine  sequestratum, 
apud  Glastoniam  elegenint.  Filios  idcirco  nobilium  Uberalibus 
studiis  imbuendos  susceperunt,  vt  quod  minus  ad  vsum  loci  vbertas 
exhiberet,  eorum '  quos  docebant  liberalitate  redundaret.  Adest  15 
ergo  nobilissimus  puer  Dunstanus,  inter  alios  vnus,  immo  pre  aliis 
solus.  Vbi  paulo  diligentius  quam  imbedlla  etas  ferre  posset  litte- 
ranim  studio  intentus,  acerrimo  languore  fatigatur.  Cumque  in 
limine  mors  adesse  putaretur,  ecce  intempesta  nocte  celestis  ilium 
medicina  reuisit,  quam  ei  per  angelicum  ministerium  Christus  ex-  ao 
hibuit.  Qui  confestim  de  lectulo  surgens,  ad  ecdesiam  deo  gratias 
acturus  moderata  velocitate  currit  Stupefacti  qui  eius  curam  gere- 
bant,  lento  pede  eius  vestigia  sequuntur,  finem  rei  explorantes* 
Necdum  medium  itineris  confecerat,  cum  maUgnus  spiritus,  siue 
eius  saluti  inuidens  seu  futuram  religionem  suspectam  habens,  25 
latrantium  canum  multitudine  stipatus  occurrit,  viam  eunti  inter- 
cludere  contendit.  Exclamat  itaque  puer  Christum  pauore  con- 
territus ;  virgam  arripit,  quam  in  faciem  obsistentis  inimici  vibrans, 
ipsum  cum  omni  comitatu,  diuino  suffultus  suffragio,  in  fugam 
compulit  \  Venit  igitur  ad  ecclesiam  :  et  eam  obserratam  inueniens,  30 
scalam,  ibidem  repertam,  quasi  per  excessum  mentis  ascendit; 
ad  alteram  inde  tecti  partem,  qua  nullus  erat  descensus,  progre- 
dicns,  angelicis  manibus  ad  solum  deponitur,  et  in  interiora  ecclesie 
non  patentibus  claustris  inducitur.  Orta  autem  luce,  leui  sopore 
depressus  in  ecclesia  reperitur.  Rogatus  vero  vt  tam  mirabilis  35 
cuentus  modum  exponeret,  non  esse  hoc  in  sua  conscientia  respondit 
Certabat  itaque,  adolescens  factus,  gratia  et  affabilitate  *  omnes  ex- 
cedere,  pudicitiam  seruare,  lasciuiam  fugere;  appetitor  honesti, 
turpitudinis  execrator ;  maiorum  natu  colloquiis  adesse,  iuuenum 
ludicra  declinare ;  ciborum  abstinens,  sompno  temperans,  incessu  40 
grauis ;  magne  fidentie  ad  incipiendum  bonum,  constantie  ad  per- 
Sciendum ;  principium  bene  agendi  deum  semper  habere,  finem 
vero  eidem  commendare.    Lectionibus  sacris  intentus  erat,  quarum 

^  £.  preparandum.        *  T.  deo ;  £.  domino.        '  £,  eonimque.    *  Vit  com* 
pelliL        ^  £.  efTabiliUtCt 

T 


274  isooa  legettiia  anglte. 

exercitio  et  vitionim  oportunitates  ^  euitans,  virtutum  augmenta 
nutriebat.  £t  quamuis  variis  scientiis  magnifice  poUeret,  masica 
tamen  instrumcnta  special!  quadam  aifectione  scire  vendicabat; 
sicut  Dauid    psalterium    sumens,  citharam   percutiens,  modificans 

5  organa,  cimbala  tangens.  Nee  eo  ista  commemoramus  quod  his  opus 
esse  ad  perfectionem  tendenti  arbitremur,  sed  vt  multipiices  dd 
gratias  in  iuuene  commendemus.  Nam  omnibus  secularibus  studiis 
prefcrebat  scientiam  pictatis,  sua  semper  ingenia  sanctorum  p>atrum 
auctoritati  contradens.     Preterea  manu  aptus  erat  *  ad  omnia :  pic- 

lo  turam  facere,  litteras  formare,  scalpello  imprimere,  ex  auro  argen- 
toque,  ere  et  ferro,  quicquid  liberet  operari.  Permissu  tandem 
parentum  suorum  ad  Athelmum'  cantuariensem  archiepiscopum, 
auunculum  suum,  profectus,  benigne  suscipitur  ab  eo :  et  *  regi  Athel- 
stano*  adductum  familiariter  studuit  commendare,  dicens:   *Hunc, 

15  ait,  iuuenem,  michi  quidem  plurimum,  regie  vero  stirpi  nonnullo  con- 
sanguinitatis  iure  deuinctum,  vestre  excellentie  commendo,  vt  stet 
iugiter  in  conspectu  vestrO)  audiatque  verbum  ex  ore  domini  mei 
regis.  Experiar  in  illo  gratiam  vestram,  quam  multiplicem  in 
maxim  is  sepe  rebus  expertus  sum,  et  dcinceps  amplius  expertunim 

20  [me]  confido.'  Rex  vero  oblatum  iuuenem  gratanter  excipiens,  vnice 
dilcxit,  et  necessariis  rebus  regia  vice  preesse  constituit.  £t  pros- 
peratum  est  in  manibus  Dunstani,  quicquid  opens  ipse  cepisset 
Et  nunc  quidem  surgens  ad  orandum  deum,  nunc  sedens  ad  diiu- 
dicandas  causas  hominum,  ita  sapienter  ac  circumspecte  se  agebat, 

15  vt  et  deo  per  omnia  placeret,  nee  aliquem  pie  viuentium  sua  culpa 
offenderct  Cumque  videret  dominum  regem  secularibus  curls  fiaiti- 
gatum,  in  cithara  psallcbat  siue  alio  musici  generis  instnimento, 
quo  tam  regis  quam  principum  corda  exhilararet.  Matrona  que- 
dam  frequenti  ac  religioso  rogatu  exorauit  ilium  vt  ei  stolam  sacer- 

30  dotalem  artificiosa  operatione  prepingeret,  quam  postea  ad  diuinos 
cultus  aurifactoria  imitatione  figuraret.  Qui  assumpta  in  manibus 
cithara  ad  domum  tendit  religiose,  citharam  in  pariete  suspendit, 
opus  ad  quod  venerat  diligenter  incepit.  Cumque  manum  operii 
cor  autem  atque  labia  deo  prepararet,  cithara  illius,  parietis  suspensa 

35  in  paxillo,  absque  vllo  hominis  impulsu  huius  antiphone  melodiam 
acutissima  simul  et  disertissima  ^  modulatione  personuit:  'Gaudent 
in  celis  anime  sanctorum,  qui  Christi  vestigia  sunt  secuti;  et  quia 
pro  eius  amore  sanguinem  suum  fuderunt,  ideo  cum  Christo  gaude* 
bunt  in  eternum/     Et  exilicns  omnis  familia  et  vociferans,  hominem 

40  nimium  esse  sapientem  et  amplius  eum  quam  expediat  scire  pro- 
testatur.  At  ille  celestem  musicum  intendens,  admoneri  se  intelllgit 
vt  vias  duriores  arripiat,  vt  Christi  vestigia  propius  sequatur,  vt 
sanguinis  sui  cffusionem  non  metuat,  sed^  dei  regnum  et  vitam 

^  ViL  importunitates.  ^  om«  in  T.  '  £.  aldelmum.  *  r.  qui. 

°  T.  athcstano.  *  ViL  discretissima.  ^  al.sL 


De  dancto  Dutuatatio.  275 

delectet  ^  habere  etemam.  Accensus  ergo  furore  dyabolus  quod  tarn 
Sanctis  principiis  iuuenem  niti  conspiceret,  inuidie  stimulis  operarios 
iniquitatis  inflammat,  qui  conficto  mendacio  opinionem  iuuenis  apud 
regem  ledant,  asserentes  ilium  maUs  artibus  imbutum,  nee  quicquam 
diuino  auxilio,  sed  pleraque  demonum  prestigio  operari.  Aduertens  5 
autem  Dunstanus  faciem  regis  non  esse  sicut  heri  et  nudius  tertius, 
discedere  parat,  malens  regem  sponte  deserere,  quam  a  rege  inuitus 
derelinqui.  Emulatores  enim  eius  insidiis  iter  obsident,  socios  dis- 
turbant,  ilium  equo  deiiciunt,  supplitiis  affUgunt,  et  vinculis  ligatum 
in  cistemam  quandam  depellunt  Intellexit  ergo  hoc  esse  prin-  10 
cipium  certaminis,  ad  quod  ilium  diuinus  nuper  citharedus  premonuit. 
Profectus  inde,  cognatum  suum  Elphegum  Wentane  vrbis  episcopum 
adiit ;  a  quo  frequenti  supplicatione  rogatus  est  vt  monachum  in- 
dueret,  'quia,  inquit,  necesse  est  vt*  qui  ignem  iehenne  voluerit' 
effugere,  ignem  concupiscentie  studeat  extinguere.  Ignis  vero  con- 15 
cupiscentie  non  muitum  extinguitur,  si  fomenta  illius  humanis  sen* 
sibus  non  subtrahuntur.  Sicut  enim  ligna  ad  ignem,  sic  ea  que 
sensibus  subiacent  ad  concupiscentiam.  Sed  nulla  erit  fomentorum 
subtractio,  si  secularium  negotionim  non  fuerit  renunciatia  £x 
quibus  elicitur  vt  si  ignem  iehenne  volueris  efiugere,  seculo  studeas  ao 
renunciare.'  Quod  cum  facere  differret,  in  ambiguo  positum  grauis- 
sima  febris  inuasit,  et  vsque  ad  desperationem  vite  perduxit  Et 
accito  episcopo,  postulat  sibi  dilate  religionis  habitum  dan.  Qui  cum 
magna  letitia  celeriter  ilium  monachali  ac  sacerdotali  gratia  pro- 
mouit,  attituians  eum  ecclesie  beate  Marie  in  Glastonia,  vbi  parentum  »$ 
suorum  sponsio  eum  dicauit  ab  initio.  Ibi  enim  adherentem  ecclesie 
ceilam,  siue  destinam,  sine  speluncam,  sine  alio  quolibet  nomine  rec- 
tius  nominari  potest,— non  enim  inuenio  qua  illud  appellatione 
vocetur,  cum  non  tarn  humani  habitaculi  quam  formam  gerebat 
sepulchri — propriis  laboribus  fabricauit  Eiusdem  vero  longitudo  30 
celle  non  amplius  quinque  pedum,  latitudo  duos  et  semis  habebat 
pedes.  Porro  altitudo  staturam  exprimit  hominis,  siquis  in  defossa 
terra  constiterit.  Aliter  enim  neque  satis  ad  pectus  porrigitur;  vt, 
sicut  dixi,  magis  mortui  videatur  sepulchrum,  quam  viuentis  habita- 
culum.  Vnde  manifestum  est  ilium  neque  iacendo  sompnum  cepisse,  35 
et  stando  deum  semper  orasse.  Ostiolum  autem  idem  est  quod 
paries :  Quod  enim  ingredienti  ostium,  idem  ingresso  paries  fiebat 
Medium  ostioli  fenestrella*  aperit,  per  quam  lumen  operanti  irra- 
diauit.  Hec  erat  iuueni  domus,  hie  lectus,  hoc  de  toto  mundo  spec- 
taculum.  Verum  humani  generis  inimicus,  quern  ante  non  sinebat  40 
habitare  in  palatio,  eum  nunc  nititur  depellere  tugurio.  Sub  obscuro 
namque  vespere  ceilam  iuuenis  petens,  immisso  capite  fenestre  in- 
cumbit,  cernit  ilium  fabrili  opere  occupatum,  postulat  sibi  quippiam 
fabricari.  Dunstanus  autem  neque  eius  calliditatem  aduertens,  neque 
^  al,  delecUt      *  inquit—vt  om.  in  T.       *  £.  voluerat       *  E.  fenestrellam. 

T  a 


276  Bima  Legenna  angUe. 

importunitatem  ferens,  open  quod  postulabatur  animum  intendit 
Interim  ille  mulierum  nomina  inserere,  luxunas  commemorare, 
deinde  religionem  ostendere,  et  denuo  eadem  repetere  cepit  \  Tunc 
Dunstanus,  quis  esset  intelligens,  tenacula  quibus  ferra  tenebat 
5  fortiter  ignire,  et  suppressis  labiis  Christum  inuocare  conatur '. 
Cumque  tenacula  candentia  videret,  celeriter  de  igne  ea  rapit,  lar- 
ualem  faciem  tenaculis  includit,  et  totis  viribus  monstnim  introrsum 
trahit.  lam  stando  vires  sumebat  Dunstanus,  cum  is  qui  tenebatur, 
auulso  pariete  de  manibus  se  tenentis  aufugit,  tales  immani  rugitu 

10  Tremens  vlulatus :  *  O  quid  fecit  caluus  iste !  o  quid  fecit  caluus  iste ! ' 
Tenui  namque,  sed  formosa,  cesarie'  erat :  et  ea  re  talia  de  homine 
clamitabat.  Mane  autem  facto  congregata  est  ad  eum  non  pania 
populi  multitudo,  sciscitans  quisnam  ille  clamor  fuisset  qui  tanta  eos 
vehementia  dormientes  terruisset    'Demonis,  ait,  furor  ille  fuit; 

15  qui  nusquam  me  viuere  sinit,  e  cella  quoque  eiicere  temptat.  Caute 
vos  agite  ab  illo,  quia  si  vocem  irad  ferre  non  potuistis,  societatem 
dampnati  quo  pacto   sustinebitis?'  Post  hec  vero  Dunstanus 

corpus  suum  inedia  macerare,  animam  iugi  oratione  decorare  sata- 
gcbat.    Vnde  cum  pudicitia  corporis  tantam  cordis  munditiam  ob* 

20  tinere  meruit,  vt  vix  eum  latere  posset  quicquid  sinister  spiritus 
molitus  fuisset.  Fama  itaque  nominis  eius  vniuersam  percunit 
regionem,  que  ad  visendum'  hominem  dei  corda  accendit  Omnis 
etas,  vterque  sexus  Dunstanum  loquuntur,  sapientiam  eius  predicant, 
virtutcm  magnificant  Mulier  quedam  nomine  Alfgiua,  regali 

25  progenie  orta,  magnarum  diuitiarum,  que  omne  semen  regium 
materno  semper  afFectu  dilexerat,  nutrierat;  innixa^  manibus 
suorum  ad  hominem  dei  accessit,  sanctissimo  illius  colloquio  per- 
frui  desiderans.  Que  cum  ex  ore  illius  verbum  audisset,  adeo  de* 
lectata  est  dulcedine  vite  cterne,  vt  vlterius  neque  domum  repetere, 

30  neque  loco  discedere,  sed  cum  beato  Dunstano  manere,  viuere,  mori 
eligeret.  Habitationem  iuxta  ecclesiam  sibi  fabricauit,  multe  con- 
tinentie  et  operibus  bonis  et  elemosinis  operam  dedit.  Plures  sacri 
ordinis  viros  in  loco  statuit,  quibus  necessaria  iugiter  ministrauit 
Cumque  graui  corporis  infirmitate  laboraret,  Dunstanus  ad    eam 

35  intrans  consolatur,  et  hortatur  illam,  vt  nudam  ab  omni  mundana 
specie  se  faciat ;  ne  in  transeuntc  quicquam  suum  princeps  mundi 
inueniat.  Cui  ilia :  *  Ihesum  Christum  rerum  mearum  heredem 
facio,  to  vero  hereditatis  tutorem  constituo,  vt  quicquid  ilium  cog- 
noucris  velle,  tui  arbitrii  sit  eftectui  mancipare.*    Dunstanus  vero 

40  gazas  eius  mobiles  continuo  pauperibus  erogauit,  cetera  ad  eccle- 
siarum  subleuationem  reseruabat.  Et  dum  vespere  ostium  ecclesie 
psallendo  preteriret,  erectis  ad  celum  oculis,  spiritum  sanctum  in 
columbe  specie  videt  descendentcm  :  cuius  corpus  omni  candore 
nitidius,  alarum  rcmigia  sintillantis  ignis  splendorem  per  aera  spar- 
*  om.  in  Vit.  '  E.  cesarei.  '  E.  videndum.         *  T.  innisa. 


De  ^ancto  Dunietano.  277 

gebant.    Quern  ^  ille  contemplatus,  domum  matrone  subintrantem 
vidit.    Confestim  regressus,  aspexit  domum  diuino  fulgore  splen- 
dentem,  audit  feminam  gratias  deo  agentem,  miratur  colloquium, 
et  dicendi  finem  patiens  auditor  expectat.    Demum  subintrat ;  stelli- 
feri  illius  nomen  requirit,  nuncium  inteirogat.    Ilia  autem  modeste  5 
subridens  ill!  ait :  *  Tu  stelliferum  antequam  hue  venires  vidisti,  et 
nunc    cui  sum  *  locuta  interrogas  ?     Ipse*  est  qui  tibi  ad  ostium 
ecclesie  psallenti  apparuit ;  qui  et  me  de  pauore  imminentis  mortis 
perterritam,  visitationis  sue  gratia  consolari  dignatus  est.    Annuntio 
itaque  omnibus  amicis  meis,  tristandum  de  mea  morte  non  esse,  10 
quoniam  me  suscipiet  claritas  eteme  vite.    Tibi  autem  singulari 
amico  gratias  refero,  quia  tuis  semper  instructa  admonitionibus,  et 
adiuta  orationibus,  ecce  ad  deum  vado.'    Que  cum  spiritum  tradi- 
disset  deo,  in  ecclesia  beate  Marie  honorifice  sepulta  est        Dun- 
stanus  vero  tum  de  illius,  tum  etiam  de  sui  ipsius  patrimonio  solli- 15 
citus, — nam  vterque  parens  obierat,  nee  preter  eum  alium  heredem 
reliquerant— primo  quidem  viciniores  patrimonii  terras  eidem  ecclesie 
contulit,  ceteras  fundandis  quinque  monasteriis  reseruauit.     Que 
monasteria  processu   temporis   per  eius   industriam  monachorum 
numero  et  diuitiis  multipliciter  aucta  sunt        Exinde  Dunstanus  m 
maioribus  sese  virtutum  profectibus  subdens,  deprecatus  est  domi- 
num,  ostendi  sibi  gloriam  iustorum :  vt  qui  eam  per  fidem  bene 
creditam  haberet,  per  manifestationem   cognitam  dulcius  amaret. 
Talia  ex  corde  meditanti  astitit  iuuenis,  decore  insignis,  quem  puerum 
dim  in  corpore  ipse  puer  agnouerat,  et  sancta  semper  familiaritate  25 
dilexerat ;  referens  ei  eteme  vite  gaudia,  ilium  in  hoc  seculo  plura 
passurum,  demonum  insidias,  malignitates  hominum,  ad  summos 
gradus  ilium  ascensurum,  multa  milia  hominum  deo  lucraturum, 
et  post  hec  ad  celestia  regna  migraturum.    Sed  cum  •  dicenti  assen- 
sum  non  dedisset,  apprehendit  eum  iuuenis  et  in  atrium  ecclesie  30 
deducens,  ostendit  ei  locum  eatenus  inconuulsum,  et  ait:   *Vt  de 
auditis  singulis  dubietas  omnis  auferatur,  ante  triduum  presbiter 
quidam  hie   sepelietur,  et  nondum  infirmatur.'     Exurgens  autem 
mane  ab  oratione  Dunstanus,  conuocatis  in  vnum  clericis  ad  locum 
venit,  positoque  signo  ait :   *  Si  vera  sunt  que  michi  nocturno  tem-  35 
pore  ostensa  sunt,  ante  tres  dies  presbiter  quidam  hie  sepelietur 
et  nondum  infirmatur.*    Vix  illis  ab  inuicem  digressis,  superuenit 
presbiter  quidam,  qui  facta  cum  clericis  conuentione,  prefatum  locum 
in  scpulturam  obtinuit  dicens :  *Cum  me  deus  de  corpore  migrare 
iusserit,  hoc  in  loco  meas  precor  reliquias  sepelite.'    Recessit  pres-  40 
biter  sanus,  nocte  rcdiit  egrotus,  obiit  in  crastino,  et  in  loco  beato 
patri  assignato  *  sepeHtur.      Defuncto  tandem  rege  Ethelstano,  frater 
eius  Edmundus  in  regem  erectus  est    Qui  statim  accito  Dunstano, 
[cum]  inter  palatinos  proceres  summum  tenere  fecit  principatum. 
'  ai.  Quam.     *  T.  sum ;  £.  sim.     *  Vit  adds  propter  cauteUun.    *  Vit  signato. 


2  78  jQotia  legenua  anglie. 

At  illc,  iusticiam  et  iudiciuin,  vbiquc  in  terra  collapsum,  ezalure 
ciipicns ;  tarn  rcgcin  quam  omiics  Anglorum  principcs  iusticie  legi- 
bus  siibmittcrc  curauit.  Itcmm,  sicut  oliin,  a  plcrisque  nubilium, 
malorum  satorc  !«tiniulantc,  in  prusperos  Dunstani  successus  est 
5  oftcnsuni,  ct  rcgi,  vt  a  cunsuniu  illoruin  pcllcrctur,  falsa  criminatione 
suggest um.  Hex  aiitonii  plus  honcsto  falsis  fauorcm  atthbuens, 
Dunstanuin,  ct  rebus  ct  gratia  rcgia  priuatuni,  a  curia  proturbah' 
iubct.  Aducnicnte  vcro  tcrtia  luce,  rex  venatum  pergcns,  per  dcuia 
queque  fugicntem  ccruuin  insectari  ccpit.     Omni  tandem  fugicndi 

10  libcrtate  ncgnta,  bestia  prccipitium  quod  dam  arduuni  cl  cxccUum 
valdc  petit,  ruit,  ct  in  partes  ininutissimas  contrita  dcpcrit ;  ct  canum 
sequeiitium  similis  interitus  euenit.  Cumque  regem  illuc  cquus 
aduehcret,  viso  cumin  us  qu<>d  pre  se  fort  una  para  rat,  retraxit 
hat>enns,  vecturcn)  rcllcctcre  nisus.     Kt  ecce,  ruptis  repente  frcnis, 

15  rcgem  vcloci  cursu  cquus  asp4irtat.  Omnino  igitur  de  sc  diflidcns, 
celeste  nux ilium  implorat,  sicque  cunfitendo  urat  :  *  Dcus  rex  omni- 
potcns,  qui  cum  sis  super  omnia  excelsus,  humilia  respicis,  et  alta 
semper  alonge  citgiioscis;  adcsto  nunc  non  rcgi,  sed  honiini  ceteris 
mortalibus  simili.  in  supprcmo  mortis  periculu  consistenti,  nee  re- 

jo  miniscniis  iniuriaaim  tidcli  tuo  Dunstano  per  me  illatarum:  quo- 
ninm  si  me  ipsius  mentis  a  prcsenti  morte  eripueris,  quoad  uiuam ' 
dcuotum  mc  tui  nomiiiis  ct  illius  laudatorem  habebis.'  Necdum 
plcne  verba  fmierat.  cum  animal  quasi  diuina  manu  rctcntum,  in 
summo  voraginis  tixum  manebat.    Tunc  rex  corde  pariter  et  ore  deo 

25  g  rati  as  rcfcrcns,  I)unstanum  adc:«sc  iul>et,  ct  que  per  ilium  diuinitas 
opcrata  sit.  coram  omnibus  cxponit.  Et  apprehensa  dcxtera  cius, 
oscuLitus  v>i  cam.  diccn^:  'Agnoik-o,  virorum  sanctissime,  quid  m 
te  ci'Mimiscrim  mali :  non  quiKJ  ego  voluerim,  sed  qu«Ml  a  )>c»simis 
hominibus  c«i:irtus  ui  fci  erim.     Ciratius  ago  clementie  dei,  que  nun 

30  siilum  (Ichitum  miibi  snppliiium  miluit  int'crrc,  verum  eliam  a  pre- 
cipiti'i  in«>nis  eripiens.  Iitngmns  vitc  spacia  in  tuo  nomine  concessit. 
Sit  er;:«»  tieineeps  internes  pertectc  t'amiluintaii.s  iniegritas.  sit  in' 
di>pi>ni.-M(iis  in  p.ilati"  reluis  lilnrra  s<.ni{Mr  libi  faiu  lias,  sit  m  tiitt> 
Angli>nitii   refill  I   iudicinili  inter  virum  ct  pri>ximum  cius  summa 

Zs  p'>te^t;i^.  Kt  \t  aiiinii  im  i  alii  t mm  rin.i  tc  (•tgiiiium  lialHra-.  ilium 
tibi  l«>t  uin  in  i\wt  te  gfiiituin,  edur.itum.  i-iiMm-i>«ituiti  acicpi.  pcr- 
pf-tU'i  Hire  ]Hi^M(lcnf]mii  traii«i.  vt  (|Uii(Kun«{u«-  de  illo  veils  Matuerc. 
ti:i  ;iiliitrii  Ml  riiii-^uler.nf.  <Ju«»d'*i  riii'*  «irdini<«  (viri^*;  cuius  tu 
h.ili:tiiiii    ;{«'M^.    iliul' III    t<::i;r(  g.ire  *    \<ilu«riN.    quircpiid    ris    in    qu«i- 

40  I  i:ii<|i|i  Ft-  ilf  tiiriil.  «  ^.1  .li)  t:r.iti.iin  tui  n-gia  ilbei.ilit.ile  suppklnj.' 
I  Jmm-i.iim:^  ij;!iijf  n  1  li  sn-  tiiiid.iiiK  nta  i.n  i  ri\  •■ttiiiii.tt  MAiindum 
ex«  itijil.ir  ••liiii  sihi  .isti.-tisiini  i-mistru- !•-.  egregium  iiiitnat  Ihirum 
C'lli  ;:iii!ii  i«Miiiitiaie  rur.iiiit.  (Jiiibu*^  ip-x*  piiiiius  aliba*«  etfivtus, 
ad  taiitaiii  \itf'  p«  rteiiiiii:!  Ill  niiiiu  t  adtliixK.  vt  ad  •>i!iiic!«  circum- 
'   1..   1    )M!t.irbaM.       '  h.  i{u<i  jiiiuiiiani.  uni.  111  Vil.       *   1    K.  afrrigMc 


De  ^amto  Dorustano.  279 

quaque  ecdesias  ex  eisdem  monachis  pontifices  electi,  et  abbates 
assumpti  sint       Quadam  enim  nocte  oranti  Dunstano  malignus 
spiritus  in  unmanem  lupum  se  transfigurat,  iterumque  post  pau- 
lulum  vulpem  blandientem  confingit.    Quam  ille  specierum  varie- 
tatem  subridens,  '  O  te,  inquit,  per  omnia  similem  tibi !  o  formas  5 
tue  actioni'  congmas,  dum  in  altero  cnientuniy  in  altero  te  com- 
probes  fraudulentum !    Vade  iam,  inimice,  quoniam  in  eius  nomine 
te  vincam  in  lupo  et  vulpe,  qui  te  in  leone  superauit  et  drachone.' 
Videns  autem  vir  dei  se  magnam  a  dcmonibus  inuidiam  pati,  adhi- 
buit  vite  sue  patronum  Andream  apostolum,  vt  esset  fidus  interpres  10 
apud  deum,  assiduus  in  terra  comes,  atque  in  omnibus  mundi  huius 
turbinibus  indeficiens  custos.    Huius  ipse  assidua  protectione  quasi 
muro  vallatus,  que  mundi  sunt  transcendit *|  et*  in  amore  dei  iugi 
meditatione  [re]quieuit^    Vnde  suauissimis  supemorum  spirituum 
concentibus  sepe  interesse  promeruit ;  vt*  qui  angelorum  conuersa-  15 
tionem  agebat  in  terra,  iUorum  societatem  agnosceret  in  celo.      Cum 
autem  regi  Edmundo  filius   nasceretur  nomine    Edganis,  audiuit 
beatus  Dunstanus  angelos  in  celo  gratulantes  et  cum  magna  ex- 
ultatione  psallentes :  *  Sit  pax,  sit  magna  Anglorum  *  ecclesie  letida, 
quamdiu  puer  natus  regnum  tenuerit,  et  noster  Dunstanus  mortalis  sp 
vite  metas  transegerit'      Apud  bathensem  ^  ecclesiam  dum  solitarius 
oraret,  repente  ad  supema  raptus,  animam  cuiusdam  discipuli  sui 
apud  Glastoniam  educati,  innumera  angelorum '  frequentia  hinc  inde 
stipatam  atque  immensi  luminis  fulgore  perfusam,  ad  cell  paladum 
prouehi  conspexit.       Contigit '  vt  regem  loquendi  sibi  cupidissimum  95 
Dunstanus  adiret :  diabolum  scurre  simillimum  coram  equitantibus  de- 
prehendit  saltantem,  et  quasi  de  fiituro  aUquo  lucro  gloriantem.  Cuius  ^® 
prcsentiam  dum  populo  indicasset,  formamque  omnium  conspectibus 
horribilem  ex  imperio  denudasset ;  requisitus  quid  eiusdem  monstri 
tam  petulans  leticia  portenderet ",  ille  mortem  regis,  regnique  muta-  30 
tionem  proximam  esse  denunciat    Post  hec  vero  infra  ^^  septem  dies 
et  rex  occiditur  et  regnum  mutatur.        Sepulto  apud  Glastoniam 
rege  Edmundo,  successit  ei  in  regnum  frater  suus  Edredus,  cultor 
iusticie  et  pietatis,  deum  valde  diligens.    In  cuius  conspectu  pater 
Dunstanus  adeo  preciosus  erat  **  vt  ^*  omni  eum  humano  generi  pre-  35 
ferret,  ^^  principem  testamentorum  statueret,  thesauros  ei  delegaret, 
animam,  corpus,  et  regnum  committeret,  nee  quisquam  in  toto  regno 
Anglorum  esset  qui  absque  eius  imperio  manum  vel  pedem  moueret 
Proinde  Dunstanus,  quasi  rex  et  regis  imperator  effectus,  virgam 
equitatis  et  iusticie  per  omnes  Anglorum  fines  extendit ;  ecclesias  40 
quas  ipse  fundauerat,  aut  ab  aliis  fundatas  egestas  oppresserat,  am- 

*  E.  actionc.         *  T.  Vit  transcendens.          '  om.  in  T.  *  E.  quieuit ;  T. 

rcquieuit.        '  T.  et.        *  £.  angelorum.        ^  E.  batensem.  *  £.  anglorum. 

*  E.  Contingit.               "  T.  Cum.              "  E.  protenderet  "  a/,  intra. 
'^  T.  erat  preciosus.        ^*  om.  in  E.        **  E  vt  principem. 


28o  ji^oba  Hegenna  9n0tte« 

plis^  posscssionibus  rclcuare  curauit  Defuncto  Elphego  Wen- 
tanc  vrbis  cpiscopo,  cum  rex  Edrcdus  Dunstano  pastoralem  sus- 
cipcrc  ciiram  |>crsuadcrc  non  posset,  rcginc  matri  sue  Ead[g]iue' 
vcrhuin  [iin]pcisiiit  suadclc.    Quod  cum  in<*tantcr  rcgina  fccissct,  illc 

5  respondit :  *  Nolo,  ait,  domina,  illud  a  mc  cxpcti,  quod  vel  conccssum 
mct^s  nnimos'  pcrturbct,  vol  non  c(»nccssuni  tuos  oflendat.  Nequc 
cnim  ncscio  quam  difficultcr  suam  quisquc  ante  tribunal  Christi 
causnm  agnt,  ncdum  alicnc  cause  cognitor  aut  iudcx  existat.*  Cum* 
que  ilia  ncgantcm  suis  adhuc  rationibus  tcncrc  voluisset,  motus  illc 

10  paulispcr,  ait :  *  Certissimum  habcto,  domina,  in  dicbus  filii  tui 
pontificali  infula  mc  non  esse  sublimandum.'  Cumque  sopori 
membra  dedisset,  assunt  ei  in  sompnis  apostoli  dci  Pctnis  et  Paulus, 
cum  snncto  Andrea,  gladios  in  manibus  tcnentcs.  Erat  autem 
scriptum  aureis  litteris  in  gladio  Petri:  Mn  principio  erat  verbum, 

15  ct  verbimi  erat  apud  deum,  ct  dcus  erat  verbum/  Ccteronim  gladiis 
nomina  tenentium  scripta  erant,  Pauli  Paulus,  A ndrce  Andreas.  Ilus 
gladius  ofTiciosa  benignitate  sibi  obtulerunt.  Interea  Andream  ex* 
hilarati»  vultu  aspicit  concinentem  :  *Tollite  iugum  meum  super  vos, 
ct  discite  a  mc  quia  mitis  sum  et  humilis  cordc.  et  inucnietis  rc- 

jo  quiem  nnimabus  vestris.*  Tunc  a  beato  Pctro  iussus  leuam  ex* 
tendere.  mrKiicum  crepitantis  ferule  ictum  exccpit,  hoc  ab  illc 
audicns :  *IIoc  tibi  sit  et  pena  abiecti,  et  signum  vltcrius  non 
abiicirndi  {Mintificatus.*  Euigilans  autem  vir  dei  gratias  egit  deo, 
cuius  numrrc  iti  se   conspicit  honoratum    ct  diuinitus  visitatum. 

25  Cumf{uc  rcgi  cuncta  narrasset,  illc  visionem  absulucns  dixit : 
*(Jiii*iiiam  per  arnia  apostolicc  bencdictionis  potestas  exprimitur 
pontifical  is.  noucris  te  pro  eo  qutxl  iugum  domini  contcmpscris  in* 
crri)atum,  ac  *  diuina  eiectif>nc  futunim  pontificem  dcsignatum. 
Porro  quod  **  in  principio  erat  verbum  **  gladio  Petri  apostoli  [in]scrip- 

30  turn  "^  vi<li>ti  ;  cum  verbum  dci  sit  vnigenitus  filius  dci.  qui  homo  pro 
hominibus  inter  homines  factus  est*,  profeclo  scias  te  sedis  cius 
prinripem  futurum  que  Christi  nomine  Cantuarie  honoratur.*  In- 
terim vcTo  rex  Edrcdus,  Ictali  mort>o  correptus,  dec  id  it  in  tectum, 
ct   I'clcritor  nuncios  mittit  qui   patrom  vitr   sue  Ihmstanum  accer* 

35  siant.  vt  sit  confesMonum  sus<'eplor  vi  fidiliH  apud  deum  intercessor. 
Contristatus  igitur  Dunstnnus,  quanta  veliMitatc  potuit,  amicum 
rcgcm  inuiscre  pergit.  Videns  autrm  ilium  dcus  ct  cordis  d«»lore 
afiligi  rt  cnrp«»ris  laborrm  pati,  non  est  pa^Mis  vt  vlira  ilium  afllictio 
tanv;«Tt  t,  quin  et  doliift-m  Irniuit '.  ct  IalM»rcm  imminuit.     Nam  rum 

40  c**srt  in  iiincrc.  et  nicmlira  iciuniis  cfmferta  fatigarrt :  vox  ab  clhcrc 
lai^^a  iMsnnuit  diccns  :  *  Kccc  rex  Kdrcdus  olHlnrmiuit  in  domino.' 
Ad  cjiiani  v«K'em  equu**.  r»ii  insidcbat.  prnusMis  mtmit.  El  suis 
rem  a{HTi(.-n^,  mmmcndauit  animani  regis  defunct!  in  manu  regis 

*   I"..  am|iliiiH.  "  T   raitinr  ;   11,  VH.  raiJinr.  '   H.  amu-i>v  •   E.  Silt. 

*   L.  &4.ri{iiuRi.  *  urn.  Ill  1.  '    K.  Iiniuit. 


Oe  %ancto  Dttn$tano»  281 

eterni.  Huic  Edredo  successit  Edwins  S  filius  Edmundi  regis, 
etate  quidem  iuuenis  et  nulla  regnandi  gratia  pollens.  Qui  neque 
ipse  sapiens,  neque  sapientum  consillo  acquiescens,  sed  alter  Roboam, 
despectis  maioribus  natu,  puerorum  consilia  sectabatur.  Optimum 
reputajDat '  quemque  rebus  spoliare,  locupletes  proscribere,  exhere-  5 
dare  ecclesias,  detrahere  religioni,  in  ciuitatibus  exactiones  exercere ; 
libidine  ardens,  sine  intermissione  estuabat  ad  coitum.  Ob  hoc 
Dunstanus  grauiter  oifensus,  frequenter  eum  acriter  in  lods  opor- 
tunis  increpare  cepit:  ille  increpantem  ridere  et  multa  illi  mala 
minari  non  timuit.  Postquam  autem  industriam  suam  nihil  pre- 10 
valere  videret,  omnino  decreuit  eius  colloquio  abstinendum,  sicque 
ad  monasterium  suum  regressus  est.  Erat  autem  in  monasterio 
turris  extructa,  quam  necdum  vUa  in  supremo  cacumine  tectura 
flaudebat.  Cumque  populus  trabem,  todus  operis  sustentatricem, 
summis  muris  applicare  contenderet,  repente  ruptis  funibus  eadem  15 
trabes  deorsum  mere  cepit  Clamor  ingens  fit  todus  populi,  Dun- 
stanum  iterads  vocibus  perstrepends.  At  Dunstanus  eleuatam  dex- 
teram  machine  opposuit,  e  regione  signo  crucis  trabem  depingit 
Necdum  sancta  manus  sanctos  contraxerat  digitos,  cum  ea  que 
vergere  ceperat  trabes,  non  vinculis  astricta,  non  machinis  leuata,  ao 
nee '  vlio  humani  ingenii  apparatu  sustentata,  ad  locum  de  quo  mere 
ceperat  reuehitur.  Translatus  hosds  antiquus  in  speciem  vrsi, 
hiante  rictu  orantem  aggreditur  Dunstanum,  iniecdsque  vngulis  pas- 
toralem,  quam  manu  tenebat,  virgam  complecdtur  atque  ad  se 
trahere  conatur.  At  Dunstanus,  diuino  spiritu  fordter  roboratus,  25 
retractum  ad  se  baculum  erigit  in  sublime,  fugientem  beluam  diris- 
sime  cedit,  nee  prius  monstmm  cedendo  desistit,  quam  flagellum  in 
tergo  illius  tribus  in  partibus  comminutum  appamit  Victus  enim 
in  se  diabolus,  in  aliis  victorem  suum  vincere  querit.  Nam  rege 
prefato  (eodem  quo  consecratus  fuerat  die)  in  turpes  concubitus  30 
publice  deuoluto,  nemine  tamen  eum  redarguere  auso ;  pari  omnium 
vote  Dunstanus  compellatur^  qui  regem  adeat,  diuina  humanaque 
ratione  regium  stuprum  compescat,  mulierem  adulteram  suspendii 
comminatione  percellat.  Quo  facto,  regem  a  mechali  thoro  violenter 
abstraxit  positaque  in  capite  eius  corona,  coram  archiepiscopo  Odone  35 
adduxit.  Itaque  mulieris  animum  diabolus  insdgat,  regis  iram 
mulier  cxaltat,  ambo  exilium  Dunstano  intentant.  Omnes  mona- 
chorum  ecclesie,  vrgente  regis  edicto,  suis  rebus  spoliabantur ;  et 
descriptis  omnibus  cum  ipse  proscriptus  fuisset,  inter  lachrimas 
monachorum  et  gemitus  pauperum  audita  est  in  atrio  templi  vox  40 
plaudentis  diaboli,  quasi  vox  iuuencule  acriter  atque  minute  cachin- 
nantis.  Quern  Dunstanus  seuera  fronte  suspiciens, '  nihil,  ait,  super 
exilio  meo  gratuieris,  quoniam  plus  est  quod  me  redeunte  doleas, 
quam  quicquid  me  exulante  letari  valeas.'  Quo  dicto,  malignus  ille 
^  £.  edwinus.         *  om.  in  T.  Vit  '  aL  non.         *  E.  compellitur. 


282  jQotta  legenim  dngdie. 

confcstim  absccssit^  Dunstanus  vcro  in  Flandriam  nauigans,  in 
monastcrio  gandauensi  arctissimam  vitam  duxit.  Ncc  tamcn  cessat 
mulicris  vcsania,  quin  omnibus  qui  Dunstanum  hospicio  foucrant 
pcrscrutatis.  proscriptis,  damnatis,  ipsius  quoquc'  oculis  enicndis 

5  iniquitatis  ministros  rex '  transniittcrct.  Vcrum  diuina  dementia 
miscrantc,  ilium  ante  Gallia  susccpit  quam  scrui  Iczabelis  fluctus 
maris  attigisscnt.  Exulat  itaquc  Dunstanus,  nulla  cxilii  damna  de- 
plfirnns,  dum  suis  mentis  ita  sihi  omncs  dcuincirct\  vt  patriam  esse 
exiliuni   putaret.      Ilium  quoquc  apostoli   Andree  c«>n»olatio  fuuit, 

lo  qui  nullius  rei  quam  ipse  cxpotcrct,  cum  indigcre  permisit.  In* 
surgunt '  interim  cuntra  rcgcni  umncs  ab  llumbrc  fluuiu  vsque  Tha- 
misim,  ct  ipsum  cum  adultera  iugientcm  pcrscquuntur,  ct  qua  digna 
fuerat  mtirtc  comprehensam  adultcram  multant,  et  rcgcm  latebras 
que  Ten  tern  vsque  Canciam  fugcre  compcllunt.     Deindc  aocito  fratre 

15  eius  Ldgaro,  super  pruuincias  inter  aquas  predictas  rcgem  statu unu 
Edwius*  veru,  llagitia  non  deserens,  in  Cancic  regno  aliquamdtu 
tiniiuiizat.  Kdgarus  ad  regimen  regni  assumptus  concilium  con- 
ut>cat.  iniqua  fratris  dccrcta  annihilate  a  fratre  ablata  rcstituit,  Dun- 
stanum ab  exili«i  in  magna  gloria  reuocat :  nee  ante  a  precibus  quies- 

JO  cere  Vdluit  quam  pasturalem  curam  wigorniensis  ccclesie  Dunstanus 
su?>ciiK'ret.  Qui  Cantuariam  sacrandus  aduenicns,  ab  Odone  a  re  hi - 
episcitpi)  cum  hunurc  maximi>  susceptus  est:  et^  consecration  is 
mini^terium  non  quasi  super  antistitem,  scd  [sicut]*  super  archi- 
episoipum    cantuarienscm    hilariter   compleuiL      Ob  hoc    a    clero 

^5  re  pre  hens  us,  sic  respond  it :  '  Si  diuinis  humana  non  ccderent,  sure 
mihi  h(»minuin  auctoritas  pretendi  posset:  nunc  vero.quoniam  auc- 
tor'  umnium  deusest.  non  possum  illud  non  facerc  qufxi  faciendum 
spirit ii?«  dei  digiialus  est  precipere.  Krit  namque  beatus  istc  proxi- 
mwi  ixist  ni'trtem  meam  huiussedisarchicpiscopus.ct  aduersus  mundi 

.V)  printipcni  furtissinius  prehator.'  Interea  mi»riuo  impiis^imo  rege 
Edwin '  atque  in  sortem  malignorum  spirittnun  tran^^laio ;  Dunstanus 
in  et  rK*r>ia,  cui  preerat,  cum  orationibus  vacaret,  ecce  tartarea  cuhors, 
sub  mis  aspectu  exultando,  qu.i^i  c  In  mini  dure  re  et  veluti  dc  capca 
prnl.i  Ictas  victorias  agcrc  cepit.    Inc{uint  Dun?»tanuH  rausam  icticte  : 

.X5  audit  rr^rcu)  obiissc,  animam  iilius  iihennalibus  siatnn  mccndus 
tra(l«  tidam.  ;>cd  prius  h^K-  sibi  ex  diumn  inipcn«t  nunciandum  fi»re. 
Mntii-«  It  rircn  |iu:tatr  l>un-«tanus,  in  tcrrani  pristcrnitur.  copinsus  cz 
iKiili-H  Lu  hninaruMi  iniUr  pn*duiitur.pul*sit  dtuni  pruilmv  nee  (ab|** 
orai]d«i  (|i:ii.-M.it.(|Uiiusqnf  spiriiuni  rr^cis  hbcratuin  a^noM  it.    Peracta 

4^  tiiiti  III  bicui  ni'«r.i,  n<iii  iri'^tis  h-^io  inttTnalis.  ma^n>M|U«.*  tlanuirr  m 
ha<«  \>Hr^  rruiiipit :  *<)  ic:  pcssimuin  h-miiiuim  !  o  tidei  alienum  !  o 
no^tii!*  b«-nctic:i«»  hciii{nt  mf^ratuin !  N<>^  drtuhnius  ttbs(-c|iiium.  tu 
ni'biN  ri.-tuh>ti  Mippliciuni :  ad  vUiMciulas  iniurias  luas  dc  rcgione 

'    y    .lUr^Mi.        *  r.  K.  uti*'.       '  nm.  in  V«l.       •  K    flminrr  ri  t        '  V.  Inturfit 
*  L.  i.iJMiitua.     '  r.  <jui.     *  1   sicut ,  uiii.  111  K.     *  L.  autL-r.     "  L  Ldwinu.     **  wm. 


£>e  9amto  Dututtano.  283 

tenebrarum  venimus,  et  ecce  aduersis  imprecationibus  tuis  confusi 

redimus.'    Cumque  ille  depromende  veritatis  preceptum  demonibus 

indiceret,  agnoscit,  animam  regis  angelica  virtute  iUis  sublatam,  ad 

statutum  terminum  sub  signaculo  seruatam,  nihil  iuris  in  illam  de- 

mones  habere,  sed  in  sortem  penitentium  animanim  eandem  cedere.  5 

Tunc  ille  exultans  in  domino,  furores  illorum  tall  ratione  compes* 

cult :  '  Quid,  inquit,  iniusti  ^  actum  est  vobis  ?    Si  peccauit  homo  iste 

in  Christum,  et  in  me  peccauit :  sed  quoniam  meas  propter  Christum 

dimisi  iniurias,  dimisit  et  suas  Christus,  cum  eius  ego  clementiam  de- 

precatus  sum.    Quod  ergo  Christus  et  ego  dignati  sumus  clementer  1,0 

induigere,  vos  qua  temeritate  audeds  improbe  reprehendere  ? '    Qua 

sententia  spiritus  maligni,  quasi  sagitta  percussi,  velut  musce  a  vento 

rapte  dissiliunt.        Defuncto  londoniensi  episcopo,  rogatu  regis  el 

principum  Dunstanus  successione  donatur,  a  ciuibus  vrbis'  impor- 

tunis  vocibus  nomen  illius  acclamatur.    Neque  iUum  iuult  excusatio,  15 

canonum  auctoritate  pretensa,  qui  duas  ecclesias  vni  episcopo  fieri 

posse  non'  pcrmittunt.    Sicque  vtrique  ecclesie,  londoniensi  scilicet 

et  Wigomiensi  presidens,  vtramque  regens,  vtriusque  proprius  epis- 

copus  fuit    Sicque  gladium  Pauli  habuit,  quem  sibi  destinatum  olim 

ipse  detulit  et  ad  diuidendos  ecclesie  inimicos  habendum  tradidit  so 

Mortuo  quoque  archiepiscopo  Odone,  cum  rex  Dunstanum  adiuraret 

vt  archiepiscopatum  sumeret,  nee  ille  adiuranti  vlla  ratione  assensum 

preberet ;  Elsinus^  wintoniensis  episcopus,  paratis  aduocatis  quorum 

manus  impleuerat,  surrepto  regis  edicto  Cantuariam  intrusus  est. 

Hie  enim  et  ante  Odonem  archiepiscopatum  ambierat,  sed  custos  2$ 

ecclesie  sue  Christus  ambitionem  illius  impediebat    *Primo  itaque 

apud  Cantuariam  exceptionis  sue  die  non  abstinuit  quin  conceptas 

mente  furias  euomeret ;  et  tumbam  beati  Odonis  pedibus  pulsans  ait : 

'  Pessime  senex,  animam  effudisti :  sero  satis  te  meliori  locum  fecisti. 

Itaque  quod  diu  concupiui,  te  inuito  teneo :  vnde  tibi  malas  grates  30 

ago/    Cum  autem  cubili  se  dedisset,  vidit  beati  Odonis  effigiem  im- 

properare  conuitium,  minari  exit[i]um.    Ille  vero,  qui  volatico  fantas- 

mate  se  putabat  deludi,  ad  recipiendum  pallium  Romam  pergit,  per 

Alpes  transiit :  vbi  niuali  frigore  congelatus,  exenterratorum  equo- 

rum  spirantibus  adhuc  extis  pedes  quibus  tumbam  Odonis  pul-  35 

sauerat  inuoluit  •,  et  sic  misere  interiit ;  vt  qui  ab  amore  ceiestium 

friguisset  in  corde,  per  frigoris  asperitatem  periret  in  corpore;  et 

qui  alienos  honores  ambire  presumpsisset,  ipse  in  aliena  regione 

mortuus,  honorem   pariter  et    vitam  amitteret         Iterum  preces 

Dunstano  dc  archiepiscopatu  funduntur,  nee  quicquam  in  animo  40 

illius  consensus  operantur.    Quapropter  Berthelmus*  Dorsetensium 

episcopus  ad  archiepiscopatum  assumptus;   et  post  paucos  dies  ad 

tantum  onus  minus  idoneus  inuentus ;  non  sine  verecundia  rediit  ad 

*  Vit  iniuste.         ^  E.  verbis.        *  om.  in  T.        *  a/.  Elffinus.  »-•  From 

Chron.  Bromton  or  Higden  VI.  *  £,  Bcrthelinus. 


284  li^otia  iLegenna  9ngUe. 

ccclcsiam  suam.  Dunstanus  igitur,  regis  et  episcoporum  impor- 
tiinit.'itc  supcratus,  ad  archiepiscoprntum  clcctus  est.  Romam  pro* 
fcotiis.  a  papa  lohannc  pallium  susccpit,  ct  Angliam  rediit.  Primo 
cniin  apiid  Cantuariam  aducntus  sui  die,  cum  sacris  altaribus  assis- 
5  tcrct  ct  {xipulu  dci  viuificum  pancm  distribucndo  porrigerct ;  rcpcnte 
contcita  nubc  domo,  coluinba  dc  colu *  desccndcns,  quousque  sacri- 
flciurii  fuissct  con  sum  malum  super  ilium  man  sit.  Peracto  autem 
s«icritici(),  rcquieuit  supra  tumbam  bcati  Odonis,  que  in  mndum 
pirarnidis  ad  australcm  {Kirtcm  alMris  constructa  fuit.     £x  qua  die 

10  sanctum  Odimcm  ita  l)unstanus  rcucritus  est,  vt  nunquam  per* 
t  ran  si  ret  nisi  genua  flectcrct,  bon  unique  ilium  vcicaret,  ita  dicens, 
Mlio  rcquiescit  *  Odo  lx)nus.*  Dcdicabat  aliquando  Dunstanus 
ccclcsiam  cuiusdam  nubilis :  vbi  dum  aqua  deficcret  ad  ministerium, 
et  illc  nobilis  turbarctur ;   premissa  ad  deum  prece,  baculo  terram 

15  piTcusbit.  et  arida  rupcs  aquam  priKiuxit,  que  vsque  hodic  manans 
ac  salutifcrum  poculum  prcbcns,  Dunstani  nomen  celebre*  facit. 
Cum  cnim  a  forensibus*  rebus  requies  data  fuisset,  tunc  sccretius 
cum  dci»  manere  cepit.  sacris  vigiliis  insistendo,  diuinas  scripturas 
Ic;;c[uit).  aut  earum  codices  cmendando.    Summumque  ci  studium 

20  fuit  vt  nun(]uam  a  diuinis  o|>cribus  vacarct.  Sed  nunc  verum  iudicium 
inter  virum  et  virum  discerncre,  nunc  impacatas  hominum  mentes 
placidi)  Ncrmone  tranquillare ;  horum  inepta  dissolucrc  coniugia, 
illurum  hcreticam  refutarc  opinionem ;  hie  neglecta  renouare  *,  illk 
noua  coubtnicrc;   viduis,  orphanis  ac  peregrinis  ex   iustis  ccclesic 

25  rcdditibus  subucnire.  IVuinde  rex  consiliu  cius  vt  vitc  sue  credent, 
et  timnc  (puKi  ab  eo  diccrctur  quasi  ab  omnipoteniis  ore  prulatum 
fuissct  suscipicns,  quccunque  statue  nda  erant  statu  it,  quecunque 
dampnanda  dampnauii.  Omnes  erclesiarum  miniscrus  qui  aut  ve* 
nandi  studif>  intenti,  aut  quest uosis  ncgotiis  dediti,  seu  fumicationis 

30  insnirntia  dcturpali,  ctntcm  a^crc  solcbant,  aut  districta  animad- 
ucr>ii>nc  dciTcuit  cohcrccndns,  aut  de  ccclesiis  expcllendos.  Vndc 
f.u'tiim  c^t  vt  qunrundam  I'Lirissimarum  erclesiarum  ministri,  dum 
vi>luptat(.ni  Imncstati  prrfcrrcnt.  regalt  sanctinne  de  cisdem  ecclcsits 
ixpul^i.  mcli«>ribus  so  ct  altcrius  urdinis  viris  sua  li>ca  relinquerent. 

35  lli*>tis  ciiini  antiipius.  ti»tius  cit  lisjc  gaudia  cupicns  disturljarc,  ac* 
ccmiit  jnimum  regis  in  am<>rcni  dei>  sacrate  virginis :  \1  quoniam  a 
tratnitc  iii>iit-ic  Ihinstanum  dciu  ere  ni»n  {>«tss<'t.  eum  quern  prccipuc 
dili^^i  liiit  diiin-rct.  rcr]>rtr.iio  it.ique  in  virgincm  velatam  peccaio, 
ati{iif  ;ui  piililii  .im  pM|»iili   audu-nti.im   {H*rlato,  I>un*»tanus  lam  pro 

40  ('ul|i.i  <{ii.iiii  pro  rt-^is  inLtiiiia  ^rauis^inut  flulnre  aflertus,  mox  ilium 
v<  liiti  allrriiiii  iMuid  rcd.irKUt  n<lum  alter  ille  Nathan  mircpidus 
adiit.  i  111  a»«siir^ens  nx  cum  nianum  extenderet.  vt  cum  ad  rrgium 
thpinuin  detluieret :  ilie  renuens  manum  dare.  <icui«)s  cum  mdigna* 

'   1    t»l'-  *  T   Mil  rrf|iii€vit ;  K    Krfnncv.-at.  ■  K.  cclibrr. 

•  rt/.  !"nif>«  i.s.  •    K.  rcumarr. 


De  danctQ  DunieEtanOt  285 

tione  in  ilium  torsit,  et  ait :  'Tu  pontificis  manam  audes  tangere,  qui 
virginem  deitatis  munere  arratam  ^  non  timuisti  preripere  ?  Sponsam 
conditoris  tui  adulterasti:  et  amicum  sponsi  aliquo  tuo  obsequio 
existimas  posse  placari?  Nolo  amicus  esse  cui  Christus  fiieiit  ini- 
micus.*  Territus  ergo  verborum  tonitruo  rex,  pedibus  Dunstani  5 
prosternitur,  sc^lus  flebiliter  fatetur,  veniam  humiliter  precatur. 
Quod  vt  vidit  pontifex,  expauit,  perfusumque  regem  lachrimis, 
lachrimis  et  ipse  madens,  de  terra  leuauit  Denique  cum  magni* 
tudinem  peccati  exposuisset,  et  paratum  ilium  ad  omnem  satisfac- 
tionem  reddidisset,  septennem  ei  penitentiam  indixit :  vt  in  toto  hoc  10 
spacio  coronam  regni  non  gestaret,  ieiunium  in  hebdomada  biduanum 
transigerety  thesauros  suos  pauperibus  large  dispergeret;  super 
hec  sacrandis  deo  virginibus  monasterium  Septonie  fundaret,  qua- 
tinus  qui  vnam  per  peccatum  deo  virginem  abstulisset,  plures  ei  per 
plura  seculi  volumina  aggregaret ;  clericos  etiam  male  actionis  de  15 
ecclesiis  propelleret,  monachorum  agmina  introduceret ;  iustas  deo- 
que  acceptas  leges  sancciret '  et  per  omnes  fines  regni  populis  custo- 
diendas  mandaret  Nihil  enim  erat  quod  minus  aut  segnius  rex 
impleret,  quam  a  rectore  vite  sue  preceptum  fuisset  Elapso  tandem 
septennalis  penitentie  termino,  congregatis  omnibus  Anglie  princi-  ao 
pibus,  episcopis  et  abbatibus,  imposuit  regi  coronam  coram  omni 
multitudine  populi  Anglorum,  cunctis  letantibus  et  deum  in  sancto 
Dunstano  laudantibus.  '  Puerum  vero  ex  peccatrice  quondam  pro- 
genitum,  sacro  fonte  regeneratum  leuauit,  Edwardum  ilium  vocauit 
et  in  filium  sibi  adoptauit.  *  Willelmus  tamen  libro  secundo  Ponti-  as 
ficum  ^  et  etiam  historic  nonnulle  asserunt,  Edgarum  ex  prima  vxore 
genuisse  Edwardum,  ex  secunda  Ethelredum,  et  tandem  de  Wilfritha 
genuisse  Editham  virginem  sanctam.  Hanc  enim  Wilfritham  non 
vere  sanctimonialem,  sicut  opinio  vulgaris  delirat,  sed  timore  regis 
Edgari,  earn  illicite  concupiscentis,  proprio  arbitrio  esse  velatam  30 
constat.  Vnde  legitur  quod,  cum  apud  Wiltoniam  rex  veniret, 
quandam  puellam  in  communi  habitu  speciosissimam  videns,  et 
concupiscens,  pro  ilia  misit.  Que  timens  pudori  suo,  raptum  velum 
a  quadam  sanctimoniali  capiti  suo  imposuit,  et  sic  ad  regem  iuit, 
Quam  videns  ille  ait :  *  quam  subito  sanctimonialis  efifecta  es ! '  Et  35 
ablate  velo,  renitenti  vim  intulit,  et  secundum  quod  predicitur,  sep- 
tennem penitentiam  egit.  Ilia  quoque,  partu  explicito,  voluptati 
renuntians,  religiose  vixit  sanctaque  .  celebratur  apud  Wiltoniam  * 
et  asseritur  \  "^  I  His  enim  diebus  multis  in  locis  abiectis  clericis  in- 
scienter  viuentibus,  monachi  instituuntur.  Nam  clerici  laborem  40 
chori  fugientes,  et  bona  ecclesie  pro  libito  suo  illicite  consumentes, 
vicarios,  parum  ad  victum  habentes,  loco  sui  constituerunt  Sed 
cum  sepius  admoniti  non  corrigerentur,  rex  prebendas  clericorum 

*  E.  aratam ;  T.  arratam.      *  E.  sanctiret.      •  c£  Vine  BeU.      *-*  added,  cC 
Chr.  Bromton.    ^  r.  Regum.     *  £.  Wilthoniam.    ^  From  Higden  Polychr.  VL 


286  jQotta  iLeffenQa  anglie. 

vicariis  prcfatis  contulit  Sed  et  illi  in  personatum  promod  vicarios 
sibi  facientes,  prioribus  peiores  facti  sunt.  Rex  igitur  turbatus, 
annuente  papa^  monachos  introduxit.  '  Eo  tempore  quidam  comes 
duxcrat  cognatam  suam,  et  correptus  a  Dunstano,  parere  noluit 

5  Excommunicatur*  ille,  adiit  regem  conquerens  de  Dunstano.  Rex 
mandauit  archiepiscopo  vt  eum  absolueret:  qui  jioluit,  sed  eum 
grauius  excommunicauit.  Ille  Romam  cum  multis  muneribus  misit, 
et  apostolicus  mandauit  Dunstano  vt  eum  absolueret.  'Absit  hoc, 
inquit  Dunstanus,  vt  causa  alicuius  mortalis  hominis  contemnam  legem 

xo  dei  mei.'  Quod  videns  comes  penituit  et  vxorem  suam  repudiauit, 
nudisque  pcdibus,  laneis  indutus  virgamque  in  manu  gerens  cecldit 
ad  pedes  Dunstani,  et  tunc  primo  absolutus  est  Quodam  tem- 
pore capti  sunt  tres  fabricatores  false  monete;  qui  mox  adiudicati 
sunt  ad  manuum  abscisionem :  et  Dunstanum  non  latuit    Die  autem 

15  pentccostes  celebraturus  missam  percunctatus  est  vtrum  lex  impleta 
asset :  responsum  est,  propter  reuerentiam  diei  dilatam  esse  penam 
vsque  in  diem  alterum.  'Nequaquam,  inquit,  ad  altare  ego  hodie 
ascendam,  donee  debitam  sustinuerint  penam ;  nam  negocium  ad  me 
respicit.'    Ipsi  enim  viri  in  potcstate  eius  erant    Dixit :  et  pro  ds 

2o  qui  manus  perdituri  erant  multum  plorans  ostendit  de  qua  affectione 
hoc  dixit.  Quibus  punitis,  ascendit  ad  altare  lota  facie,  dicens: 
*  Nunc  confido  quod  sacrificium  de  manu  mea  suscipiet  omnipotens.' 
In  qua  missa  dum  diceret  'ecclesiam  tuam  quam  pacificare,  custo- 
dire,  adunare,  et  regere  digneris,*  niuea  columba  super  eum,  multis 

25  videntibus,  descendit,  et  alis  expansis  super  caput  eius,  sic  mansit  in 
silentio,  vsque  dum  sacrificium  compleretur.  Quo  impleto,  diueitit 
super  tumbam  Odonis  quondam  archiepiscopi,  alis  suis  cam  com- 
plexans  et  rostro  dcosculans.  Vnde  Dunstanus,  quotiens  postea  per 
sepulchrum  illius  pertransiuit  \  vt  premittitur,  genua  flexit,  et  eum 

30  postea  *  Odonem  sododem  *,'  id  est  *  Odonem  bonum  *  appellauit 
Dum  autem  digrederetur  ab  altari,  ministris  pro  signo  ^  quod  accidexat 
in  diuersa  euntibus,  non  fuit  qui  casulam  illius  susciperet  Que  pe» 
pcndit  in  acre,  nee  tcrram  tetigit,  ne  senium  dei  a  sua  intentione 
turbaret.        Cum  autem  Dunstanus  quandam  dedicaret  ecclesiam, 

35  et  illam  vidisset  versus  orientem  non  esse  conuersam ;  humero  sno 
parum  suppressit*  eam :  et  mox  fertur  eam  ad  orientem  se  con- 
uertisse.  Villa  autem  in  qua  hoc  factum  legitur,  Magauelda  voca- 
batur.  '  Post  obitum  vero  Edgari  regis,  status  regni  turbationem 
pertulit :  nam  plures  magnates,  eiectis  monachis  de  magnis  monas- 

40  teriis  quos  rex  Edgarus  et  Dunstanus  instituerant,  dericos  cum 
vxoribus  reduxerunt.  Coacto  super  hoc  apud  Wintoniam  consilio, 
ymago  crucifixi  in  capite  refectorii  modo  locata,  humanas  exprimens 

*  From  Vine.  Bell,  c  79  (cf.  Eadmer's  Vita  in  SuriusV  •  E.  Excomunicatur. 
'  T.  VB.  transiuit.  *  Eadm.  'sc  gode.'  ^  E.  signa.  *  Eadm.  pressit 
^  Cf.  Chr.  Bromton. 


De  dancto  Dututatut  287 

voces  dixit :  '  Absit  hoc  vt  fiat !  absit  hoc  vt  fiat !  iudicastis  bene : 
mutaretis  non  bene.'    Ad  quam  vocem  omnes  incredibiliter  per- 
territi,  clamore  pariter  et  dei  laudatione  aream  complent. — Hanc 
enira  ymaginem  ego,  lohannes,  Wintonie  vidi  in  capite  rcfectorii 
monachorum  sancti  Swithuni  in  altum  erectam :  et  in  pariete  supra  5 
caput  ymaginis  sic  scriptum  erat:    'Humano  more  crux  presens 
edidit  ore  Celitus  affata  que  perspicis  hie  subarata:  Absit  hoc  vt 
fiat/  et  cetera  superius  memorata.        His  enim  aduersariis  viuen- 
tibus^  cessatum   est  a  contentione:   quousque  per  successionem 
filiorum  prior  discordia  renouata  est    Quibus  in  villa  nomine  Calue  '  10 
Dunstanus  sic  respondit :  <  Quoniam  senescente  me  antiquis  querelis 
deseruire  contenditis,  fateor,  vinci  nolo :  ecclesie  sue  causam  Christo 
iudici  committo.'    Dixit':  et  quod  dixit  irati  dei  censura  firmauit. 
Mox  etenim  concussa  domus,  cenaculum  sub  pedibus  est  solutum, 
hostes  solo  precipitati  ac  ruentium  trabium  pondere  sunt  oppressi.  15 
Vbi  vero  cum  suis  sanctus  accubabat,  ibi  nulla  mine  sofiusio  erat. 
Edgaro  rege  mortuo  et  Edwardo  ad  regnum  relicto,  dum  quidam 
principes  acquiescere  nollent,  Dunstanus  arrepto  cnids  vexillo  in 
medio  constitit,  Edwardum  illis  ostendit,  elegit,  sacrauit ;  patrisque 
ac  magistri  affectum,  quoad  uixit,  ei  impendit    Sed  illo  post  tri-  stf 
ennium  nouercali  fi^ude  occiso,  successit  Ethelredus  fi^er  suus. 
Attamen  in  die  consecrationis  sue,  post  impositam  coronam,  fertur 
Dunstanus  hoc  illi  predixisse :   *  Quoniam  aspirasti  ad  regnum  per 
mortem  fratris  tui,  in  cuius  sanguine  conspirauerunt  Angli  cum 
ignominiosa  matre  tua,  non  deficiet  gladius  de  domo  tua,  seuiens  in  as 
te  omnibus  diebus  vite  tue,  interficiens  de  semine  tuo,  quousque 
regnum  tuum  transferatur  in  regnum  alienum,  cuius  ritum  et  lin- 
guam  gens  cui  presides  non  nouit.  Nee  expiabitur  nisi  longa  vindicta 
pcccatum  tuum,  et  peccatum  matris  tue,  et  peccatum  virorum  qui 
interfuere  consilio  illius  nequam/        Hie  etiam  Ethelredus  dum  30 
pusiolus  a  Dunstano  baptizaretur,  minxit  in  sacro  fonte.    Vnde  et 
bcatus  Dunstanus  predixit,  exterminium  Anglorum  tempore  eius 
futurum.        Contigit  enim  Ethelwoldum  *  wintoniensem  episcopum 
cum  roffcnsi  episcopo  Cantuariam  venire.  Quibus  cum  magno  gaudio 
susceptis,  cum  tandem  ad  sua  reuerti  vellent,  confestim  Dunstanus  35 
erupit  in  fletum,  fletum  adeo  magnum  vt  vix  loqui  posset    Inquisitus 
cur  flerct,  ait :  *  £a  re,  inquit,  fleo,  quoniam  vos  in  proximo  morituros 
scio.'    'Noli,  inquiunt,  pater  sancte,  tam  dira  nobis  prophecia  oc* 
currerc*    Et  ille:   *Quod  dixi,  necesse  est  fieri    Moriemini,  nam- 
que  huic  scculo,  sed  viuetis  cum  •  deo.     Nee  in  hac  vita  diutius  40 
manere  debetis,  sed  etemaliter  cum  illo  victuri  pergetis  ad  deum.' 
Et  infra  paucos  dies,  sicut  predixerat,  ambo  episcopi  mortui  sunt 
Defuncto,    vt    premittitur,    episcopo    Ethelwoldo,    et   de   eligendo 
pontificc  habita  dissentione,  onauit  Dunstanus  ad  dominum  vt  digna* 
*  E.  vidcntibus.      *  T.  kalue.      »  E.  DixL      «  E.  ethelwaldum.      •  al.  cm. 


288  Bffind  ttstxm  angiie. 

retur  ostendere  quis  regende  ecclesie  deberet  idoneus  pastor  sue- 
cedere.  £t  ecce,  afTuit  Andreas  apostolus  dicens :  '  Quid,  charissime, 
contristaris  ?  Surge  et  Elphego  abbati  manum  impone  eumque 
desolate  ecclesie  sacerdotem  constitue.    Nee  te  aliquonim  prohibeat 

5  potentia :  quia  non  ab  hominc,  sed  a  deo  processit  hec  sententia  V 
Dum  enim  rex  Ethelredus  propter  quasdam  dissentiones  vrbcni 
obsideret  roffensem,  patrimonium  beati  Andree  apostoli  deuastando 
inuasit.  Mandauit  ei  Dunstanus  a  stulticia  quiescere:  Andream, 
sicut  ad  prestandum  facilcm,  sic  ad  viciscendum  virilem ;  in  promptu 

lo  esse  vt  potentiam  illius  ipse  experiatur,  si  hereditatem  illius  vezare 
non  destiterit.  Contemptus  a  regc  Dunstanus,  iterum  eadem  sug- 
gerit,  insuper  argenti  pondo  centum  transmittit  Quo  accepto,  ab 
obsidionc  rccessit.  Miratur'  Dunstanus  hominis  cupiditatem,  hoc 
illi  confestim  scripsit :    '  Quia  pretulisti   pecuniam   deo,  argentum 

15  apostolo,  mee  voluntati  tuam  cupiditatem,  velociter  venient  super  tc 
mala  que  locutus  est  dominus :  mala  qualia  non  fuerunt,  ex  quo 
gens  Anglorum  regnare  cepit,  vsque  ad  tempus  illud.  Attamen 
viuente  me  ista  non  erunt,  quoniam  et  hoc  locutus  est  dominus.' 
Quadam  nocte,  dum  dormiret  Dunstanus,  per  visum  raptus  est  in 

20  celum,  et  intcrerat  beatis  agminibus  illis.  Oblectabatur  modula- 
tion ibus  angelorum,  suam  genitricem  quasi  nuptial!  thalamo  etemo 
regi  ^  copulantium  et  suaue  Kyrieleison  [cum]  *  hymnis  et  laudibus 
modulantibus  organis^  resonantium.  Quibus  dum  ipse  magnifice 
delectatus  intendcret,  accessit  ad  eum  quidam  iuuenis  candidissimo 

25  tectus  amictu,  dicens :  *  Quare  omnibus  aliis  gaudentibus  et  cantan- 
tibus  tu  solus  taces  in  nuptiis  matris  tue  ? '  Qui  respondit :  se  nescire 
quid  in  laudem  tanti  regis  cantarc  posset  Cui  ille:  'Vis,  inquit, 
instrui  quid  cantare  debeas  ?  *  Respondit :  *  Cupio.*  Et  ille :  *  Canta : 
'*0  rex  dominator  gentium,  salua  genus  christianorum  adhuc  in 

30  terra  peregrinantium,  vt  et  ipsi  post  inimicitias  ad  gratiam  reuer* 
tantur,  et  angelice  mine  per  illos  damna  reparentur/"  Ego  enim 
sepius  legi®  Dunstanum  in  eadem  visione,  quod  subsequitur,  can-> 
tare  cdoctum  ;  *  O  rex  gentium  dominator  omnium,  propter  sedem 
maiestatis   tue   da   nobis   indulgentiam,    rex    Christe,   peccatorum. 

35  Alleluya.'  Quod  sepius  ille  cantans,  et  repetens,  miro  modo  de- 
lectabatur.  Expergefactus  statim  illam  antiphonam  iussit  scribi. 
^Quodam  tempore  rex  Edgarus  adhuc  viuens  dum  venatum  per- 
geret,  Dunstanum,  donee  rediret,  missam  differre  rogauit.  Appro- 
pinquante  hora  tertia,vir  dei  sacris  induitur  vestibus,  regem  expectat, 

40  stans  cubitis  innixus  altari,  lachrimis  deditus  et  orationL  Et  ecce 
subito  sopore  leuiter'  prcssus,  raptus  in  celum  et  iunctus  angelis, 
audit    eosdem    trinitati    modulatis   vocibus    canere :    Kyrieleison, 

*  CC  Vine.  BelL  XXV.  3.  «  aL  miratus.  »  E.  rege.  *  E.  T.  et  •  T. 
organis ;  £.  organicis.  Vita :  ct  suave  Kyric  cleyson  modulantibus  organis  re- 
sonantium ;  c£  Eadmcr.  •  Cf.  Vita  auctore  B.  Presbytcro,  BolL  p.  345, 
and  Eadmer,        '  Cf.  Eadmer,  Vine.  BclL        •  E.  leniter. 


De  ^anctQ  Dutuitano^  289 

Christeleison,  Kyrieleison.  £t  rediens  ad  se,  interrogat  si  rex  ad- 
uenisset.  Respondetur :  Non.  Iterum  ergo  orat,  et  itenim  in  celum 
raptus  audit  ibi  altisona  voce  dici :  '  Ite,  missa  est'  Cumque  re- 
sponderetur  <deo  gratias,'  accurrenint  clerici  regis,  regem  adesse 
dicentes.  Quibus  ille  respondit  quod  iam  missam  audierat  nee  aliam  5 
eo  die  auditunis  vel  celebratunis  erat  Interrogatus  quare ;  visionem 
aperit,  et  *  sumpto  ex  hoc  sermone,  prohibuit  regi '  ne  vlterius  in  die 
dominico  venatum  iret.  Kyrieleyson  quod  in  celo  audierat,  suos 
clericos  docuit.  Cuius  modulos  armonie  adhuc  continet  tropus  ille 
apud  Anglos  famosus :  *  Kyrie  rex  splendens.'  '  Vidit  enim  Dun-  10 
stanus  vice  quadam  corporeis  oculis  in  ecclesia  sancti  Augustini  in 
capella  beate  Marie,  vbi  modo  in  cripta  sub  feretro  beati  Augustini 
imago  eiusdem  virginis  locatur,  matrem  domini  saluatoris  virginali 
corona  decoratam;  mellifluasque  eius  voces  audire  meruit,  quibus 
socias  virgines  ad  coUaudandum  regem  seculorum  hortabatur,  con-  15 
cinens  illud  carmen  sapientis  ac  senatoris  Sedulii :  '  Cantemus  do- 
mino socle,  cantemus  honorem :  Dulcis  amor  Christi  personet  ore 
pio.'  Cumque  ab  aliis  virginibus  hoc  fiiisset  acceptum^  alie,  qui 
sequuntur  versus  pronunciabant :  'Primus  ad  ima  ruit  magna  de 
luce  superbus :  Sic  homo,  cum  tumuit,  primus  ad  ima  ruit  Vnius  ao 
ob  meritum  cuncti  periere  minores:  Cuncti  saluantur  vnius  ob 
meritum.  Sola  fuit  mulier,  patuit  qua  ianua  lethi*:  Ex  qua  vita 
redit,  sola  fuit  mulier.'  Atque  in  hunc  modum  totius  carminis  bini 
ac  bini  versus  percurrebantur ',  illis  semper  repetitis  qui  primi  a 
matre  domini  dicebantur :  '  Cantemus  domino  etc'  Hec,  pontiiicum  95 
sanctissime,  acutissima  vi  corporalium  oculorum  in  spiritalem  poten- 
tiam  translatonim  vide  re  potuisti :  Hec,  celestium  archanorum  per* 
scrutator,  audire  meruisti.  Prestet  omnipotens  deus  per  Dunstani 
merita  gloriosa,  vt  quern  semper  nobiscum  corporaliter  viuentem 
habere  non  licuit,  liceat  saltern  ex  consideratione  preciose  vite  ^  sue  30 
suam  vitam  sempitemam  agnoscere,  agnoscendo  diligere,  et  diligendo 
sempiterne  vite  gloriam  a  deo  per  te,  patrem  piissimum,  obtinere. 
Non  enim  sufficiebat  Dunstano  in  secreto  cubi[cu]li'  sui  sacras  ex- 
cubias  celebrare,  castis  orationibus  inseruire,  nisi  etiam  noctumis 
frigoribus  ecclesiam  sancti  Augustini  frequentaret  et  inde  ad  vici-  35 
num  virginis  Marie  templum  predictam  gloriam  visurus  procederet 
Anno  autcm  domini  duodecim  minus  a  millesimo,  aduentus  Anglo- 
rum  in  Britanniam  quingentesimo  sexagesimo  tertio,  archiepiscopatus 
sui  tricesimo  tertio,  etatis  sue  septuagesimo,  sanctus  Christi  con- 
fessor Dunstanus  virtutibus  plenus  et  operibus  bonis  migrauit  ad  40 
dominum.  *  Cum  enim  instaret  dies  ascencionis  dominice,  peractis 
vigiliis  rcmansit  Dunstanus  in  oratione  in  ecclesia  solus:   et  ecce 

*  T.  ex.  '  so  VB.  '  From  Osbem  and  Eadmer,  combined.  *  a/. 

cxccptum.  »  T.  leti ;  E.  letho.  •  al,  procurrebtnt  ^  oA  mortis. 

•  E.  cubilu  »  CC  Vine  BclL  (Eadmer). 

U 


290  Botta  iLegenQa  Zng^iz, 

innumera  candidatonim  multitudo,  coronas  aureas  in  capitibas 
gestantium,  inestimabili  fulgore  micantium,  per  ecclesie  famwm 
imimpens  ante  ipsum  conglobata  astitit,  vna  voce  salutans  eC  di- 
cens :  *  Salue  Dunstane  noster  S  salue.  Mandat  tibi,  quern  pie  de- 
5  sideras,  filius  dei,  quatinus,  si  paratus  es,  venias  et  diem  hanc,  ad 
cuius  gaudium  spirasS  nobiscum  celebres.'  Ad  quod  ille  imper- 
territus  manens,  sciscitatus  '  est  qui  essent.  '  Cherubin,  inquiunt,  et 
Seraphin  sumus ;  et  responde  quid  velis.'  Tunc  ille :  '  Hodie  dies 
solemnissimus  est,  et  incumbit  mihi  pane  verbi  dei  plebea;^  reficere, 

)io  et  ostendere  illi  quomodo  ad  hoc  gaudium  possit  peruenire.  Propter 
quod  et  multi  conuenerunt,  nee  debeo  illos  decipere :  et  ideo  hodie 
venire  non  possum.'  Qui  dixcrunt :  '  £ya,  paratus  esto  in  *  die  sab- 
bati :  presto  sis  hinc  nobiscum  Romam  venire,  et  coram  summo 
pontifice  "Sanctus,  sanctus,  sanctus"  etemaliter  canere.'     Annuit 

.15  ille,  et  illi  recedunt.  Lecto  igitur  eo  die  ad  missam  euangelio, 
loquutus  est  ad  plebem  qualiter  nunquam  antea  fuerat  loquutus, 
^  ostendens  qua  ratione  filius  dei  camem  induerit,  cur  humani  genesis 
saluationcm  non  nisi  moriendo  compleuerit,  quemadmodum  resur- 
gens   a    mortuis    mortis   principem    superauerit,   et    famulantibus 

20  angelis  celum  ingressus  sit.  Deinde  sanguinem  Christi  incompan* 
biliter  omnibus  crcaturis  docuit  esse  prestantiorem,  tantamque 
fiduciam  in  efTusione*  sanguinis  illius  mundum  habere  posse,  vt  si 
vnus  aliquis  totius  mundi  peccata  haberet,  neque  de  multitudine 
neque  de  magnitudine   criminum   illi  esset  desperandum   si  me- 

35  diatorem  dei  et  hominum  haberet  aduocatum  ^  £t  reuersus  ad  altare, 
cclcbrauit  misteria.  Vbi  autcm  ventum  est  ad  benedictionem  super 
populum,  itenim  ab  altari,  prcdicaturus,  regreditur,  ita  vt  non  homi- 
nem  sod  angclum  loqui  putares.  Iterum  ad  Mtare  reuertitur,  et  dbta 
benedictionc  iterum  ad  populum  redit,  stupentibus  cu*&lCtis,  et  mox 

30  vt  ad  loquendum  os  aperuit,  tanta  claritatc  vultus  eius  resplenduit,  vt 
nemo  in  eum  intendere  posset.  Obitum  suum  illis  instare  predixit, 
promittcns  sc  illis  nunquam  defuncturum ''.  Et  tunc  ad  mensam 
domini  regressus  est.  Eadem  die,  cum  a  mensa  sumpto  cibo  sur- 
rexisset,  ecclesiam  pctiit,  et  designauit  locum  in  quo  sepeliri  voluit. 

35  Mox  languor  eum  inuasit;  sexta  feria  lecto  decubuit,  omnesque 
aduentantes  ad  sequcnda  Christi  vestigia  incitauit.  Sabbato  enim 
cum  horam  suam  expectaret,  subito  cum  lecto,  in  quo  iacebat, 
vsquc  ad  superiora  leuatus  est,  et,  trabibus  obsistentibus,  ad 
terram  lenitcr  demissus.    Iterumque  vsque  ad  trabes  cum  lecto  sue 

40  raptus  est,  vt  prius,  et  iterum  leniter  demissus ;  hoc  vsque  tertio 
factum  est  ^  Videntcs  hoc  qui  astabant,  territi  fugientes,  et  parietibus 
innixi,  de  longe  sursum  aspicientes  exitum  rei  videre  cupiebant 
Conuocat  omnes  Dunstanus  qui  fugam  inierant,  taliter  eos  demul* 

*  T.  noster ;  E.  pater.  *  VB.  suspires.  '  E.  scissitatua.  *  mLvt 

*-*  From  Osbern.        •  E.  effussione.        '  VB.  defutumm.        •  From  Osbcni. 


De  ^ancto  DuniBtano.  291 

cens  :  '  Vidistis,  ait,  filii,  vidistis,  charissimi,  quo  me  deus  vocat,  quo 
ineffabilis  dei*  misericordia  inuitat.  Semita  itineris  mei  pre  oculis 
ostensa  est  vobis,  vt  nullus  vestrum  de  premio  diffidat,  qui  vite  mee 
diligens  sectator  extiterit.  Sursum  est  quod  amplcctor,  sursum  quo 
gradior.  Estote  ergo  vite  imitatores,  si  itineris  mei  cupitis  esse  5 
sectatores.  Nolite  boni  videri,  sed  esse.  Hoc  enim  maximum  inter 
homines  malum  est  quod  omnes  cupiunt  boni  videri  et  esse  nolunt ; 
nulli  volunt  mali  videri,  et  nolunt  non  esse  mali.  Pacem  semper 
sectamini.  Predico  etiam  vobis,  Anglorum  gentem  dira  ac  diuturna 
mala  ab  exteris  gentibus  esse  passuram,  sed  in  fine  dierum  mise-  10 
rationem  dei  super  illam  stillaturam.'  £t  extensis  ad  celum  manibus, 
inter  verba  orationis  videt  illos  qui  se  ad  celeste  conuiuium  inui- 
tauerant  beatos  angelos  assistentes,  et  celeste  illi  obsequium  pre- 
parantes.  Quorum  veneranda  presentia  felix  anima  illius  de  habi- 
taculo  corporis  egressa,  ad  contemplandam  eterni  regis  claritatem  15 
cum  illis  profecta  est,  .xiiii.  kal.  iunii,  et  in  ecclesia  Saluatoris  Can- 
tuarie  cum  magno  honore  sepelitur.  Post  eius*  enim  obitum 
ita  omnia  in  contrarium  versa  sunt,  vt  Dunstani  mortem  omnia 
deflere,  nee  eius  abscntiam  se*  ferre  posse  viderentur.  A  summa 
quippe  pace  fit  commutatio  ad  intollerabile  bellum,  ab  immensa  20 
leticia  ad  omnium  re  rum  indigentiam.  Denique  aer  ipse  immutatus 
est,  celum  non  exaudiuit  tellurem,  nee  tellus  ea  que  seminabantur  in 
ea.  Hostilis  incursio  fedam*  vbique  faciem  dereliquit,  dum  eorum 
irruptione   vrbes   diruerentur,  ecclesie   spoliarentur,  et  sacerdotes 

domini  de  terra  delerentur. Vir  quidam  et  mulier  •  longa  cecitate  25 

percussi,  iuxta  sepulchrum  sancti  Dunstani  vigiliis  et  orationibus 
insistentes,  perfecte  sanitati  restitui  meruerunt.  Presbiter  qui- 
dam, inter  suos  nobilis,  paralisis  morbo  percussus,  ad  sepulchrum 
sancti  Dunstani  delatus,  sensit  quendam  •  manum  per  totum  corpus 
suum  ducentem  et  membra  sua  resolidantem.  Sanatus  enim  grande  3<> 
conuiuium  amicis  suis  parat ;  et  dum  conuiue  pro  eius  salute  gratias 
dco  et  beato  Dunstano  referrent,  ille  tumens  ait :  *  Et  si  Dunstanus 
non  esset,  sanatus  fuissemV  Quo  dicto  statim  pristina  infirmitate 
correptus,  et  miserabiliter  damans,  post  paululum  spiritum  emisit. 
luuenis  quidam  a  natiuitate  mutus  et  claudus,  mox  vt  tumbam  sancti  35 
Dunstani  tetigit,  ercctus "  pedibus  stetit,  et  soluta  lingua  excelsa  voce 
clamare  cepit :  *  Gloria  in  excelsis  deo,  alleluya.*  Et  sic  omnibus 
diebus  vite  sue  non  solum  expedite,  verum  etiam  diserte  omnia 
loquebatur.  Puella  quedam  a  natiuitate  ceca,  ad  tumbam  sancti 
Dunstani  a  matre  sua  adducta,  apertis  oculis  omnia  clare  videbat,  et  4^ 
pre  gaudio  exiliens  dixit :  *  Mater  mi,  que  sunt  hec  pulchra  que 
video  ?  *  Cui  ilia  :  *  Videsne,  inquit,  chara  mi  ?  *  Que  dixit,  *  Pulcher 
homo    quidam    iussit   me   hec    pulchra   videre.*        Quidam   enim* 

'  T.  dci  ineffabilis.        ^  E.  enim  eius.        •  al,  om.        *  T.  fadam.        *  al,  trcs 
mulicrcs.      •  E.  quandam.      '  T.  fuisset       *  T.  erectus ;  E.  erectis.      •  om.  in  T. 

U  2 


292  Botia  Leffentia  angtte. 

Tcut(»nicus  nomine  Clemens,  qiicm  saccrdos'  pro  culpa  voluptatis 
ct  contumacie  in  intcritum  cnrnis  sathane  tradidcrat ;  scptcnnio  a 
demone  possossus,  dc  loco  ad  locum  instabili  fercbatur  moCu.  ilic 
ad  tumbam  sancti  Dunstani  pcrlatus.  cum  ad  nnctumas  \iKiliaH 
5  rcspiinsorium  *Vidcte  miraculum'  inciperctur,  saltum  in  sublime 
dcdit.  ct  dcmonium  cum  sanguine  cuomuit.  Cuidam  seni '  et  claudo 
prcccpit  Dunstanus  in  sninpnis.  sanitatis  f^ratia  tumbam  suam  vi»i- 
Lire.  Ouod  cum  fee issct,  rt  nihil  sahitis  ct>nsccutus  fuisset.  dc9pe* 
rat  us  ad  sua  red  ire  cepit.     Cui  is  qui  dudum  dtirmienti  appanicrat. 

lo  vultu  scucrus,  vrste  decorus  occurrit.  si'iscitans''  vndc  venirei.  \'c\ 
quo  p(.T);cndi>  trndcret.  *  Kccupcrandc.  inquit.  salutis  gratia  ius»us 
ad  sanctum  dci  Dunstanum  perrexi:  scd  nihil  proficicns.  ad  domum 
mcam  redirc  dccrcui.'  *  Kt  ego  sum.  inquit,  Dunstanus,  omnium 
seruorum  dei  consenuis :    nccessariis  quibusdam  causis  occupatu», 

15  non  poteram  his  diebus  requiem  corpuris  mei  visitare.  nee  pre- 
sentiam  mcam  filiis  ibidem  manentibus  cxhibere.  Nam  ecclcMam 
dei  quidam  aduersarius  exiien-dare  tcmptauit,  sed  <me  tutt»rc)*  nihil 
efticerc  putuit.  Nunc  autcm  cmfecto  negotio,  .id  Itxrum  requictioniv 
mce  vado.    Vide  ergo  vt  ilia  die  te  ibi  inueniam,  quatinus  per  Ic 

30  gratiam  meam  meis  ciuibus  ostrndam.'  Rediens  ergo,  ct  sanu» 
etTectus.  palam  cunctis  que  viderat  et  audierat  enarrauil.  (Juixiam 
enim  temptire  in  n<H'turna  visit >ne  visus  est  Dunstanus  a  frathbus 
de  erclesia  exirc.  Qu«'m  cum  exeuntem  retinere  vellent,  *Non  pi*»- 
sum.  inquit.   ibi   manere,   propter    spurcitias    malorum    morum,  ct 

25  rei>rum  in  c^Tlcsia  sepultuniin '.'  Nrc  multo  [>t>st  ecrlesia  Saluatori^ 
i;;ni  cnmbusta  est,  parietes  ci-cidcnuit.  nee  quirquam  ex  «>mnibu» 
mitnastcrii  itlTuinis  incnmbnstum  reman  sit.  pntcr  diirmil«irium  ct 
refectorium  et  mtidir;nn  rl.iustri  partem.  Lamfrancus  autcm 
archirpiscopus,    rccirsiam    Sanrti    Salu.itnris.    quani    prcfatum    in- 

.^o  I  indium  inutiltiii  Irnnit  siinul  et  vrtu«»las.  funditus  destruere.  ri 
anguvtiiirem  ronHtiurn-  rupicns :  rrli  Itr.itu  triduanti  ieiunitt  iu^il 
r«irjntra  s;!nrti»nini.  qui.-  in  urienlali  j»artr  ip»»iuN  eiTlr«iic  humala 
cr.iiit.  in  «ui  iilmialrm  partt-in.  vbi  b<-.itr  Marie  mrmoria  cehbri!* 
habc-lutur.    Ir.m^h  rri.      Iiitc-r«a    dui»     militrs    archirpiM'upi    mrara 

;.5f'(rttn>  bf-ati  Diiiist.ini  trrrc  ppMunibunt  .  iniM-rit''>rdi.un  rt  mdul- 
P  nti.iin  per  merita  ems  *«i)>i  al»  ahh.itc  .S.iin  ti  .\n;;ustini  dr  ninrir 
iit]<'iti<«  <  iu«<.  (|Ui-ii)  nuper  ortultTant.  dan  p<->iuLiMtes.  I>enegat 
aMi.i-^^  1)1  IH  ;:.iiit  rl  t'r.itn*.  dc  t'linrti  qui  aMabant.  lungunt  alii  prnrs 
su.i^  put  iNii-«  niiiiliiin.  <^t  d   in  v.iniiiii  :    Nrc  tniiii  ili>*s  aut  rriirrrntu 

40  o.itii  ti,  aiit  ^ii]>;il:i  .ins  imiilitiKln  tit  t'tcn*  pftiiit  ad  miM-rf-ndtini. 
l'iu>  :iiit<  in  I  >ii[i**t.iiiiiH.  Hfii  sii-  .luditu  d.nii  iii«>.  siitdam  ah  inl'antia 
niiili*  i'«  in  ip*«.i  lii>ra  sr  rfipnirntem  fx.uutiuil  c-t  ei  I'ltram  «>mnibus 
autlitiini  |M-rlVitnin  rnidiiiii.     AMms  .iiit«-in  in  <^u.i  pf  rtinatia  ri^idu«, 

-    I     iiK  ii;><:i4  .Malic. 


De  ^ancto  Duniaitano.  293 

jiocte  sequent!  cum  suis  nepotibus,  coram  se  quendam  reuerendi 
habitus  sacerdotem  irato  vultu  stare  conspexit  et  quibusdam  teter- 
rimis  hominibus,  in  medio  camere,  in  qua  iacebant,  mire  magnitu- 
dinis  cacabum  supposito  igne  succendentibus,  precipere  audiuit 
quatinus  illos  simul  ligatos  in  candentem  cacabum  sine  vlla  misera-  5 
tione  comburendos  precipitarent.  Percunctantibus  autem  quare  tam 
crudeli  pene  subiici  deberent,  respondetur :  *  propterea  quod  vos, 
furoris  igne  succensi,  mortem  vestri  germani  noluistis  perdonare 
propter  amorem  ac  reuerentiam  sancti  Dunstani.*  Hiis  dictis,  rapi- 
untur  ad  ignem  :  ct  illi,  nimia  anxietate  constrict!,  miserandas  voces  10 
emittebant,  et  se  quamcitius  possent  ad  requiem  sancti  venturos  eum- 
que  super  ilia  iniuria  digna  satisfactione  honoraturos  deuouent,  si 
solummodo  eos  ab  imminent!  miseria  sua  gratia  liberare  dignaretur. 
Ad  hec  tetri  ministri,  nutu  sacerdotis  exterriti,  cum  suis  ignibus 
disparuerunt.  Mane  autem  abbas  idem,  Scotlandus  nomine,  ad  15 
sepulchrum  sancti  Dunstani  cum  suis  veniens  nepotibus,  monachos 
ecclesie  congregatos  sibi  precibus  succurrere  flebilis  orat.  Indulgetur 
reis  militibus  mors  defuncti :  qui  homines  pii  patris  Dunstani  effecti, 
ad  sua  letantes  redierunt.  *  Monachus  quidam  iuuenis  ecclesie 
Saluatoris  in  missa  Lamfranci  archiepiscopi  euangelium  legebat ;  et  ao 
cum  dicta  oratione  dominica  patenam  ex  more  pontifici  oflferret, 
vidit  coram  se  quosdam  teterrimos  et  horribiles  malignorum  spiri- 
tuum  vultus.  Ad  quorum  aspectum  nimio  pauore  perterritus,  Lam- 
francum,  inter  manus  sacra  tenentem,  vtrisque  brachiis  strictira' 
amplectitur,  horrido  clamore  vociferans  ac  dicens :  *  Christus  vincit,  35 
Christus  regnat,  Christus  imperat.*  Post  missam  adunatis  in  capi- 
tulo  fratribus,  et  iuuene  illo  adducto,  Lamfrancus^  habito  prius 
sermone  omnes  pro  fratre  rogare  monuit.  Loris  autem  astrictus, 
iuuenis  ad  tumbam  sancti  Dunstani  omnino  reluctans  pertrahitur;  in 
Christum  ac  sanctum  Dunstanum  blasphemias  iactans  miserabili  30 
cruciatu  torquebatur.  Et  cum  quidam  ad  eum  accederent,  grauia 
pcccata  nondum  confessa  detegebat,  et  illos  sibi  in  penis  perpetuis 
socios  fore  futuros  gaudens  et  hilaris  pronunciauit.  Confess!  autem 
et  absoluti  cum  se  ei  presentarent,  illos  ex  transuerso  intuens  nee 
eos  sicut  prius  recognoscens,  vnde  venerint,  quo  lauacro  lot!  tam  35 
subitam  purgationem  meruerint,  quidve  contigerit  quod  suam  socie- 
tatcm  sic  cito  alterati  amiserint,  spumans  et  eiulans  mirabatur. 
Dicebat  quoque  de  quibusdam  fratribus  nephanda.  Tunc  nomina- 
ucrunt  quendam,  asscrentes  quoniam  de  illo  non  haberet  quid 
diceret.  At  ille  afifirmare  cepit  quod  ad  presentiam  suam  nunquam  40 
audcrct  accedere.  Tunc  frater  ille  Lamfranco  puram  fecit  con- 
fessionem,  et  ingressus  ante  demoniacum  stetit.  At  ille,  in  eum 
toruo  rcspiciens  oculo,  ait  cachinnans :  *  Pro  malo  homine  quomodo 
cs*  nunc  rcbullitus  et  candidatus?  quis  te  sic  rebulliuit  et  dealbauit?' 
^  Cf.  Eadmcr.  ^  E.  strictum.  '  E.  Lamfranco.  *  E.  est. 


294  Jl^otia  LegenDa  angtte. 

Et  nichil  plus  diccre  voluit.  Vndc  datur  intclligi  quia  virtus  con- 
fession is  ct  absolutionis  aufert  diabolo  ant  mcmoriam  peccati,  de 
quo  pura  facta  est  confcssio,  aut  certc  potestatem  hominem  accu- 
sandi.    Hoc  cnim  miscricorditer  Christus  fecit,  monachos  ad  cor- 

5  rcctiorcm  vitam  enidicns,  qui  cessantc  disciplina  in  acculari  con- 
ucrsatione  vltra  quam  dcbcbant  iaccrc  non  timcbant  Cumque  inter 
sanctos  Dunstanum  ct  Klphcgum  poneretur;  demon,  qui  cum  possi- 
dcbat,  in  ventre  eius  hac  ct  iliac  discurrcndo  vagari  ccpit,  \t  putares 
ilium  modo  i>er  os,  modo  per  inferiores  corporis  partes  fugam  parare ; 

10  ct  si  c|uis  manum  super  tumorcm  quem  faciebat  supponerct  statim 
in  alium  locum  exilicbat.  Qiiidam  vcro  gallica  lingua,  quod  sicut 
paruus  catus  salirct  dixit.  luucnis  vcn>,  qui  linguam  illam  non 
nouit,  subridcns  cadem  lingua  rcspondcbat  diccns :  *  Non  vt  catulus, 
sed  vt  catcllus.*     Ncc  miilto  post  mentis  sancti  Dunstani,  dcmunc 

15  tugato,  libcrntur,  et  sensus  ei  redditur. '  I)c  translatione  autcm 

corporis  sancti  Dunstani  dc  Cantuaria  ad  Glastoniam,  sicut  in  muna- 
stcrio  Glastoniensi  scriptum  inueni  hie  insercns,  opiniones  varias 
peritioribus  circa  hoc  discutiendas  pcnitus  reliqui.  Anno  domini 
.M.xii.,  rcgnante  rege  Edmondo  cognomento  Yrcnsyde'*  Dani  An- 

JO  gliain  intrantcs,  orientates  partes  Anglic  ct  totius  Cancic  fines  in 
suam  red igc bant  potestatem  :  et  incole  multi  a  patria  eliminati,  mulli 
crudelissiina  sunt  morte  perempti.  Sic  vsque  I^ndonias,  non  gradui 
ncc  ctati  vel  sexui  parcentes,  homicidiis,  rapinis,  inccndiis,  diuina 
eque  vt  **  humana  exterminabant :  ct  cxpulso  a  scdc  propria  Elphcgo 

25  archicpisi^opo*  predia  deuastantur,  posscssioncs  diripiuntur ;  mona* 
dins  Cantuarie  trucidant,  ecclcsiam  et  omnia  incendio  consumunL 
C(»Mtigit  hisdcm  *  temporibus,  prefatum  regem  Edmondum  Glasto> 
niam  adurnire :  et  ibidi*m  aliquantulam  trahens  moram,  abbati  cC 
fratribus  tante  captiuitatis  ^  ex  ordine  retulit  historiam.  ct  Cantua- 

30  rienscm  ecclcsiam  inccnsam,  ct  habitatoribus  ct  religion c  pcnitus 
viduatam.  <Juibus  audi  lis,  abbas  cum  tota  congrcgationc  valdc  con« 
tristntus :  inter  cetera  exiniii  [latris  sui  Dunstani  virtutcs  precclsas 
recit.ib.it,  qui.  (him  viueret,  amplis  possession i bus,  libcrtatibusquc 
maf^niticis.  ct   regularibus  institutis  Cilastoniam   mirificc  insigniuit. 

35.  I'rctihus  enim  vl>errimis  opcni  Cf>nsiliumquc  regis  implorant,  qua* 
tinus  rcliquias  g]<iri»««i  viri  ad  l(H*a  transfcrrc  p«>sscnt  rcligioaa,  vIm 
qutindam  rchgit»nis  larte  nutritus.  ad  timtas  virtutcs  cxcrcucrat.  \t 
nnn  siiluni  gn-^cm  GLi«t<iiiie,  sed  totius  Anghe  pmuincias  sua 
dtK'trm.i  ilhi^trarc  }>iissct.     Ouibus  audit  is.  rex  eorum  desidrriis  pic 

40  tKcurrrns  atU-rtu.  qu»Kl  {nrticrant  celcri  e fleet ui  mane i pari  dccrruit. 
Hnthrrdus  igitur  abbas,  quatuor  ci>nfratribus  suis  huius  Irgationis 
oflicium  iiiiunxit,  \l  a^^suniptis  s(M-iorum   auxihis  Canluanam   pro* 

I    (  f.  Will    Mj!iii.  Ant:'^  (.!j^t.     (;«lr  Ml.  |..  301  .  Joh.  MaiL  l>c  rrK  (;U»t. 
c«l    llfMriir,  p    14)  *   I.YrcniiiJc.  •    I .  iiJ ;  F  cl.  •  »o  T   t 

Mi  WM.  i  JG.  lalaiiniUtis. 


De  %ancto  Dunistano*  295 

perantes,  ossa  sancti  Dunstani  Glastonie  transferrent  Idem  enim 
monachi  beato  Dunstano  in  came  degenti,  capelle  sue  complentes 
officium  adherebant :  qui  etiam  corpus  eius,  anima  ad  celos  translata, 
sepulture  tradiderunt;  postea  quoque  cum  successore  suo  Elphego 
archiepiscopo  vsque  ad  eius  martyrium  commanebant.  Dicebantur  5 
autem  fratres  illi:  Sebrichtus,  Ethelbrichtus,  Bursius,  Adelwordus. 
Cantuariam  igitur  aduenientes  fratres,  locum,  sicut  a  rege  didicerant, 
omni  habitatore  nudatum  inueniunt.  Aperientes  ergo  sepulchrum, 
ossa  sancti  Dunstani,  tanto  temporis  processu  came  resoluta,  rc- 
periunt.  Anulum  vero  digito  sancti,  cum  terre  traderetur,  imposi-  10 
tum,  quem  iuuenili  etate  fecisse  dicitur,  recognoscunt  Glastoniam 
igitur,  reliquias  sancti  Dunstani  secum  deferentes,  cum  gaudio  re- 
dierunt.  Facta  est  autem  hec  translatio  anno  domini  supradicto, 
post  interfectionem  sancti  Elphegi  martyris  anno  secundo,  et  anno 
p>ost  dormitionem  sancti  Dunstani  vicesimoquarto.  Per  cuius  inter-  15 
cessiones  et  merita  deus  ibidem  non.  cessat  operari  magnolia,  mortuis 
vitam,  infirmis  sanitatem  crebrius  restituendo,  bnitis  etiam  plurimis 
in  periculis  subueniendo. 

[MS.  Tib.  adds :  Narratio, 

^  Abbas  Macharius  egipcius  fratribus,  ab  eo  sermonem  petentibus, 
ait :  *  Semel  in  heremo  pergens,  inueni  stagnum  aquarum,  et  insulam  ao 
in  medio  eius ;  ueniebant  quoque  diuersa  animalia  heremi  et  bibe- 
bant  ex  eo.    Inter  que  uidi  duos  homines  nudos:    et  contremui, 
putans  quia  spiritus   essent.    Cumque  uidissent   me  trepidantem, 
locuti  sunt  ad   me,  dicentes:    "Noli  timere:    nos  enim  homines 
sumus,  et  de  cenobio  hue  uenimus,  et  quadraginta  annis  hie  deo  a^ 
seruiuimus."    Interrogauerunt  me  et  ipsi,  dicentes:   "Quomodoest 
mundus,  et  si  ascendit  aqua  secundum  tempus  suum,  si  eciam  habet 
mundus  abundanciam  suam  ? "    Respondi  eis :  "  Eciam."    Et  interro- 
gaui  eos  quomodo  possum   fieri  monachus.    Dicunt  michi :   '*  Nisi 
quis  renunciauerit  omnia'  que  in  mundo  sunt,  non  potest  fieri  mona*  30 
chus."    Quibus  dixi :  "  Ego  infirmus  sum  et  non  possum  sicut  uos." 
Responderunt :  **  Si  non  potes  sicut  nos,  sede  in  cella  tua  et  plange 
peccata  tua."  *        '  Senex  quidam  uidit  in  heremo  hominem  herbam 
pascentem  sicut  bestiam ;   et  fugientem  currendo  sequens,  excla- 
mauit :  *  Expecta  me  :  quia  propter  deum  sequor  te.*    Et  conuersus  35 
ille :   *  et  ego,  inquit,  propter  deum  fugio  a  te.*    Cum  autem  senex 
indumentum    suum    prohiciens  sequeretur,  alius    expectauit  eum, 
dicens  :  ^  Quando  proiecisti  materiam  mundi  a  te,  et  ego  expectaui  te.' 
*  Pater,  inquit  senex,  die  michi  uerbum  quomodo  saluus  efficiar.* 
Et  ille ;  *  Fuge  homines,  et  tace :   et  saluus  eris.'        *  Quidam  senex  40 
pergens  in  heremo  uidit  bubalos  uenientes,  et  quendam  senium  dei 
uenientem  cum  eis  nudum,  de  capillis  cooperientem  que  inhonesta 
>  Cf.  Vit.  Patr.  p.  icx)6.        »  VP.  omnibus.        »  VP.  p.  1008.        •  VP.  1009. 


296  jQotta  iLegentia  anglie. 

crant  cnrpnris  sui.  Qui  uidcns  sencm,  cstiinabat  cum  spiritum  esse, 
ct  stctit  ad  oracioncm.  Scncx  autcm  hoc  pcrpcndcns,  dixit :  '  Senie 
dci,  ct  cgu  homo  sum :  uidc  ucstigia  mca  ct  contrccta  me,  quia  caro 
ct  saiif^uis  sum.*     Ht  introduccns  scncm  in  suam  speluncam,  dixit : 

5  *  K^t)  ill  ccnobio  fui,  ct  cxicns  in  hcrcmum  ccllam  cdilicaui,  ct  qu<>d 
dc  opcrc  mco  adquisiui»  pau|>cribu3  crro^aui :  set  aduersarius  dia- 
Ixilus  in  uidcns  michi,  co  qutid  fcstinabain  laNircs  mcos  deo  oflfcirc. 
in  aniorc'Mi  illicitum  cuiusdain  uirginis  s«itTc  species  dcfcrcntis  michi 
tcmptauit  mc.     Kursus  in  mi  sit  ci  ut  alias  sfxrcics  michi  dcfcrrel. 

lo  Vbi  UL-ro  Ciinsuctudc)  facta  est  ct  tiducia  maior,  p«Jstrcmo  lactu 
manuum.  ct  uuis  conucsci  simul.  oblcctaUunur  .  Conccpimus  dcmum 
doliircm  ct  pcrfccimus  iiiiquitatcm.  Et  cum  septem  mcnsibus  cum 
ca  mansisscm,  co^itaui  quia  hudic  aut  eras  aut  past  multos  annos, 
nuirti  addictus,  ctcrnum  habcrcin  supplicium.    Si  cnim  uxorcm  quia 

15  hi»minis  uiolauerit,  penis  ctcrnis  legitime  subiaccbit :  quantis  tor- 
ment is  dignus  est  qui  Christi  btuprauerit  s{)ons;im  ?  Et  sic  cxrcultc 
hm-  ucni.  omnia  rclinqucns  illi  mulicri.  In  iniciis  ualdc  afllictus  fui 
diilorc  icroris,  ita  ut  humi  iiu'c-ns  prostratus  ad  dominum  clamarcm. 
Kt  rum  in  dnlon:  ac  dcfertinne  rsscni.  uir  quid  am  michi  astitit  et 

io  tan;;Lnd«>  sanauit  me,  diceiis :  *' Kccr  sanus  factus  es :  scrui  domino 
Ihe^u  Chri^ti>  sicut  Dpuitct."  Kt  sanus  cflectus  mansi  hie  usque 
nunc'  Scnex  quidam  inumit  in  heremo  tu^^urium,  ct  arborcm 
palmr,  ct  uiruni  stantem,  cuius  capilli  capitis,  cindidi  per  tntum,  pro 
indunienti>  ipsius  crant.     Lt  cum  senem  uidisset,  stctit  ad  uracionem: 

2^  vi  cxpletii  amen,  et  coj^nosrcn*)  ilium  hi>minem  e^se.  quesiuit  quo- 
n  udo  CMM^tarent  que  in  mundu  esseiit,  et  si  adhuc  piTsccuci«>nes 
durart  nt.  Senex  uero  dixit :  *  Hene  est  nmndi)  uoth  gracia,  qui  in 
UL-ritatL-  domino  seruitis,  ct  persecucio  ces^auit.*  Tunc  illc,  cum 
lament.itioiic  ploran>,  dixit:    *  K.^t»  epi>Ciipus  cram  et  pcrsccucionc 

;)  t'att.i,  mult  is  michi  illatis  supphiiis.  cum  iam  fc-rre  mm  pi»s&cm 
tiirniiMta.  Nacrititaui.  In  meipMim  deintlc  reuersus,  agnuui  iniqui- 
latt  m  nit.-ani :  Imr  ueni,  et  quadraj^inta  nout-m  anni'^  mansi  in  con- 
t'e>««iiine  ct  obsrerarione  ad  deuin.  si  forte  dimittatur  michi  (M-reaCum 
nicum.     Victum   pn^titit  nmhi  diiminus  ex  hac  pal  ma :   ct  in  \h< 

.\r  anno  o>iiM»lai  ituicui  indul^^t.-ni-if-  accepi.'  Ktiurrcn'^  exiit  funis  ct  diu 
in  oraciitnc  >ti-tit :  et  facta  e>t  facie^^  eiu^  Mrut  mni^  i<tri|S.  nix)»  ct 
extLudens  manu:)  iK-desquc  tinem  uite  ferit '.) 

•    l)i.  SAM  i.\   Kanswiha  vik<.iM:  1.1   .\mi!\iis^\». 

E'lhelbrrtus  n-x  (ani  ii*.  jh.t  »ianrlum  .\u;:u-iinnm  (-piM'«ipum  ad 
tidt.-m  riinucTstiN.  ^r*  null   Ktjbaltinni  «-t   Kth'-ll>i!iL;am  vir^incm. 
4^  quarn  jutrr  sim^  Ktlit-llMTtiis  di  dit  Kdwiiio  ii-;^i  Nfitlianhuiiibn>rum 

I  ■11.  Pit.suM  Uutiitii  I>';t.' Li::iitn  |»>ii!itii '  III  V.  !ii  a  !  rrt;r;j  tran«tu- 
li***!  I'l'^tij  tla  i.'>l>:s  \M't  triitjHixj  \iA  f{iii- j^iniiis  v>lr!ii]<:iij  ail  cdMitia  lran%irr 
|h:M.<.iuujl     Oiii    1!    \U.  Sar.  .  *  LJ.  m  A«.t.  b:).  lio.l  Auj;.  VI.  |i  005. 


De  %ancta  (ZEamsfeDtna.  297 

in  vxorem,  sicut  inferius  in  vita  eiusdcm  sancti  regis  clarius  patet. 
Edbaldus  vero  ex  Emma,  regis  Francorum  filia,  genuit  Ermenredum 
et  Ercombertum,  et  filiam  Eanswidam.  Que  ab  infantia  pompis 
secularibus  renuncians,  dec  seruire  studuit,  preciosa  queque  mundi 
calcauit  et  ad  vitam  regni  celestis,  tota  virtute  sanctam  amplexata  5 
doctrinam,  iugi  desiderio  suspirauit,  et  sanctimonialis  vite  regulam 
subire  deliberauit.  Ad  cuius  obseruantie  oportunitatem  com[m]odum 
elegit  locum  a  vulgi  frequentatione  remotum,  Folkstan  nominatum, 
vbi  et  pater  eius  Edbaldus  in  honore  beati  Petri  apostoli  ecclesiam 
construxit.  Ibi  ergo  ex  parte  maris,  quo  remotior  dicitur  esse  ab  10 
ipsis  ruricolis^  huiusmodi  competentem  fundauit  ecclesiam,  cum 
officinis  sibi  suisque  comitibus,  professioni  eius  necessariis ;  a  pleno 
tamen  maris  gurgite  septem  iugerum  latitudine,  id  est  viginti  octo 
perticarum  "^  distantem.  Que  hodie  nusquam  apparet :  terra  namque 
a  mari  paulatim  consumpta,  post  longum  seculum  corruit,  et  ripa  15 
maris  cimiterium  hausit.  In  qua  castimoniam  virginalem  sub  regu- 
lari  habitu  ducens,  die  nocteque  dei  famulatui  dedita,  ad  beatum 
finem  peruenire  meruit,  pridie  kal.  septembris.  Cuius  reliquie, 
ruina  ipsius  ecclesie  imminente,  in  vicinam  ecclesiam  beati  Petri 
translate  sunt.  Cum  enim  ad  annos  nuptiarum  peruenisset  beata  ao 
virgo  Eanswida,  pater  eius  iugi  ammonitione,  crebris  precibus  ad 
nuptias  virginem  inuitauit.  Cui  beata  virgo,  spiritu  sancto  inspirata, 
immobili  mentis  deuotione  in  hec  verba  respondit :  *  Genitor  charis- 
sime,  si  dilectionis  constantiam  interminabilem,  fructum  nuptiarum 
perpetuum,  sponsum  immortalem,  letitiam  sobolis  infinitam  virgini-  25 
tati  mee  properare^  sufficitis,  consilio  vestro  gratulanter*  adquiescam. 
Sinautem  amicitiam  odiis  immixtam,  nuptias  steriles,  fructum  in 
illis  transitorium,  maritum  mortalem,  lugubrem  filiorum  interitum,  et 
in  omnibus  virginitatis  corruptionem  studetis*  apponerc,  potiori  ad- 
hererc  ctiam  patris  consilium  intimabit,  nisi  patrem  velit  exuere.  30 
Maria  namque  optimam  partem  elegit,  que  non  auferetur  ab  ea. 
Cum  igitur  in  humanis  iura  mortis  vniuersa  possideant,  sponsi 
celestis  ct  immortalis  amplexus  sitio*:  illi  mee  virginitatis  florem 
rcseruo,  quern  cum  amauero  casta  sum,  cum  tetigero  munda  sum, 
cum  accepero  virgo  sum.  Ad  huius  sponsi  talis  obscquium  oratorium  35 
niichi  construi  deposco,  pater.*  Motus  igitur  virginis  precibus,  locum 
orationis  sibi  pater  suus  Edbaldus  construere  cepit.  Quod  cum  con- 
struerctur,  rex  Northanhumbrorum  prosapia  nobilis,  beatam  virginem 
in  coniugem  adoptauit.  Pater  vero  puelle  filiam  suam  blandiciis 
conuenit  et  tarn  illustris  mariti  consortium  extollit  Contigit  tunc  ad  40 
opus  oratorii  inter  ceteras  trabem  adductam,  reliquis  trium  pedum 
longitudinc  minorem,  que^  sui  breuitate  open  inutilis  habebatur. 
Adducto  autem  rege  Northanhumbrorum  multis  comitantibus,  talibus 

*  E.  ruriculis.         *  E.  particarum.  '  om.  in  T.         *  r.  gratantcr.         *  r. 

audctis.  *  E.  scitio.  ^  T.  E.  qui. 


298  jisotia  lleg:emia  angtte. 

patrem  suum  afTatur  verbis:  'Regis  huius  nobilitas  me  Christi  an- 
cillam  comitem  sibi  suspirat,  coniugem  querit  \  O  quam  stulta  com- 
mutation quam  detestanda  stulticia,  quam  intollerabile  dampnum,  si 
pro  celestibus  terrena,  pro  eternis  transitoria   suscipiam !     Hunc 

5  tamen  licet  transitorium,  licet  terrenum,  coniugem  accipiam,  si  in  dci 
sui  potestate  hoc  lignum,  quantum  opus  est,  elongare  orando  sufficiaL 
Sinautem,  intactam  me  relinquat*  Rex  autem  conditioni  congratu- 
lans,  leuiter  in  dei  sui  potestate  hoc  patrare  sperauit,  sed  nequaquam 
vllus  deorum  suorum  hoc  facere,  licet  plurimum  inuocatus,  valuit. 

lo  Accessit  enim  et  capite  ligni  eleuato  preces  coram  diis  suis  prolixius 
in  vanum  eifudit,  ct  omnibus  intuentibus  verecundus  abscessit  *.  Virgo 
igitur  sancta  mente  congaudens,  celesti  manifestatione  ab  illidto 
coniugio  sc  liberatam  exclamauit.  £t  accedens  ad  lignum,  facta 
oratione,  pars  eius  opposita  se  sursum  eleuans  in  tantum  produdtur, 

1 5  vt  ceteris  equalis  aut  maior  longitudine  videretur ;  et  que  prius 
ceteris  nequaquam  adaptari  poterat,  tunc  aptior  operi  habebatur. 
Oratorium  enim  suum  rupibus  suspensum,  mari  supereminens,  aque 
dulcis  suffragio  caruit  £t  cum  de  longinquo  ministrorum  labore 
aqua  deferretur,  ministrantium  miserata  labores  liquorisque  penu- 

20  riam,  perrexit  ad  fontem,  per  spacium  miliarii  vnius  aut  eo  amplius, 
in  villa  Swecton  nomine,  baculo  precedente  eius  ductum  quasi  viue 
vocis  iussione  ab  infimis  ad  summa,  per  rupes  et  saxorum  verti- 
gines, ad  oratorium  suum  perduxit,  et  hominibus  et  iumentis  poculi 
largitatem  dare  abundanter  non  cessauit.    Sicque  precibus  virginis 

25  sancte  aqua  contra  sui  naturam  ascendit,  et,  quod  vehementius  est 
mirandum,  per  aquam  alienam  riuus  transiens  prorsus  quasi  intacta 
et  immixta  perdurare  ceruitur.  Mira  res  :  Virginis  precibus,  quam 
creator  suus  iusserat  a  mundi  principio  descendere  aqua*  ancillam 
sequitur  etiam  contra^  naturam,  dominum  oblita  etiam  in  natura. 

30  Ancilla  domini  iussit  vt  sequeretur,  et  hec  audiuit  secuta  iubentem. 
Contigit  enim  agros  suos  multiplici  auium  genere  et  fnictus  eorum 
absumi,  et  sic  labores  hominum  denudari.  Inter  ceteras  vero  aues, 
que  gante  vocantur  plurimum  agris  nocere  presumebant.  Virgo 
autem  Christi  aues  iussit  congregari,  et  in  nomine  domini  in  domo 

35  quadam  includi.  Et  ecce  aues,  que  volare  poterant  per  naturam, 
iussu  virginis  manus  hominum  quasi  domestice  sequuntur.  Sub 
illius  vero  noctis  custodia,  none  carnis  gaudentes  edulio,  tres  sibi 
ministri  parare  non  metuebant.  Mane  vero  pietatis  commota  visceri* 
bus  famula  Christi  ad  locum  vbi  incluse  erant  processit,  et  omnibus 

40  euolandi  libertatem  exhibuit.  Que  statim  a  carcere  egresse,  in- 
auditum  planctum  circa  domum  volitantes  ediderunt,  alas  reuerbe- 
rant,  questus  ingeminant,  et  neglecto  recessu  pro  modo  querentium 
musitant^,  ac    si    aliquid  amisisscnt.     Miratur  dei   famula  queri- 

^  £.  queritur.         ^  £.  abccssit         ^  T.  £.  aqua  descendere         *  T.  eztim. 
^  £.  inusitant 


moniam,  miratur  et  moram.  Causam  a  ministris  inquirit,  et  omnes 
vnanimiter  se  excusant :  lussu  tandem  virginis  sancte,  factum  confi- 
tentur  licet  inuiti.  lubet  igitur  ossa  colligi,  et  in  eius  presentiam 
collecta  deferri.  Allatis  itaque  ossibus,  cum  preces  deuotas  ad 
dominum  fudisset,  quot  volucrum  ossa  collegerant,  tot  repente  vola-  5 
tilia  prodierunt,  vt  numerus  deficientium  in  nullo  sentiret  detri« 
mentum.  Auibus  in  hunc  modum  reparatis,  hoc  illis  adiunxit 
interdictum,  ne  territorio  suo  insiderent  inetemum.  Et  &ctum  est 
ita.  Hec  enim  virgo  sancta  suis  "mentis  mulierem  cecitate  per- 
cussam  illuminauit,  demoniacum  sensui  reddidit,  et  multos  alios  a  10 
diuersis  morbis  salute  recepta  letari  fecit  Erant  enim  quatuor 
fratres,  rebus  mundi  abundantes,  qui  decimas  in  contemptu  ducebant 
nee  eas  dare  volebant  Elapsis  in  tali  errore  annis  multis,  dixenint 
tres  fratres  ad  quartum :  '  Frater,  si  dudum  deo  iniuriantes  oberra- 
uimus,  resipiscere  tempus  est,  vt  quod  maligna  deliquit  presumptio,  15 
defleat  penitentia,  corrigat  satisfactio.  Accedamus  ad  corpus  sancte 
Eanswide,  et  frugum  nostrarum  decimas  deo  et  sancte  virgini 
ofiferamus.'  Et  cum  ille  non  acquiesceret,  ecce  inimicus  in  eum 
ingressus,  eum  insanire  et  hue  illucque  discurrere  et  discerpere 
seipsum  fecit.  Qui  a  fratribus  vinculis  astrictus  ante  altare  sancte  so 
virginis  adducitur,  et  sanitate  recepta  decimas  deo  et  sancte  virgini 
deinceps  subtrahere  non  presumpsit  Vir  quidam  condnuis  pressus 
doloribus  carnis  et  tabescens,  nulla  tamen  in  came  vel  camis  super* 
ficie^  lesionis  vestigia  apparebant  Huic  astitit  mulier  spedosa 
nimis,  dicens :  <  Vir  bone,  cur  animam  tuam  tantis  doloribus  affligis  ?  S5 
cur  doloribus  dolores  accumulas  ?  Perge  apud  Folkstali  ad  ecclesiam 
virginis  Eanswide,  cuius  precibus  noueris  te  pristine  saluti  restitu- 
endum.'  Quo  facto,  virgo  quedam  venerabilis  sibi  apparens,  primo 
doloris  loca  lauit,  post  lintheo  tersit,  et  camem  prorsus  a  dolore 
purgauit.  30 

f  Narration 

Circa  annum  domini  sexcentesimum  septuagesimum  octauum, 
conserto '  graui  prelio  inter  reges  Merciorum  et  Northanhumbrorum 
Ethelredum  et  Egfridum  S  miles  quidam  nomine  Ymma,  inter  cada- 
uera  occisorum  similis  mortuo  iacens,  recepto  spiritu  reuixit,  et 
vulnera  vt  potuit  alligauit.  Inuentus  autem  ab  inimicis  et  captus,  ad  35 
quendam  comitem  regis  Ethelredi  adducitur,  et  interrogatus  quis 
essct,  rusticum  et  pauperem  se  esse  fatetur.  Quotiens  enim  vinculis 
ferreis  ligatus  erat,  totiens  vincula  soluta  reperta  erant  Habebat 
enim  germanum  fratrem  cui  nomen  erat  Tunha,  abbatem  cenobii  in 
ciuitate  que  hactenus  ab  eius  nomine  Tunnacester*  vocabatur,  qui  40 
eum  mortuum  credens,  missas  pro  ipso  crebro  celebrabat    Quarum 

*  £.  supcrfisie.         *  £x  Beda  IV.  aa.         '  £.  consorto.         *  T.  egfrigimi. 

*  £.  tumacester. 


300  jQotia  Legeniia  9nglje« 

cclebrationc  factum  est  vt  nullus  cum  vincirc '  posset  quin  continuo 
sohicrctur.  Intcrrogatus  a  comitc  quarc  ligari  non  posset,  ait: 
*  llabco,  inquit,  fratrem  in  prouincia  mca.  ct  scio  quia  illc  mc  inter- 
fci'tum  putans,  pro  me  missas  crcbras  facit,  et  si  nunc  in  alia  xita 
5  esscm,  ibi  aninia  mca  per  interccssiones  cius  a  penis  solucretur.' 
Requisitus  a  comitc  intcntius  vnde  cssct,  promisit  se  nichil  ei  mail 
facturum.  si  simplicitcr  sibi  quis  fuissct  prndcrct.  Quud  dum  ille 
I'accrct,  militem  se  regis  fuisse  manitcsians,  respiindit :  '  Kt  ego. 
inquit  ci>mes.  |x^r  singula  tua  resp«>nsa  mgnoucram  quia   rusticus 

to  non  eras,  ct  nunc  dignus  ca  murtc,  quia  omncs  t'ratres  et  cognati  mci 
in  ilia  sunt  pugna  occisi,  nee  tc  tamen  occidam.  nc  lidem  mei  pro- 
missi  prcuariccm.'  Vend  id  it  ergo  cum  I.nndoniis  cuidam  Frcso ; 
scd  nee  ab  illn,  nec^  cum  illuc  ducerctur,  vlUitenus  ligari  potuit,  cum 
alia  atquc  alia  vinculorum  genera  liostes  im{x>nercnt :   Tcrtia  vero 

15  liora.  quando  misse  tieri  solebant,  vineula  cius  soluta  crant.  Prccium 
demum  rede  nipt  ion  is  sue  pcrsoluens  ad  fratrem  rediit,  ct  cuncta  que 
sibi  euf-nerant  narrauit.  Multi  enim  hin:  audientes,  accensi  sunt  in 
fide  ae  deuotione  pielatis  ad  orandum.  vcl  ad  elcmosinas  facicndas, 
vcl  ad  otfcreiidas  deo  victiinas  s;icre  oblationis,  pro  suorum  crcplionc 

JO  qui  dc  hue  secuio  migrauerant  ^ 


•"    Dh    SANt  If)    K.MA    I.I'IM01*0    III    IDMISSIIKI. '. 

\Nnn  ab  inearnatione  dnniini  scxrentesimii  triri-iniotertio,  inter- 
fcctn  rrge*  Kdwino,  nge  Nnrthanhumbrunini  nobilissimo. 
susrepit  pm  illo  regnuni  Hrrniriorum  fiiius  Kthi-ltrldi  nomine 
Kan^fridus'.     Siquideni   irmporc   toln   (juo   rcgnauit    Kdwinus,   filti 

j^  prrfati  rr;ris  Kthelfridi  qui  anti>  ilium  n-gnaurral,  cum  magna  no- 
biliuin  iuuc-ntutc  .ipud  Sintos  siue  I'ietos  rxuiabanl.  vbi  in  fide 
instrurti.  l>.ipii/.ili  sunt.  Mnnu«i  mi  in  re;;ir  KdwiuM,  regressus  ab 
exilJM  K.in^tridiis '^  1*1  lii-riiit  inriini  .idepto  rf;:ni»\  ad  idnlatriam. 
n-liria  ({U.iin  »»iiMt'p«r.it  liili-.  si-  iniiuertit.     Vnde  iii^t«i  dri  iudiiio  a 

3oCf-d\\all.i  nj^f.-  liritnnum  in  lireui  prrc.-mptn«» '  v^x.  Ou«i  m<»riuis 
suer«"»"»il  Osw.iMus  fraler  ciu>. <|ui  n-gnum  I>i;ir"riiMi  vl  Hcrnieii»rum 
>uo   <lfiniiiiii   suhiugaiiit.      <Jiii    >tatiin   Aidanum.    m  iirr.ibilrm   rpi- 

'    1    \  i:\t  t  :*'.  '*  til.  ••in, 

^  r-.n.-t  :ii  r. ■ 

\  ir^'itijii-  I '-lit  i-iiim.  irili-sl.i  ti<tt  Iitiin.  I'liiui'iir  t.ii  111  k:>ii>iliiiiii.  .iHi  luia  :  C-«n 
sitrif-t  \t\*  ''o  at:i:<  !••  J      t1'i>  f  answi'l.i  .i'}<(iiis:iiit  airniiin  ^p<>iiN  .111    1  nin  i)ii<i  muit 
rfiii  ii.i.i       A-:'     II  i^tMii!!.  ail'-   [•iiitri.   •Jiiiii-  iliffnuiii  >iil4iiuni.  pr<>   miui^   Iui^   (-ra 
il-.ini::<iiii  .,:!■  I  -i.i.      V    Im1.:-.i  i  ■•! 

I  )•  II  -  I  {III  ti«  .i?.irn  ii:r  ,:iui  r-i  f  .in-.w  iil.i:!i  *  *  i  If  Nit  \v.*  ):->;:>ra!.!'  it»  %  \l.:f>.:.*ti.  ct 
prri  !■  '-.iiTi  s'rp*  r  i..--  .  nirJ.ii  ■  n  -M  lii  .t:  .  if.-...:''  m«  r  i!-  .  i  t  j-n  i  .}•..•■  s:»  n  -^  la-  la*  Ii!'i 
III  \\jk*   ii.t.i  ;<!jicM.iit  III  lu'.ii:4  partf  III  i:ii-ii  .irn-.;  l>.i''i-:i    {••  r       It    \K  W   \t  tAf^ 

'  I  :  '.  X\  ^^  \\  II  * ».  r.  XI  |i.  €i-;  {:  11:  .1  M"N.  Kni..  V-iili^  .\t*ri>!Kra 
lM>in  Ih.    Vila  .  .1.  >.jitrisSK..  li.  .»'r    Mt%.     p.  iji.  '     -m:    in  Vil.  •    X. 

Vit.   Kaiil(.i!i:>.  '    IS'li.  a<l(  {iliii  rc-KnuiiL  '   li-.-li.  iiiU  (t  in|>ti» 


scopum,  ad  conuertendum  populum  sibi  subiectum  acduit,  sedem 
episcopalem  in  lindisfamensi  insula  eidem  statuit,  et  ecclesias  ac 
monasteria  per  loca  edificare  curauit.  Idem  vero  sanctus  antistes 
Aidanus  duodecim  pueros  de  nadone  Anglorum  in  Christo  erudi- 
endos  suscepit.  £x  quibus  extitit  Eata,  puer  bone  indolis  ac  man-  6 
sueti  animi  valde.  Doctoris  enim  sui  monitis  et  ^  exemplls  sedulus 
auditor,  menteque  totus  inherens,  onmi  *  monim  honestate  conspicuus 
enituit.  Acceptus  itaque  deo  et  hominibus,  et  monachus  factus, 
monasticam  vitam  in  vigiliis,  ieiuniis  et  ceteris  actibus  bonis  die  et 
nocte  exequi  operam  dedit  Erat  namque  vir  patlentie  virtute  pre-  lo 
cipuus,  castitate  nitidus,  affabilis  et  iocundus  omnibus,  et,  vt  venera- 
bilis  Beda '  de  eo  testatur,  pre  omnibus  hominibus  mansuetudinis  et 
simplicitatis  gratia  decoratus.  Effectus  tandem  abbas  mailrosensis, 
id  est  Meuros,  multo  maioris  humilitatis  et  charitatis  exempla  quam 
antea  suis  fratribus  exhibens,  non  quasi  magistrum,  sed  [vt]  pium  15 
patrem  omnes  confratres  sui  eum  diligebant  Potentibus  et  diuidbus 
huius  seculi  in  tantum  veneratus  \  vt  ipsi  etiam  reges.iUum  vt  patrem 
colerent,  terras  et  possessiones  ad  construenda  monasteria  deuotis 
animis  largirentur.  Pius  autem  pater  ecclesias  et  monasteria  dili- 
genti  studio  oportunis  locis  construxit,  discipulos,  sancte  conuersa-  xi 
tionis  studiis  operam  dantes,  in  ipsis  aggregare  curauit  Inter  quos 
Boisilus,  mailrosensis  cenobii  prepositus,  et  Cuthbertus  postea  lindis- 
famensis  episcopus,  viri  vtique  mire  sanctitatis  nitore  lucentes  et 
spiritu  prophetico  mirifice  pollentes  erant  Post  conflictum  vero, 
in  monasterio  Hilde  abbatisse  de  obseruatione  pasche  habitum,  Col-  a& 
mannus  episcopus,  genere  Scotus,  impetrauit  a  rege  Oswi  vt  abbas 
venerabilis  Eata  lindisfamensi  ecclesie  abbatis  iure  preesset.  Multum 
namque  sanctum  Eatam  Scoti  diligebant,  eo  quod  vnus  de  duodecim 
pueris  Aidani  episcopi  esset.  Suscipiens  Eata  curam  lindisfamensis 
ecclesie,  beatum  Cuthbertum,  quem  prepositum  mailrosensem  post  30 
obi  turn  Boisili  fecerat,  adducens  secum  in  cenobio  lindisfamensi 
prepositum  ordinauit.  Orta  tandem  inter  regem  Egfridum  et  sanctum 
Wilfridum  episcopum  dissentione,  illo  ab  episcopatu  expulso^  Bosa 
in  regno  Dcirorum  apud  Eboracum,  et  Eata  abbas  in  prouinda 
Berniciorum  apud  hagustaldensem — id  est  Extoldesham,  vbi  modo  55 
sunt  canonici  regulares,— seu  apud  lindisfamensem  ecclesiam,  id 
est  llely  eland ',  episcopi  substituti  sunt.  Consecrati  sunt  Eboraco 
a  Theodoro,  archiepiscopo  dorobemensi.  Post  tres  annos  eiectionis 
sancti  Wilfridi  Tninwinus  ordinatur  episcopus  in  prouincia  Pictorum, 
Anglorum  imperio  tunc  subiecta,  et  Tunbertus  ad  hagustaldensem  40 
ecclesiam,  remanente  Eata  ad  lindisfamensem.  Sed  post  trien- 
nium,  pro  culpa  cuiusdam  inobedientie,  depositus  est  Tunbertus, 
et  loco  eius   sanctus  Cuthbertus  est  electus.    Sed  quoniam  plus 

*  om.  in  T.  *  £.  omnium.  '  H.  E  III.  07.  *  BolL  venerabilis. 

Vit.  adds  cxstitit.  *  Boll,  pulsa  *  Boll,  holy  Und. 


302  jeotia  Heffenlia  9nglie. 

lindisfarnensem  quam  haugustaldensem  dilexit  ecclesiam,  Eata  ad 
hagustaldensem,  in  qua  primo  ordinatus  fuerat,  regresso,  Cuthbeitus 
lindisfarnensi  ecclesie  preficitur  et  episcopus  consecratur.  Eata  cum 
tnagno  vniuersorum  gaudio  suscipitur,  exultantibus  omnibus  eC  deo 
5  gratias  agentibus,  quod  pastorem  suum  dilectissimum,  quem  tristes 
perdidcrant,  dei  prouidente  gratia  iterum  recipere  meruissent  Creber 
erat  in  orationibus,  oportunus  et  importunus  in  exhortationibus,  ele- 
mosinarum  operibus  intentus,  disciplinis  ecclesiasticis  deditus,  et 
quecunque  per  spiritum  sanctum  agenda  cognouit,  sedulus  ac  de- 

lo  uotus  administrare  curauit.  Cumque  pius  dominus  [pios] '  labores  eius 
eterna  mercede  rcmunerare  decreuisset,  tactus  est  morbo  interane- 
orum  acerrimo,  quem  medici  dissinteriam  vocant  Quo  per  dies 
ingrauescente,  velut  aurum  per  ignem  examinatus,  decocta  omni 
peccatonim    rubigine,   diem    clausit   extremum,  et    regni    celestis 

15  ianuam  perpetuo  victurus  intrauit.  Sepultus  est  autem  iuxta  sacia- 
rium  ecclesie  prefate  hagustaldensis  ad  plagam  meridianam,  et  parua 
capella  lapidea  supra  tumulum  eius  constructa  est  De  quo  loco 
incertum  habetur  a  quo  translatus  sit  ac  intra  ecclesiam  in  scrinio 
condigno    honore    collocatus.     Verisimile    attamen    videtur,    ilium 

ao  translatum  fuisse  ab  Alfredo  presbitero  dunelmensis  ecclesie,  qui 
venerabiles  eius  successores  Accam  et  Alkmundum  de  terra  leuauit 
ac  intra  ecclesiam  in  feretris  honorifice  collocauit  Anno  domini 
millesimo  centesimo  tertiodecimo,  cum  Thomas  eboracensis  archi- 
episcopus  ad  hagustaldensem  ecclesiam  venissct  et  reliquias  sancti 

25  £ate  ad  sedem  suam  secum  transfcrre,  canonicorum  eboracensis 
ecclesie  ductus  consilio,  meditaretur ;  eiusdem  ecclesie  fratres  tristes 
eifectiy  sanctum  Eatam  intentis  precibus  exorabant  ne  locum  quem 
viuens  excoluit  et  dilexit  suaque  sepultura  honorauit,  sua  presenda 
viduaret  ac  desereret.    Eadem  nocte,  qua  in  crastino'  sanctas  reli- 

30  quias  asportare  decreuisset ',  intempeste  noctis  silcntio,  archiepiscopo 
sompno  depresso  apparuit  quidam  veneranda  specie  habituque  ponti- 
ficali,  virgam  pastoralcm  in  manu  gercns,  ct  in  eum  terribiliter 
aspiciens  sic  ait:  'Quid  est  quod  facere  disponis?  Venisti  me  de 
loco  quietis  mee  ad  alienam  ecclesiam  transferre :  quod  tibi  a  domino 

35  iussum  non  est.  Dico  tibi  quia  penas  presumptionis  tue  lues.'  Et 
eleuans  baculum  quem  manu  gercbat,  percussit  eum  bis  in  humero ; 
et  vehementer  comminans  disparuit.  Expergefactus  *  archiepiscopus, 
et  pre  nimio  timore  exclamans,  omnes  clericos,  suis  clamoribus 
turbatos  *,  excitauit,  rem  gestam  rctulit,  et  fratres  illius  ecclesie  pro 

40  sua  presumptione  deum  exorare  suppliciter  iniplorauit.  Asseruit 
enim  voto  se  obligans,  quod  illam  ecclesiam  nullo  suorum  patronorum 
amplius  spoliare  presumeret.  Sicque  per  tres  dies  infirmitate  de- 
pressus,  demum  conualuit,  et  infecto  ncgotio  ad  suam  ecclesiam  rediit* 

*  so  Vit  '  Vit.  qua  transacta.  '  Boll,  dccrcucrat  *  E.  Elxpmrge- 

factus.  '  Vit  turbatis. 


^e  %ancta  ^b&a.  303 


IT  De  sancta  Ebba  virgine  et  abbatissa\ 

SAncta  virgo  Ebba  ex  regali  progenie  orta,  soror  regis  Oswi 
Northanhumbrorum,  et  Egfridi  regis  amita  extitit.  Quorum 
temporibus  velut  mater  regni  et  decus  tante  nobilitatis  enituit. 
Tradunt  enim  historie,  Ethelfridum,  filium  Ethelrici,  filii  Yde  regiis 
Bemiciorum,  ex  Acca  filia  EUe  regis  Deirorum  septem  suscitasse  5 
filios  et  vnam  filiam,  scilicet  sanctam  Ebbam  abbatissam.  Alii  vero 
et  verius,  sicut  superius  in  vita  sancti  Oswaldi  habetur,  asserunt 
Eansfiridum  ^  et  Oswaldum  ex  Acca  regina  progenitos,  Oswi  vero  et 
ceteros  ex  concubinis  fore  procreatos.  In  diebus  illis  summa  no- 
bilium  ingenuitas  habebatur  in  qua  Christi  seruitus  probaretur ;  nee  10 
aliquam  celsitudinis  gloriam  se  credebant  attigisse,  quos  humilitatem 
dominice  crucis  non  constitit  induisse.  Vtraque  tunc  domini  famiUa, 
virorum  scilicet  sacre  multitudinis  conuentus,  et  innumerabilis  vir- 
ginum  chorus,  sparsim  per  Angliam  militabant,  et  in  vno  loco  sub 
vnius  patris  siue  matris  regimine,  diuersis  diuisi  monasteriis  de-  15 
gentes,  contra  potestates  tenebrarum  gladio  spiritus  accincti  prelia 
castitatis  exercebant.  Horum  beata  virgo  Ebl^  indefessis  gressibus 
sequens  vestigia,  regnum  mundi  et  omnem  omatum  seculi  cum  (lore 
iuuentutis  contempsit,  propter  amorem  filii  dei  quem  mundo  corde 
dilexit,  et  a  sancto  Finano,  lindisfamensi  episcopo,  sancte  conuersa-  ao 
tionis  velamen  accepit  Dominicam  seruitutem  nobilitati  pretuUt, 
spiritualem  paupertatem  diuiciis,  honoribus  spontaneam  abiectionem. 
Claris  siquidem  orta  '  natalibus,  mundum  fide,  et  formam  *  moribus,  et 
sexum  virtutibus  vicit  Petebatur  autem  a  quodam  Scotorum  tiranno, 
rege  Eadano,  in  vxorem.  Quo  demum  ob  sui  contemptum  raptum  25 
meditante,  et  amore  simul  et  violentia  eam  persequente,  traditur  ad 
montem  Coludi,  id  est  Coldingham,  confugisse ;  et  ad  preces  eius  a 
meridie  in  altum  mare  se  erigens,  subiecte  vallis  alueum  transcurrens, 
hosti  triduo  continuis  fluctibus  obstitisse,  et  cooperante  domino  muni- 
tion is  presidium  virgini  prestitisse.  Habet  enim  mons  ille  fontes  30 
duos  ad  sue  solitudinis  et  heremitice  conuersationis  solatium :  Vnus 
enim,  ad  radices  eius,  latice  perpetuo  madet,  alter  in  cacumine  eius 
ad  calores  estiuos  quandoque  arescit.  Horum  haustu  salubri,  mentis 
sancte  Ebbe,  multi  debiles  et  infirmi  pristinam  sanitatem  consecuti 
sunt :  Ex  his  enim  beata  virgo  Ebba  et  sue  congregationis  ciues  35 
potare  consueuerunt.  In  huius  vastitate  deserti  vtrum  spiritu 
sancto  preuenta  religionis  cultum  prima  instituerit,  an  ab  anteces- 
scrum  studiis  institutum  inuenerit,  incertum  est.  Nichil  autem 
verius  quam  quod  ibi  sobrie,  iuste  et  pie  conuersata  sit,  et  beatum 
celo  spiritum,  relicta  terre  corporis  sancti*  gleba,  intulerit.    Aliud  40 

»  Ed.  in  A.  SS.  Aug.  V.  196.   Abr.  from  the  ViU  by  Reginald  in  MS.  Fairfax  6 ; 
cf.  Brcv.  Aberd.  *  T.  eanfridum.  •  T.  exorta.  *  BA  forma  et. 

*  E.  sancti  corpons. 


304  Jl^otia  Hegenna  anglie. 

nutem  monastcriiim  fcminarum  ex  dono  fratris  sui  Osui  tuxta  ripam 
I)orwentioiiis  fluminis  C(»nstruxit,  ciquc  ex  nomine  suo  Ebbeccstre, 
id  est  *  Castruin  Ebbc  *  vocabulum  dedit.  Quixi  quale  quantumque  in 
sc  olim  fuerit  dum  starct,  ex  ruinis  suis  manifcste  nunc  docel. 
5  Mutato  naiiiquc,  vt  assolct.  statu  tcmporum,  interfectis  habitatoribuii 
suis  a  ncphaiuiis  principibus  Ynguar  ct  llubba,  subucrsum  est,  et  in 
pluriinain  ncnioruin  vastitatein  et  aniinalium  pascua,  sicut  hodir 
vidctur,  ooiniiiutatuni.  In  Culudi  enim  munasterio  vironim  et 
virginuiii  con^rrcf^nticMii  prcfuit,  et  contigua  xiriquc  habebant  ibidem 

10  habitai'ula  ;  (jui  diuino  omducti  fcdcrc,  cum  summa  anime  et  spiritufi 
iocuiiditatr  sub  ca  gaudcbant  viucrc.  que  sc,  admirabili  discrctionis 
gratia,  ct  pucllis  matrcm  exh<»rtaticiiiis  instantia,  et  viris  palreni  animi 
i'onstantia  cxhibuit.  Iluius  cniin  sanctc  Ebbe  virgo  ilia  nobilis 
Ethcldrcda  dlim  *  disoipula,  nunc  llclicnsium  gloria,  tante  magistre 

J-;  rudininitis  sc  subdidit.  Hcatus  quoque  pater  Cuthbertus,  licet 
consdrtia  mulicrum  vclut  pcstcm  quandam  ab  infantia  vitauerit,  ad 
huius  cnlloquia  vrnirc  ct  ad  habitant ium  infonnationcm  aliquot  die» 
mane  re  run^ucuit.  1  andcm  vcro,  instigante  tutius  mali  incentorc, 
habit acula  que  ad  oration um,  Icctionum  ct  alia  spirit ualis  vile  cxer- 

20  citia  fucrant  facta,  in  romnicssatiunum\  confabulatiunum.  et  alianim 
illL'ccbraruin  niutata  sunt  cubilia.  Virginum  species  viros  allexit,  et 
in({uirta  vir«>runi  cupido  virgincs  attraxit,  ct  quasi  stellc  de  ccio 
cadcrntrs  in  n-iio  voluptatuiii  inuoluti  sunt,  lice  autcm  oflfensionum 
dci  Khiiain  sanrtani  quasi  oninino  late* bat  iniuria.        Anno  autem  ab 

35  incarnationc  d<>mini  srxrrntcsinio  iK'tuagcsimo  monastcrium  vir- 
ginum qui>d  Cohidi  Vrln-m  cogiutminant,  id  est  Coldingbam,  per 
culpani  inruric  llaininis  al»umptum  est.  OuikI  tamcn  a  malitia 
inhaliitantium  in  co,  ct  prccipuc  illorum  qui  maiorcs  esse  vidcbantur. 
coiiti^ !•«>(•,  omncs  (jui    nniicrc   t'arilhinc  fxitucrunt   aducrtcre.     Ncm 

.^o  dcfiiit  tanif  n  punicndis  adinnnitio  diuinr  pictatis.  qua  corrccti  per 
iciuni.i  rt  tlrtus  ct  prcccs  iram  a  sc  instar  Niniuitarum  iusti  iudicis 
a  Ml  ril»»><iit.  Krai  inini  in  codi-m  nmnastcrio  vir  cximic  sanctitatisi 
iiiiiiiiiit'  AdaiiHKiiur^,  ;;f-nrTc  Sri  a  us.  qui  in  adolc>ccntia  ^'clrri** 
ah(|ui(l  <'nminiMr.it.  ({UikI,  si  sibi  ret  niiriliatii>  sat'crdnti^.  ct  |icnltcntic 

;.i  ni«n  ^iil)iu  niril  n  niL-diuiii.  itrriiis  cnuiatilnis  ;;r.iuuis  a  dro  n«iuit 
piinif-[uhiin.  <Ju<  nd.nn  crf^u  nij;:nc  n  li}:i«inis  prc^-ltitc-nim  itm^uluit. 
It  «.!■«  hi-*  ^'ijiim  runi  ;;iinitu  ustcndcns,  dixit:  *  Ad«ilrs*-cntior,  in- 
t|iin  n-».  Miin.  VI  ^riu*«  r«irpi«rc:  <}uir<{uid  mirhi  itn)>«>siii.Tis.  hl>rnter 
!•  i.ini.  (luiniiioiio  ill  lic-  tl'iinini  s.iluiis  ti.iiii :  si  t<<t.iin  ntHicni  stando 

40  pi"  •  il'i!-*  fiiiiiMi.iK  .  n;  iiitc;;raiii  *-i  ptiin:iii.im  al>*«tinriuin  iulM-a^  j>er- 
(I  iiioiM-.'  1.  Ill  illf  .  ■  Miiltiiin  (  st.  <:!  d  Itidu.uunn  aut  triduanum  sati* 
I  M  o!'^' Tii.iM-  u  Miiniini.  1I«>(  t.u-]ii>  liiiiif  r  rrdf.im  :  ct  quid  dcincrp» 
,1^1  p;  <liln.i>»  liiiir  pit  nil]-*  ii-trruLim.*     Ahiil  igitur  saccrd-is  in  lli- 

'    1.  I.  •■I:m  I  ..!.  •    }.  I  •  Minu-sMtionrm. 


^e  Pattern  ^titia.  305 

berniam  vnde  originem  duxit :  et  eodem  anno  humanis  rebus  excesait 
Quo  comperto,  Adamnanus,  quoad  uizit,  die  dominica  et  quinta  feria 
solum  cibum  sumpsit;  hoc  insuper  ex  propria  voluntate  adlidens, 
quod  noctes  integras  obsecrationibus  domino  cum  multa  deuotione 
sepe  vigilando  transegit.    £t  quod  causa  diuini  timoris  semel  ob  5 
reatum  ceperat,  iam  diuini  amoris  causa  delectatus  in  posterum 
semper  agebat ;  et  quod  ex  necessitate  emendande  prauitatis  eue- 
nerat,  in  voluntarie  consuetudinis  vsum  conuertebat^    Hie  tandem 
monasterii  edificia  sublimiter  erecta  considerans,  in  lachrymas  re- 
solutus,  tristiciam  cordis  vultu  indice  demonstrabat    Quod  intuens  lo 
comes,  quare  fleret  inquisiuit.    £t  ille:   'Cuncta,  inquit,  hec  que 
cernis  edificia,  in  proximo  est  vt  ignis  absumens  in  cinerem  con- 
uertat/    Quod  cum  frater  ille  sancte  £bbe  retulisset,  aduocato  Adam- 
nano  \  vnde  hec  nosset  inquirebat    Qui  ait :  *  Nuper  noctumis  vigiliis 
et  psalmis  occupatus,  asdtit  michi  quidam  vultus  incogniti,  pre-  15 
cipiens  ne  timerem,  et  quasi  familiari  me  voce  alloquens  dixit : 
'^Bene  facis,  inquit,  qui  tempore  nocturne  quietis  non  sompno  in* 
dulgere,  sed  vigiliis  et  orationibus    maluisti   insistere."    £t  ego: 
''  Noui,  inquam,  multum  michi  esse  necessarium  vigiliis  salutaribus 
insistere  et  pro  meis  erratibus  sedulo  dominum  deprecari."    ^' Verum,  >o 
inquit  ille,  dicis,  quia  tibi  et  multis  opus  est  peccata  sua  bonis 
operibus  redimere,  et  cum  cessatum  est  a  laboribus  rerum  tempora- 
lium,  tunc  pro  appetitu  etemorum  liberius  laborare.    Hoc  tamen 
paucissimi  facere  curant.    Siquidem  modo  totum  hoc  monasterium 
ex  ordine  perlustrans,  singulorum  casas  ac  lectos  inspexi :  et  nemi-  35 
nem  ex  omnibus,  preter  te,  erga  sanitatem  anime  sue  occupatum 
repperi,   sed   omnes   prorsus  viri  et  femine  aut  sompno  torpent 
inerti,  aut  ad  peccata  vigilant.    Nam  et  domuncule  que  ad  orandum 
vel  legendum  facte  erant,  nunc  in  commessationum,  potadonum, 
fabulationum  et  ceterarum  sunt  illecebranim  cubilia  conuerse.   Vnde  30 
habitatoribus  loci  huius,  et  loco,  grauis  de  celo  vindicta  flammis 
scuientibus  preparata  est/*  *    Cui  abbatissa  ait :  '  £t  quare  non  citius 
hoc  michi  reuelare  voluisti  ?  *     Et  ille  :  *  Timui  propter  reuerentiam 
tuam,  ne  forte  nimium  turbareris;   et  tamen  banc  consoladonem 
habes  quod  in  diebus  tuis  hec  plaga  a  deo  superuenire  permissa  non  35 
est/    Qua  diuulgata  visione,  aliquantulum  loci  incole  paucis  diebus 
timerc,  et  seipsos  intermissis  facinoribus  castigare  ceperunL    £cce 
enim  propter  vnius  meritum  vniuersitatis  protelatur  exicium.    Ma- 
gnum nimirum  illius  sancte  matris  fuit  coram  deo  meritum,  ad  cuius 
consolationem  de  loci  sui  desolatione  per'  senium  suum  dominus  40 
dignatus  est  cdocere !    Translata  demum  ad  celos  virgine  sancta,  ad 
pristinas  sordcs  reuersos  prefate  vltionis  clades  inuoluit.        Hec 
ideo  in  hoc  loco  inserere  decreui,  vt  lectorem  operum  domini  ad- 

^  £.  couertebat  '  £.  adamnato.  '  om.  per. 

x 


3o6  jisotta  iLesenlia  9nglfe. 

moncrcniy  quani  tcrribilis  est  in  consiliis  super  filios  hominum :  nr 
forte  nos  tempore  aliqiio  carnis  illecebris  seruientcs,  minusque  dci 
iudiciuni  formidantes,  repentina  eius  ira  corripiat,  et  vcl  tcmporalibus 
dainpnis  iuste  scuiens  aflligat,  vcl  ad  pcrpeluam  pcrditioncm  dis- 

5  trictius  exaiiiinans  tollal.  Conucrsus  est  cxinde  in  hercmi  soli- 
tudinciii  locus  illc,  ct  qui  remanserant  corde  soluti,  per  loca  diuersa 
sunt  niotu  coinp(*Ilcnlc  dispcrsi.  Kt  quod  eis  contigit  ad  niinam. 
niultis  ad  casti^ationem  profuit  ct  mcdclam.  Liquet  itaquc  quam 
vitanda  sit  bona  rum  etiam  cobabitatio  mu  lie  rum.     Perpend  itc  quanta 

10  seruis  dci  prc-lia  maliKnus  spiritus  earum  familiaritatc  intulcrit,  quo! 
vrbcs  inccndcrit,  quol  monastcria  subuertcrit,  quot  demum  corda 
subliiiiia  ct  ad  ccluiu  per  ronifniphitinncm  erect  a,  earum  solo  ctin- 
spectu  ad  ini<{uitaiis  pmluiulum  indinaucrit.  Hcatus  itaquc  Cuch 
bertus,  in  insula  farncnsi  tunc  dc^cns,  intcllecta  confusionc  in  dt»m<> 

15  domini  per  fcminas  facta,  crcditur,  etsi  non  Ic^itur,  celcbre  condi 
dissc  dccreluiii   Ic^c   pcrpctua   seruis   suis  obscniandum,  quo  n^n 
solum  eis,  sui  corporis  prcsciitia,  consortia  fcminarum  inbibuit^veniri 
etiam  iiitrojtus  i-arum  ct  arocs^us  et  aspectus  abscidit.        Sanctu 
tandem  virjru  Kbba.  virtutilius  ct  npcribus  l>onis  plena,  ante  memora- 

30  tum  patrcni  ^.inrtuni  C'lithbcrtiini  quatuor  annis  mi;;rauit  ad  dommum. 
uctaut»  kal.  srptcmbri>.  anno  dnmini  scxccntcsimo  innuaf^simoCcrtio; 
et  in  mon.i^lirio  Mm  cum  ma;;nr)  In  mure  corpus  cius  terre  commcn- 
datur.  In  Vrbc  cnim  Cnludi  a  pastoribus  fxist  muita  tcmporum 
curricula    srpulchruin    cius    n-pc-num    est.     yuinl  cum   tanKrntc<* 

25  a  peri  re  tcmplarcnt,  rt  prntina  en  italc  j)ercussi  el  insanis  m«»tibu9 
diutius  a^'itati  sunt.  Loci  ij^itur  incuie  illud  in  ecclcsiam  sanctc 
Marie  tulcrunt.  vX  ad  lurridianam  alt.iris  partem  rcucrentcr  drp<i^u- 
criint.  Krat  autcm  scpulrhrum  illud  Ii;;;ncum  :  <pii>  a  parte  |H*dum 
prr  (picndain   tratrcm  CMnfrartu.   immissa    manu    Imtboum   cl   t'sxa 

;,o  iiinj;cMs.  suliitu  m*  rjibn)nini  «!i|««rc  rnrrcj»iiiN  jnfr.i  ]tauri>^  dies*  ad 
i-xin-iiia  (li-(lu(  :ii:r.  <Jii<i  fiatn  ^  a^nilu,  l.ipidc  iliutl  vndiquc  con- 
rlu^ciiint.  ni-  in  lutiirum  siinili.i  pn;*«unu-ns  inili^n.i:i<inrm  s.inctc 
virj^ini*^  <l  ir.iiii  ^-iibin-  runiiii^^i  n  l.  App.iruil  aulrnj  bt-.ita  virg*- 
cuiciani  lijtri.  pn  i  ijiirn**  \t  sim    timurc  '••«>a  "«ua  di-  tunuilu  Icuarrnt 

.%*  el  \u  l«»ru  ii.i;i:!i  r  ('■ii-innt«i  t  iini  oiiiiii  Ipinop-  ir.in«»!i  rii  nl.     Ct»n 
fracln  ii.ii|in-   St  piilrhr-i,  •.-• ..i  m.ixnna  tx    jiailf   in  iimics   rrdaita 
(■■illif;tnUs.  in  I«mi»  i\\i*t  \ii";4«i  >.nu'la  puct-pii  luiniirifirc  c>illiHMnint. 
Qurd.iin  iiiMi  iiiul.i  l.uit.totK  .1  di  ni>>nuni  \f-x.ii;>iii-  xniii-*  'Hiilt  viMirTi. 
.'inri'<  \i)Mi^  .fiiituin.  l!M:^iit    ]>t!iiii:N  fjuiinli-i  :ni  dit  Im^  p<-rdidit  ofli- 

4  '  •  I  inn.  II«  I  Ml  •'!  .I'-'i  :■.  N.ii!,  tr  \ :!  i^ini^  jiM  If  il;--  tint  lint  ns.  columbam 
inj:«  .nil  -::i.' r  .i!i.ii«  i!« -- 'ki!*  n-  <l  ht.h-,-  \;.l.t.  Liii^il.ins  autrm, 
;»«ilfM'    ^.(ii.ti.ini  >.f    -I  :■.    i  (   uni '{U' d.iin  Mi!i!if  1  '• « it.itf- ]icrcu^9a 

.td  or.it'riinn  Mi^'in:-^  .ni.lmi.i  tuisot  t.  .ipji  ir  u.l  •]  in  s.-mpniN  vir:ju 
qni  d.iMi  .il!i  ^  \«  -ti"'  ;^  !i.tli:!.i.  il.i  f-ris  :   M  ii.iii»  ^  c  \  «  1  1  it.ilf  inulf  ^t-.a^ 

4j  \>«pic  nuiK   ji»  f  I  '  -  -.1  •  ■  .  ^iil  ad  I'-uU  ni  in*  iini  il-.-si  rnd(.ns.  lauari  nr 


De  ^ancta  ^fjba.  307 

differas,  vt  saneris.*  Quo  facto,  sanata  cum  gaudio  recessit.  Osse 
cuiusdam  auce  in  guttur  iuuenis  infixo,  et  coUo  in  tumorem  verso, 
cum  lotus  de  fonte  virginis  in  oratorio  preces  fudisset,  subito  sanus 
effectus,  quo  os  illud  deuenisset  penitus  ignorabat  Cuidam  con- 
tracto  virgo  sancta  apparens  in  sompnis  membra  debilia  manibus  5 
suis  tarn  fortiter  attrectauit  ac  si  membrum  aliquod  auelleret  Vnde 
pro  nimio  dolore  damans  et  euigilans,  sanatum  se  inuenit  Quan- 
dam  *  mulierem  mutam  et  colli  inflatione  vexatam,  virgo  sancta  ap- 
parens digitos  suos  immisit  in  os  eius  et  tangens  linguam  eius, 
sanauit.  Alteri  surdo  et  muto  auditum  et  loquelam  reddidit^  mulie-  to 
rem  a  demone  vexatam  libei^uit,  et  alteram  cecitate  percussam  lumen 
cell  videre  fecit.  Venerunt  ad  fontem  Coludi  mulieres  quedam, 
[que]  sicut  e  diuerso  loco,  sic  erant  et  merito.  Aliis  quidem  aquam  in 
fonte  non  reperientibus,  cetere  vasa  sua  implere  meruerunt  Et  cum 
relique  non  credentes  cum  indignatione  aquam  ostendi  peterent,  15 
inclinatis  vasis  vacua  inuenta  sunt  £t  cum  domi  venissent,  omnia 
vasa  sua  aqua  repleta  viderif nt.  Cuidam  muto  loquelam,  et  mulieri 
cece  lumen  oculorum  dedit ;  idropicam  in  specie  columbe  apparens 
et  crebro  alarum  verbere  ventrem  perlustrans  sanauit;  alteram 
idropicam  valitudini  resdtuit;  claudum  erexit^  et  tres  cecos  illumi-  so 
nauit.  Puella  muta  et  contracta  ad  beatam  Margaretam  reginam 
delata,  gressum  recepit.  Cui  beata  regina  apparens  precepit  vt  ad 
sanctam  Ebbam  pergens  loquelam  reciperet  Quo  cum  venisset, 
beata  Ebba  sibi  apparens,  blanda  manu  oculos  eius  et  faciem  palpans, 
atque  per  labia  trahens,  ait :  *  Surge,  quia  loquelam  recepistL*  Et  ^5 
sanata  surgens  benedixit  deum.  Iuuenis  quidam  multis  annis 
mutus  ct  mirabiliter  inflatus,  ad  tumbain  sancte  Margarete  regine  de 
vcntris  inflatione  medelam  recepit,  et  ad  oratorium  sancte  Ebbe 
venienti,  beata  virgo  nimis  speciosa  ei  apparens,  digitum  suum  in  os 
eius  posuit  et  disccssit.  Euigilans  ille  cum  sanatum  se  vidisset,  30 
apparuit  ei   iterum  sancta   Ebba,  precipiens  vt  beatum  Thomam 

martyrem  percgrinando  ^  festinus  adiret. Est  autem  mons  Coludi, 

siuc  monasterium  Coludi  antiquitus  famosum,  locus  quidam  in  Scotia, 
a  Bcrcwico  versus  boriam  sex  miliaribus  distans,  supra  mare  situs ; 
ab  incolis  temporibus  nostris  Coldingham  vocatur,  et  a  monachis  35 
dunclinensis  ecclesie  inhabitatur. 

[MS.  Tib.  adds  \- 

Anno  domini  octingentesimo  septuagesimo  applicuerunt  in  Scotia 
innumeri  Dani,  (quorum)  duces  fuerunt  Hynguar  et  Hubba,  dire 
(pcrucrsijtatis  homines  et  fortitudinis  inaudite;  (qui)  tptius  fines 
Anglic  in  cxterminium  a(ddu)cere  conantes,  pueros  et  senes  q(uosque)  40 

'  T.  E.  Qucndam.  *  E.  pcrip-inando.  *  The  following  passage  is  written 
by  another  hand  on  the  space  left  vacant  by  the  former  scribe.  It  is  from  Math. 
Westm.  an.  870. 

xa 


3o8  ji^otta  Hegeniia  anglie. 

sibi  obuios  iugulabant,  matronas^que)  sanctimoniales  seu  virgines 
ludibrio  (tra)dendas  mandabant.  Cumque  peromnes  regnorum  fines 
tanta  tirannorum  imman(itas  disseminata)  fuisset,  Ebba  sancta  Coling- 
ham(ensis  cenobii)  abbatissa,  metuens  ne  (et  ipsa,  c)ui  sollidtudo 
5  regiminis  et  cura  pa(stora)lis  commissa  fuerat,  cum  sibi  subiectis 
(virginibus)  ludibrio  traderetur  paganonim,  (ut  pudicitiam)  axnitteret 
virginalem  ;  con(uocatis)  sororibus  in  capitulum  uniuersis,  in  {banc 
uocem)  prorupit  dicens:  'Aduenerunt  (nuper),  inquit,  ad  partes 
nostras  pagani  ne(quissi)mi  et  totius  humanitatis  ignari,  (qui)  loca 

lo  regionis  huius  singula  perlustrantes,  nee  sexui  muliebri  nee  paniu* 
lorum  quidem  parcunt  etati.  Ecclesias  et  ecclesiasticas  personas 
destruunt,  feminas  sanctimoniales  prostituunt,  et  obuia  sibi  queque 
conterendo  consumunt.  Itaque  si  consiliis  meis  adquiescere  decre* 
ucritis,  spem  certam  de  dementia  diuina  concipio  quod  et  barbaronim 

15  rabiem  eifugere  ualcbimus,  et  perpetue  uirginitatis  pudiciciam  custo- 
dire.*  Cui  cum  uniuersa  virginum  congregado  certis  promissionibus 
spopondissent  se  matemis  uelle  in  omnibus  obtemperare  *  preceptis ; 
ilia  admirande  animositatis  abbatissa  palam  cunctis  sororibus  exem- 
plum  castitatis  prcbens,  non  solum  (sanctimoni)alibus  illis  proficuum, 

20  uerum  et  omnibus  (succedenti)bus  virginibus  etemaJiter  amplec- 
(tendum),  arrepta  nouacula  nasum  proprium  (cum  labro)  superior! 
ad  dentes  usque  preci(dcns),  horrendum  de  se  spectaculum  astanti- 
bus  (preb)uit  vniuersis.  Quod  cum  tota  (congre)gatio  uidens  admira- 
retur,   (simili  de  se)  opere  a  singulis   perpetrato  ma(tema)  sunt 

35  uestigia  insecute.  Et  cum  (mane)  crastinum  illuxisset,  superuene- 
runt  (tiran)ni  nequissimi,  ut  feminas  sanctas  (et  deo)  deuotas  ludibrio 
traderent,  (simul)  et  ipsum  monastcrium  spoliatum  ignibus  concre* 
marent.  Set  conspicientes  abbatissam  illam  et  sorores  singulas  tarn 
enormitcr  mutilatas  et  in  suo  sanguine  a  planta  pedis  usque  ad 

30  uerticem  tabefactas,  cum  festinatione  recesserunt  de  loco ;  sed 
prcceperunt  suis  satellitibus  nefandis  ut  (iniecto)  igne  monastcrium 
cum  omnibus  officinis  et  ipsis  sanctimonialibus  concremarent.  Sic- 
que  executione  completa  a  ministris  iniquitatis,  sancta  abbatissa  et 
omnes  cum  ilia  virgines  sanctissime  ad  martirii  gloriam  peruenerunt. 
(After  that,  space  of  about  a  quarter  of  a  column  is  left  open  in  T.)] 

T  De  sancta  Edburga  virgine  et  abbatissa*. 
35  "pOst  sancte  Mildredc  consunimationem  virgo  nobilis  Edburga 
■^  orbatam  matre  familiam  causa  regiminis  subintrauit,  ne  forte 
lupi  rapaces  grcgcm  dominicum  crudelitcr  inuadentes  rabidis 
dcntibus  dilaccrarent.  P^uit  cnim  beata  virgo  Edburga  beate  Mil- 
drede    proauia,  filia  quidem   Ethelberti ',  regis  primi    qui    Christ! 

*  T  contcmperare.  '  Cf.  Diet,  of  Chr.  Biogr.  v.  Bugga.  •  John  of  Tyne- 
mouth  here  confounds  St.  Edburg  with  St.  Ethelburge,  daughter  of  Ethelbert  of 
Kent.     Edburjjs  lather  was  King  Centvvin  of  Wessex,  cf.  Diet,  of  Nat  Biogr. 


De  ^ancta  (SUtntrga.  309 

fidem  suscipere  meruit,  ex  Berta  regina  progenita.  £x  hac  enim 
religiosorum  parentum  prosapia  virgo  sancta  Edburga  originem 
duxit.  Nomen  enim  Edburge  ex  comipto  et  integro  compositum, 
'beata  ciuitas'  interpretatur.  Beata  quippe  ciuitas  est,  in  qua  sibi 
dominus  sedem  habitationis  preparans,  armis  sue  potentie  ab  inimi-  5 
conim  impugnationibus  defendit  Hec  enim  virgo  sancta  post  sacri 
baptismatis  susceptionem  die  nocteque  laudes  deo  referebat,  feruenti 
animo  iugiter  flagitando  quatinus  in  superna  ciuitate  celestis  Hieru- 
salem  conscribi,  et  ad  thronum  sponsi  sui  Christi  spiritualium  pre- 
mionim  . . .  circumamicta  conduct  mereretur.  In  ecclesia  enim  cui  10 
neptis  sua  beata  Mildreda  prefuit,  in  omni  sanctitate  deo  seniire 
studuit,  et  sibi  in  regimine  successit.  Solerti  studio  meditari  cepit 
corpus  sancte  Mildrede  virginis  ad  locum  transferre  paratum:  et 
patefacto  tumulo,  integrum  virginis  corpus  et  incontaminatum,  quasi 
ipsa  die  fuisset  sepultum,  repperit.  Tanta  autem  redolebat  odoris  15 
suauitas,  ac  si  omnium  illic  odoramentonim  aromata  succensa  habe- 
rentur.  Virgo  autem  Edburga  quasi  in  mundi  fluctibus  nauigans, 
sed  tamen  viriliter  agens,  cor  suum  diuinis  studiis  confortans,  sacris 
eloquiis  animum  oblectans,  orationibus  animam  decorans,  elemosinis 
corpus  purgans,  angelos  sibi  in  adiutorium  inuitans,  de  virtute  in  20 
virtutem  proficiebat.  lamque  mundi  huius  delitias  vigili  mente 
caducas  conspiciens,  cuncta  huius  eui  gaudia  vt  lutum  plateanim 
contempsit.  Aurum  enim  et  argentum,  nisi  forte  ad  ecclesiastica 
ornamenta  vel  cetera  diuina  officia  redegisset,  sicut  stercus  reputa- 
bat,  et,  que  a  solo  deo  est  gloriam  toto  corde  quesiuit  Magis  enim  2$ 
solui  ct  esse  cum  Christo  desiderans,  sententiam  apostoli  'quamdiu 
in  corpore  sumus,  peregrinamur  a  domino '  iugiter  in  corde  reuoluit. 
Post  multorum  itaque  annorum  curricula,  post  varia  et  innumera 
hostis  antiqui  deuicta  temptamenta,  inuenta  est  sine  macula :  quoniam 
^  post  aurum  non  abiit,  nee  in  thesauris  pecunie  sperauit'  Justus  30 
itaque  remunerator  dominus  inuenit  famulam  suam  dignis  operibus 
inhcrcntem  et  vocauit  cam  ad  superna  polorum  gaudia,  dicens : 
*Veni,  electa  mea,  et  ponam  in  te  thronum  meum :  quoniam  rex 
iusticie  concupiuit  speciem  tuam.  Oleum  tui  laboris  in  lampade 
rcconde,  vt  cum  bonorum  operum  luce  venienti  saluatori  possis  35 
occurrere/  Mox  enim  fine  felici  beatam  virginem  mors  preuenit 
temporalis,  qua  carnem  hactenus  anime  sue  cohabitatricem  idus 
dcposuit     decembris     spiritumque    deo    commendauit  luuenis 

quidam  a  natiuitate  mutus  ad  tumbam  sancte  virginis  veniens,  re- 
cepta  loquela  eloquens  postea  efficitur  et  facundus.  Sacerdos  40 
quidam  monasterii  sancte  Edburge,  propter  seculi  presentis  sub- 
limitatem  locum  vel  reliquias  eiusdem  sacre  virginis  neglexit.  Qui  * 
cum  in  visione  per  virginem  sanctam  reprehensiones  crebras 
audisset,  et  in   sua  pertinacia   perdurasset ;  nocte    quadam  appa- 

>  E.  Que. 


3IO  Botia  Hegenna  angtte. 

ruerunt  cuidam  fideli  duo  nigerrimi  viri,  eundem  sacerdotem  ante 
ecclesie  ostium  strictis  vinculis  religatum  tenentes,  et  oculos  illius 
vnguibus  eruentes,  multisque  eum  cniciatibus  torquentes,  quousque 
virgo  sancta  a  loco  quietionis  surgens,  ipsum  de  manibus  impiorum 
5  crueret,  dicens  :  *  Dimittite,  miseri,  ministnim  meum.'  £x  ea  enim 
die  idem  sacerdos  oculorum  lumine  priuatus,  vsque  ad  diem  obitus 
sui  digne  deo  et  virgini  sancte  seniiebat.  Archiepiscopus  quidam 
dorobernensis  cum  plures  superuacuas  et  inutiles  terranim  cartulas 
comburi  iussisset,  carta  territorium  sancte  Edburge  describens  igni 

lo  cum  ceteris  forte  iniecta,  ceteris  vsque  ad  fauillas  redactis  comburi 
non  potuit.  Matrona  diris  cruciata  languoribus,  tumbam  sancte 
Edburge  adiens  vigiliis  et  oration ibus  insistebat  Et  ecce  in  nocte 
pasche  vidit  in  sompno  agnum  dei  de  superis  descendentem,  niue 
candidiorem,  omni  venustate  pulchriorem,  super  pectus  eius  leniter 

15  consistcre  et  se  visitare.  Mane  autem  facto  cum  'gloria  in  excelsb 
deo '  caneretur,  mulier  eadem  perfecte  sanatam  se  sentiens,  gratias 
deo  reddidit.  Cum  sacerdos  quidam  a  facie  Danorum  ad  sepul- 
chrum  sancte  virginis  confugisset,  barbarica  austeritate  eum  ra- 
picntes  diuersis  tormentis  affligebant.    Nee  mora,  diuina  protinus 

20  subsecuta  est  \dndicta  :  et  ventris  intollerabili  resolutione  vel 
sanguinis  eifusione  momento  paruo  multi  interibant,  quousque 
prompta  mcntc  sacerdotem  abire  compellerent  Cum  furti 
quidam  argutus  ablata  restituere  moneretur,  temerario  ore  talia^ 
proferre  non  metuit :    *  Non   me,  inquit,  dominus,  secretonun  in- 

25  spector,  neque  virgo  beata  Edburga,  cuius  nunc  locum  aspicio, 
ex  hoc  vnquam  loco  viuum  transire  permittat,  si  furti  crimen  michi 
imputatum  commisi.*  Et  ecce  protinus  intestinorum  viscera  per 
anum  eifudit,  et,  vt  voce  petiuit,  viuus  a  loco  non  surrexit.  Mulier 
quedam    annis    multis    infirm itatibus   decocta  cum   nocte  quadam 

30  sopori  membra  dcdisset,  apparuit  ei  quedam  mulier  pulcherrima, 
dicens :  *  Surge  et  ad  ecclesiam  sancti  Gregorii  Cantuarie  pro- 
ficiscens,  lumen  tuum  ad  quietem  sancte  Edburge  dcferre  cum 
deuotione  propera,  vt  plena  gaudere  possis  sanitate.'  Quo  facto, 
optatam  salutem,  deo   gratias  agens,  ad  sua    reportauit        Can* 

35  tuarie  vero  in  cenobio  sancti  Gregorii  scriptum  repperi  quod 
anno  domini  millesimo  octuagesimoquinto  ab  archiepiscopo  Lam- 
franco  fuerunt  de  tumulis  sanctarum  Mildrede  et  Edburge  in  Thaneto 
insula  cleuate  reliquie,  et  cum  maximo  honore  Cantuariam  translate, 
et  in  ecclcsia  beati  Gregorii,  quam  paulo  ante  ad  pauperum  solamen 

40  constructam  ditauerat,  collocate.  In  monasterio  tamen  sancti  Au- 
gustini  Cantuarie  scrinium  sancte  Mildrede  ostenditur,  et  aliter 
quam  premittitur,  sicut  in  eius  vita  ibidem  exaratum  est,  et  supra 
legentibus  perpendi  potest,  habetur.  Quorum  in  hac  parte  alter- 
cationem  peritis  discuticndam    relinquens ;  que  in  vtrisque    locis 

»  E.  tali. 


De  Pattern  (ZEirit{».  311 

exarata  videre  menii,  edificationis  et  notitie  gratia  Uteris  mandare 
decreui \ 

(The  life  of  Edgar  rex  et  conf.  is  appended  at  the  end.) 

IF  De  sancta  Editha  virgine  et  abbatissa*. 

BEata  virgo  Editha  filia  fuit  Edgari  regis,  et  Wlftrudis',  regii 
ducis  filie,  quam  rex  insolubilibus  votis  regno  sociare   dis- 
posuerat ;  sed  partu  explicito,  caste  viuere,  quam  iUecebris  deseniire  5 
maluit,    propter    deum,    habitumque    monialium    de    manu    sancti 
Ethelwoldi    episcopi    apud  Wiltoniam    suscepit^   et   virtutibus    et 
exemplis    proficiens,    virginibus    mater   spiritualis    effici    meruit. 
Sancta  vero  Editha  sub  matema  cura  relicta,  de  consensu  tandem 
regis  in  eodem  monasterio  habitum  religionis  suscepit ;  quam  mater  xo 
non  auro  et*  monilibus  ac"  vario  omatu,  sed  litterarum  ac  virtutum 
decore  ornare  studuit.    Inter  multa  autem  sanctorum  exempla  que 
libris    legebat,  interque    presentia    sanctorum  et  maxime  propin- 
quorum  religiosorum  lumina,  vicinius  accendebatur  virginali  palma 
sanctissime  amite  *  sue  Edithe,  Edgari  regis  patris  sui  germane,  que  15 
in  monasterio  Pollesworth  ^,  prouinde  Warwid  ^y  meritorum  signis, 
sicut  et  ipsa  Wiltonie,  refulsit.    Sororibus  enim  Martham,  Christo 
se  prebuit  Mariam.   Singulis  in  ministrando  inclinabatur,  et  onmes 
hospites  in  Christi  viscera  amplexans,  sic  abstinens  ac  si  epularetur, 
sic    epulans  vt  fragilitas    seruaretur,  terrenis   fauoribus  valedixit,  ao 
languidis  ac  destitutis  se  impendit,  et  regis  natis  leprosos  preposuit. 
Quanto  quisque  appanierat  *  morbis  deformior,  tanto  hec  offertur  ^® 
benignitate  compatientior,  et  famulatu  suffusion    Oculus  cecorum  '*, 
baculus  dcbilium,  vestis  et  alimonia  indigentium,  atque  omnium  deso- 
latorum  extitit  solatium.    Cilicio  asperrimo  ad  camem  vtebatur,  nitidis  35 
vestibus  superius"  decoratis  (!) ".    Vnde  cum  beatus  Ethelwoldus 
videret  illam  cum  omatiore  habitu  aliquando  procedentem,  ait :  '  O 
filia,  non  his  itur  ad  thalamum  Christi  indumentis,  nec^*  exteriori 
cultu  delcctatur  sponsus  celestis.'    Ilia  vero  intemi  conscia  habita- 
toris,  taliter  respondit :  *  Crede  michi,  o  pater,  nequaquam  deterior  30 
mens,  deo  aspirante,  sub  hoc  habitabit  tegmine,  quam  sub  caprina 

*  Collect  in  T. : 

O  uirgo  Christo  amabilis,  in  omnibus  Uudabilis,  pietate  ineflabilis,  Tu  nostrum 
semper  mancns  gaudium,  omnium  ad  te  clamancium  exaudi  preces  supplicum. 
V.  Ora  pro. 

Deus  qui  bcatam  sanctc  uirginis  tue  Edburge  animam  celonim  regna  pene- 
trarc  fccisti,  concede  propicius,  eius  nos  intenientu  a  peccatonim  nostrorum 
ncxibus  solui  et  ab  omni  semper  aduersitate  defcndi,  per. 

»  ed.  in  Act.  SS.  Boll.  Sept.  V.p  369  (from  a  MS.  Rub.  Valiis)  and  in  Surius. 
Abr.  from  the  Vita  by  Goscelin  in  MS.  Rawl.  C.  938;  cC  Sar.  Brev.  »  T. 

iiulftrudis.     *  Boll.  ac.     *  aut     •  E.  amice.    '  T.  tamworde.     •  T,  Staffbrdenais 
cf.  Sar.  Br.         »  Boll,  apparebat.         "  T.  oflfcrtur;  E.  affertur;  BoU.  effertur. 
*'  E  sccorum.    ^^  Boll,  exterius.    "  Boll,  decoratur ;  r.  decorata.    ^*  Boll.  non. 


312  n^otia  Lesenlia  flngUe. 

mclotc.  Ilabcn  dominiiin  niciim,  qui  non  vcstcni,  sed  mentem 
attend  it.'  Son  sit  ergo  vir  dci  in  vir^inc  gratic  auctoritatcm.  ncc 
ausiis  lest]  contristari  supcrnum  in  ilia  prcsidcm.  Lctatur  niagis 
di)niiinini    in    Sanctis  suis  nninia   prout   viilt  (i|>cranti.*m :   animad- 

5  ucrtcns  ctium  nil  ditVcrrc.  in  purpura  an'  in  sacco  *mcns  munda 
vcr>rtur.  Vl)iounf|Uc  Kditlia  inridchat,  mix  Cliristi  ronus  cral : 
cruccin  in  fnintr.  in  |>cctiirc.  in  itincrr,  in  omni  opcrt*  sui>  pretcnde- 
bat.  <Ju<idam  cnini  tempore  rpulas  rx  more  cum  in  disco  rffcrrcl, 
quas  in  sinu  pau{XTiH  alismndcrrt,  (Kvurrit  a  latere  puer  elemoflinam 

lo  pctens.  Cui  ruin  ill.i  cum  solito  miris  si^^naculo  |>orrcxi.sact,  ita 
mendirus  disparuil,  vt  nuiius  videretur  cpii  recipcret.  Cum  cnim 
quindecim  t-sM-t  ann<irum,  a  patrr*  suo  re^e  Kdgaro  super  tria  m«>ni- 
alium  monasteria.  scilicet  Wintufi.  Hcrkin^^um.  et  trrtium,  abbatissa 
cfl'ecta  est.     A  dnmo  tamcn  in  ({iia  dco  scruirc  ccperai.  auclli  non 

15  |)oterat ;  sed  sin;;ulis  li»cis  sj)irilnales  matres,  tanquam  cfticaciurcs, 
disposuit.  malcns  matri  sul>es«:i*  (piam  aiiis  precssc,  matrcm  timcrr 
quam  all  is  imperare.  Murtiio  autem  pat  re  suo  regc  Kdgaro,  ef 
succedente  fllio  suo  Kd\vanli>  ad  hue  infantulo,  s<»mpniauit  \-irgi* 
sanrta.  jiculum   »»ibi   decidissr   dexirum.    Ouod  referens  s*^roribu*. 

20  simulque  txpoii«'iis.  ait:  *  Vidm*.  inquit,  michivideor,  banc  visioncm 
Edwardi  fratris  m«  i  |)*»rtendfnr  ca>um/  Nee  mullo  pusi  Kd\vardu9, 
duin  tratrem  *«uum  Kthelreduni  vidcre  dcsiderat,  a  filiis  iniquitaii^. 
sicul  in  vil.i'  cius  claret,  orri«»n«^  e>t.  Cumipie  magnates  virginem 
sanctam  de  ninnasti  rin  extraliert:  ft  in  ]>alris  s«»liii.  sii  ut  pleriMjue 

i.-  nati'tnibus  fmiine  princtpantur.  ^ublimarr  niterentur,  el  instarcni. 
et  den  iq  lie  vim  t'aii  n*  velUnt,  facilius  sax  a  in  plumbum  ciwuicrti 
quam  ilia  a  j»rMp.-..i.i  sno  rt  ilri  s#-niitio  rrtlecti  valucnint.  Cum 
enim  in  b«»nnre  ^.inrtl  iMmiisii  eci  K-.iam  fabri«  asset,  c-l  hcatum 
I)un*<t.iniim   ad   eiu^    d'-dirati<»nrm    inuit^i'^Mi,    idi-m    |>«)niifex    vidit 

.^o  prelat.im  *  \ir;iinem  p-IIn  c  m  di  xtuirn  !r«ijn»iit#'r  pr«»trndcrc  cl 
signum  cruris  Irmiii  iuiprimcri.-.  Kx  *|m«i  di-Ii  itatus  Ihinstanus, 
appreli'  n^a  m.iiiii  eiu<*  fli  xtra.  dixit  .  '  Nunipi.im  putrc^i  at  digitus 
istr.'  (.'"ntinu-*  intrr  ini^^.inirn  suli-inpMi.i  in  larbrymaH  pri>nipit 
IhinMan!^.  M   it!(|ui>:tt:^  a   dyai-MiiM    ««iiii   cur    lli  n  i.    sii«.pirans    die 

;,H  iini-pj'-  trail"  I  ■»  .1  pr.iiirr  \«Kitii,  dixit:  'Hif  d»'«  dib-tta  anima. 
lu  I  ^idina  ;:t  iijii.i.  ad  ^.init>*iiim  p.iniam  r.ipit  tiir  ab  illuui«>nc- 
ternn.i  et  fruiiipn-"»a  1  i'habilali«»ni-  ni'««ira.  Nnpif  ntim  sceU*ralu»» 
nuiii(li:*<  i.iii!  ili^'tn:'.  •  *t  t.tr:ii  Iu«  :-^  p!i  •««  ntia.  *JiMiir.i::i— ima  rnim 
ten  .1  il:r  .il«  h-  <!:!  i::.i  ••!  .  :•!.  i  imIu-*  Ip  *    pn-lii*  ii].i  ••ti  Il.i.     Aul'eninlur 

40  ab  «  i^.i-^tul'i  M"-li«-  -.1!:.  t":iiiii  liiiiiiii.iii.i.  el  ii"**  •^'•iliiiuis  m  trnebri« 
el  i!i"i!'-  •.  :ii''!.t.  .N'-s  p::;i  :i.ttili«*  Him—  d.nMpiiat  itas  immalura, 
cju«'  ri'l-  .-.  :  ir.il.in!iS,i-  iiitfMt  I  •  li  pal.il:.!.'  Appr- >;>ini{uantf  hura 
(pia  de  li'H    :i;.:i.i|'.  ti.ii.-.fl   .I'l  d'^iiiiMiiM,  .i«N -^t  ^.iiii  tus  l^tiiiManus 

'  b^    I    .  I..  jkKil  •   I..  -I  tiir  tiv  *   Ic  A.  pa^t:-  !!•  *   MM.  bcaum. 


De  ^ancta  (SirittKL  313 

et  exhortationibus  atque  orationibus  animam  eius  armans,  et 
egressam  a  corpore  in  manus  dei  recommendauit  Quedam  interim 
soror  trepida  currens  de  ecclesia  sancti  Dionisii,  vbi  virgo  sancta 
obierat,  ad  monasterium,  audit  tanquam  in  choro  multitudinem 
psallentium.  Cui  herenti  occurrit  quidam  speciosi  vultus  et  habitus  5 
gloriosi:  'Ne  appropies,  inquit,  hue,  quia  angeli  sancti  Godam 
puellam*— -sic  enim  gratiosius  appellabatur,  que  patria  voce  *bona' 
cognominatur — *  conuenenint,  vt  ad  etema  gaudia  hinc  secum 
auferant,  quatinus  cum  isto  concentu  exercitus  celestis  aulam  in- 
troeat  perpetue  iocunditatis/  Sicque  anno  vicesimotertio  etatis  10 
sue,  sextodecimo  kaL  octobris  migrauit  ad  Christum,  circa  annum 
domini  nongentesimum  octuagesimumquartum ;  et  sepeliuit  eam 
Dunstanus  in  ecclesia  beati  Dionisii,  quam  ipsa  fimdauerat  Hunc 
locum  presaga  mente  sepe  virgo  notauerat  et  *  hie  locus  requietionis 
mee  est'  dixerat,  atque  hunc  frequentans,  assiduo  imbre  lachryma-  15 
rum  irrigauerat.  Zenodochium  in  atrio  monasterii  \  quo  tresdedm 
pauperes  vsque  hodie  reficiuntur,  instituit  Tricesimo  obitus  sui 
die  apparuit  virgo  sancta  genitrici  sue  Wlftrude*  ita  pulchra  et  leta, 
ac  lumine  sicut  vestimento  amicta  et  gloriosa;  narrat  se  regi  suo 
bene  acceptam  in  gloria  etema.  *  £t  sathanas,  inquit,  me  coram  20 
domino  meo  accusauit,  sed  sanctorum  apostolorum  patrociniis  caput 
eius  contriul,  et  in  cruce  lesu  mei  deiectum  et  conculcatum '  trium- 
phaui.'  Tricesimo  transitus  sui  die  nata  est  ex  illustrissimis 
parentibus  paruula,  super  qua  ipsa  beata  Edltha  ante  mortem 
rogitata  vt  de  sacro  fonte  hunc  partum  cum  nasceretur  susciperet,  35 
'  Suscipiam,  inquit,  quomodo  *  deo  placuerit ; '  sed  ilia  ante  nata  est 
celo,  quam  ista  mundo.  Allata  itaque  ad  ecclesiam  infantula,  cum 
Elphegus  illam  baptizaret,  et  post  cereum  pretenderet,  dixit: 
'  Accipe,  puella,  lampadem,  cum  qua  introeas  ad  nuptias  domini : ' 
subito  quasi  sancta  Editha  coram  tenente  susceptam  infantulam,  30 
palmulam  porrexit,  cereumque  vitro*  suscepit  ac  tenuit.  Intellexit 
rcpcnte  sanctus^  Elphegus  episcopus,  hoc  esse  mirabile  presagium 
diuine  electionis";  et''  statim  parentibus  eius  ait*:  'Hanc  infantu- 
lam  soli  dec  desponsandam  nutrite,  et  post  ablactationem  monasterio 
tradite.'  Hoc  enim  puella,  Brithgiua*  vocata,  apud  Wiltoniam  ab-  35 
batissa  eifccta,  in  sancta  conuersatione  vitam  finiuit  Elapsis  post 
dcpositionem  sancte  Edithe  annis  tresdecim,  apparuit  Dunstano 
archiepiscopo,  dicens  :  *  Reminiscens,  inquit,  dominus  miserationum 
suarum,  assumpsit  me,  placetque  ineffabili  bonitati  sue  vt  clarificer 
in  salutem  fidelium  suorum  apud  homines,  quam  glorificauit  apud  40 
angelicos  conciues  in  celis.  Vade  ergo  Wiltoniam  et  diuina  mandata 
exequerc,  et  corpus  meum  de  terra  eleuare  stude.  Ne  dubites, 
ncc  vlla  to  fantasia  deludi  existimes :  hoc  enim  veritatis  tibi  dabitur 

*  T.  adds  edificauit.       '  r.  WIftnidL       '  et  cone.  om.  in  Boll.       ♦  Boll.  cum. 
*  om.  in  Holl.     *  Boll,  revclationis.    '  om.  in  T.    •  Boll,  dixit    •  E.  Brithgina. 


314  Botta  iLesenlia  9n0tte. 

signuin  qimd  scilicet  prcter  ofTicia  membrnniin  quibus  in  puellari 
Icuitatc  abusa  sum,  id  est  oculonim,  manuum,  pedum,  inuenies 
reliquum  corporis  mci,  sicut  illibatum,  ita  ct  incorruplum :  nam 
libidiiiis   ct  crapulc  expcrs  semper  fui.     rulliccm   qui>quc  dcxtre 

5  man  us  quo  mi  hi  assiduc  sancte  cnicis  impresscram  sif^num,  vidcbis 
niiiilominus  illcsum,  vt  appareat  bcnignitas  domini  in  i>artc  seniauu 
ct  patrrna  castijLratio '  in  parte  absumpta '.*  Duiistanus  itaquc,  cum 
apud  Sarum  propc  Wiltoiiiam  pcriioctaret,  per  visum  transfertur 
in   ccrlcsiam  \Viltt»nie  vs(iue  ad  luiiuilum  virgiiiis  sancte;  ct  ccce. 

lo  videt  angelica  claritate  sanctum  Dionisium  altari  assistcrc,  ct 
virginem  Kdilham  lure  ct  randnrc  splendidam  tali  dilectum  patro- 
num  compcllare  dcuittionr :  *Scis,  pater,  dc  mc  quid  dominicc 
plaruerit  '  gratie  :  tu  sumini  consilii  interpres  ct  diuinc  voluntatis 
legate.  Iiuic   aduene.  ({ua  tide  ct  aurtorilatc  hue  cum  inuitaucrim 

15  cdi^scre.'  Sanrius  l>ioni>ius  ait :  *  Animaduertc,  fratcr,  visionem 
quani  nupcr  vidisti  verani  esse  super  huius  dilectc  domini  dcclara- 
tione.  l>igna  est  a  terrigenis  venerari,  que  inter  celigenas  meruit 
curonari.  l)ignum  est  lionnre  h<N:  corpus,  hi>c  lemplum  virginalis 
pudiciiir,   in  <{uo  amator  virginitatis  regnauit  doniinus   rex   gltirie. 

io  Nam  cius  placabilia  apud  Christum  suflVagia  mortalibus  sunt  ne- 
cessari.i.'  lyitur  teriio  nnnas  nouembris  corpus  sanctum  dc  terra 
leuatur,  ct  iwnni:i.  vt  prcmittitur  inucniuntur.  Monachus  quidam 
Glastonir.  ni>iiiine  Kdult'us,  collectam  temere  in  rugani  a  curpore 
sanrtii   tiiniiaMi   cultello   prescidit,  simulque  sanctum   corpus   term 

25  iH-Tcu^-^it.  Ncc  mora,  sanguinis  unda,  ac  si  de  viua  vena  cliciia 
prorupii,  vt"»tfS(nn;  ar  pauinu-ntum  resp^rsii.  Terrilus  prenumpttir*, 
tenuni  cuni  sacra  rapina  pr<iiicirns.  in  laciem  ruit.  culpam  fletibus 
lauarr  ciir.iiiit.  Cuinquc  a  satisf'actione  surrexit,  iam  nullus  cniur 
apparuit.     Kt  cum  sm-or  quedam  de  vitta  sacri  capitis  partem  ab* 

.\o  scitirrc  ■■  liiitant ',  \  iialr  caput  m;  «rcxil.  ac  proMimptricem  minaci 
in«lignaii«»iie  ah-»i«'rnnt.  CJkrici  Pictnrum  scnnii*  circumfcrcntes 
sam  iiiMi  f-nrr-i^iinin  Ywiurn.  in  ceni»hi«i  >ancti-  \irginis  lionohtice 
siixr-pti.  ill  .iliari  IxMte  Kditlie  reli<|ii:as  df{xi«>uc-runt.  Cumquc 
cii  rid    al)N,  ril»Tr    Nrllcnt.   tanlo  Ywius  aiVixus  i^t  (Mmdere.   vt    ab 

.;i  altari  m\\\n  i-'U.iniinc  Icuare"  pi»s«*rnt.  ri'-raiil  adurnr.  ciulant.  vcstcs 
srinthinl  «l  i  rincs  ruclhmt'.  Dcspc-iati  tan«lrm  rcccptis  duobus 
inililuis  '*i.hd««runi  a  Wlltrudr  abbatis^a.  ad  pn-pria  tri-trs  rcdienint. 
(Juin  «  nun  nx  C'.iniitiis  m  Iini.i  priit*  •  .•<sttN  apml  Wilt'tiiiam  cim- 
unian'«.   '-••1»  nn#  •«  carhinii<i«> '     in   s.iint.mi   K<iitharn  itiundrret,  nun- 

4:  (|nain  *»»-  n t-ditiiniin  di.\!t.  tih.ini  rrgi**  Kd^an  s.iiit-tain  ti»re,  cuius 
pate  r  hli:dini  Hi-iiiprr  ar  tirannidi  dt<iitu*>  tti:t.  C'liiitradixit  Kdnoiu^" 
ail  hii  p.^i  ••}iu*«.  tunc  pr«-<.i  n-*.  it  >l.itiin  ^*  puU  lirnin  viigmis  ajieruit : 


•  I 
I 

•  1  ' 

!  .".1* 

:  . 

I      tri;  |.r 

•  \.  y  :..i 

.   1  y 

■       -.N'    HI 

•      1 

prr^ompltir. 
1 .  AUrilubL 

K 

>  .III). I 

-.10. 

I 

lai  III..    , 

.1 

•     If/    J.I.J:. 

'..i^ 

De  Pattern  dStiitbtu  313 

vbi  defuncta  virgo  cingulotenus '  se  erigens,  in  contumacem  regem 
impetum  facere  visa  est.  Hoc  ille  metu  turbatus,  humi  quasi  cx- 
animis  cecidit,  et  tandem  respirans,  letus  erubuit,  et  sue  pre- 
sumptionis  et  temeritatis  veniam  postulans,  sanctam  virginem 
deinceps  in  magno  honore  habuit.  Vnde  semel  orta  in  mari  tern-  5 
pestate,  beatam  Editham  inuocauit :  et  serenitate  reddita,  ad  portum 
optatum  applicuit.  Aldredo  eboracensi  archiepiscopo  in  mari 
adriatico  periclitante,  sanctam  virginem  inuocauit:  et  statim  visi- 
biliter  apparens,  'ego  sum,  inquit,  Editha;'  et  subitam*  maris 
tranquillitatem  reduxit.  Cum  quidam  terram  sancte  Edithe'  vsur-  10 
passet,  et  morte  superueniente  impenitens  correptus  fuisset,  post 
aliquantulum  temporis  spacium,  qui*  mortuus  fuerat  surrexit, 
dicens:  'Succurrite,  amici^  subuenite  omnes  fideles  dei:  ecce 
sancte  Edithe  indignatio  intollerabilis  ab  omni  plaga  celi  et  terre 
banc  infelicem  animam  meam  excludit,  suique  iuris  inuasorem  15 
nusquam  subsistere  permittit,  nee  in  hoc  corpore  durare,  nee  viuere 
mihi  nee  mori  concedit'  Reddita  autem  terra,  sine  mora  spiritum 
emisit. 

H  NarratioK 

Circa  annum  domini  millesimum  secundum  imperator  Otho 
tertius  vxorem  habuit,  que  cuidam  desponsato  se  substituere  et  ao 
illicito  concubitu^  commiscere  voluit:  sed  dum  ipse  stuprum  re- 
cusaret,  accusatus  grauiter  ab  eadem  apud  imperatorem,  iussus  est 
sine  audientia  decollari.  Qui  antequam  moreretur,  vxori  sue  cuncta 
referens  rogauit  vt  post  mortem  suam  iudicio  ferri  candentis  eius 
purgaret  innocentiam.  Affuit  dies  quo  Cesar  in  proximo"  pupillis  25 
et  viduis  se  asseruit  indicium  facturum.  Affuit  et  vidua,  caput 
mariti  deportans,  et  querens  qua  morte  dignus  esset  qui  aliquem 
iniuste  peremisset  *.  Respondit  Cesar :  *  Capitis  priuatione/  Et  ilia : 
*  Tu  cs  vir  ille  qui  ad  instantiam  vxoris  tue  maritum  meum  iniuste 
occidisti ;  quod  ego  iudicio  ferri  candentis  mox  comprobabo/  Quo  30 
facto,  Cesar  in  manus  femine  se  dedit  puniendum ;  instantia  tamen 
pontificum  impctratis  a  vidua  induciis,  in  quibus  rex  examinata 
causa  vxorem  propriam  concremauit,  ac  pro  tali  redemptione 
quatuor  castra  in  episcopatu  brumensi  '*  vidue  dedit ". 

'  T.  E.  singulotenus.  "  Boll,  subito.  '  E.  edite.  *  Boll.  quo.  •  E.  amice. 
'  Cf.  Chr.  Bromton,  Leg.  Aur.  p.  839.         ^  T.  E  concubito.  •  VB.  Aff.  dies 

in  proximo  quo.         •  E.  perimisset         *•  Chr.  Br,  LaunensL 

"  Collect  in  T. : 

Quam  dilecta  deo  prefulges,  Editha  uirgo!  Per  mare,  per  terras  suplices 
promptissima  seruas ;  Egros  Solaris,  mala  pellis,  uincula  soluis;  Subuenis 
extcrnis  ^MS.  extcrius),  et  nos  famulos  tuearis.     V.  Ora  pro  nobis. 

Dcus,  qui  fidclibus  tuis  castitatis  exemplum  prebuisti  dum  de  uirgine  filium 
tuum  dominum  nostrum  nasci  uoluisti,  sancte  Edithe  uirginis  tue  precibus  nobis 
mentis  ct  corporis  tribue  puritatem,  per  quam  a  te  nobis  promissam  percipiamus 
fclicitatcm,  per.     (Sar.  Br.) 


31 6  jootta  iLegenDa  anglie. 

1    De  sancto  E  dm  UN  do  episcopo  et  confessor  e  '. 

SAnctus  Fdiniindus  in  A  ben  don  ic  villa  in  Wcstsaxonica  plaga 
An^^lic  <)ri|;incni  dux  it.  Cuius  parentis  ccnsu  quidcm  sccu- 
lari  mcdioiTcs,  scd  iiitirum  diuitiis  fucrunt  prcpotcntcs.  Pater  cius 
nomine  Kdwardus,  oi^nomcnto  Diues  -',  dc  omscnsu  coniugis  sue  in 

r  nionastL-rio  dc  Kucbhain  regularcni  vmjuc  ad  ubitum  vitam.  in  buni:^ 
upcrilnis  i>crscucrans,  dcduxit.  Maur  vcro,  virtutc  non  inferior, 
co^itationi  feniinee  niasculinutn  aninuim  iuiierens,  in  seculo  non 
bei'ulariter  viucns.  cum  animi  mtillii-ie  earn  is  illeeebras  a  sc  pt-nitus 
am  pu tan  it :    capain  clausam  deferens,  ve?>tes  reierit  quas  propusiiio 

10  eastitatis  non  cunuenire  censuit ;  vi|;ilias  monachi)rum  Abcndunic 
sin;;ulis  fere  noclibus  frecpientare  consueuit ;  ct  eiliciu  induta.  Ion- 
cam  ferream  de^uper  add  id  it.  In  liuius  enini  ^ncti  Edmundi 
came  floiida  vir^initatis  flurem  illiliatum  perpetuo  dcus  peniian- 
sum  III  edocuit,  qui  cum  ^upra  nmrein  communiter  na^ccntium  feli- 

li  cil)us  au>piciis  ex  sue  matrib  vtero  se^jregauit.  Lgressus  itaque*  dc 
ccllula  iKitiuitatis  sue  ita  muiidu^  et  immunis  ab  umni"  corniplioni) 
bumaiur  ctifita^iii  extitit,  velut  si  mttx  inudlutusi  sindnne  mundi<»9ima 
nullaiii  contraxi^set  maculam  continens  de  conteiitt).  laccbal  puer 
a  mane  diei  sancti  Kdmundi  martyris,  quo  prodiit  in  luceni.  vstjuc 

JO  ad  ve '^pi-ram  velut  exaiiimis,  vt  astantea  sepelicnduni  puerum  man* 
da^^ciit,  ni>i  cunsilium  matris  obsiitissct.  Vucatus  e^  auteni  puer 
Edmuiuius.  CO  quod  in  die  sancti  Kdmundi  natus  e:»t,  ac  etiam  quia 
mater  eiu^,  dum  ad  fe  ret  rum  prefati  mart  iris  grauida  precc»  tun- 
dt-ivt,   vite   vcl '   s|iiritus   primitias  in   pmle  primituf  deprehcndit. 

ir  II«>c  enim  nmni.ii,  ex  diiobus  inicgris  comp(»situni.  anglicc  ct  latinc, 
interprrt.iium  ^oiiat  *  ftlit  cm  et  mundum.*  Dum  igitur  Edniundu« 
atl"lr>n.-n>  Lu  lu-s  <-^m  t,  sfiisuum  primitias  deo  dedicans,  ita  ipM*5 
prr  *»pmiu.ih^  Vile  exrniiia  a«»^u*>crlMi  in  bimi  studium.  \t,  prc- 
ii.iii  MtL    pootm«'dum   c«>n>ui-iiuiiiir,   vit.irct   velut    naturalitcr    mnne 

;,j  iii.iluiii.  Viidi-  vuhit  in  ({uibuMl.im  tabuli*>  vacuin.  habitum  ^anctltall^ 
I  X  III  •jiii-iiti  iN'iia  actitiiu.'  actpii^itum  per  quaiidam  impresaionrni 
iiii.i^iri.itiuam  studuit  l'i;;iirai'<- :  ar  sic'  iniioccniie  fundanientti  supcr- 
( tiilii  .iiiit  .irdiia  viituiiim  pal.itia.  vt  rr«  Mciet  in  templum  sanctum 
in   il«>:ii:n<i  i  tiilii  ati«>.   pi T  spintuiii  iiich>>ata.      Kratipte  tali^  \1  n«>n 

3:  •^'■iiiiii  ;riii-  I'.n  i  n  I  <{uaiii  <itMi.'rel.  sed  i.t  priu**  tacrrct  4)uani  audirrt. 
'  lilt  III  rii;ii.<>nt  Ml  i|iii  p|->>xiiiium  fat  it  dt  >•,  spu  lalitrr  pm-K-^il,  bcatc 
\.r^>'>:  M't;:<  *••  <]<  iiKint.  i-t  ad  iihitrin  Cfhoilium  iiluin  v>u<i.  per 
^1  M.I-  trii.iN  ji.iiii  (t  .Mju.i  ii-Miiiauit :  dii  )iit'«  t<;Ntiui*t  e(  dommici», 
.iiil»  'jtMiii  t .  .n:i  «1«  r»  l.  p-.tll*  :  iciii  i  x  iriti-;;i"  di«"i  it-  •••noUf-uit.        Cum 

^:;  HiiMt  I  d-l-'i   rap;ti>»  «.i:iii  t.iiii   .itiitir  aiiipLfit  ({IHkJ  in  Mudio  prufi- 

(     riiii'.  il    Ir    m   iIh-  \iI.i   fi\    li<  ttrjn-!.  in    .Ma:trT.r    \].rs    An<*t  •!    3  p.    177^ 

.1I-:     .!    \'..:i.   |:<  II     .  jt.'t  .1  •  •  i.tlr  t:^<  il  !t  \!     *^uri;s    ,  \\  ith  itif  f  itrat  t  in  lliptt  n 
!'•  I-  VII.  js  ^-t'l^v  iii^'rt.  .1.          -  .W    K«vn..l.l  K..  h.          '    1.   In.    ».  Mui.  "  «. 

t-  .111  ii..  <.i/ii.::...:  ..  *   ii/.   viLili-s  *    ].   M  '   C  t.    II.i(ilrii. 


De  ^ancto  (Stimtmiio  ^^lijBECopo.       317 

cere  desperaret,  ait  ei  mater  sua :  '  fili,  vt  arbitror,  inordinata  ton- 
sura  doloris  est  causa  quern  pateris.'  Clericaliter  deinde  attonsus, 
doloris  incom[m]odo  nequaquam  est  vezatus.  Accidit  enim  vt 
cum  *  in  prato  quodam,  Oxonie  vicino,  spatiandi*  causa  seorsum  irety 
apparuit  puer  speciosus,  sic  inquiens  :  '  Salue,  dilecte  mi ! '  Sub-  5 
iunxitque :  '  Miror  valde  quod  tibi  sum  ita  incognitus,  presertim  cum 
ad  latus  tuum  in  scolis  quotidie,  et  alibi,  comes  indiuiduus  exis- 
tarn.  Respice  igitur  in  faciem  meam :  et  quod  ibi  scriptum  videris, 
singulis  noctibus  fronti  tue  imprime.'  Erat  autem  scriptum  '  Ihesus 
nazarenus  rex  ludeorum.'  Hoc  quidem  titulo  Edmundus  contra  10 
mortem  subitam  et  contra  incursiones  hostiles  iugiter  se  muniuit. 
Extunc  duxit  in  consuetudinem,  omni  hora  diei  et  noctis  aliqua  pas- 
sionis  dominice'  insignia  meditando  recolere.  Vnde  cum  semel 
noctem  quandam  prepeditus  absque  vlla  passionis  dominice  recorda- 
tione  transisset,  ecce  circa  auroram  apparuit  antiquus  hostis,  vtram-  15 
que  manum  eius  alligans,  ne  signare  se  posset  Sed  Edmundo  in 
spiritu  orante,  auulsus  hostis  inter  parietem  et  lectum  cecidit 
Quem  per  guttur  stringens,  adiurauit  in  virtute  passionis  et  asper- 
sionis  sanguinis  Christi,  vt  ei  diceret  in  quo  plus  arceri  posset.    Et 

ille :  *  Per  illud  quod  modo  nominasti.' ^*Alia  vice,  dum  oradonem  ao 

quandam  beate  Marie  et  lohannis  Euangeliste  dicere  omisisset,  ap- 
paruit ei  in  somnis  beatus  Johannes,  cum  ferula  percutere  com- 
minatus.  Instigante  enim  antiquo  hoste,  filia  hospite  sue  non 
solum  sign  is  et  nutibus  ',  sed  et  verbis  Edmundum  ad  illicita  prouo- 
cabat,  nee  destitit,  donee  ad  cameram  viri  dei  veniens,  expoliata  2$ 
flagellarctur.  Cumque  per  puellam  inimicus  nihil  proficeret,  per 
matronam"  quandam,  donaria  afferentem  quasi  sub  obsequii  vela- 
mine,  conatus  est  Edmundum  supplantare.  Sed  ille  sine  mariti  con- 
scientia  nihil  reciperc  volens,  illam  verecundia  sic  delusit  Quam- 
uis  enim  non  esset  promotus ',  factus  tamen  magister  in  artibus,  30 
antcquam  Icgcrct,  missam  audire,  horas  canonicas  dicere  consueuit. 
Pccuniam  a  scolaribus  acceptam  puluere  operiens  in  fenestra  posuit, 
dicens :  *  Terra  terre,  puluis  pulueri  merito  debet  commendarL' 
Vnde  sepe  a  sociis  ioco,  et  a  furibus  clanculo  asportabatur.  Cum 
arithmeticam  legeret,  apparuit  ei  in  somnis  mater  sua  dudum  mor-  35 
tua,  querens  quid  legeret,  queve  essent  figure  ille  quibus  intendit. 
Respondit :  *  Talia  sunt  et  talia.'  Ilia  vero  depinxit  in  manu  sua 
dextcra  tres  circulos,  patrem,  filium,  et  spiritum  sanctum  con- 
tincntes ;  *  His,  inquit,  fili,  de  cetero  intende  figuris.'  Raro  in 
ccclcsia  sedit,  sed  aut  stans  aut  genua  flectens  exorauit.  Pilis  qiio-  40 
que  capitis  et  barbe  pre  nimia  abstinentia  defluentibus,  labia  eius 
tissa  vidcbantur,  velut  humore  egens  hians  ternu  Pridie  quam 
cclebrauit,  et  ipso  celebrationis  die,  carnes    non   gustauit.    Garni 

'  om.  in  T.    ^  E.  spaciendi.    '  T.  dominice  passionis.     *  From  Higden  fcf.  Dec. 
Script  243a  .     *  E.  nutubus.     *  T.  margaretam  (!).     ^  sc.  ad  sacros  ordincs. 


31 8  jismia  iLegenoa  angtte. 

sue  solcbat  frequenter  tnsultando  dicerc :  '  £o  magis  humiliaberis. 
quo  magis  appetis  superbirc'  Elect uaria  et  medicinalia  non  curabat ; 
genua  ex  frequent!  geniculatione  habebat  callosa.  Post  primum 
soninuin,  quein  piitius  sedcndo  quani  iaccndo  sumpsit,  de  node 
5  surge ns  synaxlm  dicebat,  vix  post  hec  sDinnum  subitunis.  Si 
quando  detraotiunis  vcrbum  vcnirct  in  medium,  mutato  statim  the- 
mate  ad  materiam  transiit  saniorem.  Wntilationibus  causanim 
interesse  noluit;  onicinas  suas  nunquam  visitauit:  compotum  dc 
ministris   non   audiuit ;   plus  semper  ex pendcbat  quani   habuit.    A 

lo  famulis  suis  earn  is  numdictam  adeo  cxcgit,  vi  ex  paeto  prcsoripto, 
quicunque  in  immundiciam  incideret,  accept  a  merccde  recedcrct. 
Decimas,  oblationes  ac  |K'Ccati»rum  precia  in  pii)s  solunimcnlu  vsus 
expendcbat.  In  studio  suo  coram  se  imaginem  l)eatc  Marie  habe- 
bat'  eburncam,et  in  circuitu  mistcrium  nostre  redemptionis  habcbat 

15  depictum  :  Sicque  dc  c<KJicc  pioccdcbat  lectio,  ad  ychoniam '  uratiu. 
Comestionis ',  dormitati*  »nis,  ct  equitationis  tcm})ora,  quibus  studio*  ne- 
quiuit  intcndcre.  dcpcrdita  iudicauit.  Tantum  scripture  sacre  detulit 
hono^cm^  quod  qiiotiens  bibliam  aperutt,  osculo  honorauit.  Coin- 
missa   sibi  crucis  It-gatione,   procurationcs  cuncessas   non    sumpsil. 

20  pri>priis  stipendii^  contra  m«>rL-m  miliiauit.  Conligit,  illo  m  siudi«» 
donnitanic.  candclam  ardcntcm  su}H:r  bibliam  suam  cadere.  sed, 
CO  [rjvi^ilantc  ct  >uspirantc,  nullam  v^turam  apparerc.  Kius  cilicia 
inuttrrat.i.  igni  tr.ulita  CDinburi  non  potucrunt :  ntv  in  cilicio  cius 
aut  crtiiis  vi;stibu>  vix  vntjuam  vermis  repcriri  i>otuit.     Missis  ali- 

35  quandti  di;  Caniu.iria  apud  Saruni  nunciis  pro  Kdmundo  in  archi- 
epi'ocopum  pniMi'iucndii,  ait  ad  cos  d<-canus:  *  lienc  vencritis,  et 
mall."  vt-nrritis  ;  JJmc  <jui(lcm',  qu«td  crclesic  n^strc  honorcm  facitis ; 
sed  malr.qiiia  tlir^aurum  cum  thc^^aurarii*  n^iMro  aufcrtis.'  Kdmundus 
vt-m,  ni^i  dcum  otk-iidLTc  tinuiissct,  election i  de  se  facie  nunquam 

30  *'<'"**t'i>^>^>ct.  Hoc  i^itur  aduertaiit  aniliicin^i,  honores  captantc^ 
per  pha'^  n(phaoi{iii.'  in  vwicain  d'linini  vltni  >e  iii^erentes,  irrumiK*rc 
v«»Irnti-^  pt  r  lilt  "^  ri  iiif-^ia.  pir  pr«»nus««a  el  munera.  jrt  ct»n^pi> 
rati'im-*  it  (onleti*  rai;"ii'%  p«r  aii)t:'.i<  tu^  el  dio^^inuilatione?*  in 
oiiilc   d-iMiini   a^ « luliiitr-*.         IV«»ni«itiis   i;;itur    IMinundus,  in  vir- 

^^:  tutiiin  txtriilii-*  I  n  list  :  caUi.Jiiiinla  pn-pna  clitr.ihc.re  Mbi  no:i 
(iiilitiit.  C'liK  uiique  iiliiti-r  \i»linli  ronliliii.  di-  ri|Uii  dc'^Tiidcn^ 
Mil  iitiT    aiitliiiit  .  nulla  aeri^  inti  nip«-ri(-   a-.it   Ifi^pitn   pritpinquiiair 

I  ••rt:«  !•*  .i:na:iin«i:nem  n  • 
ill  .  "ir  ip***-  •»il>i  duius  cral, 
.    "»in:ni   liefpifntft    luludil. 
::  .:^  -iii»  J|i«».i   ■  \..\  .i.irniirt 
I    h.'i'.'Mi  ni    liiMii-    virginis 

■■      ■  •  ■       I  4  :  '   !■- 


nt.inlat 

U^. 

In 

-MI    «, 

Iti... 

|ii.- 

•  •lull-,  ij 

i:i-  - 

tiiii  :  •  I  • 

fti  n 

^ 

i..,..: 

:  .-  < 

>l:.i<< 

1  ilill'  Ml 

in:i: 

43 

• «  ;«  1 1-- 

i->ini;i 

.It 

:■  :  ^ 

l«rn, 

'^■■•'■"'- 

r..! 

;^»  itU.i   l« 

in 

1 

■  :.  -:l 

.  ir 

.1  \t 

il.M.  . 

:!!  .  - 

pti**-!  nt. 

S. 

\. 

.in    <| 

'i'  ■■ 

!"•■ 

U  nniu  i 

:i:i. 

•  '»:    ■■: 

.  II  .  : 

I    > 

.  !i 

ri-.fii. 

.1:11.        i 

i    < 

1:.    1 

1  .... 

l.iin. 

1 

ijii,.  1 

.:i-,  !• 

.1 

I.    1  .   t' 

11^ 

II.. 

..  :■: 

i-A    I 

ai.t«   ■. 

De  ^ancto  (Stmumoo  (Spimi^o.       319 

semper  honorauit,  nee  tamen  per  hoc  maculam  vel  mentis  incurrit. 
Immo,  cum  a  quodam  suo  familiar!  reprehenderetur  quod  cum 
quadam  matrona  tam  frequenter  loqueretur,  respondisse  fertur: 
*  Videsne  ^  quam  speciosa  fuit  ilia  ?  Sepius  mihi  assedit,  nunquam 
tamen  plus,  quam  de  muro  illo,  temptatus  extiti ;  quin  etiam,  si  5 
omnia  que  vnquam  in  hoc  peccati  genere  commisi  scripta  essent  in 

fronte  mea,  non  erubescerem/ '  Cum  iuuenis  esset  et  cum  quodam 

alio  versus  Abendon.  pergeret,  vidit  campum  auibus  fuligine  nigri- 
oribus  coopertum;   socium  autem  stupor  validus  cum  tremorc  in- 
uasit    Cui  beatus  Edmundus.:  'Sta,  inquit,  a  via  semotus  paululum,  lo 
et  te  crucis  signaculo  muni:  ne  timeas,  quia  videbimus  quid  por- 
tcndat  hec  monstruosa  auium  multitudo.'    Postmodum  vero,  viden- 
tibus  illis,  aues  ille  corpus  quoddam  *  nigerrimum,  nee  hominis  nee 
vllius  animalis  effigie  distinctum,   in    aera  subuexerunt  ^ :    et   ita 
demum '^  disparuit  multitudo  auium  subito  velut  vmbra.    Quo  facto,  15 
conuersus  Edmundus  ad  socium  dixit :  '  Aues  quas  vidisti,  noueris 
esse  demones,  hominis  cuiusdam  qui  in  villa  proxima  nuper  obiit 
animam    ad   inferos  deportantes.     Ipsam   animam  laruale  corpus 
quod  in  aera  detulerunt  ^  exprimit :  quod  conditoris  ymaginem,  ad 
quam  facta  fuerat,  ipsa  dum  viueret  nequiter  deformauit.'    Et  ad  ao 
villam  accedentes,  cognouerunt  quendam  hora  qua  Edmundus  pre- 
dixerat  ex  hoc  mundo  migrasse.        De  consilio  namque  cuiusdam 
sacerdotis  perpetuam  virginitatem  iuuenis  vouit^  atque  in  signum 
irrefragabilis  federis,  annulo^  suo  beate  Marie  imaginem  subarrauit 
et  nouo  more  annulo  digitum  ipsius  insigniuit,  vbi  erat  scriptum  35 
illud  Aue  ange Ileum.     Extunc  vero,  sicut  ipse  confessus  est  in  obitu, 
quotiens  eiusdem  virginis  presidium  inuocauit,  ipsa  in  temptatione 
prouentum,  in  persecutione  solacium,  in  tribulatione  remedium,  in 
dolore  gaudium  sibi  ceieriter  impetrauit     Psalterium  glos[s]atum,  et 
duodecim  prophetas,  et  decretales,  que  habebat,  vendidit  et  precium  30 
scolaribus  egenis  Parisius  errogauit.        Quadam  die  disputaturus  de 
trinitate  cathedram  conscendit,  et  dum  ibi  discipulos  expectans  ques- 
tionem  in  animo  reuolueret,  in  somnum  resolutus  visionem  talem 
vidit :   Columba  desuper  volauit  ad  se  ceieriter,  deferens  in  ore  suo 
corpus  Christi,  quod  ®  in  ore  cius  posuit  et  ad  superos  rediit.     Exper-  35 
gcfactus  vero,  velut  ^^  humanum  excedens  ingenium  excellentissime 
disputauit  ac  de  bcata   trinitate    luculenter  disseruit.  In  pre- 

dicatione  quoque  mira  ei  gratia  inerat,  et  ignitum  eius  eloquium 
animos  auditorum  quantumcunque  frigidos  efficaciter  accendebat. 
Vnde  et  Willclmus  Longa-spata  comes  Sarum,cum  iam  longo  tempore  ^ 
minime  confessus  esset  ac  de  sumendo  Christi  corpore  iuxta  morem 
vniuersalis  ccclesie  non  curaret,  ad  eius  monita  conuersus  est. 
Cum  autem  popuio  predicaret,  crucem  dominicam  manu  propria 

*  ai.  Vidistinc.      '  Cf.  Vita.       '  E.  quod       *  E.  deuexerunt.      *  E.  dcuium. 
••  al.  sustulcrunt.         '  E.  nouit.        •  T.  anulo.         •  om.  in  T.         **  E.  velud. 


320  Botia  iLeg:enDa  angtte. 

tenebat  assidue  :  quam  frequenter  intuens,  solebat  nunc  amarissime 
flere,  nunc  honestissime  subridere.  Flebat  quidem,  vt  dicere  con- 
sueuerat,  quia  cum  plures  essent  verbi  dei  auditores,  pauci  tamen 
factores  existerent,  cum  tamen  Christ!  passionem  haberent  pre 
5  oculis,  et  exempla  sanctorum  eis  innumera  ^  non  deessent.  Ridebat 
vero  cum  crucem  prospiceret  oculo,  recolens  beneficia  que  per  earn 
proucnerant  toti  mundo.  Hie  pecuniam,  non  dice  tangere,  sed 
nee  videre  censuit  dignum,  nisi  eam  quam  manu  propria  pauperibus 
errogauit.     Nullus  ab  eius  ianuis  recessit  vacuus,  sed  accipiebat 

10  quilibet  prout  sibi  videbatur  competere  ;  nunc  panem,  nunc  bladum, 
vel  certe  legumina  que  parari  fecerat,  pauperibus  vndique  confluen- 
tibus,  prccipue  famis  tempore,  ministrabat  Cum  autem  crucem  * 
predicaret,  accessit  iuuenis  quidam,  vt  crucem  ab  eo  susciperet. 
Qucm  mulier  quedam  volens'  a  proposito  retrahere,  per  pallium 

15  arripuit :  et  mox  manus  ipsius  contracta  dedit  ei  intelligere,  non  esse 
licitum  Christi  militem  a  tarn  pio  proposito  reuocare.  Que  statim  flens 
et  eiulans  clamorcm  emisit.  Quod  cum  episcopus  didicisset,  qucsiuit 
a  mulicre  an  de  manu  sua  vellet  crucem  accipere.  Que  ait:  *Volo.' 
£t  dum  vir  dei  crucem  eius  humeris  imponerct,  sanata  est        Cum 

20  iuuenis  quidam  eo  predicante  surrexisset  vt  crucem  sumeret,  eius 
amasia  ipsum  tcnuit :  et  protinus  cecitatem  incurrit  Vir  autem  dei 
pro  ipsa  orauit :  ct  statim  visum  recepit.  Cum  apud  Wigomiam, 
multitudinc  maxima  confluente,  predicaret,  ecce  subito  nubes  hor- 
rida  ccpit  diffiindi  ct  pluuiam  cum  turbine  comminari.    Conuertens^ 

25  autem  Edmundus  se  contra  nubem,  et  extenta  manu,  opposuit  ei 
signum  crucis,  dicens :  '  Precipio  tibi,  maligne  spiritus,  cum  hac 
commotione  longius  abscedere,  nee  astantem  populum,  quominus 
verbum  dei  audiat,  audeas  impedire.'  Quo  dicto,  statim  recessit 
spiritus  procellarum,  et  nubes  lucida  eos  obumbrans  affuit :  In  cir- 

30  cuitu  vero  eorum  pluuia  cum  tempcstate  valida  distillauit.  Sicque 
pluries  a  predicationis  loco  pluuiam  sine  procellam  prece  fiigauit 
Cum  vice  quadam  studeret  ad  lumen,  vigiliis  grauatus  somno  <^ 
prcssus  est.  Et  eccc  mus  quidam  crusibolum  intrans,  dum  hue 
atque  illuc  discurreret,  lumen  sufiocauit.    Et  euigilans,  beatam  vir- 

35  ginem  inclamauit :  et  lumen  in  crusibolo  *  celitus  missum  habuit. 
Ab  omni  muncre  semper  manus  suas  excussit,  acceptoresque  mune- 
rum  detestabatur,  prccipue  in  potestate  positos,  quos  ad  reddendam 
iusticiam  dicebat  gratuitos  esse  debere,  non  muneribus  inuitatos. 
Vnde  et  frequenter  dicebat  :  *  Inter  prendere*  et  pendere  non  distat 

40  nisi  vna  littera  tantum/  vnde  patet  quod  valde  proximus  est  suspen- 
die  qui  munera  libenter  accipit,  nisi  bono  modo  ea  acceperit^  Itaque 
multi  quidcm  ei  placere  cupientes  offerebant  ei  plura  et  preciosa : 
sed  ille  respucbat  vniuersa,  dicens:   *Nunc  inimicus  me  per  dona 

*  E.  immuncra.         '^  E,  tcnens  crucem.         ^  E.  nolens.        *  Vit.  ConvertiL 
*  E.  crusibilo.         *  T.  prendre.         '  T.  acceperit  ea. 


De  ^amto  (ZEDttiutttio  epiiKopo*       331 

temptare  vult,  cum  diues  sum  et  nullius  egeo ;  qui  ^  dum  pauper  fuif 
me  decipere  non  potuit  Spero  per  dei  miserkordiam  quod  nuUf 
quam  me  decipiet  per  banc  viam.  Per  dona  siquidem  que  nee  data 
nee  accepta  sunt  secundum  deum,  comipta  est  christianitas  hodie^ 
deficietque  *,  priusquam  hec  aduertant  christiani,  nisi  se  curare  5 
studuerint  ab  bac  peste.'  Volens  enim  athleta  dei  se  totum  pro 
salute- animarum  et  libertatibus  ecdesie  more  predecessorum  ex* 
ponere,  contradictiones  multas  a  regni  maioribus  et  a  rege  patie* 
batur,  ipsumque'  cantuariense  collegium  eidem  obuiabat.  Eius 
familiares,  aduersitates  suas  plangentes  et  iniurias,  compescuit  et  10 
redarguit  dicens:  'Sicut,  cum  egrotanti  filio  poculum  propinatur 
amarum,  didt  mater:  ^  ad  sanitatem  ebibe,"  ita  hec  omnia  que  nobis 
offeruntur  aduersa,  ad  salutem  cupimus  epotare.  Inundationes  maris 
quasi  lac  debemus  sugereS  et  cum  precursore  domini  in  deserto 
mundi  comedere  mel  siluestre.'  In  ipsos  autem  qui  eum  acrius  15 
insequebantur  et  in  eum  atrociores  fuerant,  summam  exercebat  mise« 
ricordiam,  quotiens  veniam  postulabant  Apertos  persecutores  suos 
ad  pads  osculum  et  alias  familiaritates  admiait.  Et  cum  sui  dice- 
rent,  banc  remissam  animi  sui  mansuetudinem  aiiis  contra  ipsum 
insurgendi  exemplum  prebere,  ait :  <  Sinite.  An  nesdtis  quia  so 
dominus  noster  mortem  sibi  inferentibus  non  restitit,  sed  pro  eis 
suppliciter  intercessit?  Vtique  deo,  non  homini  seruanda  est 
potentia  vindicandL  Absit  a  me  vt  erga  eos  aut  trabem  aut  festucam 
portem  in  oculo,  quantocunque  me  videantur  afficere  detrimento. 
Certe,  si  oculos  capitis  mei  eruerent  vel  vtrumque  brachium  trun*  as 
carent,  nullatenus  eos  minus  diligerem,  nee  minus  exhiberem  dill* 
gentis  animum  siue  vultum.  Nolo  mihi  de  alienis  defectibus 
dispendium  propagare.'  Libentius  namque,  vt  dicebat  in^  ignem 
iret  ardentissimum,  quam  aliquod  peccatum  committeret  ex  certa 
scientia  contra  deum.  *  Conuocato  tandem  prelatorum  consilio,  in-  39 
quisiuit  quomodo  ecclesiam  iam  andllatam  releuare  posset  Decer* 
nitur  statim  regem  cum  ceteris  rebellibus  admonendos  fore,  et  si 
non  corrigerentur,  ecclesiastice  censure  seueritas  non  dormiret. 
Paret  vir  sanctus  his  dictis,  regem  adiit ;  et  rex  deliberandum  fore 
asseuerauit.  Expectat  vir  patiens  per  temporum  curricula ;  tandem^  35 
soli  regi  deferens,  sententiam  in  ceteros  iuris  ecclesiastici  pertur* 
batores  promulgauit.  Et  cum  nee  hiis  quidem  compungerentur 
transgressores,  cedendum  magis  censuit^  malidis,  quam  inseruire 
litigiis.  Considerauit  etiam  quod,  si  totam  seueritatem  ecdesiasticam 
impenderet  in  rebelles,  forsan  legatus  pape,  tunc  presens,  in  irritum  40 
duceret  regemque  ad  deteriora  prouocaret.  Si  vero  presens  existens 
eorum  errata  non  corrigeret,  videretur  ea  per  quandam  dissimu« 
lationis  tolerantiam  approbare.     Ob  hoc  corpore  preelegit  se  ad 

1  Vit  quia.     '  E.  defidentque.     '  a/.  I  quoquc     *  T.  su^^gere.     '  E.  mihi 
*  CC  Vita  and  Higden.        *  £,  sensuit 

V 


322  jQotia  iLegenim  dnqHit. 

tempus  elongarc,  vt  ipso  facto  cordis  monstraret  amaritudincnk 
ipsorum  detestando  malitiam.  Quidam '  dc  clericis  eiua  quartanis 
vexatus,  per  aulam«  dum  episcopus  discumbcret,  peirexit.  £c  con 
quesissct  ab  co  cur  cum  ceteris  non  pranderet,  respondit :  '  Dominc* 
5  diem  mcuiu  cxpocto  hodic  quo  mc  solct  febris  molestarc.'  Ad  quein 
sanctus  ait :  *  Mgo  signum  crucis  super  morsellum  *  murene,  que  est 
in  disro  mco,  faoiam,  ct  ilium  in  nomine  trinitatis  in  tuo  ore  ponam : 
quern  si  statim  comedcrc  volueris,  sanaberis.'  llle  cum  gaudio 
morsellum  reccpit,  ad  mcnsam  cum  sociis  comcdit:  et  eum   post 

lo  hcc  febris  mokstia  non  vexauit.  Beatus  Thomas  martyr  insignis, 
antequam  de  Anglia  cxirct  ci  in  visione  appaniit  ct  ad  agendum 
viriliter  quod  incepit  monitis  roborauit.  Quo  viso,  vir  beatus  pedem 
martiris  osoulari  nitcbatur  :  sed  beatus  Thomas  prohibuit,  sublrahens 
pedem  suum.    Quaproptcr  flenti  et  ingcmenti,  ait  sanctus  Thomas  : 

15*  Cur.  inquit.  fles?'  *Quia  indignitas  mea,  ait,  non  patitur  pedes 
tuos  sanctissimos  osculari.'  Kt  ille :  'Pro  hac,  inquit,  re  nolo  te 
Acre  vel  gcmere.*  Mari  tandem  tranaito,  I'ontiniacum,  prede^ 
ccssorum  suorum  nsilum.  ingreditur:  et  ingraucscente  demure 
morbi  inolestia,  sccessit  apud  Sasiacum\  promittens  Pontiniacenaibus 

ao  quod  in  fcstt>  sanrti  Kdinundi  regis  et  martyris  reuertcretur  \  Et 
factum  est  ita  :  Kadcm  (jiiip|)c  die  ad  Pontiniacum  corpus  eiua  de- 
latum  est.  Cum  vern  lain  cerneret  diem  mortis  imminere,  iussic 
afferri^  sibi  eucharistiam :  extenditque  dextcram  ad  ipsam  et  cum 
ingenti  fiducia  dixit:  'Tu  es,  dumine,  in  qucm  crcdidi,  quem  pr^e* 

af  dicaui.  qucm  \Tracitcr  drN*ui.  quem  dilexi,  ct  tu  mihi  testis  es  quod 
aliud  quam  tc  in  terra  positus  non  quesiui :  ct '  sicut  tu  wcis  quod 
nihil  volo  nisi  quod  tu  vis,  doininr,  ita  fiat  Vfiluntas  tua.'  Mirati 
sunt  vniucrsi  qui  aderant,  ipsuin  mcntc  putantcs  cxccdere :  pre- 
sertiin   cum   se   sic   h.ibrret  quasi  present  em   et   in  came  vidiaaet 

50  cruritixum  Post  perreptioncm  itaquc  viatici,  tota  die  ilia  tan 
ifKMindus  erat  et  hilaris.  ac  si  csset  ab  (»mni  egritudinc  liber  et  im- 
munis.  Accepta  denique  rxtrema  vnctionc,  cum  csset  morti  pnoai* 
mus,  nullum  tnmcn  certum  mortis  indicium  pretulit,  nun  gcmitus 
cdidit  nut  suspiria.  sc*d  nee  qurnilas  \iK:es  dcdit ;  ncc  lecto  decubuit, 

."if  sed  vel  scdit  vol  raf^ut  su(K-r  manum  suam  rcchnauit,  quando  voluit 
rr pans.'! re.  Inualrsrentc  tandem  mnrb<i,  precii>5am  rcsolutus  est  in 
niortem,  srxtiHlecimo  kalcndas  decembris,  anno  domini  millesiino 
dui'(.*ntcsini«)  quadragesimo.  Monarhu**  quidam  sarrista  Puniiniaciv 
mrpnrr  saiicti  Kdinundi  in  rrrlrsia  inscpulto  adhuc  cxistcntc,  videns 

40  niultns  ariurrtTf  driiotius  ali(|uid  si  piis*(ent  acnpcrc *.  alios  oma- 
menta  vana  nflcrrntrs  ad  tartum.  tai-iius  oi^narc  ccpit :  'Quid  eM 
quttd  tant.1  drui>ti«>nr  fxtrluini  niinime  ppiuinaris  \«t  aliquid  dc  hoc 
saricin  riiiisrqiiari«i  qutKl  ad  rasus  futuros  profutunim  rcponas?'     El 

'  y.  C II  •lam.  '  I'.,  ni'iricilum.  '  Vii.  Suvm.  VH.  Soiiiacua.  *  Ek 

rtunif  tur.  *   L.  an  fern.         '  «.m  in  I'.  *  4/  a.'ri}*cic. 


De  €^ancto  <2Sitminlio  epiKopo.        323 

accedens  temptauit  annulum  de  manu  q>i8copi  euellere, et  alium  loco* 
ipsius  digito  subrogare.  Cumque  leuiter  contrectando  nil  proficeret» 
omni  quo  potuit  conatu  insdtit  vt  annulum  amoueret,  sed  in  caatunni 
Abscedens  *  stupidus  et  confuaus,  deliberansque  quid  agendum  Ibret, 
rursus  accedit  ac  denote  inclinans*  auribus  episcopii  demissa  voce  $ 
quasi  viuentem  cepit  alloqui  sic  dicens :  '  Pater  sancte,  peccaui  quod 
a  te  licentiam  non  petii  et  quod  tuum  est  mihi  temere  vendicauL  Sed 
quia  id  ad  honorem  tuum  facere  disposui,  ignosce  confiCenti,  et 
petenti,  si  placet,  postulatum  concede.'  £t  cum  manum  tangeret, 
statim  cum  summa  facilitate  annulum,  non  extractunii  sed  prolapsum  lo 
potius,  cum  ingenti  leticia  tulit,  et  inter  sacra  reposuit ;  ex  cuius  con- 
tactu  multa  infirmis  beneficia  vsque  hodie  lai^giente  domino  conce- 
duntur.  Die  vero  quo  sepultus  iiiit  sanctus  dei,  tria  tantum  facta* 
fuere  miracula,  quia  fortasse  in  quibus  plura  fierent  non  affuerunt 
Post  hec  per  octo  dies  cessantibus  miraculis,  plurimum  contristati  15 
monachi,  ex  qua  causa  id  posset  accidere  conferebant  Et  eoce 
frater  quidam  adueniens,  claram  se  vidlsse  visionem  assemit,  dicens : 
'  Vidi  et  ecce  sanctus  Edmundus  mihi  apparuit,  vuhum  tamen  hilarem 
non  ostendit.  Quern  cum  interrogarem  cur  opus  bonum  non  per* 
ficeret,  ipse,  defossum  se  monstrans,  quod  depressas  manus  non  ao 
valeret  ad  celum  dirigere  respondebat  Et  adiedt:  ^Quid  possum 
facere  sic  grauatus?  Ecce  snrgere,  ecce  manus  ad  deum  nequeo 
attollere  nee  pro  egrotis  exorare.** '  Sicque  remouerunt  totam  quam 
super  eum  coniecerant  terram.  Quo  &cto,  virtutes  subito  redierunt : 
et  dcum  in  sancto  suo  omnes  glorificauerunt.  Ad  maiorem  igitur  25 
sui  meriti  declarationem  ceci  vident,  claudi  ambulant,  ydropici  de- 
tumescunt,  surdi  audiunt,  muti  loquuntur,  paralitici  conualescunty 
obsessi  a  demonibus  liberantur,  incarcerati  a  vinculis  soluuntur,  epi- 
lentici  curantur,  membrorum  officio  priuati  sani  efficiuntur,  mortui 
resuscitantur ;  et  bruta  animalia  ipsius  beneficia  experiuntur.  *  Miles  30 
quidam  diues  prope  Pontiniacum  erat,  sed  leprosus.  Qui  cum  multm 
expendisset  in  medicis  et  sibi  nihil  proficere  videret,  relictia  illis 
hortabatur  eum  vxor  sua  vt  diuinum  auxilium  peteret,  ex  quo 
humanum  consilium  iam  diu  probatum  nil  sibi  posse  valere  conspextt : 
monebatque  eum  vt  se  beato  Edmundo  voueret  et  eius  reliquias  $5 
visitaret.  Qui  vxoris  acquiescens  consiliis,  fecit  sibi  parari  vehi- 
culum,  io  quo  die  crastina  vsque  Pontiniacum  veheretur.  In  ipsa 
autem  nocte  cepit  idem  miles  vlulare,  fremere,  et  damare,  et  nemo 
eum  a  sompno  vsque  ad  gallicantum  poterat  excitare.  Et  querend 
vxori  quid  sibi  contigerat,  respondit :  '  Videbatur  mihi  ease  in  itinera  40 
versus  sanctum  Edmundum,  et  obuiam  cuidam  reuerendi  vultus  epi* 
scopo,  quem  vnus  clericus  sequebatur.  Et  inquirenti  a  me  epiacopo 
quo  pergerem,  respondi :  "  Vado  ad  sanctum  Edmundum,  vt  ab  eo 
consequi  merear  sanitatem."  Et  ille :  ''  Quid  vel  quantum  velles  pati* 
*  om.  in  Vit      *  Vit.  abtcestit      *  Vit  inclinatui,      *  om.  in  Vit      ^  added. 

va 


324  JQotia  iLegenDa  angUe. 

vt  salutcm  pristinam  rccipcrcs?**  Ego  autcm  respond!  quod  quic 
quid  vellct  mihi  prccipcrc,  vcllcm  pati.  Prccepit  ergo  ipse  clerico 
siio  vt  mc  cxcoriaret  ct  pcllcm  meam  mihi  subtraheret.  Et  factum 
est  ita.  Et  idco  tota  nootc  non  potui  me  tcnere  quin  vlularem,  fre* 
5  mcrem,  et  clamarem.'  Cui  vxor  sua  ait:  'Ad  bonum  tuum  ez- 
eoriatus  cs,  nam  pcrfcctc  sanitati  rcstitutus  es.*  Crastina  \-ero  die 
profectus  est  miles  ct  vxor  sua  cum  magnis  cxcnniis '  ad  sepuichnim 
bcati  Edmundi :  et  ad  tumbam  eius  militis  |>ellem  suspensam  in- 
uencrunt ;  et  gloriam  dco  ut  beato  Edmundu  episcopo  agentes,  ad 
10  propria  cum  niagni> '  gaudio  redicrunt.  Anno  autem  domini  mil- 
lesiino  ducentcsimo  quinquagcsimo  monaclii  pontiniacenscs,  sicut 
script um  reppcri,  bracliium  siiiicti  Edmundi  absiciderunt,  qua  con- 
sidcratione  nescitur:  et  deu  offcnsu'  miracula  cessarunt '. 

[MS.  Tib.  adds:*  NarrtUio. 

ludcus  quidam  a  deo  inspiratus,  tempore  passionis  Christi  quodam 

15  accepto  uase  oorpori  Chnsti  in  cruce  pendentis  supposuit,  et  de 
san^iine  do  cnrporc  rrucifixi  pn^fluente  susccpit.  Indignati  (ergo) 
iudci  cditicata  doino  extra  ciuitatcm  (perpeituo  carcere  cum  dampna- 
ueruiit.  Annt>  autcm  jxtst  ascensioiicm  domini  quadragcsimo  se« 
(cundoi.  eucrsa  per  Vcspasianum  et  Titum  filium  suum  urbe  leni- 

io  salnn.  uidcnint  principcs  illi  domum  predictam  edera  coo|>crtain  : 
qunm  dinicntcs  quondam  iudcum  hilarem  scdentem,  ct  precimum 
san^uinciii  in  uase  super  grcfuium  tenentcm,  inuenenint.  Et  cum 
uab  nb  itli)  am<aii.ss<*nt.  cimt'rstim  iudcus  spiritum  emisit.  Et  tollentcs 
secum  uas  cum  s;inguine.  in  templo  p«icis  Rome  cum  honore  collo* 

J 5  carunt :  ubi  us(|iie  ad  tcmpus  Carol i,  una  cum  prcpucio  Christi,  pcr- 
inan>it.  iLlap^is  autem  multis  anniscum  rex  Ala^manniei  Ricardus, 
tVatrr  rc;;is  llcnrici  Angliiri.  ini  ALimanniam  transiret,  Edmundus 
tiliu^  iciuM  in  rnstro  Triuclonsi  uidit  ur<»timcnta  tcl  rciliquias 
diuorsas,  ct  rirniaculum  aureum  icum  qu>adain  aurca  cathcna,  in  quo 

\o  prci'iosus  isangutis  domini  nnstri  IhcMi  Cliristi  prefatus  pro  re- 
(irnip  liuiK- 1  generis  huinani  cfliisus*  a  Canilo  m.iK'noh-ucdclaiuAct 
inclusus  irat.     Et  precibus  \vi  auiro  multo  ilia  accipiens,  in  Angliam 

*  W.  cxrniiis.  '  «ini   in  T.  '  K.  iifTcnia 

•  Cllrtt  111  T.  : 

Aiir  prinias  Ant;!'>runi.  miles  rt'ifi^  aiiclMrum.  O  Kilinundc,  runfcsviruni  rtot, 
f-l  1)1  {'UN  I  If  III  'rum:  Kmiili'  pri  •  •  s  .i>l  if-iiniiiuiii  pru  &jiliitL-  fiilf-Iium  MundA 
;i.i|tr.  'ji.>  s  iiiii.i  ii.>l"s  |if  I  >  jii  i'ii:i.k;iiir  Mumliis  l<  li^t.  rt  fac  mun«l<M  lldmundi 
jir»-i  ji:t:nr       <  »ia  pr-i. 

I)i  ll^  (|iii  'lar^illiic  tiKn.t.itis  i  fii'^iho  t-i'ili-sijni  ttiam  \tcA\i  Kilmundi  ctmfr«»oni 
lin  a:ipit  pi  iititii  >**  pif-ii.iif  MS  ptiiUnir  uilc  incntii  iln-irasti  cl  slimoMt 
l*'!ltii  .iNti  iiii[4i  ;.!i «.  t>[i>ii!<  {  !•  p:i  .11^  iiohi-s  fa-:-«:lis  tiiiH.  lit  rt  lp«iii%  in  melius 
rrfornii  mur  rxrmpli!*.  ri  ati  umn.hu^  nui  {latiiH  iiii>i  prutcgBmur  aJiirr^sift.  \,CX, 
M>»  Ki-K  «^.  XIV  •^^«»i. 

Ct   i  hr.-ii    ILiylci  in   Ms    llarl    37^5.  an  1  '.!i(   OK.  Irf;cii<l  in  Altcnfl    Leg 
\.  K   p    J75.  •  MS.  cllusi. 


De  ^amto  (SDmunno  tege  et  marti^e*  335 

(secum)  detulit,  et  monasterio  de  Hailes  contli(lit)9  anno  domini 
millesimo  ducentesimo  sep(tuage)simo.  Ibl  enim  miracula  multa 
uir(tute)  sanguinis  illius  preciosi  dominus  ostendity  in  (quibos)  quadra- 
ginta  utriusque  sexus  a  uari(is  morb)is  liberati  deum  glorificabant 
Hec  (in  pre)fato  monasterio  legens,  Uteris  com(mendare)  placuit^]      5 

%  De  sancto  Edmundo  rege  et  martirb*. 
"O  £z  quidam  in  Saxonie  regno  Alkmundus  nomine,  ex  vxore  sua 
^[^    Siwara  prolem  non  habens,  ab  angelo  admonetur  in  somnis 
vt  Romam   peregrinando  proficisceretur.     Quo  cum  peruenisset, 
matrona  quedam  sancta  spiritu  prophetico  plena,  cum  qua  per- 
noctare  solebat ;  cum  vice  quadam  ad  eum  accessisset,  globus  igneus  10 
in  quatuor  partes  se  extendens  ab  ipsius  regis  pectore  exire  vide- 
batur'.    Quo  viso,  regem  a  vero  illuminandum,  vel  stirpem  diuinitus 
insignitam  de  suo  sanguine  processuram  predixit    Rediens  autem 
rex,  prolem  felicem   genuit  Edmundum.     Illis   enim  diebus  rex 
Estanglorum  Offa  nomine  liberis  carens  Hierusalem^  proficisd  et  15 
heredem  a  Christo  petere  disposuit.    Et  transiens  in  Saxoniam  ad 
cognatum  suum  regem  Alkmundum,  honorifice  susdpitur;  duobus> 
que  regis  Alkmundi  filiis,  Edmundo  et  Edwoldo,  sibi  sedule  minis- 
trantibus,    etate   iunior  Edmundus  spedalius   sibi   inherens,  pro- 
pensiori  cura  quasi  patri  ministrabat.    Cuius  obsequio  et  colloquio  ao 
rex  Offa  delectatus,  quendam  annulum  in  recessu  suo  sibi  porrigend 
dixit:   'Edmunde  fili  charissime,  accipe  nostre  mutue  dilectionis 
munimentum,  vt  memineris  me  solerti  tuo  obsequio  eape  obnoxium : 
super  quo  gratias  tibi  refero,  et  mercedem  patemam  ex  dei  pro- 
uidentia  in  corde  tibi  reseruo.'    Et  iuuenem  amplexibus  et  osculis  25 
mulcens,  annulum  quendam  ei  tradens  dixit :  *  Intuere,  ait,  Edmunde 
charissime,  cuiusmodi  sit  annulus  iste:  vt,  si  absens  aliquid  tibi 
per  hunc  intimauero,  filiali  obsequio  adimplere  ne  difieras.'    Cumque 
rex  Offa  ad  brachium  sancti  Georgii  peruenisset,  morbo  grauissimo 
dctentus,    familiares    iuramento   astrinxit    vt    annulum    Edmundo  30 
iuueni  presentantes,  eum  in  Angliam  secum  adducerent  et  regem 
Orientalium  Anglorum  constituerent.     Cum  autem,  collato  iuueni 
annulo,  in  borialem  partem  Estanglorum  nomine  Hunstanton.  appli« 

>  Collect  in  T. : 

f^Sa'lue  sancta  pars  cnioris,  fusa  nostri  redemptoria  pede,  manu,  latere ; 
Omncs  salua  qui  te  quenint,  ddens  quicquid  deliquertmt  uisu,  uerbo,  opere; 
propiciare  domine :  Tuo  redemtis  sanguine. 

Dcus  qui  locum  dc  Heyles  unigeniti  tut  predoso  sanguine  uisibiliter  uenerari 
dignatus  es,  prcsta,  quesumus,  ut  qui  eundem  saluatoria  nostri  sanguinem 
gloriosum  adoraturi  adueniunt,  et  tuis  in  presenti  copiosius  muniantur  anxiliis, 
ct  gaudiis  in  futuro  mereantur  perfrui  sempitemis,  per. 

^  Abridged  from  the  Vita  by  Abbo  of  Fieury  written  985,  ed.  in  Surius ;  the 
beginning  is  added  from  Gaufridus  de  Fontibus  De  Infantia  S.  Edm.  in  MS. 
Cbr.  Ff.  I.  27,  the  miracle  from  Mir.  S.  £dm._by  Hermann  in  IfS.  Tib.  B  ii.,  c« 
1070.     Si     " 


cO—t  in  MP.  Dudl.  J40.         *  T.  videbat. 

')yM/l.^'*^<^'t  r^.^'*^^ 

:"''"^-  '■•'  -tv '  jt.  ^-  '■-' 

j:    -iif^  V*^*"   '^    **' 

^'"^■'  ^5,  r/fj..  f^,^,,,    !, 

/. 

•3 


26  BiAia  iLegenOa  angUe* 


cuisscnt,  sanctus  Edmundus  orationcm  fudit :  et  moz  Tons  de  terra 

erumpcns,  miiltis  infirmitntibus  sanitatem  ministrauit. Sanctus 

igitur  Edmundus,  Estanglorum  rcx,  ex  antiquorum  Saxonum  nobili 
prosnpia  oriundus,  a  primo  sue  ctatis  tempore  cultor  veracissimus 

5  extitit  iidci  christianc.  Qui  ab  attauis  rcgibus  editus,  cum  bonis 
pollcrct  moribus,  omnium  comprmiincialium  vnanimi  fauore,  non 
tantum  cligitur  ex  generis  succcssione,  quantum  rapitur,  \-t  eis 
precsset  sceptrigcra  potcstate.  Erat  nainque  omnibus  aflfabilis  ct 
iiumilis  ct  in  subicctos  benign  us ;  gradiens  via  rcgia,  ncc  declinabat 

load  dcxtcram  extnllendo  sc  de  mentis,  nee  ad  sinistram,  succum- 
bendo  vitiis  humane  fragilitatis.  Erat  namque*  egentibus  dapsilis, 
pupillis'  et  viduis  pater,  sp>es  ope  destitutis  ac  refugium.  Contigit 
enim  duos  duces,  llynguaret  Ilubbam,  de  Dacie  partibuscum  magna 
nauium   multitudine  Estangliam  applicare.     Qui  oppida'  villasque 

15  vuraci  flamma  mmburcntes,  nulli  etati,  ordini,  aut  sexui  parcentes, 
quosrunque  reperire  poterant  aut  gladio  cedebant  aut  capliuos  serum 
detinebnnt.  Festinabant  enim  passim  neci  cunotos  tradere,  ne  stipotus 
militum  agminc  ad  defensinnem  suorum  posset  rex  sibi  resisCcre.  Con* 
sueuit  nan)<|ue  Danorum  et  Alanorum  *  natio  semper  rapto  xiuerc, 

20  nunquam  tamen  indicta  pugna  palam  contendit  cum  hoste,  nisi  pre- 
uenta  in^idiis.  [ablata  spe  ad  portus  nauium  remeandi^J.  Misit  iuque 
Ilyngu^ir  nuncios  ad  rcgeni  Edmundum,  apud  HeglisduH*  commoran- 
tem.  qui  ct  dixerunt :  '  Terra  marique  mctuendus  dominus  nosier 
Ilynguar  rcx  inuictisbimus,  diucrr^as  terras  si!>i  armis  subiugando  ad 

25  huius  prouincie  optatum  littus  cum  rnultis  nauibushiematurusappulit . 
atquc  iccirco  mandat  vt  rclicto  chri^tianorum  d<»gmate\  cum  eo  anii- 
qu«  IS  thczaun  >s  ct  patcrnas  diuitias,  sul)  eo  n-gnaturus,  diuidas.  Cuius 
si  a>prrn;iris  p«>tcniiam,  innumeris  lf>gii>nibus  fultani,  vita  mdignus 
iudicubrris  ct  rc^no.     Et  quis  cs   tu.   vt   tante   piitcntie  insolentcr 

■.  3aud«'a?»  r..iitradirrrc  ?  Marine  liinpcstaiii  pnKrclla  nttstris  scruit 
rcini^ii^,  iit-c  in^^rns  muKitns  cdi  net*  trctiri  irtus  fulminum  vnquam 
nocuci'unt,  f.uicnic  j^rati.i  dementi iruni.  Esti>  itaque  sub  hue  hn- 
pcratofc  rnaxiuM  lui  t'.iiniilantur  clcmcnta.  pni  sibi  mnata  demcniia  : 
qiinniam  riiiuit   piis'^irmis  parccrc  subicctis  ct   debeliarc   supcrbos.' 

,^5  L'unu]iii-  cpisoipus  (juidam  regi  a**si««tcns  ad  conscntiendum  plunbu* 
hurtjii  tur  (Xr-nipliN  r(-'^pf>M(iit  :  *  Ad  id  in'xii*  prruminuis  quod  nun- 
quam vniti  ^utfiiis  ?  Vtinam  incole  ninncN  rc^ni  nici  mc  ix'cum- 
bcnti-  \  111!  Tc  possL-nt :  n"nc-»liim  enim  c^t  inihi  pro  paina  mori.  Hoc 
v^l  .ill!*  Ml  «|ii'i<l  i!i«»:di  pt,  h«M*  qiiiifl  nmntlui^  Viitis  nntr{>ono.     Eccc 

io  rnirn  vumiKita  hrniiii»l»!ilia  j»retfn<!lt  ralliduN  sm- •  niai'hmaiit»n}<i 
muM  i|>iilaTM.  rpia  im:  irntin-  dclib«-ral,  niaxinn-  1  um  ppimitlil  quod 
nohi^  lar^ila^  diuina  oinrt-^sit.     Vitaifi  indui^et  qua  nccdum  canto; 

'   *^   'j.i-.«jti'.  "    r.  jtUMl;:-..  '    r    .  i...la.  •  S    r  aUn<»rum.   K.  Ta 

al"  rnjr-i  r.:iii.  "^  a<1i!i' I  in  I  .  Ir-xn  tin  V.i.i.  '  S,  IIjk':ltH.lun  '  rrlKto  — 
•:  'liJTiiati  .  'in    111  ^.  '   I..  M;i.  •    I     K.  i:;:lrr 


De  ^ancto  ^muniio  tege  tt  nmtgtt.   327 

regnum  promittit  quod  habeo;  opes  conferre  cupit  quibus  non  egeo.' 
£t  conuersus '  ad  nuncios  ait :  '  Madefacti  cruore  meoruin,  supplido 
digni  estis ;  sed  plane  Christi  mei  exemplum  secutus,  nolo  puras 
maculare  manus,  qui  pro  eius  nomine  libenter  paratua  sum  vestris 
tells  occumbere.    Hec  domino  vestro  perferatis^  addentes  quod  pro  $ 
amore  vite  temporalis  christianus  rex  Edmundus  duci  non  subdetur 
pagano,  nisi  prius  efifectus*  fuerit  christianus.*    Hoc  audito,  iusau 
impiissimi  Hynguar  sanctus  Edmundus  inermis  capitur,  et  vinculia 
arctioribus '  artatus  constringitur ;  ante  ducem  sistitur,  et  multis  modis 
illuditur,  et  tandem  fustigatus,  et  ad  quandam  arborem  ligatus,  flagris  lo 
durissimis  diutissime  verberatur:  nee  vincituri  semper  Christum 
vocibus  flebilibus  inuocando.    Aduersarii  igitur  in  furorem  versi, 
quasi  ludendo  ad  signimi  eum  toto  corpore  sagittarum  telis  con* 
fodiunty   et   vulnera  vulneribus   imprimebant,   dum   iacula  iaculis 
locum  dabant    Sicque  spiculorum  aculeis  drcumfossus  palpitans,  15 
velut  heritius  aut  spinis  hirtus  carduus  similis^  factus  est.    Cumque 
nee  sic  Hinguar  eum  sibi  assentire  conspiceret,  sed  Christum  iugiter 
inclamantem  videret,  lictori  protinus  noAndat  vt  amputet  caput  eius. 
Sicque,  duodecimo  kalendas  decembris,  capite  truncatus,  cum  palma 
martyrii  rex  et  martyr  migrauit  ad  dominum.    Caput  autem  sancti  ao 
regis    Dani    secum    auferentes^   in*  sylua   de    HeglesdoD   inter 
densa  veprium   frutecta  proiecerunt.    Reddita   tandem   terre  all- 
quanta  pace,  ceperunt  christiani  de  latibulis  consurgere,  et  caput 
in  sylua  diligenter  inquirere.    Cumque  in  sylua  densissima  caput 
sanctissimum  lustrando  pergerent,  et  altematim  (vt  moris  est)  inter  »$ 
se  clamarent  'vbi  es?',  ecce  mirabile  auditu  caput  martyris  patria 
lingua  respondebat  dicens :  *  Heer  |  heer  |  heer  *  |  quod  est  interpre- 
tatum    '  Hie  |  hie  |  hie ' :    nee  vnquam    eadem    repetendo   damare 
destitit,  quousque  omnes  ad  se  perduxit.    Palpitabat  mortue  lingue 
plectrum  intra  ^  meatus  faucium,  manifestans  illius  magnalia  qui  30 
rudenti "  aselle  humana  compegit  verba.    Immanis  enim  lupus  caput 
inter  brachia  complexus  procumbebat,  excubias  martyri  impendens. 
Accipientes  itaque  illud,  et  corpori  coaptantes,  honorifice  sepelierunt. 
Cum  autem  postea  corpus  huius  sanctissimi  Edmundi  martyris* 
transferri  deberet,  inuiolatum  repertum  est  et  incomiptum,  ac  caput  35 
corpori  redintegratum,  nihilque  onmino  vulneris,  nihil  apparuit  cica* 
tricis.  Tantum  enim  in  eius  coUo  ob  signum  martirii  rubet  vna  tenuissi- 
ma  ruga  '^  in  modum  fili  coccinei :  sicut  testari  erat  solita  quedam  deuota 
femina  Oswenna  "  vocata,  que  in  eodem  loco  ieiuniis  et  orationibus 
vacans  niultos  transegerat  annos :  cui,  diuina  reuelatione  aut  nimia  40 
deuotione,  mos  inoleuit  vt  patefacto  **  beati  martiris  sepulchro  singulis 

^  £.  conucrsos.  *  £.  ssectus.  '  T.  ardoribus.  *  S.  timilis  Sebastiano 
martyri.  *  E  afferentes.  •  T.  E.  ct  in.  *  T.  E,  infnu  •  E.  rudente. 
*  T.  eius  instead  of  huius  sanct.  £.  m.  **  S.  riga-linea.         "  E.  ofwenna. 

"  E.  patifacto. 


32S  ji^ima  iLegeniia  anglie. 

annis  in  dominica  cena  attondendo  precidere^  capillos  solebat  et 
\-ngucs.  Que  omnia  diligenter  colligens,  quamdiu  vixit,  mim  deuo* 
tione  excolcre  non  ncglcxit :  posiuque  super  altare  eiusdem  ecdesie, 
post  eius  mortem  debita  adhuc  rcseruantur  dcuotione  et  vcnera- 

5  tione.  Cum  autem  octo  latrones  ecdesiam  sancti  marQrris  in- 
fringere  et  quecunque  asportare  possent  capere  decreuissent,  et 
cum  diucrsis  instrumentis  hoc  attemptassent ;  mart3rr  dei  ita  cos 
ligauit  diuinitus,  \t  nee  pedem  mouere  nee  arreptum  offidum  de- 
serere  possent.    Mane  autem  inuenti,  et  vincti,  episcopo  Theodredo 

ID  sunt  presentati.  Qui  impremeditatus  sententiam  dedit  et  eos 
affigi  patibulis  iussit.  Quamobrem  postea  in  se  reuersus,  grauiter 
indoluit.  et  sibi  penitentiam  indicens,  diutius  se  grauibus  lamentis 
dedit.  Idem  tandem  episcopus  corpus  martyris  ad  locum  deuotiorem 
transtulit.  et  incomiptum  repent,  tetigit,  lauit  et  optimis  vestibus 

15  indutum  lignco  locello  reposuit.  Quidam  iuuenis,  filius  nobilis 
cuiusdani,  potentie  sue  auctoritate  ductus  integritatem  martyris 
omnino  vidcrc  affectauit.  Reseratoque  locello  astitity  aspexit :  et 
in  eodcm  momento  in  anientiam  versum,  in  reprobum  sensum  deus 
ilium  tradidit:  et  ob  scelus  eius  a  patre  deiectus,  et  ad  summam 

20  inopiain   pcrductus,  vitam    finiuit  vermibus  consumptus. *  Rex 

quidam  Danonim  nomine  Swanus  cum  magna  nauium  multitudine 
Angliam  intrans,  nulli  parccns  etati,  sexui  vel  ordini,  cede  et  in- 
cendio  cuncta"  vastabat,  et  vbique  predas  agens,  ab  incolis  totius 
terrc  tributa  exigcbat :    et  ad  proprie    damnationis    cumulum  ez 

35  vrbc  Sancti  Kdmundi  martiris  grande  tributum  petiit.  Alioquin,  nisi 
soluerctur,  vrbi  incendium,  ciuibusquc  exitium  comminatur.  Insuper 
ct  sancto  Edmundo  probrose  detraxit.  Audientes  hoc  ciues,  et  vehc- 
menter  cxpaucscentes,  ante  sepulchrum  sancti  Edmund!  se  proster- 
nunt,  cum  multis  lachrimis  et  singultibus,  deuotis  precibus  opem 

30  mart^TJs  iinplorabant.  Erat  enim  in  eodcm  loco  monachus  quidam 
nomine  Egclwinus,  sancto  martiri  adeo  deuotus,  vt  eius  secretalis 
cubicularius  merito  ab  omnibus  vocaretur.  Hie,  quando  sibi  oportu« 
num  vidcbat,  solus  ad  martirem  ingrediens,  corpus  eius  diligenter 
abluebat,  capillos    capitis    rcuercnter  demulcendo    pianos    pectine 

Z5  reddebat,  pilosque  pectinis  violentia*  cxtractos  in  pixide  ponens» 
quasi  viuenti  in  carnc  dcbitum  seruitium  impendebat.  Mutuis 
allocution ibus  ore  ad  os,  quasi  amicus  amico,  non  solum  vtile 
responsum  dare  sanctus  non  distulit,  sed  etiam  variarum  oppres- 
sionum,  quas   sibi  rcfcrcbat,  viam    leuaminis  et   salubris   consilii 

^o  notificauit.  Huic  sub  noctis  silcntio  sopori  dedito  sanctus  Edmundus 
vultu  merore  confecto  astitit,  dicens:  *Perge,  inquit,  ad  regem 
Danorum  Swanum,  et  ex  parte  mea,  nihil  dubitans,  precipe  vt  a 
meorum  infcstatione  et  tributi  exactione  ciuium  desistat,  si  diuinam 
imminentem  effugere  cupiat  vltionem.*  Cum  autem  monachus  hec 
^  E.  prcscindere,  T.  prcscidcre.        ■  added.        '  E.  cunct.        *  E.  biolentia. 


i 


De  ^ancto  (SDmunno  tege  tt  matt^e.   329 

regi  nunciasset;  more  leonis  frendens,  nisi  dtius  fugeret,  mortem 
iureiurando  minabatur.  Imminente  autem  vespera,  in  medio  com- 
militonum  suorum  apud  villam  de  Gaynesburgh^  Swanus  pugione 
sancti  Edmundi  confossus  est :  sicque  vociferans  noctis  crepusculo 
mortuus  est  tertio  nonas  februariL  Canutus  vero,  filius  Swanj^  5 
hoc  videns,  mitius  deinceps  cum  sancto  Edmundo  egit:  fossatum 
terre  Sancti  Edmundi  circumduxit,  immunitatem  ab  omni  presta- 
tione  terre  tribuit,  basilicam  super  corpus  construxit,  monachos 
instituit  et  predia  multa  donauit 

f  De  cruce  de  Holm*. 
T  Sancta  vero  Helena,  inuenta  cruce  sancta  nouem  pardculas  10 
abscidit,  propter  nouem  ordines  angelonim,  circa  foramina  cruore 
respersa  vbi  manus  et  pedes  clauabantur:  quas  in  vnam  paruam 
crucem    quasi    duplicato   transuerso   mirabiliter  composuit,    et   in 
quandam  capsam  argento,  auro  et  gemmis  compositam  coHocauit, 
et  filio   suo   Constantino   Constantinopolim   transmisit :  quam  ad  15 
bella   secum   deferens,    semper   victoriam   habuit.     Mortuo   Con* 
stantino,  de    successione  in  successionem  vsque  ad  Baldewinum 
imperatorem  deuenit.    Mortuo  tandem  sacerdote  illo  qui  missam 
coram  prefata   cruce   celebrare   solebat,  sacerdos  quidam  genere 
Anglus,  nomine  Hugo,  in  Northfolchia  ortus,  tunc  iUdem  existens,  so 
loco  sacerdotis  defuncti  electus  est,  anno  domini  millesimo  ducen- 
tesimo  vicesimo  tertio.    Prefatus  vero  Baldewinus,  crucem  ad  bella 
deferens,  semper  victoriam  reportauit    Et  cum  tandem  ab  aduer- 
sariis  suis  occisus  fuisset,  sacerdos  prefatus  crucem  memoratam 
clam  secum  deferens,  in  Angliam  reportauit.    Apud  cenobium  de  25 
Bromholm  dictam  crucem  reliquit,  et  omnia  vite  sue  necessaria 
vsque  ad  obitum  ibidem  percipere  pro  suo  munere  precioso  meruit, 
vna  cum  duobus  filiis  suis,  quos  ante  sacerdotii  gradum  ex  vxore 
sua  susceperat.    Quorum  alter  in  eodem  postmodum  cenobio  mo- 
nasticum    ordinem    intrauit,  alter  in  litteratura  proficiens   electus  30 
factus  cxtitit  aduocatus.    In  prefato  vero  monasterio  virtute  crucis 
memorate,  cooperante  domino,  trigintanouem  mortuos  vite  redditos' 
legi,  decem  et  nouem  cecos  illuminatos,  cum  aliis  nonnuUis  miraculis 
diuinitus  ostensis  *. 

*  E.  gancsburgh.  '  De  cruce  de  Holm  om.  iu  T. ;  r.  Bromholm  (Cluniac 
Priory  in  Norfolk).    Of.  Math.  Paris  Hist  AngL  an.  1993.  '  E.  reditos. 

*  Collect  in  T. : 

Exiilta  sancta  ecclesia  tocius  gentis  anglicc:  ecce  in  manibus  est  laudacio 
Edmundi  regis  incliti,  et  martins  inuictissimi :  qui  triumphato  mundi  principe 
eel  OS  nscendit  uictoriosissime.  Sancte  pater  Edmunde,  tuis  suplicibus  intende. 
Ora. 

Dcus  ineffabilis  misericordie,  qui  beatissimum  regem  Edmundum  tribuisti  pro 
tuo  nomine  inimicum  moriendo  uincere,  concede  propidus  iamilie  tue  ut  eo 
intcnieniente  mereamur  in  se  an(tiqui)  hostis  incitamenta  superando  ex- 
tinguere,  per. 


330  jQotia  LegenDa  angtie. 


IT  De  sanxto  Edwardo  rkce  et  confessore*. 

GLoriosi  ac  dco  dilcoti  Regis  Edward i  vitaiti  litteris  tradituri, 
ex  verbis  bcatissiini  Petri  apostolonini  principis  sumamiu 
exordium  :  qui  centurion  is  vocatinnem  admirans,  ait :  *  In  veriute 
conii)cri  quia  non  est  personam ni  acceptor  deus,  sed  in  omni  gente, 
5  qui  timet  dcum  et  operatur  iusticiam,  acceptus  est  illi.*  In  omni 
enim  ^eiite,  ordinc,  gradu  et  dignitate  nouit  doniinus  qui  sunt  eius, 
et  nuM-retur  cui  volucrit,  et  misericord iam  prestat  in  qucm  sibi 
placuerit.  Neque  enim  ex  sui  ipsius  natura  vel  |>aupcrtas  prcsUL, 
vcl    adimunt   diuitic.   sanctitatem ;    nee    perfectuni  obscuritas,   ncc 

to  rcprtjbum  claritas  facit ;  nee  c  laud  it  libertas,  nee  rescrat  seruilus, 
paradisum.  Primus  patriarcha  Abraham  et  diues  scribitur  ct 
perfect  us,  cui  tides  admirabilis  et  ol>edientia  imitabilis '  in  re  rum 
omnium  copia  predicatur.  loM-ph,  dominus  Egipti  cunslitutu^  a 
rege,  vniucrso  orbi  prebuit  castitatis  exemplum.     Sanctus  lub  quali» 

15  in  diuitiis  fuerit,  earum  prubauit  ademptio :  quem  morbus  cuqmrix 
tempiatin  vx<»ris.  amicurum  exprnbatiti,  spectabili  patientia  reddidit 
clariorem.  Rex  I)auid«  quo  nemo  ditior,  sed  nemo  ^anctior';  quo 
nullus  .^ublimiiM'.  sed  huiiiilinr  nullus;  et  inter  tliezauros  innumcfo^ 
sepelitur,   et  inter  del   amicos   ceteris    gratior  computatur.     Nemo 

ao  proinde  miri  tur  si  no?,u-r  Kdwardus  et  rex  dicatur  et  sanctus,  qucm 
cernimus  et  in  *  diuitiis  egrnum.  et  in  deliciis  si»brium,  in  purpura 
himiilem,  ct  ^ub  ci^rona  auna  mundi  cnntemptorem.  Cum  cnim 
rex  Ktlielredus  ex  tilia  comitis  Thoreti  tilium  suscepissct  Kdmundum 
co;;noiiit-ntu    Kerreiim-latus.    ex    regina  autem    Kmma    Alurcdum. 

2S.  beaiLi>  Kdwardus  intra  viMTcra  matern.i  cnndusus  prefenur  vtriquc, 
agente  to  qui  nmiiia  i»peratur  secundum  consilium  voluntatis  »ue, 
qui  d<»iiiiiiatur  in  regni»  hi>minum.  et  cuicun()ue  vuluerit,  dat  illud. 
Kit  I  nim  coram  rcge  magnum  pmcerum  et  epibcupnrum  ctinucntus, 
et  ({uia  iam  future  cladis  indicia "  seua  prece>scranl,  agitur  inter  cos 

.^3  de  ngni  >tatu  tractatus.  Alii  vero  Kdmundum.  nb  muictissimum 
robur  1  •>rpi)ri'«.  (stuiiant  preferendum  ;  alii,  ob  virtutem  Normanno- 
rum.  Aiun.-diim  i)ii<m<iiiL-ii(him  ti:tiu>  arbitrantur.  Sed  luturoruni 
Minniuiii  pi'i  ^1  iLi<«,  {>iiiiri<«  brilli^•*iIn.lm  \itam.  altf.iiu>  niurtein  imnia- 
luiam    prii^j.ii  .1  mh.    m    puerum    necdum    iiatuiii   vniuer!x*rum   v«tta 

;..i  cuiiuirtii.  V:»i..  .iiiiiui  i  lau»litur  et  in  n  j;fm  puer  eh^ilur :  non 
nalu-,  II. ,11--  piiiiiim.  ft  <juf  ni  m » duiii  liiia  ^u«icejHTat.  Icrrc 
ditn'.iMu-^  il) -^ii^ii.tt::!' .  tl  It  ti  pr>>ci  irs  «.art amentum  tidchtatis  illi 
iuiaiit  i|.ii  \in:ni  i).i-*i  4  n  tur  i^n<'r.ii)t.  P.iui>>  itaijue  \xtsi  natiui- 
tati  Mi  ^.1:11  tl  LiIw.ikIi  iMijf  iitibii*.  Ml  An^liam  barbari>,  et  maximam 

'  '1 1.  s  :,  iltf  \':!.i\\:.iti  II  h>  Ailf  1  K  i  ■Jail*  f.M^.  « ■!   ill  Nuniin    rnnii  Ca|HCr    , 
At!    >^.  lioll.    Irfii     I.    p.   j<j,f.  jii<t   ::i    lM>*.ltii   I»ii.   >vri(it   jCK9    fuller  trftt  . 

*   Si;:.   .i.:r«:,'.ah:M>.  >    i  I  ^.  •   ..in.  Hi  S.  K.  luduiA. 


IDt  98ncto  ^trtn&tlio  tontttstsott.       33  < 

insule  portionem  cede  incendioque  vastantibuSi  regina  cum  filils 
in  Normanniam  transposita  est.  A^uebat  in  auita  domo  inter  pueros 
puer,  immunis  tamen  a  vitiis  quibus  etas  ilia  solet  implicari.  Castus 
erat  corpore,  sermone  rams,  simplex  actu,  et  purus  affectu.  Frequen- 
tare  ecclesiam  dulce  habuit,  crebrius  orationibas  incumbere,  sacris  s 
missarum  interesse  solemniis,  visitandls  monasteriis  operam  dare,  et 
quos  sanctiores  sciebat,  sibi  monachos  in  amidtiam  copulare.  Se- 
uiebat  interim  gladius  hostilis  in  Anglia,  cedibus  et  rapinis  omnia 
replebantur :  vbique  luctus,  clamor  et  desolatio.  Incenduntur 
ecclesie,  monasteria  deuastantur,  sacerdotes  a  suis  sedibus  fugati,  lo 
in  locis  desertis  communem  miseriam  deplorantes  delitescebanL 
Inter  quos  vir  venerabilis  Brithwaldus  Wintoniensis '  episcopus 
cenobium  Glastoniense  merens  ac  tristis  ingressos,  orationibus 
vacabat  et  psalmis.  Qui  cum  aliquando  pro  regni  plebisque  libera- 
tione  preces  lachrimasque  profunderet,  quasi  in  hec  verba  pro-  15 
rumpens  ait :  '  Et  tu  domine  vsquequo  ?  Vsquequo  auertis  fadem 
tuam,  obliuisceris  inopie  nostre  et  tribulationis  nostre?  Sanctos 
tuos  occiderunt,  altaria  destruzerunt,  et  non  est  qui  redimat  neque 
qui  saluum  faciat.  Scio  domine,  sdo,  quia  omnia  que  fedsti  nobis, 
in  vero  iudicio  fecisti :  Sed  nunquid  in  etemum  proiiciet  deus,  et  ao 
non  apponet  vt  complacitior  *  sit  adhuc  ?  Eritne,  domine  deus  meus, 
eritne  finis  horum  mirabilium,  aut  in  etemum  tuus  in  nos  mucro 
deseuiet,  et  percuties  vsque  ad  intemitionem  ? '  Inter  preces  tandem 
et  lachrimas  fatigatum  sopor  suauis  excepit ;  videtque  per  somnium 
beatum  Petrum  in  eminentiori  loco  constitutum,  et  ante  eum  preclari  25 
vultus  in  forma  decenti,  regalibus  insigniis  amictum  Edwardum. 
Quern  cum  propriis  manibus  apostolus  consecrasset  et  vnxisset  in 
regem,  monita  salutis  adiecit :  precipueque  celibem  vitam  com- 
mendans,  quot  esset  annis  regnatums  aperuit  Obstupefactus 
presul  tanti  miraculi  nouitate,  petit  sibi  a  sancto  huius  visionis  30 
misterium  reuelari.  De  statu  insuper  regni,  et  de  instantis  periculi 
fine',  apostolicum  exegit  oraculum.  Tunc  placido  vultu  intuitus 
intuentem  se*,  ait*:  *  Domini,  inquit^,  o  presul,  est  regnum,  et  ipse 
dominabitur  in  filiis  hominum.  Ipse  transfert  regna  et  mutat  im- 
peria,  et  propter  peccata  populi  regnare  facit  ypocritam.  Peccatum  35 
peccauit  populus  tuus  domino,  et  tradidit  eos  in  manus  gentiumi 
et  dominati  sunt  eomm  qui  odemnt  eos.  Sed  non  obliuiscetur 
misereri  deus,  nee  continebit  in  ira  sua  misericordias  suas.  Erit 
enim,  cum  dormieris  cum  patribus  tuis,  visitabit  dominus  populum 
suum,  et  faciet  dominus  redemptionem  plebis  sue.  Eliget  enim  sibi  40 
virum  secundum  cor  suum,  qui  faciat^  omnes  voluntates  suas,  qui 
me  opitulante  regnum  adeptus  Anglomm,  danico  fiirori  finem  im- 
ponet.    Erit  enim  acceptus  deo,  gratus  hominibus,  terribilis  hostibusi 

^  r.  Wiltonicnsis  ?  '  T.  compUcidior.  '  T.  fine  periculL  *  cm. 

in  T.  Tw.  •  om.  in  Tw.  •  om.  in  S.  '  Tw.  iadet 


332  jootia  LegenDa  anglie. 

amabilis  ciuibus,  Mills  ccclcsic,  laudahilcmquc  vitam  sancto  fine 
concludct.*  Que  omnia  in  bcato  Edwardo  complcta.  rci  exilus  com- 
prubauit.  'Cum  autcm  cpiscupus  dc  postcritatc  Edwardi  qucrerec, 
respimdit  sanctus   Pctrus :   *  Rcgnum  Anglurum   regnum  dei  est ; 

5  post  istum  pruuidcbit  rcgcm  ad  placitum  suum.* '  Stabat  adhuc 
spiritus  prooollc,  ct  cxaltati  sunt  fluctus  cius.  cxtcrnisque  '  malis 
accessit  ciuilis  discordia,  ndco  vt  quis  cui  [crcdcrct,  quis  cui] ' 
mentis  sue  sccrcta  cummittcrct,  ncscirctur.  IMcna  erat  proditoribus 
insula ;   nuscfuam  tuta  fides,  nusquam  sine  suspitionc  amor,  sermo 

ID  sine  simulationc.  Tandem  cousquc  proditio  ciuilis  ct  astutia  pro- 
ccssit  liostilis,  \1  defuncto  regc  Ethelrcdu,  magna  pars  insule, 
legitimis  licredibus  abdicatis.  Caiiuto,  ({ui  rcgnum  inuaserat.  manus 
darcnt  :  peremptoquc  inuictissinio  regc  Edniundo,  ctiam  filios  eius, 
adiiuo   in   cunis  agentes.  barbaris   mittercnt  occidcndos.    Alfred  us 

15  demuni  K<l\vardi  frater  in  Angliam  transuectus,  inaudita  cnidclitate 
ab  liostibus  ciuibusquc  pcriniitur.  Tunc  Edwardus  omni  humano 
dcstitutus  auxilin,  cxul  patrie,  regni,  ct  honoris  viuebat:  Xmpiorum 
insidias  timebat.  ct  ne  a  suis  pniderctur,  vcl  ab  hostibus  ad  mortem 
cmcrctur,  plurlinum  I'ormidabat.     Inucnto*  autcm  consilio  salutari, 

20  deo  prosttTuitur,  talia  pro^cqucndo:  '  Kccc,  inquit,  dominc,  non  est 
miiii  aux ilium  in  mc,  ct  nccessarii  mci  rcresscnnit  a  me,  amici 
mei  et  proxinii  nici  aduersum  mc  appropinquauerunt  ct  stctcrunt. 
Tater  nicus  post  nuiUiis  labores  rebus  liumanis  cxccssit ;  fratrcs 
mci»s  crudelit^is  proditi»rum  absnrbuit ;  ne^xites  in  exilium  acti  sunt ; 

.'5  mater  eiiuili  nnMri  nuptiis  tradita  est.  Ita  solus  relictus  sum,  et 
querunt  aniinani  meam.  Sed  tibi,  duminc,  dcrclictus  sum  |>auper, 
pupillo  tu  (lis  adiut<ir.  Tu  quondam  Kdwinum.  morti  cxp<)situm, 
mirabili  niodo  et  vitc  reseruasti  et  regno.  Tu  illud  Anglie  dccua 
sanctum   Oswaldum    ex    exule    regem    factum,   (kt  signum    crucis 

;,'?  reddidisti  ruin  lis  h'»stibus  fortiorc-ni.  Si  igitur  fueri?*  nui-um  et 
custodicris  me.  it  reduxcris  mc  in  n-gnuin  patris  mei.  ens  lu  mihi 
s>enip<*r  in  di.uin.  i-t  beatus  IVtrus  apostnlus  in  patrimum  :  Cuius 
saiTatis-^iin.is  ii  ljc|uias  in  vrbe  Knma,  te  annuenle.  tc  regcnic,  tc 
CI  mil  (ante,    \i>it.i(iiMiiii    me    pmmitto.'      Exhinc    eiiim    factus    tide 

;,5  robust  lor.  spt*  :il.icri<>r,  ex{K-ctans  cxixutauit  d>*ininum.  CanuC«« 
autem  re;;e  re  bit  ^  human  is  exeinptn.  filiis  eius  immatura  ninrte 
prcreptjs.  Ati;^li  d.inicn  iugi;  liberati  Kdwardum  in  regem  elrgrmnt, 
et  cum  inaxiMP*  hniiore  niiisrrrari  eC  iniingi  fi-ctTunt.  Tunc  saccr- 
diftes  s.ipit  ntia   it   sanctitate   fiilgebant.  !!iona>teria  omni  rehgione 

40  polUh.int.  agrbat  ^  LJerus  in  ••t)ici<»  suo.  populus*  stabat  in  gradu 
suo.  Vitlf-b.iiiir  ( liarn  terra  fecundi«>r.  aiT  saKibi';'*r,  mans  \nda 
pacatior.  Kf  gf  s  einin  et  pnncipes  pn>  tanta  reruin  mutatione 
admiratiorif-  jHriiiNi,  rum  taiito  n-ge  tcdiis  iiuk,  a:r.icitias  iiingcre, 

•    '1:11    in    l\\.         •   \.    «  lirr..sii::t:  bo   I      \\\..   i  .^l    int.        *    II.  iDUcnU. 

-   um.  Hi   \\\  *    I .  rt  |i. 


De  ^ancto  (iBMiiatoo  tmomote.       333 

pacem  componere  gauisi  sunt.  Sola  tamen  Dacia^  adhuc  spirans 
et  anhelans*  cede[s]',  Anglorum  interitum  minabatur.  In  hiis 
omnibus  vir  beatus  in  gloriam  non  est  elatus  humanam,  sed  banc  sibi 
viuendi  formam  proponens,  suis  se  domesticis  prebebat  equalem, 
sacerdotibus  humilem,  plebi  gratum,  compatientem  miaeriSy  et  s 
largum  egenis.  Nulla  apud  eum  personarum  acceptio,  sed  iudicabat 
in  iusticia  pauperes,  et  arguebat  in  equitate  pro  mansuetis  terre: 
Eratque  pater  orphanonim,  et  index*  viduarum.  Si  quicquam 
petebatur,  prebebat ;  si  accipiebatur,  tacebat  NuUus  vnquam  eum 
vidit  aut  inflatum  superbia,  aut  ira  efiferatum,  aut  gula  dehonestatum.  10 
Supra  humanum  enim  modum  pecunie^  contemptor,  nee  in  earum 
amissione  tristior,  nee  in  adeptione  videbatur  hilarior.  Recum- 
bente  aliquando  gratia  quiescendi  rege  in  lectulo^  camerarius  ac- 
cessit  ad  thecam  in  qua  aes  regium  seruabatur,  et  reposito  intus 
quod  volebat,  et  illam  claudere  oblitus,  foras  egressus  est  Anim-  15 
aduertit  hoc  quidam,  et  accedens  ad  thecam,  pecuniam  non  modicam 
in  sinum  recondit,  et  abscedit*  Reuersus  denuo%  rege  Inspectante, 
facinus  iterauit  Quod  cum  tertio  attemptasset,  cemens  rex  in 
spiritu  thezaurorum  adesse  custodem,  ait : '  Importune  agis,  o  homo : 
si  mihi  credis,  tolle  quod  habes,  et  fuge ;  quoniam  si  venerit  ao 
Hugolinus'— hoc  enim  cubicularii  nomen  erat— *nec  vnum  tibi 
nummum  relinquet'  Fugit  ille,  et  vix  pedem  extolerat:  et  ecce 
minister  regis  rediens,  et  thezaurum  ablatum  reperiens,  timore  et 
tremore  concutitur:  angustiam  cordis  et  fiirorem  mentis  clamor 
et  suspiria  prodiderunt  Surrexit  rex,  et  quasi  nesdens  quid  ae-  35 
ciderit,  perturbationis  huius  causam  inquirit  Quam  cum  didicisset, 
ait:  *Tace,  forte  ille  qui  cepit,  plus  nobis  indiguit.  Habeat  sibi, 
nobis  suflficit  quod  remansit*  Proceres  enim*  terre  de  succes- 
sione  solliciti,  regem  de  vxore  ducenda  conueniunt.  Stupet  rex, 
thczauro  metuens  suo,  qui  in  fictili  vase  reconditus,  facile  poterat  30 
calore  dissolui*.  Si  obstinatus  resisteret,  timebat  ne  propositi  sui 
proderetur  dulce  secretum :  Si  suadentibus  preberet  assensum, 
naufragium  pudicitie  formidabat  ^^  Tandem  importune  insistendbus 
cedcre  tutius  ratus,  huiusmodi  verbis  suam  pudicitiam  ^^  domino  com* 
mendabat :  *  Ihesu  bone,  tua  quondam  misericordia  tres  pueros  35 
inter  flammas  caldaicas  illesos  seruauit;  per  te  loseph,  relicto 
pallio  in  manibus  meretricis,  cum  titulo  casdtatis  euasit ;  ad- 
mirabilis  Susanne  constantia  tua  virtute  de  impudicis  presbiteris 
triumphauit ;  sancte  ludith  casdtas  ab  Holofeme  nee  ledi  potuit 
nee  temptari.  Ecce  ego  seruus  et  filius  ancille  tue,  qualiscunque  40 
dilector  tuus  et  vnice  matris  tue:  succurre  mihi  domine,  quatinus 
sic    maritale  suscipiam  sacramentum  vt  pudidde   periculum  non 

»  -  Dania.  •  T.  E.  hanelans.  »  T.£.cede.  «  r.  uindex?  •  Boll, 
pecunianim.  *  T.  £.  abcedit  *  E.  de  vno.  *  mL  autem.  *  S.  Tw.  add : 
Sed  quid  ageret  t        **  £.  formidaret.       -"  S.  pndidtiam  suam. 


334  JQotta  LeffenlHi  angtte. 

incurram.*  Rcgc  igitur  procerum  voluntati  consensum  prebente« 
Godwin!  filiain  duxit  in  vxorcm.  Erat  enim '  Godviinus  vir  nuigna- 
nim  opum,  scd  hastucie  singularis,  rcgum  rcgnique  prodUor;  qui 
doctus  fallerc^  et  quelibet  dissimularc   consuetus.  facile  populum 

5  ad  cuiuslibct  factionis  inclinabat  assciisum.  Bed  aicut  spina  roaauit 
genuit  Godwinus  Editham.  Hanc  dilccto  suo  preparauit*  Chriatus 
Edwardo,  inspirans  ci  ab  ipsa  infantia  castitatis  amorcm,  odium 
vicioruni,  virtutis  afTcctum.  Lcgerc  aut  opcrari  manibus  ocium 
fugicndo  consueuit,  lasciuiam  vitarc,  et  culloquia  iuuenum  declinarc 

10  Conuenicntibus  igitur  in  vnum,  rcx  ct  rcgina  de  castitate  senianda 
pacisciintur«  nee  huic  fidei  alium  quam  dcum  testem  estimant  ad- 
hibendum.  Fit  ilia  coniunx  mente,  non  carnc ;  ille  maritus  mente,  non 
opere.  Perseuerat  inter  eos  sine  actu  coniugali  coniugalis  aflfcctus ;  cC 
sine  dcfloratione  virginilatis,  caste  dilectionis  amplexus.  Dtligitur'  ille, 

15  sed  non  corrumpitur ;  diligitur  ilia,  ncc  tangitur,  et  quasi  noua  quedain 
Abysng  regcm  calefacit  amore,  sed  non  dissoluit  libidine;  mulcci 
obsequiis,  scd  desideriis  non  emoHit.  Quadam  namque  die 
pentecostcs  *,  cum  rex  diuinis  misteriis  intcresset  \  bora  eleuataonis 
corporis  Christi  subito  rcx  vultu  hilarior  ct  crectior  oculis  in  risum 

30  modicum,  seruata  tamen  regia  grauitate,  dissoluitur.  Mirari,  qui 
adcrant,  ccperunt  * ;  ncc  sine  causa,  cum  *  prefer  con  suet  udinem  id 
ei  accidissc  sciebant.  Fcractis  autcm  missanim  solempniis,  causam 
risus  instanter  astantcs  sibi  exponi  petunt.  Ille,  vt  erac  mire 
simplicitatis,  simplicitcr  querentibus  simplicitcr  omnia  confitetur. 

J  5  diccns  :  *  Conucnit  Dan  is  cum  rege  suo  antiquum  facanua  aterare« 
ct  quam  nobis  propitia  diuinitas  largita  est,  infcstare  quietcm.  In 
percussione  quidcm  nostra,  qua  castigans  castigauit  nos  dominus, 
ignorantcs  dci  iusticiam,  et  suam  cxtollciitcs  virtutem,  dixerunt : 
"  Manus  nostra  cxcclsa,  ct  non  dominus,  fecit  hec  omnia.*'    Quia 

30  vero  dcus  patribus  nostris  iratus,  Daconim'  nos  tradidit  poicsUii, 
suis  id  viribus  tribucntcs,  facile  hue  ipsum  et  nunc  fieri  poaat 
arbitrabantur :  nescicntcs  quia  qui  percutit,  ipse  ct  sanat;  cC  qui 
mortificat.  ipse  et  viuificat ;  ct  qui  ducit  ad  inferos,  ipse  et  redudt. 
Igitur  rex    Dacie,  coacto  in   vnum   cxcrcitu,  hi»diema   die  \'cnlia 

\i  pro  V(»tii  flnntibus  naucs  |>arari  prcccpit.  lam  naucs  vclis,  et  vela 
vcntis  fucrant  committcnda  :  ct  rcx  iniquus  <»b  nimiam  supcrbiam 
quasi  seinctipsum  non  sustinens,  dum  dc  scapha  in  nauem  con- 
sccndcrc  vcllct ',  pcdc  lapso  inter  vtramquv  in  marc  comitt:  cC 
statiiii  .ibys««us  vailauit  cum.  et  pelagus  CiMi(>cruit  caput  eius.    Sicque 

40  mortc  Mia  vtnimquc  (H^pulum,  Danorum  si'il.  et  Anglnrum.  a  peccato 
paritrr  vt  pcricul<>  iit>erauit.  Et  spero  in  domimi  (den]*  mcu,  et  in 
dull- i  SSI  ma  rnatre  cius.  qufid  tern  paribus  nicis  nullum  habcbit  conalus 
tH»rui!i  iflLitum.     Hcc  sunt  que  Christu  rcuclantc  I'Kgnoui,  et  vidi 

*S.  ati!«ni       '  I  w.  |irrp«raurrat.      '  Tw.  V)ili|;it.      *  F.  pciilhrt  .4lcft.      '  &  Hl- 
UTL-'^Nci  iis^iUiiis.     *  uin.  in  'Iw.      *  S.  Dasiuniin.      '  mi.  Iw.      '  urn.  laT.  lu 


De  damto  (Z^trtDUDo  coitOenme.       335 

et  risi  et  gauisus  sum.    Risum  enim  mihi  fedt  dominuBi  et  quicunque 

audierit,   corridebit   mihi.'     Notantur  tempos  et   bora,  mittimtur 

nmidi  in  Daciam :  et  omnia  que  beadssimo  regi  oelitus  nunciata 

fuerant,  vera  et  eadem  hora  acddisse  reperta  sunt.       Succedentibus 

itaque  prosperis,  rex  voti  sui  nequaquam  oblitus,  recogitans  quanta  $ 

sibi   fecerit   dominus,   qui    ditauit   egenum,   sublimauit    humilem» 

inglorium  coronauit ;  parat  reddere  vota  sua,  parat  sumptus»  parat  * 

donaria.    Vocatis  autem  regni  proeeribuSy  habuit  cum  eis  de  statu 

regni,  vel  de  sua  peregrinatione,  sermonem,  dicens:  'Non  exddit 

nobis  quomodo  imientibus  in  hereditatem  noatram  barbaris,  fact!  10 

sumus  obprobrium  vicinis  nostris,  subsannatio  et  illusio  hiia  qui  in 

circuitu  nostro  sunt.    Aliis  namque  interfectiSy  aliis  fugatis,  aliis 

iugo  ignominiose  seruitutis  o[^ressis,  nihil  fere  honoris^  nihil  glorie 

nostro  generi  reliquerunt.    Tandem  defuncto  patre  meo,  peremptis 

fratribus,  actis  in  exiliiun  nepotibus,  et*  cum  hostibus  nostris  in  1$ 

omnibus  fortuna  faueret,  mihi  profecto  nihil  spei  superesae  videbatur. 

Ego  vero  contra  spem  in  spem '  credensi  et  domini  mei  *  misericordie 

me  totum  dedens,  peregrinationem  meam  ad  sanctorum  apottolorum 

limina  voui,  et  deinceps  diuine  me  protection!  dispositionique  com- 

misi.     Ille  autem   respexit   in   orationem   meam  et  non  ^preuit  so 

precem  meam,   et  abstulit  obprobrium  meum  et  restituit  me  in 

regnum  patris  meL    Insuper  cumulatum  *  diuitiis  aujdt  j^oriay  donis 

celestibus  illustrauit    Ipse  sine  sanguine  rebelles  subegit,  hostes 

subuertit,  et  omnia  nostra  amabili  quadam  pace  compoauit    Abait 

vt  tot  et  tantis  eius  beneficiis  inueniamur  ingrati,  quia  potius  de  9$ 

manu  inimicorum  nostrorum  liberati,  seruiamus  illi  in  iustida  et 

veritate,  faciamusque  quod  ait  propheta :  '*  Vouete  et  reddite  domino 

deo  vestro."    Decemite  ergo   mecum   quomodo  me  peregrinante 

regnum  subsistat  Anglorum ;   qua  lege,  qua  pace,  qua  iustida,  quo 

iudice*  omnia  disponantur;  quis  castra,  vrbes,  priuata  et  publica  30 

negocia   procuret    Erit  autem  vnus  omnium  custoa  et  protector 

deus,  et  pacem  quam  dedit  ipse  seruabit,  nobiscum  prc^dscens,  et 

vobiscum  ^  remanens :  qui  et  vos  custodiat,  et  me  reducat'    Tunc 

omnes  in  communi  vociferantes  ad  regem,  se  non  deserendoSy  se  non 

exponendos  gladiis,  patriam  hostibus  non  prodendam,  nee  pro  vno^  vt  $$ 

putabatur,  bono  tot  admittenda  pericula  allegabant    Tunc  rex  eorum 

vocibus  et  precibus  se  vrgeri  *  sentiens,  diu  in  animo  fluctuabat :  quia 

et  voto  supersedere,  pericul[os]um  ^ ;  et  tantorum  predbus  fletibus- 

que  non  cedere,  inhumanum  arbitrabatur.    Tandem  peregrinationem 

differens,  expectabat  *  donee  apostolico  fultus  consilio,  ant  votum  redt-  40 

meret,  aut  impleret.     Demuin  pontifex  sununuSi  consideratis  pre- 

missis  et  diligenter  discussis,  regi  epistolam  subscripta  continentem 

transmisit :        *  Leo  episcopus  seruus  seruorum  dei,  dilecto  filio  suo 

'  Tw.  sepftrmt.       •  om.  in  Tw.       •  in  spem  om.  in  BolL       *  Tw.  cimiiihiuit. 
*  E.  nobiscum.  •  S.  urgeri  se.        •  T.E.  pericuhim.        *  om.  in  T.;  cf.  Tw. 


336  jQoDa  legenDa  angUe. 

Edw'ardo  Anglonim  regi,  salutcm  ct  apostolicam  benedictioneni. 
Quoniam  voluntatem  tuaiti  laudabilcm  ct  deo  gratam  agnouimus', 
gratias  agimus  ci  per  quern  regcs  regnant,  et  principcs  iusta  decemnnL 
Scd  quia  prope  est  dominus  in  omni  loco  omnibus  inuocantibus  eum 
5  in  veritatc,  ct  sancti  apostoli  cum  suo  capitc  coniuncti  vnus  spiritus 
sunt,  et  pias  preces  equaliter  audiunt;  ct  quia  constat  periclitari 
anglicam  rcgionem  ex  tua  discessione  ^  qui  freno  iusticie  seditiosos 
eius  motus  cohibes :  ex  auctoritatc  dei  et  sanctorum  apostolorum 
absoluimus  te  a  peccato  illius  voti  pro  quo  dci  ofTcnsam  times,  et  ab 

10  omnibus  ncgligentiis  et  iniquitatibus  tuis.  ea  potcstate  \*si  qua[mp 
dominus  in  beato  IVtro  concessit  nobis  dicens:  '*Quecumque  sol* 
ueritis*  super  terram,  soluta  crunt  ct  in  celis.*'  Deinde  prccipimus 
tibi  sub  nomine  sancte  obedientie  ct  pcnitcntic,  vt  expensas  quas  ad 
iter  istud  paraueras.  paupcribus  crroges,  et  cenobium  monachonim 

15  in  honore  sancti  Petri  apostolorum  principis  aut  nouum  constituas *,  aul 
vetustum  emendes  et  augeas,  et  sufficientiam  *  victualium  fratribus  de 
tuis  redditibus  constituas.  quatinus  dum  illi  assidue  inibi  deum  lauda- 
uerint,  et  Sanctis  augcatur  '  gloria  ct  tibi  indulgentia.  Cui  loco  quic- 
quid  contuleris,  vel  collatum  est,  vet  conferctur',  vt  ratum  ait  aposto- 

30  lica  auctoritatc  prccipimus,  et  M  semper  habitatio  monachonim  sit  et 
nulli  laice  persone  nisi  rcj^i  subdatur ;  et  quecunque  priuilegia '  ibi 
constitucre  volucris  ad  himorcm  del  pertinentia,concedimus  et  robus- 
tissima  auctoritatc  ctmfirmnmus.  et  in  fine  '^fractores  corum  eCema 
malcdictione  damnamus.'         Kcspcmsalibus  enim  *'  regis  ct  litteris 

35  pontiiicis  oraculum  celeste  concurrit.  Erat  enim  in  Anglia  virquidam 
dcu  dilcctus  et  hominibus,  qui  |in|  s|>ecu  subtcrranc^o  multis  annis 
inclusus,  suoruni  crnt  meritunim  stipendiis  iam  vicinus.  Huic  Petnis 
apostolus  in  visionc  noctis  assistens  ait :  '  Rex,  inquit,  Ldwardus  pro 
voto  quo  se  cum  ad  hue  cxularet  astrinxerat,  pro  rcgni  ctiam  pace, 

p  paupcruinque  necessitate  prcceque  sollicitus,  romanam  ecclesiam  de 
omnibus  crcdidit  consulcndam.  Noucrit  ergo,  se  mea  auctoritatc  ab  hac 
ohligatione  solutum.  ct  de  cenobio  ad  mei  ni>minis  honorem  cunstru- 
endo  a  summo  pontificc  su<cepisse  mandatum.  Incuntantcr  itaque 
litteris  apostolicis  fulciii  habcat,  preccptisol)ediat.cunailiisacquic9cat. 

35  A  mc  enim  egn-ssus  est  scrmo,  quem  sibi  quondam  "  patronum  elegit, 
vie  comitcnit  gratie  lar^itorcm.  Est  autem  mihi  locus  in  occtdenuUi 
parte  Londonie  a  me  elcctus,  mlhi  dilcctus,  quem  quondam  mihi  pro* 
phis  nianilnis  c(»nsc(Taiii.  riira  M<ibilit:iui  prescntia.  diuinis  insu|>cr*' 
miracnlis  illustraui.    Th^ifiK-ia  nonifn  i*st  loci,  qui  quondam  *  c»b  pcc- 

40  cata  )>opuli,  barl)ar«iruiii  traditus  potestati,  |>;iupcrnmus  ex  dmttc, 
hum  ills  ox  suMirni.  ex  nobilt  factus  est  contmiptibilis.  Hunc  mc  rex 
precipicntc  in  habitaculum  monachonim  suscipiat  rcparandum.  subli- 

S.  cuKiioiiiinun      *  K.  ili!*sr*«.ii.iiic.     '  T.  K.  quA.     •  S.  ftulucns.     ■  Tw.  con- 

struas.      *    I  v%-.  ^iillicu  fitto.       *    I.  augctur       '  }'..  confrrrrliir.      *  E.  prruilcfia. 

I'w.  infr adorer      "  S.  aiitcm ;  om.  in  Tw.      **  T.  cundAm.      "  S. 


De  ^iiicto  ^lAMtoo  ConftMnrt.      337 

mandum  edifittis.  potsessiontbiis  ftinpUanduiiL  Noo  eril  ibi  alhid  nisi 
dtiinus  dci.  ct  porta  cell.  Ibi  erigenda  etc  teak  per  quam  deacen* 
drntc!!  ct  asrcndentcs  angeli  preces  et  vou  homiiiuin  perferant  ef 
drtcranc  fcratiam.  Inde  ascendentibus  reaerabo  ianuaa  paradisi.  vt 
ex  f>flici«i  quod  meus  mihi  dominits  ac  aalualor  iniunxiu  et  ligatoa  § 
ah<wilturii  ct  abaolutos  auMriptam,  ec  quam  eiua  delictum  obcluaerat, 
iiiMitit.it  1%  |Mirtam  patrie  celestis  aperiam.  Tu  autem  omnia  que  a 
iiir  au<liMi '  rt  didicisti,  littehi  tnMiens  re|p  mitte,  %t  munerc  dei  dupli- 
cato.  r(  dr  ab%<>lutione  accurior,  et  (in|  precepti  executione  deuocior, 
in  niri  autcm  dilectione  et  obaequio  reperiatur  propenaior.*  liiia  i« 
dutis.  lux  rum  loquente  dispaniit.  Scripait  itaque  tenex  omnia 
:iudit.i.  it  rcKi  direxit.  K^cm  autem  bora  lecto  pape  reacripto,  beati 
viitn  apices  rrciuntur.  Tunc  rex  letua  et  alacer  \  pccuniam  quam 
uil  ^Hrrr^rinationcm  parauerat,  pauperibua  diatrtbuit,  et  monaateiium 
«-«litii  an  It.  '  Tcinporc  quo  rex  Ethelbertua,  qui  regnauil  in  Cancia,  if 
prf-<li«  .iiitr  bcato  Augustino  fidei  aacramenu  auaceperat,  nepoa  eiua 
N«lMrtu%  f]iii  Ohcntalibui  Anglts  prefuit,  fidcm  eodem  episcopo 
c  u.iii,4t  ii/.in(r  suMTcpit.  Hie  Londoniia*  que  regni  aui  caput  habe- 
ti.itui.  Ultra  inuros  ecclesiam  beati  Pauli  fabricauit\  et  epiacopali 
tion.irr.  Mrllituiii  cpiact>pum  inatituent,  honorauii.  Extra  muroa  to 
\rrii  in  !•«  ridrntali  parte,  in  honore  beati  Petn  monaacerium  inaignc 
^iiwlaiiit.  rt  iiuiitm  pusaessiunibua  dttauit.  Nocte  autem  dcdtcationem 
f  '.u^kU  111  rt  <  U'Hir  *  preccdentc,  piacatoh  cuidam  (in)  lliamenais  fluuii, 
c^ui  rulrin  inonaMrrit»*  prcterfluit  *,  vlteriori  npa  in  babitu  peregrino 
t»ratii*«  1  Vtrut  apparrfi!!,  pnimi^Mi  mercede,  tranAponi  le  ab  e«idem  et  i| 
{KtKC  rt  pmiiirruit.  Kgren<ius  autcm  de  iuutcula«  ecclesiam.  piscatore 
innr  lite.  inKirdiiur.  Et  ecce  subito  lux  celeatia  emicuit.  miruquc 
*>{>:rn(l«ir  illuHtran;!  omnia,  n«<tcm  conuertit  in  diem.  Afluit  cum 
a;H*<.t<>li>  iiiuititiidnnuium  Aupemorum  egredientium  et  ingredient ium* 
r:i'  iiluiijur  •  rlrstiHin!i«inuit:  tndicibiUaodoharragrantuirureapcrfuii*  fa 
ti'  N.it  Tr  rat  ti%  rn  I  III '  omnibus  quead  eccleaie  dedicjtMmcm  apectantt 
•^oirrTiini^.  irdtt  ad  piMTattirem  piacium  piiicator  egregius  bomtntmL 
^hn  rii  t  uin  '  diuini  lumtnis  t'ulgtirc  pefterritum  et  **  alicrutum  pene 
s«-nx;t>ii^  rr|KTi»vt,  l»landaci>n%«ilatione  rcddit  h«»mtnem  aibi.animiun 
f.iti-<zi.  liiKrrdirnten  ciintMim  Mmul  vterque  piscator.  ait  rctrua:|| 
*  NuithiumI  |iuliiirntarium  nun  babes?*  Et  ille:  *  Inconsuetr,  mquil. 
It),  lo  |.«  itu%i<iiir  Mupidus.  et  expectatione  tui  dctentus,  nibil  cepi,  acd 
l»i •  iiti o s.iin a  tr  iiiencdem  sctunis  expcctaui.'  Ad  hec  apostolua  ait : 
'  l.a\a  ntirir  rrtia  in  '*  capturam.'  Paniit  imperantt  piacalor,  et  mox 
iii;;»lc  uii  rrtlir  piscium  maxima  multitudo.  Omnea  erant  eiitadem  40 
Ki  iirri<»  |»i%«-r<i,  prefer  vnum  mire  cnormitatia  esiaum".  Quibua  ad 
rcaiiif  &t  tart  IN  dixit  ap«>stolus:  *  hunc  qui  pre  "  ceteha  precio  Ct  mag- 

s   a, I  !  Ml  «  mr       '   T.  aUrcr ;  I!.  aUcrti.       *  In  Tw.  prrcrdr*  Mir.  de  eo«* 
tr«.  t  •    p    440  iioi  m  I*.  I     '  II.  cctlcvM.     *  H.  •den  awm—lcrteM.    *  Tw. 

•tifitrr*:.  .t        *  S.  autcm.       *  r.  OMB  i  E.  dua.       **  ooi.  hi  Tw.       **  Tw.  ad. 

"  bur   r  v«.iuai         *'  om.  la  Tw. 


338  ji^otia  Legenna  angtte. 

nitudine  prccellit,  Mellito  ex  mea  parte  piscem  defer*  episcopo.  Pro 
nautica^  vero  mercede, cetera  tibi  tolle.  '  Huius  generis  copia  abundabis 
in  vita  tua,  ct  longo  tempore  post  te  progenies  tua  :  tantum  ne  vltra 
piscari  audeatis  in  celebritate  dominica '.  Ego  sum  Petrus  qui  loquor 
5  tecum,  qui  cum  meis  conciuibus  constructam  in  meo  nomine  basilicam 
dcdicaui  episcopalemque  benedictionem  mee  sanctificationis  auctori- 
tate  preueni.  Die  ergo  pontifici  que  vidisti  et  audisti,  tuoque  sermoni 
signa  parietibus  impressa  testimonium  perhibebunt  Supersedeat 
igitur  dedicationi  * :  suppleat  quod  omisimus,  dominici  corporis  et 

10  sanguinis  sacrosancta  misteria  :  populumque  sermone  enidiens,  noti- 
fleet  omnibus  hune  locum  me  crebro  visitaturum,  hie  me  fidelium 
votis  et  preeibus  affuturum,  sobrie  vero,  pie,  et  iuste  in  hoc  seculo* 
viuentibus  celi  ianuam  reseraturum.'  Hiis  dictis,  confestim  ab  oculis 
eius  disparuit.    Mane  autem  facto,  episcopo  Mellito  ad  dedicandam 

15  ecclesiam  procedenti,  cum  pisce  piscator  occurrit,  et  omnia  que  sibi 
mandata  fuerant  pandit.  Stupet  antistes,  reseratisque  ecdesie  valuis, 
videt  pauimcntum  vtriusque  alphabeti  inscriptione*  signatum,  pane* 
tern  bis  senis  in  locis  sanctiflcationis  oleo  linitum,  tot''  cereorum 
reliquias  duodenis  crucibus  inherere,  et  quasi  recenti  respersione 

30  adhuc  cuncta  madcscere.  Quod  videns  episcopus,  vna  cum  populo 
deum  benedicebat,  et  illi  gratias  referebat.  Dat  fidem  miraculo 
piscatoris  illius  tota  successio,  que  sicut  a  patre  acceperat,  totius  emo- 
lumenti  quod  ars  ilia  deinceps  ei  conferret  *,  beato  Petro  eique  seniien- 
tibus  decimas  offcrebat.  Vnus  tamen  semel  fraudem  ausus  inferre,  mox 

25  tamdiu  artis  caruit  beneflcio,  donee  confessus  reatum,  et  ablatum 
restitueret  et  promitteret  correctionem.  Hec  cum  sanctus  Ed- 
wardus  relatione  ac  seriptis  veterum  didicisset,  ad  monasterium  illud 
edifitiis,  possessionibus,  et  dignitatibus  altius  extollendum  exarsit 
animus  eius,  et  pro  priuilegiis  illius  loci,  ceterisque  causis  nuncios 

30  Rome "  transmisit,  talem  cpistolam  pape  deferentes.  *  Summo 
vniuersalis  ecclesie  patri  Nicolao,  Edwardus  gratia  dei  Anglorum  rex, 
debitam  et  subiectionem  et  obedientiam.  Gloriflcamus  deum  quia 
curam  habet  sue  electe  ecclesie,  quoniam  *"  in  loco  boni  predecessoris 
vos  optimum  successorem  constituit.    Quapropter  iustum  iudicamus, 

55  apud  vos,  velut  ad  solidam  petram,  acuere  ct  probare  omnes  bonas 
actiones  nostras,  et  vestram  notitiam  atque  societatem  in  bono  habere, 
quatinus  eas  donationes  et  preuilegia  que  optinuimus  apud  predeces- 
sorem  vestrum,  renouetis  et  augeatis  nobis,  videlicet  vt  quod  ille 
iniunxerat  nobis  sub  nomine  obedientie  et  penitentie,  propter  votum 

4c  quod  voueram  ire  Romam,  et  in  remissionem  omnium  peccatonun 
meorum,  construere  cenobium  monachorum  in  honore  apostoli  Petri, 
ratum  faciatis,  et  priuilegia  possessionum  et  dignitatum  dusdem  led 

*  S.  defer  piscem.        '  Tw.  naulica.        '-•  om.  in  Tw.        ♦  E.  dedicatione. 
*  Tw.  loco.      •  E.  inscripsione.      ^  S.  totidem.      ■  Tw.  contulit      •  S. 
***  Tw.  quando. 


De  ^ancto  (ZEMuatHo  ConGnssore.       339 

confirmetis,  renouetis,  et  decematis  \  Ego  quoque  pro  modulo  meo 
augeo,  et  confirmo,  donationes  et  consuetudines  pecunianim  quas 
habet  sanctus  Petrus  in  Anglia :  et  ipsas  pecunias  collectas  cum  rega- 
libus  donis  mitto  vobis,  vt  oretis  pro  me,  et  pro  pace  regni  mei,  et 
continuam  ac  solemnem  memoriam  instituatis  totius  gentis  Anglie  5 
coram  corporibus  apostolorum  sanctorum  ■/  Rescripsit  autem  ei 
papa  in  hunc  modum :  '  Nicolaus  ■  episcopus  seruus  seruorum  del, 
gloriosissimo  ac  piissimo  omnique  honore  dignissimo,  special!  quoque 
Rlio  nostro  Edwardo  Anglorum  regi,  visitationem  omnimodam,  salu- 
tem  mellifluam,  et  benedictionem  apostolicam.  Omnipotenti  deo  10. 
referimus  grates,  qui  vestram  prudentissimam  ezcellentiam  in  omni- 
bus ornauit  et  decorauit,  erga  beatum  Petrum  apostolorum  principem, 
ct  nobiscum  habere  dilectionem,  et  in  *  omnibus  apostolids  consentire 
censuris.  Litteras  igitur  vestre  nobilitati  transmittimus,  et  per  eas 
socictatem  sanctorum  apostolorum  ',  et  nostram  vobis  damus,  orantes  15 
misericordiam  illius  qui  est  dominus  omnium  et  rex  super  omnia  solus, 
vt  ipse  vos  participem  faciat  ex  omnibus,  si  qua  sunt  coram  deo,  bonis 
operibus  nostris,  et  fratres  nos  et  *  socios  in  sua  ^  dilectione  constituat  in 
omni  tempore  amplius,  ac  non  minorem  partem  obsequii  nostri  vobis 
in  suo  regno  reconsignet,  quam  nobismet-ipsis  prouenire  optamus.  90 
Erimus  etiam  deinceps  pro  vobis  sine  dubio  orantes  assidue,  vt  ipse 
deus  [vobis]  subiiciat  hostes  et  inimicos  qui  contra  vos  voluerint  insur- 
gere,  et  confirmet  vos  in  patemo  solio  et  propria  hereditate,  ac  beatus 
Petrus  sit  vobis  custos  et  adiutor  in  omni  tribulatione. . .  Renouamus 
ergo  et  confirmamus  et  •  augemus  vobis  priuilegia  vestra,  scilicet  vt  as 
absolutus  sitis  ab  illo  voto  quod  timebatis,  et  ab  omnibus  aliis  peccatis 
ct  iniquitatibus  vestris,  auctoritate  illius  qui  me,  licet  indignum,  sue 
sancte  precsse  voluit  ecclesie.  Preterea  illi  loco  quem  sub  nomine 
sanctc  penitentie  construendum  et  meliorandum  suscepistis,  quoniam, 
vt  fertur,  primam  antiquitus  consecrationem  a  beato  Petro  accepit,  30 
cuius,  licet  indigni,  vicarii  sumus,  et  quia  regia  antiquitus  sedes  est, 
ex  auctoritate  dei  et  sanctorum  apostolorum,  atque  huius  romane 
sedis  et  nostra,  concedimus,  permittimus,  et  solidissime  confirmamus, 
vt  amplius  in  perpetuum  regie  constitutionis  locus  sit  atque  reposi- 
torium  regalium  insignium,  et  habitatio  perpetua  monachorum  qui  35 
nulli  omnino  persone  nisi  regi  subdantur,  habeantque  potestatem 
secundum  regulam  sancti  Benedicti  per  successores  •  eligere  ex  sc 
ydoneos  abbates,  neque  introducatur  per  violentiam  extranea  persona, 
nisi  quam  concors  congregatio  esse  preelegerit  •.  Absoluimus  etiam 
cum  locum  ab  omni  seruitio  et  dominatione  episcopali,  vt  nuUus  epi-  4© 
Scopus  illuc  introeat  ordinaturus  aut  precepturus  aliquid,  nisi  ex 
pctitionc  et  consensu  abbatis  et  monachorum :  et  habeat  idem  locus 

^  Tw.  ct  in  perpetuum  immutabilim  stare  decematis.  *  Tw.  S.  sanctorum 

apostolorum.  '  E.  Nicalaus.  *  om.  in  BolL  *  S.  s.  apost  soc 

*  S.  ac.  ^  cm.  in  Tw.         '  S.  successiones.  *  Tw.  preesse  elegerit. 

za 


340  jQotta  iLegrenna  angtte. 

liberum  procinctum,  id  est,  ambitum  et  cimiterium  mortuonun  circa 
se,  absque  cpiscopali  vel  cuiuslibet  respectu  vd  exactione  :  et  omnia 
que  ad  libertatem  et  exaltationem  illius  loci  ad  honorem  dei  perti- 
nentia,  per  nostram  auctoritatem  accedere  possunt,  hilari  et  proinpti»- 
5  sima  voluntate  concedimus.  Possessiones  autem  quas  antiqui  regcs 
seu  quicunque  alii  homines,  vos  quoque  et  vestri  barones  ad  eundem ' 
locum  contulistis,  et  cartas  que  ex  eis  facte  sunt,  diuina  et  nostra  auc- 
toritate  roboramus,  et  ratas  ac  stabiles  esse  decemimus ;  et  infrac- 
tores  earum  vel  inuasores,  aut  diminutores,  aut  dispersores,  venditores 

10  etiam,  etema  maledictione  cum  luda  proditoredampnamuSy  vt  in  beata 
non  habeant  partem  resurrectione,  sed  a  beato  Petro  apostolo  se 
iudicandos  sciant,  quando  sedebit  cum  suis  coapostolia  iudicans  duo- 
decim  tribus  Israel.  Vobis  vcro  et  posteris  vestris  regibus  committimus 
aduocationem  et  tuitionem  eiusdem  loci,  et  omnium  totius  Anglie 

15  ecclesiarum,  vt  vice  nostra  cum  consilio  episcoporum  et  abbatum 
constituatis  *  vbique  que  iusta  sunt,  scientes  pro  hoc  vos  recepturos 
dignam  mercedem  ab  eo  cuius  regnum  et  imperium  non  desinet  nee 
minuetur  in  seculum.'  Sanctus  enim'  Edwardus  tributum  illud 
grauissimum  quod  tempore  patris  sui  classi  danice  pendebatur  et  post- 

ao  modum  fisco  regio  inferebatur  *,  regia  liberalitate  remisit,  et  ab  hoc 
onerc  importabili  imperpetuum  Angliam  absoluit.  '  Cum  enim  collecta 
ilia  pecunia  ante  ilium  delata  esset,  diabolum  super  cumulum  seden- 
tem  et  ludentem  vidit,  et  ne  amplius  exigeretur  precepit '.  Cum  in 
palatio  iuxta  ecclesiam  beati  Petri  rex  aliquando  moraretur,  super- 

35  uenit  quidam  vir  miserabilis,  Hibcrnicus  gcnere',  pedis  vtriusque 
priuatus  officio.  Nerui  enim  in  poplite  contracti  ad  posteriores  cor- 
poris partes  crura  retorserant ",  tali  natibus  inheserant,  immersique 
carnibus  pedum  articuli,  a  lumbis  eius  et  dcorsum  corpus  omne 
peruerterant.     Porrectis  ad  terram  manibus,  et  scamnis  suppositis, 

30  repebat,  et  factus  sibimetipsi  grauis,  trahebat  se  post  se.  Hie  videns 
regis  cubicularium,  ait  ad  cum  :  *  Ilugoline,  inquit',  non  me  respicies, 
nee  miscrcberis,  nee  moucbit  te  mei  ^  tanta  calamitas  ?'  £t  ille : '  Quid 
me  vis  facerc?*  Cui  pauper,  *Sexies,  inquit,  apostolorum  limina 
repens  (vt  cernis)  visitaui,  et  sanitatem  necdum  promeruL     Quam 

35  tamen  mihi  apostolorum  princeps  non  ncgauit,  sed  distulit,  socium  in 
hoc  miraculo  habere  volens  Edwardum,  quem  sibi  nouit  in  omnibus 
esse  deuotum.  Ab  ipso  enim  apostolo  in  mandatis  accepi  regem 
adire,  vt  me  suo  sacro  subuectum  dorso  ad  ecclesiam  eius  que  pala- 
tio vicina  est  perfcrat,  recepturum,  si  id  fecerit,  membrorum  meonun 

40  integram  sanitatem.'    Hec  vbi  nunciata  sunt  regi,  gratias  agit  dec ;  et 
citatus  mox  cgcr  accessit.     Rex  vero,  vt  spiritalis  ille  asinus  fortis 
accubans  in  terminis,  supposuit  humeros  suos  ad  portandum.    Pendet 
de  humero  tanti  principis  plcnus  sordibus  pauper,  squalidis  manibus 
*  E.  eundum.         *  T.  Tw.  constituas.  •  al.  autem.  *  E.  inserebatur. 

■-*  Added  U  om  Chr.  Bromt.  942.       •  Named  Gillemichel  in  Tw.       *  E.  retor> 
scrat.  *  al.  om.  "  al.  mca. 


De  ^ancto  (SDtDatiio  ConOmsote.      341 

brachiisque  squamosis  regium  iUud  pectus  coUumque  complectitar. 

Interea  ex  assistentibus  ridebant  nonnulli,  alii  a  paupere  regem 

delusum  iocabantur,  alii  iusti  simplicitatem  fatuitatem  iudicabant 

Cum  itaque  rex  paululum  processisset,  subito  nenii  extenduntury 

rigantur  ossa,  cames  marcide  recalescunt»  emergunt  a  came  articuU,  5 

pedes  a  natibus  soluuntur.    Distendit  homo  crura  poplite  iam  flexi- 

bili,  et  sanie  cum  sanguine  profluente,  vesds  regia  omatur  podus 

quam  fedatur.    Iam  tunc  satis  esse  clamant  omnes,  sanatum  langui- 

dum,  onus  ob  sordes  vlcerum  deponendum.    lUe  vero  memor  precepti 

quod  susceperat,  sirenarum  cantus  obturata  aure  pertransiit,  Ingres-  10 

susque  ecclesiam,  ante  sanctum  altare  holocausttmi  quod  detulerati 

dec  ac  beato  Petro  resignat,  incolumemque  dimisit     Suscepto  autem 

a  rage  itineris  viatico,  acturus  gratias  deo  et  sancto  Petro  Romam 

profectus  est.        In  monasterio  namque^  beati  Petri  ante  altare 

sancte  trinitatis,  missarum  solemniis  sanctus  rex  vice  quadam  cum  15 

comite  Leofrico  assistebat.     Et  ecce  speciosus  ille  forma  pre  filiis 

hominum  Christus  Ihesus  in  ara  consistens,  oculis  vtriusque  cor- 

poralis  aparuit^  sacraque  dextera  super  regem   extensa,  signum 

sancte  crucis  eum  benedicendo  depinxit    At  rex.,  demisso'  capite, 

diuine  maiestatis  adorabat  presentiam.    Comes  vero  quid  in  animo  *  ao 

regis  ageretur  ignorans,  uolensque  *  regem  tante  visionis  esse  parti- 

cipem,  cepit  velle  ad  ipsum  vsque  procedere.  Verum  rex  quid  in  mente 

comitis  voluebatur  inteUigens,  *  sta,  inquit,  Leofrice,  sta ;  quod  vides, 

video  et  ego.'    Post  missam  vero  dixit  rex  ad  comitem :  *  Per  eius 

quem  vidimus  maiestatem,  mi  Leofrice,  te  obtestor  ne  quoadusque  H 

vixerimus  sermo  iste  proferatur  in  publicum,  ne  vel  nos  in  pemitiem 

nostram  ob  fauorem  vulgi  pulset  elatio,  vel  fidem  deroget  dictis  infi- 

delium  emulatio.'         Sub   faucibus  quippe*  quasi  glandes  mulieri 

cuidam  succreucrant,  que  totam  faciem  deformi  tumore  fedantes, 

putrefactis  sub  cute  humoribus  sanguinem  in  saniem  verterant ;  inde  30 

nati  vermes  odorem  teterrimum  exhalabant.     lubetur  tandem  in  som- 

nis  adire  palatium,  et  ex  regis  manibus  sperare  remedium  :  quibus  si 

lota,  si  tacta,  si  signata  foret,  mentis  eius  reciperet  sanitatem.    Cum 

autem  venisset  ad  regem,  et  oraculum  exposuisset,  ille  nee  sordes 

cauit,  nee  fetorem  exhomiit ;  sed  loca  tumentia  manibus  contrectans,  55 

et  aqua  lauans,  signum  sancte  crucis  impressit.    Et  subito  rupta  cute, 

cum  sanie  vermes  ebulliunt,  recedit*  tumor,  et  dolor  omnis  abscessit. 

Cecus  quidam  docetur  oraculo,  lumen  amissum  sancti  regis  mentis 

se  adepturum,  si  limpha  qua  manus  ablueret  ipse,  faciem  perfudisset 

Cumque  id  cubiculario,  et  ille  regi  retulisset,  obstupuit  ille  plurimum  40 

indignatus,  illusum  fantasmatibus  hominem,  nihil  tale  de  peccatore 

sperandum,  apostolice  id  esse  uirtutis,  nee  fidem  somniis  adhibendam ' 

asseruit.    Aqua  manus  *  lauit,  et  ad  ecclesiam  processit   Cubicularius 

1  S.  autem.  '  £.  apeniit  '  £.  dimisto.  *  E.  regis  animo. 

^  E.  nolensque.  *  S.  mutem.  *  Tw.  reaedit.  *  E.  adhibendum. 

*  £.  manibus. 


342  }i3ot)a  ILegenna  9nglie. 

autem  ceco  receptam  in  pelui  aquam  illam  tradit,  cum  qua  oculos  et 
faciem  lauans,  visum  confestim  percipere  meruit  Ciuls  quidam 
lincolniensis  cecitate  percussus,  ad  palatium  regis  veniens,  aqua  lo- 
tionis  manuum  cius  faciem  et  oculos  lauans,  mox  tenebris  diu[tu]mi8  ^ 
5  lux  optata  ^  succedit.  Quidam  cecus  ^  regcm  adire  et  visum  ab  eo 
percipere  monitus,  cubiculario,  et  ille  regi  rem*  pandit.  Cui  rex: 
*  Veniat,  inquit.  Quis  ego  sum  qui  contrister,  et  non  potius  exultem, 
si  meis  manibus,  licet  indignis,  promissum  beneiicium  homini  illi 
pietas  diuina  contulerit?*    Vocatus  est  autem  vir,  et  a  rege  tactus,  et 

lo  signatus,  et  inter  manus  eius  ab  oculis  vtrisque  vbertim  sanguis  effluxit, 
pupillas  serenauit,  et  tumorem  palpebrarum  deposuit.  £t  dixit  homo 
ille :  '  Video  te,  domine  mi  rex,  et  facies  tua  tanquam  fades  angeli 
stantis  ante  me.'  Alia  autem  \nce  duo  ^  ceci,  cum  vno  monoculo, 
aqua  lotionis  manuum  sancti  pcrfusi,  visum  percipere  meruerunt. 

15  Sedebat  aliquando  rex  ad  mensam,  ct  a  latere  eius  comes  Godmnus. 
Huius  duo  filii  adhuc  pueri,  Haraldus  et  Tostius,  ludentes  coram  eis, 
cum  vnus  ex  illis  amarius,  quam  expetebat  ludi  suauitas,  insurrexisset 
in  alterum,  ludum  vertunt  in  pugnam.  £t  ecce  Haraldus  vehemen- 
tius  in  fratrcm  irruens,  capillis  eius  vtramque  manum  inserit,  prostra- 

ao  tumque,  nisi  citius  eriperetur,  virtute  superior  suffocasset.  Tunc  rex 
versus  ad  duccm,  ait :  '  Nihilne^  aliud,  o  Godwine,  nisi  simplicem  in 
hiis  vel  luduni  puerorum  vel  pugnam  contemplaris?'  Et  ille  :  *  Nihil 
aliud,  domine  mi/  1  unc  rex  dixit :  '  Longe  aliud  mea  mihi  mens 
loquitur,  et  hiis  quid  futurum  sit  pueris,  per  hoc  mihi  bellum  reuelatur. 

25  Emensis  "^  quippe  puerilibus  annis  cum  in  virum  vterque  profecerit, 
tandem  ^  aduersus  inuicem  liuor  vtrumque  aduret :  et  primum  cir- 
cumuentionc  insidiisquc  priuatis  quasi  ludere  videbuntur,  ad  vltimum 
fortior  infirmiorem  proscribet,  rebellantem  prosternet,  et  prions  mor- 
tem post  modicum  sequens  alterius  calamitas  expiabit'    Que  omnia 

30  sic  completa,  tota  Anglia  teste,  proba[n]tur  ^  Nam  Tostius  ab  Haraldo 
fugatus,  cum  paulo  post  in  regnum  successit*^  Edwardo  Haraldus, 
vna  cum  rege  Norvvegic  Tostius  prostemitur,  et  totus  fere  exercitus 
delctur.  Eodem  anno  Haraldus  "  ipse  regno  spoliatus  Anglorum,  aut 
misere  occubuit,  aut,  vt  quidam  putant,  penitentie  tantum  seniatus 

35  euasit,  Godwinus  enim  '*  cum  in  mensa  regi assideret", vnus  ministro- 
rum  in  obicemaliquem  vnopede  immoderatius  impingens,pene  lapsum 
incurrit.  Quem  tamen  [pes]  *  alius  recto  gressu  procedens,  iterum 
in  statum  suum,  nihil  iniurie  passum,  ercxit.  De  hoc  euentu  pluribus 
inter  sc  loquentibus,  et  quod  pes  pedi  subuenerit  gratulantibus,  comes 

40  quasi  ludendo  intulit :  *  Sic  est  frater  fratrem  adiuuans,  et  alter  alteri 
in  necessitate  subueniens/  Et  ait  rex  ad  ducem  :  *  Hoc  mens  mihi 
fecissct,  si  Godwinus  hoc  permisisset/  Ad  banc  vocem  Godwinus 
•  E.  diurnis.  -^  S.  optata  lux.  ^  E.  secus.  *  S.  rem  regi.  •  Tw.  trea. 
•^  T.  E.  Nihil  tc;  Tw.  Nichiinc;  S.  Nihil.  '  E.  emersis,  •  om.  in  T.  Tw. 
»  T.  E.  probatur.  >*'  Tw.  successisset.  "  E.  hcraldus.  "  «/.  cm. 

''  E.  assedcret.  '*  om. 


De  ^nicto  ^uoatDo  €mat«mt.      343 

rx  pail  it.  cc  tri!iicm  prcfcrens  vultum,  ait :  '  Scio  enim  rex,  scio,  adhuc 
i\c  iiinrtr  (mn%  tui  tuun  nic  accusal  animui.  ncc  c\%  cstimas  diacre- 
liriKliim  qui  mc  \cl  cius  vcl  luum  \*ocant  pruditoreni.    Scd  sccrctonim 

•  iiiintiiii  i«in«riiis  dv\x%  iudicct,  clftic'  buccellam  banc  quant  manu 

tf  ii«-n.  ^iitttir  inniiii  faciat  pcrtranMrc  ct  mc  scnict  illcsum,  stcut  nee  § 
tii«'  prixtitiofDH  rruA.  nc(c|  dc  fratm  lui  ncce  mihi  conicius  exisia' 
C  iiin«{iir  vir  (>ratu^  buccellam  manu  benedicemi  ^Knasscl  *,  miser 
ilii-  f  .im  •>M  intrrcnn.  vsiquc  in  medium  gulturis  pnitraxit.    Tempcat 
M:tf-ritis  crahrrr.  nrc  valuit :  tcmpcat  cmittere,  sed  Armius  hesit.  Mox 
iii«MtiiN  fpiibun  dticcbatur  ^piriius.  obcluditur,  vertuntur  cnruli,  bracbia  10 
ruM  ^«  line.     Iniuctur  infclicitcr  morientem  rex,  et  vlUunem  in  eum 
Miit:i  riN  priH'cHniNsc  diui  nam,  aslant  es  alloquitur  dicens:  *  Extrabitc 
i-.ii!«  til  iMuin.'     Kt  factum  est  ita.    I  lie  God  win  us  simplicitate  regis 
ahutf  tin.  iniilta  in  regno  contra  iusticiam  el  deum  faciebat.    Cunctoa 
tri'-  rr^MH  ro^iuitm  rt  amiciis  quos  de  Nonnannia  adduxeral,  fraude  15 
m:.i.   il-i>  «-(   t  iicumuentione  de  palrta  pcrturbarat  \  credens  sibi 

•  iiii>  ta  priH-r<%iura  pni  voto,  si  rex  amicis  nudatua,  suis  tantum  con* 
villi's  \tr  irtur.  At  rrx  runcta  dissiniulans.  diuinis  vacabal  obsequtia, 
\lti>in«in*  iU'i  sibi  fuiuram  mullis  predixil.  Aliquando  etiam  ipsi* 
(iik1^\.iio  Mlipsiim  mm  tacuit.  In  die  namque *  dominice  resurrec-  so 
t:«»niv  «  uin  rrx  ad  mrnsam  sederet,  arctius  solito  se  collegit  ad  se,  et 
{><infif«  prr  iM'iilin  drum,  omnia  ista  mundana  arbilrabatur  vt  sterctira. 

\.i  ft «  r  MilMtii  Miltus  rius  plus  solito  serenabatur  '•  intehorque  leticia 
lahia  >.»lu(-tiat  in  risum  ;  rur»umque  s«>lita  grauitale  resumpla,  obscuri* 

•  >rf-iii    fat  ic-in    prrfcrrtwit.      Mirat>antur  qui  aslabant,  nemo  lamen  15 
.iu«lf  tut  rum  intcrrogarr  quid  accidiviet.     Mensis  tandem  sublali% 
NfitiiKiiH  rst  ad  tbnlamum  rrgrm  dux  llanildus,  cum  vno  episcopo 

( t  ahhatr  \n«s  '«inuilqur  rrgrm  super  fuw  scnnone  conueniunt  Tunc 
lilr  ait  '  Oiiaiitiim  rnim  m*  quisque  vanis  subtraxeril,  tantum  \'eria 
.ti«  (111^  a«!hrrrliit.  KriT  rgt>  cnim  *  mter  fecundos  calices  cl  pmguia  .to 
ii  i>  Ilia  a«  r4(l:anti4  nictalli  !%plcndorem.  rectirdatus  sum  d«»mmi  dei 
tm  I,  ft  I  itutli  in  Mir  animain  meam :  diUtatoque  mentis  sanu  oculus 
iii(< nor  HpintiMli  |N*iiu%us  luminc.  rsdu^s  pnifecto  \-sque  ad  dbim 
I  l>h«  si«>riiin  'ntiiiatrm  mira  cclcntale  porrexil,  et  vMpie  m  moniem 
(  •  !i.>ii  |ir«>KrrNMiv  nanctfirum  quidem  Sepirm  iKinniriitium.  quiea-  || 

•  tntiiiiii  in  H)M'lunt.i.  propnrtatrm  x-ultuum.  necnon  mrmbr«>ruill 
(f  MtiiiMtf-in.  a«-  qualiialrm  vcstium  expressitme  manifestis%ima  con* 
it  in^iiatit**  Miin  *.  Her  duni.  intcrii>rem  nsu  signiticante  leticiam.  corde 

liiintn'"* n^pii-rrrm.  subito.  me  cemente.  a  latere  dextro,  super 

i\ti't\   niiilti%  qiiirurrant  anni%.  in  Mnintrum  se  lalus  viriute  diuina  40 
M  rt<  :  t.  ^.  4l;nnn  mfirtalilms  omen  bac  laterum  suonim  mutacionc'* 
Hi^itjrunt.      Kibmr   enini   **surget  gens  contra  gentem,  et  regnum 

)     ^  •   «-(        '    '  ••en    in  1w  I'    prrtiirtiat ,   T   prrturl^rat .  S   citurbslMl. 

'   *N   :.  -.<    If  m<|iir  •  k.  ipir.         *  «/.  (MR  •  K.  «rrracbstur.         •  h. 

r*:'  '  I.   rphrvronim.         **  E.  rst.         •■  lu  Hslslioo«i 


344  Botia  LegenDa  angtte. 

aducrsus  regnum,  ct  erunt  pcstilcntie,  et  fames,  el  terremotus  magni 
per  luca."  Hiis  ciiiin  scptuaginta  annis— tantum  cnim  tempus  in 
sinistro  latere  rcpausabunt— visitabit  *  dominus  iniquitalem  plebis 
sue,  tradens  eos  in  manus  gentium,  \i  dominentur  cis  qui  oderunt 
5  illos.  Inimici  namquc  nominis  Christi'  insurgent  in  christianos* 
scrui  dominis  rcbellabunt,  regcs  insidinbuntur  rcgibus,  et  principibiM 
principcs,  ct  in  omnibus  finibus  terrc  vltor  iniurie  Christi  mucro 
descuict/  Et  exposuit  eis  rex  vitam  illcirum,  ct  nomina,  ct  pasaionem. 
ct  dormitionis  modum.    Quibus  nuditis,  inito  consilio,  vt  fidem  posteris 

to  facercnt,  nd  explurandam  sermon  is  veritatcni  dux  militem,  cleri- 
cum  pontifex.  abbas  monachum  cum  littcris  regiis  ad  impcratorem  con- 
Stan  tinopiili  tan  um  di  rex  erunt.  Qui  omnia  vera  repcricntes,  incolumes 
ad  rcKt-MU  ref;;ressi  sunt.  Sanctus  cnim'  Edwardus  nulli  petenti  in 
nomine  sancti  luhannis  Kuan^eliste,  aliquid  dcnc^abat:  hunc  cnim 

15  post  apostulorum  principem  aretius  diligcbat.  Vnde  contigil  quod 
quidiim  perei^rinus.  absente  camerario,  in  nomine  sancti  lohannis 
Euangclistc  imixirtune  a  rege  elcmosinam  postularet.  Cui  rex  pre- 
closuMi  annulum,  cum  nil  aliud  in  promptu  habcrct,  dedit.  Accidit 
post  hec,  duus  Anglicos  ad  [adjorandum  saluatoris  sepulchrum  liicro- 

.•o  soliniam  proficisci  *.  (Jul  die  quadam  a  publica  strata  dec li names,  deuia 
quequc  scctati  sunt:  et  s<ilc  ruente  nox  obscura  subducta*  est.  Et 
cum  ncsrircnt  quid  a^erent,  quo  se  vcrtcrcnt.  appaniit  eis  aenex 
quidam  venerandus.  qui  e<»s  ad  riuitatem  ^cduxit^  Susccptis  autem 
hospicio  mensa  paratur,  lautissimcquc  refect i  dant  membra  quieti. 

2^  Mane  autem  facto,  e^rc-sMs  illis  de  ciuitate  ait  scncx  :  *  Viri  fratres, 
cum  suninia  prti>|>entate  V(»s  rep;itriaturos  non  dubitctis ;  quoniam 
prospcTuin  iter  faciet  vobis  deus,  et  ego,  ob  amorem  regis  xxstri.  in 
onini  via  firmaNi  ^lUper  vns  mrulos  meos.  Ego  enim  sum  apostolus 
Christi  lohannes,  qui  regem  vestrum  ob  meritum  rastttalis  summa 

50  dilectione  cnniplector.  Ilunc  rnini'  annulum.  quem  mihi  in  habitu 
pcTtgrint>  appareiiti  tribiiit,  reportate,  denunciantes  ei  obitus  sui 
in  stare  dit-in  :  quem  intra  sc-x  menses  visitans  visitak)o,  vl  mecum 
sequatur  ngnuiii  quiH-umque  ieric*  ilis  dictis,  di>i)aruit :  ct  illt  ad 
patriain  pruspere  redeuiiirs,  que  videranc  et  audierant  regi  seriaitm 

35  ret  ulf  runt.  Cum  autem  rex  in  firm  Kate  graui  detinerctur.  in  mentis 
raptus  exiessum  biduo  fere  lareb.it  exanimis.  Tandem  quaM  de  graui 
sonino  euigiians  ai>eruit  oculos,  ec  resedit,  ct  asMim|Ha  parabola  ait : 
'Cum  adoUsrens  in  Nnrmannia  exulareni.  grata  mihi  semper  extil it 
bi ill' •Mini  aiiiiritia.  et  <{uirun<{ue  sacre  religinnis  mcliorcs  videbanlur, 

4*3  hii  mihi  ceteris  f-rant  l.uiiihari«»r<-s.  Inter  quos  monachosduos*  sipeciali 
cpi.id.itn  mihi  dfuiiixrrant '  charitate  cunuerTwitinnis  h<incstas,  vite  sanc- 
titas.  sii.iuit.is  Miiiruin.  V(Tk>«inim  atlahihtas.  IIhh  frcqucntius  visita- 
baiii :  <Ju.uM  duh  iafaurihus  meis  el<Kpiia  ei»nim  !    lU*^  ante '  plunmos 

'  I..  MMtjhit  cnim.      '  L  itiiiti.      ■  III.  I'lii       *  L    proficiikM.       *  S  adducta. 
'  r.  (liixi!.     '  >  rTfiu.     '  S.  dut<&  iiiiinat.hu&      '  Y..  liciunzcranL     **  T.  ante  ante  I 


De  %tndo  tfMDaiHo  Conflmiore.      34s 

[ann«Hi]  traniilaiot  ad  celuin,  vidi  mihi  pttulo  ante  in  sompnis  aasifltere, 
<|iii<l  f(cn(i  mre  punt  ubitum  meum  sit  futunim  ex  dei  mihi  mandato  re- 
fc'rcntcH.  Iinplctam  dicunt  Anglonim  nequitiam,  et  tniquitas  consum- 
in.ita  iram  pniu<icat.  accelerat  vindictam.  Sacerdotes  preuaricati 
Mint  |>ai*tuin  domini,  pollute  pectore  et  manibus  inquinatis  aancta  $ 
{••ntrct-tant :  et  hii*  non  pastores,  led  meixenarii,  exponunt  lupia 
fucH.  non  prciirKunt,  lac  et  lanam  quenint,  non  oues.  vt  detnitot  ad 
intrrMn  nu>r>  ct  |>a<itorc!i  depaAcat  et  oues.  Sed  et  principea  teire 
infulrlrv  <miiii  turuin.  prcdcines  patrie,  quibus  nee  deus  timori  est, nee 
If-x  hunt  in  ;  quibus  Veritas  oneri,  ius  contemptui,  cnidelitaa  deleeta-  10 
tioiii.  Ita(|uc  ncc  prelati  iusticiam.  nee  sentant  subditi  diaeiplinam. 
Kt  cccc  tl<iniinus  gladium  auum  vibrabit*,  arcum  auum  tetendit,  ct 
parauit  ilium.  Ostcndet  deinceps  populo  huie  inun  et  indignatlonem, 
imini<»M(»ncs  insupcr  per  angelot  malos,  quibus  traditi  sunt  anno  vno 
((  die  vms  ignc  simul  et  gladio  puniendL  *Ego  veroob  intentatam  if 
inrc  Krnti  oalamitatcm  d<ilens  atque  suspirans,  dixi :  **Oceleitium 
.sct-rctorun)  ctin!M-ii,  si  c<»iiuersi  egennt  penitentiam,  numquid  ncNi 
i^Miii\i-rt  drus  ct  relinquct  post  se  benedictionem  ?  Penitentia  certe 
priiUtain  dci  ore  in  Nmiuitis*  suapendlt  sententiam;  que  etiam  im* 
inifirntcin  mipiissimo  Achab  debitam  distulit  vltionem.  Suadebo  igilur  so 
Kriiti  nirc  \t  pcnitcant  de  preteritis,  et  caueant  de  futuria :  et  forte 
iniM-rrbitur  dcus.  \t  non  inducat  super  eos  malum  hoc  grande.acd 
ijiii  punirc  |>re|>arauit  aucrsos,  recipiat  in  gratiam  solita  pietate  con- 
urr*Hi^. '  **  Ncquaquam,  mquiunt,  hoc  erit :  quoniam  induratum  est  cor 
l>*>puli  huiuH,  ct  cxcecati  oculi,  et  aures  aggrauate,  vt  nee  audiant  corri*  »g 
pirntrni,  ncc  intcihgant  commonentem,  nee  tcrreantur  minis,  ncc 
)K*nrhriin  pmuuccntur.*  1 1  lis  eorum  verbis  dum  mihi  maior  accrco- 
( rrrt  <Milltci(iidii.dixi :  **  Num  iu  impcrpetuum  irascetur  *  deus,  ct  noa 
ap|M»nct  \i  i-iim|>lan(ior*  sit  adhtic?  ^^ndo  ergo  tot  tristibus  Ida 
Nu«  rr<lrnt.  aut  tt»c  aduersa  quails  conaolatio  tempcrabit  ?  Quale  spe-  |0 
raiiiluni  r^i  in  hiis  mahs  remedium,  vt  sicut  illinc  terret  et  conthalat 
fill  lira  (nrrc|>tiii,  ita  hinc  aliquantulam  mulceat  diuinc  miacrationio 
{ i<initHM«i .'  '  Ad  hrc  sancti  tale  mihi  problema  proponunt :  ^  Arbor 
<{urli)>rt  \  iridic  a  mi«i*  tninco  dccisa.  ad  trium  iugenim  spocium  a 
r.iili«  r  propria  srparetur.  Que  cum  nulla  hominis  manu  cofcnle»  |§ 
I.  til  la  xrgrntc  necessitate,  ad  suum  reuersa  truncum  in  antiqaam 
i.iili<rni  %*%e  recepcht«  resumptoquc  succo  nirsum  llonicrit,  d 
tiiirtiini  Icrent,  tunc  sperandum  est  aliquod  in  hoc  tribulatiofie 
^•iaiiutn.  rt  dc  ca  quam  prediximua  aduersitatc  remedium.**  Hcc 
I  till  1  dixi^scnt.  Ipsa  celo,  \-obcs  ego  rcdditiu  sum.'  Aaaidcbant  nar-  40 
raiiti  vi^ioncm  regtna,  Robertua  sacri  palacti  cuatoa,  dux  HanddoBi 
sti^anilun  ctiam '  qui  asccndtt  cubilc  patris  sui  et  maculattk  stratiMi 
c  lu^.  viucntc  adhuc  archiepiscopo  Roberto  cathcdram  caatuaricn 


..m   in  Fw  »  Tw  HbrauH.  *  Tw.  S.  Niniaitas.  *  E.  irfssoctar. 

c^iiDpUctdior.  *  E.  sa^  *  t.  at;  T.  adsa. 


346  jQotia  iLegenDa  9ngtie. 


inuadcns— ob  hoc  a  sumnio  pontificc  suspcnsus,  paulo  post  crepaic 
ct  ctVusa  sunt  viscera  cius.  I  lie  ad  voccin  narrantis  obduruit,  nee 
tcrrctur  oraculo,  ncc  tidcm  habiiit  prophctanti,  scd  potius  regem 
senio  confcrt  11111  dclirarc  submurniurans.  rid  ere  maluit  quam  lugere. 
5  Cctcri  vcp),  quibus  mens  saniur  erat,  flcbant  vbcrtim  ct  suspirabant. 
qui  nihil  scciis  quam  ipse  dixernt,  aut  a  sacerdotibus  aut  aprincipibus 
fieri  non  ij{nora!>ant.  Ouidam  enim  prcmis^am  similitudinem 
dicunt  rr^cm  pro  impossibili  statuisse,  illi  maximc  qui  totam  Anglo- 
nim  nnluiitatcm  sir  deperisse  hi^cbant,  vt  ex  ea  gcntc  iicc  rex,  ncc 

lo  episcopus.  ncc  abbas,  ncc  princeps  quilibet  vix  in  Anglia  cernerctur. 
Mihi  sane  alia  mens  est.  considtTanti,  sanctissimum  virum  Dunsta- 
num  ct  ipsam  calamitatcm  predixisse,  et  cnnsolationcm  nihilominuA 
p^omisis^>e.  I'otest  proinde  sic  mm  inconuenicntcr  cxponi :  Arbor 
hcc  re^nuni  An^^torum  si^niticat.  decorum  gloria,  deliciis  diuiciisque 

\j.  fecundum,  cxccllcntia  re^^ie  di);nitatis  sublime.  Radix,  ex  qua  totus 
honor  istc  procosit,  regium  semen  fuit,  quod  ab  Alfredo,  qui  primus 
Anji^lorum  a  summit  p<intitice  vnctus  et  con  sec  rat  us  fucrat  in  rcgcm, 
recta  succession  is  linea  vs(|ue  ad  sanctum  Edwardum  dcscendit. 
Abscis;!  est  ar!)or  de  trunco,  quando  re;: num  a  ^enerc  regal i  diuisum,  ad 

ao  aliud  semen  translatum  est.  Ad  spacium  trium  iu^crum  hcc  facta  est 
separatio  :  quia  in  trium  tem|><»ribus  rcf^um  nulla  fuit  nouiscum  antiquo 
semine  re;;ali  conmiunio.  Ijaraldus  rnitn  successit  Edwardo,  Willd- 
mus  I  laraldo,  Willelmu^  iunior  priori  \Villelmt>.  Acccssit  ad  radiccm, 
[arbor]  (|uando  rex  llenricus,  in  (|uem  totum  rcf^ni  dccus  transfuMim 

25  est,  null.i  necessitate  co;;ente.  nulla  sjn*  lucri  vrijente,  se<l  ex  infuso  ei 
amori^  atlei-tu  abneptein  Kdvvardi  Matildam  dux  it  vxorem.  semen 
re^um  Normannorum  rt  An;;l«>rum  coniunjjens.et  inK'nicnienteopere 
comug;iIi  de  duobus  vnum  facie ns.  Floruit  sane  arl»«ir,  quando  dc 
vtroijiii:   M.iuinr*   impcratrix   Matilda  procosit.     Tunc  vero  fructum 

,^0  fecit,  quando  de  ipsa  Ilrnncus  cxoriens.  quasi  lapis  an^idahs  \lrum- 
<jue  p«»pulum  copuLuiit.  Ha!)et  nunc  rerlr  dc  j»enere  Anglorum 
Anglia  n-;;rm,  habit  de  eadem  jjente  episcopus  tt  abbates  pnncipcs 
et  nnlii*-^. «  X  virnisque  seminis  cimiunctionr  pnKTrato**.  Si  cnim ' 
alicui    lii-c   (ii^p]uu<-rit   cxpositio.  aut  ipse  alitor  cx|K»nat,  aut  aliud 

35  tempu*«  iju>>   hei-    expt«';intur  <-x{M-ctet.  Si'irns    itaque    rex   quia 

appP-piiKjuaiiit  Imra  i  riis  vt  transiret  de  Ifn-  nuind«».  Nuum  transitum 
niox  111  cin mill  prupaiari  iu^sit.  iie  m«»rtis  sue  cit^nitionc  dilata,  ura- 
tiitmim  qii'Mjui'  *^utira;4ia  ditb-i  n-iitur.  Snque  scnrx,  ct  plenum 
liidiiiii  It     iM.ii'irmii  •ipcriim.  mi;:rauil  ad  d<>minum.         (.)biit  autcm 

40  .iniiii  diiinini  !iiil]i-^imi>  ^rxa^esimo  sf\ti».  cum  rr^nassrt  \iKiuti  tribu« 
anni^  iii<  n*«ibn^  x  .\  ft  lii'  lni^  viL:in(i**<-plf-m,  priilu-  iioii.i<i  i.inuani ;  cum 
f{iii>  i«>(.i  p.intf  r  Aii^'liiium  ti  In  .M?«  ruit.  pttiit  librrtan,  vipir  omnis 
mttiiit.  Lontr.ii'tUN  quui.im  .id  M-pnIcliium  « lus  vmirn^,  mrm- 
bp'niiii  ^.ir;i:.iti-in  di  iiiiti'^  l.u  lii'\  mii<«  <-l  pii4.tui«>  piintuLibat.  Kt  cccr 
'   K.ii*;.    :::i.   s    n^iiiiii.    1  v\  .  u  ^uiii  S.  aulrin  ,    \\\    ^)i  lUi.         '   S   Ac 


De  %tndo  tfunaino  Conflmnte.      347 

vis  qurdam  occulta  Aubito  ncnios  extendit,  in  naturalcm  tUtum  cnini 
\H'<U  H/|u<.*  rctorqiict,  euulaisique  a  came  articuUs  sanguis  profluit, 
p.itiLitiitu)ii«>  Muvii  rcsumpto.  arida  prius  assa  pristinum  robyr  red- 
piiiiit.  Srx  cnitii '  ccci.  vnuiii  inonoculum  secuti,  ad  sepulchrum 
If  i^.-s  pri>p<-r;intcs  ^'(ini  alter  ah  altcro  traherctur,  et  vnus  precedens  5 
—  i:lii-«  \  iris  s4-ptcni  <liicatuin  prebcret,  Mncto  cum  lachrymis  miseriam 

•  \,  •  iiiiMt.  opriti  naKitant.nmtra  diutume  caligini^  tedium  Mnctissimi 
f  ^i--  (If  p«>s«'iiiit  aiixiliiiin.     Nee  mora,  beati  meritis  et  precibua  \'isum 

•  -.•:!••[ iiiiH|Uf*  riahtatem  |>ercipere  menierunt.        Interea  llaraldus 

t  i  .•*  <i.tl\\iiii,  rrgnum  nrc  sibi  *'  iurc  debitum  nee  natura  vsurpans,  19 
ni.tiiiiii  iiu.Ht  An^lin  •ircundum  re|pft  saneti '  oraculum  dominus  pre- 
p.ir.i.:i-i.it.  tran^igrrsniiine  paeti  eum  duee  Willelmo  et  fidei  lesione 
.1.  •  •  :•  r.iuit.     Vt  autrm  attenuatis  viribus  facilius  ab  his  quos  iniuste 
i'T       .  .iiirrat  h«KitihiiH  \inceretur,  su^cttauit  el  deus  a  parte  aquikmts 

:••<«.  <*«il.  llaraUhim  regrm  Norwegie,  et  Tostium  fratrem  suum,  15 
«,  :«  Ml  ilr  AftKlia  rxpulcrat  ipne,  et  *  tempore  regis  Edwardi  exulabal 
ir  V  l.iii«li:a.    Hi  cum  magna  classe  per  llumbham*ad  Eboraeum  pro- 
;k  i.iiit'  0  « iiiit  rxcmtum  Nonhumbrensium  prelio  excepissent.  poihi 
\ut>>i:.i  in.iKnaiii  dr  oiKitantibiis  stragem  dederunt.      His  Haraldo 
t  i:i>.  ;.iti<«.  rxrrritiim  copionum  cx  omnibus  finibua  Anglie  colleglt.  m 
Ai>p.iiu:t  .iiitrin  ttinr  sjinctii^  Kdwardus  cuidam  Alexi,  abbati  Kame- 
«'.'-.  \uo  rrtiKt«»'Mi.  dirciin :  *  Vade  et  dir  Haraldo  vt  homines  qui 
«    r  tr.i  iii<»  vt  t.i^  irKiii  hiiiun  tmcA  inuadunt.  aggrediatur  secure.     Lgo 
c-Ti;iii  ri«i  dux  ft  protector  exercituv  quoniam  iusticie  gentts   huius 
i!r.-.^r    n..n    p--.stiiiu      iVr   me   enim   re|M)rtabit  we  hac  dc  hosK  15 
t::i::i)priuni.     Kt  nc  vrrbin  tuis  fidem  der>»grt.  seeretum  ei  sui  cordis 
-t'  :i.i'\  \t «  nmri.qiicnullitconseio*  mente  voluebat,  e<hxeris.  non  hee 
tiif-  .it:.niiriiti«»in.  <M<d  mre  pn>mis«ioni  ascribat.     Nnete  quidcm  pre- 
tf  tit.i  t  iiin  <i«>i.»ir  friiii»ri4  torquerrtur,  licet  eum  non  parum  vrgeret 
ii>:iii:r.rri<«   in<>!rsti.i.  siliiit   tamen.   rr|Hitans  apud   se,  si    publiearet  39 
1 11...1:  rnn.  ipfNl  rt     sum  csiiet '  ci>ntempCui,  et   hostibus  irrisionL 
\  >  tiirn  ({uia  nunc  ali  ilia  fteste  conualuit«  de  meo  presumens  auxiUo 

•  nir.i  ImiImpxi  iiiMiim  hrllum  suscipiat,  et  ab  imminenti  pcrieulo 
•«  >  s  I !  ipi.ii.'    OuikI  t-tini  atitviA  Haraldo  rewrasset,  ex  eelesti  pnmita- 
•^.-'tti    !.i«ius  autlanor.  in  valida  manu  pn^grediens,  apud  Stamford*  |5 
f.n^  " ):  •«(lhu^•H  «  nrnt.  i'onv?rt<ique "prelio, dux  vterquepri>»temitur, 

«.  1  if  \  N'irwri'ir.  rt  fratrr  HaraMi  T<^ius«  et  pcne  totus  eonim 
f  \i  I.  1  ;s  drlrius  rM.  Ann**  Mquidem  *'  trieestmosexto  post  saneti 
I  <iu.ir.li  otiitum.  cum  coq>us  eiu4  de  terra  eleuaretur,  integnim, 
1:  <  >  :  I  upturn,  ft  ilrxitMir  cum  veMibiM  recentibusrepertumesL  Quod  40 
\  :ili  •!%  •  pis.  .ipu^  roHrnMH  pilum  vnum.deuotiitnin  desiderio aceenaua* 
(  \ti.ih«-tr  %iliupic  neruarr  conatur :  srd  ille  firmius  herens,  eflectum 
^  ',  •— j>ir  ■  Iw  «ibi  nrr  .  S  nrc  lurr  nrc  natura ftibi drbitum.  *  Tw.& 
^..-  ^'     'K'^  *  VI  Iw  .  S.  f|UK|iir  *  Iw  Hunbran.  *  II.  concta 

k     a     .111.  Ill  S.  *   Iw   fuluru^  r^«ct.  *   I'.  Sumfurtli-brif .  **  E. 

i     :.. .   i.«jiir.  *  om  in  S. 


348  Bcma  HegenDa  angtte. 

mentis  episcopi  et  voluntatem  defraudauit  Mulier  quedam  in  festo 
Edwardi  sancti  ^  operibus  vacans,  paralisis  morbo  correpta,  ad  sepul- 
chrum  sancti  deducitur,  et  sanitatem  pristinam  se  recepisse  letatur. 
Tres  viri^  febre  quartana  vexati^  visitato  sancti  sarcophago  quasi 
5  in  momento  curati  sunt. 

T  Narratio  et  prophetia, 

'  Quidam  vir  dei  in  diebus  illis  predixit  Anglis  quod  ex  scelerum 

suorum  immanitate,  quia  non  solum  cedi  et  proditioni  insistebant, 

sed  ebrietati  et  ncgligentie  domus  dei  dedlti  erant,  insperatum  eis 

a  Francia  aduenturum  dominium,  quod  et  eorum  excellentiam  de- 

10  primeret  impcrpetuum,  et  honorem  sine  termino  restitutionis  euen- 
tilaret.  Predixit  etiam  quod  non  solum  ea  gens,  sed  etiam  gens 
Scotorum,  quos  Angli  vilissimos  *  estimant,  ad  emeritam  confusionem 
Anglis  dominaretur.  Predixit  etiam  nichilominus  adeo  varium 
seculum  aduenturum  vt  varietas  que  in  mentibus  hominum  latebit 

15  et  in  actibus  patcbit,  multimoda  vestium  variatione  designaretur. 
^  Illis  diebus  imperauit  Hcnricus  [tertius] ',  qui  in  pueritia  sua  a  quo- 
dam  clerico  fistulam  tulerat  argenteam  qua  pueri  ludentes  aquam 
iaculantur,  pactus  ei  episcopatum  dare  "^  cum  foret  imperator.  Adultus 
autem  repetcnti  pollicitum  impigre  dedit.     Non  multo  post  aspero 

20  morbo  correptus  decubuit,  et  morbo  crescente,  triduo  exsensis  et 
mutus  iacuit.  Episcopi  presentes,  triduano  indicto  ieiunio,  pro  vita 
eius  domino  supplicabant.  Conualescens  accitum  episcopum  quem 
pro  fistula  fccerat,  sententia  concilii  deposuit.  Confessus  est  autem 
se  toto  illo  triduo  demones  infestos  sibi  vidisse,  flaramam  in  se  per 

25  fistulam  iaculantcs,  vt  '^  noster  ignis  respectu  illius  iocus  putetur. 
Interim  vero  iuucnem  scmiustulatum  aduentasse,  ferentem  calicem 
aureum  immense  magnitudinis  aqua  plenum:  cuius  visione,  et 
laticis  aspcrgine,  ardores  illos  euasit.  Hie  erat  beatus  Laurentius, 
cuius  ecclesiam  reparauerat,  et  preter  alia  munera  calice  aureo  de- 

30  corarat.  *  Eo  tempore  in  confinio  Normannie  et  Britannie  por- 
tentum  visum  est  in  vna,  vel  potius  duabus  mulieribus.  Duo  erant 
capita,  et  quatuor  brachia,  cetera  gemina  omnia  vsque  ad  vmbilicum, 
inferius  singula  omnia.  Ridebat,  comedebat,  loquebatur  vna,  flebat, 
esuriebat,  tacebat  altera    Ore  gemino  manducabant,  sed  vno  meatu 

35  egerebant.  Vna  defuncta,  supcruixit  altera,  pene  triennio  mortuam 
portans,  donee  et  pondere  molis  et  fctore  cadaueris  defecit.  Putatum 
est  a  quibusdam,  et  litteris  traditum,  quod  he  mulieres  Angliam  et 
Normanniam  significarent,  que,  diuise  licet  fuerint,  tamen  sub  vno 
domino  sunt  vnite.     He  quicquid  pecuniarum  auidis  faucibus  sor- 

40  buerant,  in  vnam  lasciuiam  defluit,  que  ^^  est  vel  principum  auaritia 

*  S.  sancti  Edwardi.  '  T.  £.  viros  . .  .  vexatos.  '  Ex  Chr.  Bromton, 

p.  909.  *  T.  £.  vilissimas.  ^  Cf.  Vine.  Bell.  XXV.  19 ;  Chr.  BromL  p.  933. 
*  T.  £.  sccundus.  ^  om.  in  VB.  "  VB.  flamman  dice  adeo  pertinacem  vt. 
»    Vine.  Bell.  XXV.  38.        *«  E.  qui. 


De  %ancto  cmoatiio  Ecge  ct  t^utjgtt.  349 

v€l  circumposiunim  gentium  ferocia.    Mortiuun  ct  pene  ex    ~  tain 
N«»rniannuim  ingens  pecuniis  tustenut  Anglia,  donee  et  ipM 
toruni  furtassis  Wolenlia  succumbat '. 


M 


^    Dc   SAMCTO   El>WARtX>   REGC   CT   MARTYRK  *. 

Ortuo  autcm  rcge  Edgaro,  successit   Edwardus  fiUus  eiua,  et 
rcKtiauit  anni«  tribua  cum  dimidta     Hunc   Dunttanua  epi-  $ 
M*«>piiH.  mntra  voluntatcm  opimatum  et  nouerce,  regem  coronauit. 
Smu  ((iiuUiii  iiatrcm  cius  Ethclrcdum,  de  lecundavxore  progenitum, 
rU-^f'riint.    Ouamiibrcm   Dunstanus  epiacopus,  cum  Otwaldo  ebo- 
rai niNi  c|>im*u(>«>  ct  quibuadam  abbatibus  et  ducibut.  Edwardum  ex 
piMii.i  vx«*rc  Kltlcda  gcnitum,  vt  pater  eius  moriens  iuaaerat,  qui-  lo 
husil.iin   itiurinurantibus  nobilibus  in  regem  consecrauit.    Nouerca 
in^u|M  r  Kdwiirdi,  Alfritha,  fUium  auum  Etbelredum  paruulum  via 
^rptriinfiii   |»ri»inoucre  ad   rcgnum  conabatur,  vt    potiua  aub  eiua 
n«>iiiitw'  rt^narc  vidcretur.     Factum  eat  autem,  cum  rea  Edwardua 
tjiiiiulct  nil  cHHTt  annonim  in  'doraetania  prouincia  iuata  villam  nomine  i| 
\V.iiti.ini  vc-natiiiiii  cum  multia  nobilibua  intenderet:  ad  videndtun 
iiatrrtii  suutii  F.thclrcdum  ad  caatrum  nomine  Corph  greaaum  auum 
citn^K.     Kt  4.H!»iimpti»  arcum  paucia,  cetertaque  vbique  diaperaia,  ad 
il«*iiiiiin  n«»ucri-r  9»uc  pmpcrauit.    Quo  audito,  quaai  de  aduentu  etua 
t-iiiiKr;iiiil.in%  o)»uiain  ci  prucedit,  blande  eum  aalutat  et  ad  auura  a» 
h.»>pititiiii  inwii.it.    Oui  cum  renueret,  et*  fratrem  auum  videre  cC 
.il]N|tn  M-  \rllc  dniuficiarrt,  nirsum  ilia  ad  alia  ae  commenta  trana* 
triri:s  iii>H*t  ah<M|ii<*  dilatitmr  Aibi  potum  propinari  :  \t,  dum  potum 
(li-^iiM.iM  t.  M|>«inuiuu!i  quud  cogiuret  eapleret.    Vnua  interim  animo 
a\u\ax  .••!  ft  ?»i-clcrc  imnianior,  ciaculum  pacia  ei  dedit,  vt  omnem  aua-  9$ 
pit:<>iH  111  uiit'rrrn!!  rum  lacihua  aullbcarcL     Poatquam  vero  poculum 
.1  piiKt  111.1  NUMipicn^  oh  appuneret,  qui  aaculum  aibi  intulcrat  ea 
.idiKioM  iiiMiicnH  rultcUo  mox  eiua  viscera  tranafixit.    ^i  graui 
infiiiiuH  viiliicrc.  cum  paululum  inde  diuerttaaet,  de  equo  cui  in- 
H4iirt.ii  ^iiSito  in  trrram  comiena  expirauit,  quintodccimo  kalendaa  Jo 
.ipnli<».  aiiiiii  KiAtic  nongrntcaimo  octuageaamophmo.    Erat  autcm 
in  «.i«l<in  i:<>nM  iiiulicr  qucdam  a  natiuitate  ceca,  quam  menuirata 
i(>:in.i  {.II  utr  r(  ChriAti  ainurc  alcbat :  que  dum  aequenti  nocte  ibi 
t  iiin  I  .>i}H.rr  VII  n»  <*iila  prrniictaaaet.  intempetta  noctia  bora  diuinitna 
Iwiiif  11    I  iniN<«iim    clt'inum    rrplcuit*  et  oculorum  auorum  tenebraa  If 
tti^.iii*^   hwnini%  riaritatcm   rc«ididit.    Regina  ergo  boc  cognito,  in 
Ih  is  .lUliti^  rt  (laluatribus  iuaait  corpua,  ne  a  quoquam  inueniretur, 
(lrtri:i  V     FUpvi  autcm  pust  bee  anno,  columpna  initar  lucia  deiupcr 

Ai-r  ;li    in  r   i)r%in*ycd      Coilrrt: 

I  >f  M^.  tj  11  tM-aiuoi  rrgcm  Ldwarduai  coafnaofca  ttiiua  ctarailatia gloria  eoro* 
t.A%(i  Ia»  IP  «.  i)ur«u«u».  lU  cum  ucncran  la  term,  at  cuai  co  poaiinmi  rcgaara 
in  t*  ..1.  I*  f    S«r   llr    . 

'  ^!  iiritrattfriHiithrViU  byEadowrl  la  MS.  Addit.  iiMi.  RawL  C.  44^ 
K«i«.  A  yuj.  if.  Chr.  BrMBloa.       'r.nial       *  aH Ml.      *Vil.[ 


350  lOotta  iLegetiDa  angUe. 

appaniit.  que  lucis  sue  radiis  l(»cum  vndiquc  illustrauiL  Incole 
igitur  illius  prouincic,  hoc  scpius  viso  niiraculo,  corpus  sanctum  as- 
sumentcs.  npud  Warham  sepulture  tradtdenint.  Fons  autem  de 
loco  vbi  prius  iacuit  de  terra  erunipens,  inultis  infinnis  bcneficia 
5  sanitatis  con  fc ire  solebat.  I'ropalatis  vndique  deinum  miraculis, 
Kditlia  vir^o  sancta,  martyris  soror,  cum  mat  re  sua  WIftnide  et 
episcopis  ac  multis  aliis  corpus  de  terra  extractum,  ita  ab  omni 
corruptione  inuenit  illesum,  ac  si  eodcm  die  fuissct  scpultum.  Et 
assume iites  illud  cum  maximu  honorc  in  monasterio  vir^num  Sep- 

lo  tonic  transtulerunt.  '  Pro  hac  autem  sancti  regis  occisionc  Ethel- 
fritha  rcj^ina  ivt  fcrtur)  dure  penitens,  monasteria  monialium  de 
Wherewcile  et  Ambrisbury  pro  delicti  cxpiationc  constniait,  et 
multis  prediis  et  libertatibus  donauit '.  Ap]>aruit  autem  sanctus 
Ed  ward  us  cuidain  viro  religiose  in  sonipnis,  dicens  :  *  Surge  ct  ad 

15  cenobiuni  Septonie  velocitcr  pergens,  abbatisse  denuncia  quia  in 
loco  in  quo  nunc  iaceo  diutius  esse  nolo,  et  \t  hoc  fratri  meo  Kthel- 
redo  rogi  absque  dilatione  annunciet  admoneo.'  Quo  facto,  rex 
episcopis  et  maioribus  ecclesie  precepit  \t  corpus  fratris  sui  ad 
locum  magis  honorabilem  transferre  maturarent*.    Quod  cum  face* 

20  rent,  tanta  ex  eo  odoris  fragrantia  cmanare  cepit,  \l  omnes  in  loco 
presentcs  in  paradisi  delitiis  constitutos  se  fore  ^  estimarent.  Elcua- 
tumque  est  roqms  eius  sanctum,  et  ad  locum  decentiorem  translatum, 
anno  martyrii  sui  vicesimoprimo,  et  in  carnation  is  dominice  anno 
millrsimo  primo*. 

[MS.  T.  and  Tanner  add  : 

J 5  'In  mitnastrrio  enim  helicnsi  scriptum  inueni  quixl  cum  Hrithnodus, 
primus  abbas  helicnsis.ad  curiam  regis  Kthclredi  pronog«»ciisccclc5ic 
profu'i secret ur.  per  siluam  que  *  N«»ua  Knrcsta  *  uiK-atur  iter  faciens^ad 
usus  nature  remf)ciora  loca  peciit,  et  undic|Ue  forte  circum^piciens, 
uidit   incmi>raitam  reginam  Ethel  frit  ham  sub  arbore  quadam  uene- 

;,o  ficiis  suis  uacantem.  Per  tartem  eiusi  magicam  uelut  in  cMjuinum 
animal  ucrsa.  putabatur  intuentibus  esse  equa  et  non  mulicr.  ut 
ins^iciabilrm  luxurie  intem(>eriem  saturaret :  discurrens  autem  hue 
atque  illuc  cum  equis  ac  dissiliens.  ipsis  irreuerenter  et  impudice 
se  exhibuit,  contempto  dri  tinu^rr  ac  regie  dignitatis  honorc  crimen 

.;;  glorie  sue  ita  contempt ibiliter  intulit :  et  ni»n  abs({ue  luctu  et  pauore 

'-'  Cl.  Chr.  IJr«.mt..ii.  876.  '  T.  adds  ius'.iL  *  tm.  in  Vil. 

•  Antiph.  in  T.  ilrslrnyf  t!      Collrtt : 

I)(iit  iUrni  tritiniphatnr  imperii,  tdmiliam  (uam  prnpu-ii»  rr^pirc  rommeno- 
rai'iniit  m  n  ^is  n  U  tiraittcm  tilMarth.  il  prcsta  ul  »iiut  ilium  mu  ncrr  icIonAcarc 
diKii*0'N  i«l<*>ti,  iU  IK t  c  iti<«  I'litMitu  « term*  trluitjti  laiia^  diKiiAnlcr  Ji%cnbi, 
|>rr      Sar    lir.  . 

I  )i  us.  fjiii  U  alum  Kiiw^rrliim  rri^rm  rt  marlirr  m  tuum  inrffabili  pmuimionc 
|atri»iiiim  Aii^lnriiin  |Mipiilii  drMinatiim  tnbiiisti.  da  qucMimii^.  ut  «icul  hc<lirmA 
dir  t«  aiKtorc  iiitruit  t  •*iiiiiii);i  ^aniUirum  ch<*ru.  ita  cum  ad  tuam  impctranduB 
miM-rii  Kidtuni  hatN-ri-  mm-amur  inlrrcc^surrm.  |n  r. 

*  Ct.  Litxr  Miction,  cd.  Mcwart,  Ansl.  Chnst.  1848^  p.  17a. 


De  %ancto  ^mnariNi  Bcge  ft  ^artpre.  351 

ifU'diti  in  talibujft  m:  pcrccpcam  a  uiro  Mncto  ifigemuit.  Turbatus 
t^:iiiiuin  ati^us.  indc  rcccsMt.  ct  cxpcditis  in  curia  regis  suia  neguciis, 
iniiitaiiiH  .111  ri*fO"*i(n  ucnit.  Cui  ingrcsso  plurcs  encinnitates  lasciuie 
n:ini<«  l.iiit»r*itHlitrr  ct  inucrccundc  Ificuta  cM,  prccibus  et  proniissis 
iliiMii  .11  i  lUuiia  allrxit,  cHtimans  uirum  dei  fraude  malig:na  in  acelere  $ 
^1  •  iirii  I  ••mintM-rn  :  c|uoniafn  per  ilium  dctc|p  mctuit  a  malicia  quam 
sii.ini  r\«  «rf  <  rr  in  urn  it.  Cumque  illc  uirihun  rt  uerhis  neplias  ahhor- 
i<  Tf  t.  r«iiTini<>t.i  in  turorcm  rcgina,  ucicatia  ancilli^  suis  bcatum  uinim 
iif><  1  tnulrrr  iu**Hit ;  nolrnji  c%%e  supcrMitcin  qucm  aliquando  fore 
<!ii^:(.iiiit  <Mi>triiin  Mrlrnini  priHiitorcm.  Et  ne  uulnusin  coappareret,  10 
^!. 1(1:..  I  urn  i.ipul«'s  in  i^nc  fcrucrc  fecit,  et  sub  ascellis  abbatis  usque 
.i<l  ->ptiitu<«  rx.iUtionrm  tmpressit'.  Quo  facto,  claniant  et  lugent 
.iMtilir  t.ini|u.ini  iiii'ortunio  pauefacte.  Occurrentes  autem  minisiri 
.it>h.t:i^  ct  ninnachi.  preucntum  subita  morte  abbatem  audierunt.  £t 
i:n;M>iu-iitf-  t^qniH  urhiculo.  et  nullum  uulncris  tnuenscntes  indi-  i| 
I  Mini.  .11  lu  lu'iiM  rcrlcM.i  <^pulture  tradidenint.) 

At>t*.i^  ((uul.ini  nomine  Nathanael»  fraude  demonis  accidiam  p^^wit, 
tie  I  f  lla  Mia  ircrdrns  aliam  sibi  fabricauit.  Vbi  cum  babitare  cepiaaeC, 
<!i  lii'ii  |><-i  niK-trm  cum  flagris  scmitum  magnum  fecit*  *^ts  eftCn, 
iiM|uit  \tr  tlfi.  qtii  talia  in  hu5ipitic>  meti  coruris?'  *  Ego  sum,  ah,  so 
t,iii  (r  (i«-  pri'Tr  iclia  fugaui:  ct  \t  nunc  de  hac  te  expellam  veni/ 
ItiiK  ^aiuiu>  tllu%uin  AC  vidcns,  ad  habitaculum  pnmum  rediit,  ct 
triKiiita  Ncptc-ni  annia  ipsum  limcn  domus  non  exiuit  Et  cum 
srptfiii  rpiM  •.!».. ^  cum  viftitantcs  nee  vnu  quidcm  passu  prose- 
1(111  iwi.i  ( Mnilu«ri<  (,  diatonus  illunim  ait:  'Abba,  superbam  rem  a| 
adni'Mliini  tai  ih.  qui  «kan«-(<k<i  cpiscopos  non  ctmducis!  *  *  Eg«».  inquttt 
(l.iinm'i-*  111*  «ts  c|iiM'«>|M»n  vcnrn»r,  scd  ct  his  et  vniurrsi>  sci-ulo  mor* 
1 11  nil  I  inr  (-^^  pr«»ritrtir.  IKcultum  autcm  pniponitum  mcum  nouit 
(!f  11^.  prMptn  (piiid  r<>9  ni»n  pn>sequor.*  Fit  itcrum  demon  quasi 
paiiiiiliiH  anntiruni  drccm.  minans  asinum  profunda  nocte  panes  |o 
tiKtidin.  ct  aninuni  in  trnam  ruisse  Angens,  rxdamautt :  'Abbft 
Naihaiiarl.  iMiHrrrfc  muhi,  r^o  sum  pucr  immachi  illius  et  panes 
« -  ;h.ii..;  tpif'%41  nc  lai'cntrm  drspicuis  ac  ferarum  momibus  tradaa,' 
I  t  .lit  \ir  ilri  intra  m-:  *  Ncirn^r  est  me  aut  misehcordiam.  quod 
1:1.1  \triiiiin  r%\  prcrrpiuHi.  non  facere,  aut  a  pftrpcmito  deuiare/  Tan*  %$ 
(If  III  ••rationc  ad  dcum  facta,  respond  it :  'Audi,  infans.  Credo  in 
iii<«"  till  M-ruio.  qui  fimni  spiritui  domtnatur,  quia  si  necesaarium 
liatit:*  x\%,  atixilium  i|Me  titH  prestabit  nee  feras  aut  quemquam  aliiun 
iK'trir  paiic-tur.  Si  vero  res  temptatio  est,  iam  nunc  aspiciat  do> 
iiiiiui!!  tnru%  nee  ex  ea  me  ledi  permittat  vherius,*  Demon  itaqiae  4* 
\  11  tii<i « 1 1  ••nfuM:».  Ill  venti  turbinem  est  resolutuSi  et  in  sues  agresteti 
iiiMuiMli:;^  ct  strcpitu  lasciuiens*. 

>  ai  imyfxmx.  *  FfMB  Vit  Pmtwb,  1L  adi^  *  VP. 


352  iSotta  legenna  9nglie. 

f  De  sancto  Edwino  rege  et  marttre^ 

ANno  doniini  quingentesimo  sexagesimo  Elle,  pater  Acce,  matris 
sancti  Oswaldi,  cepit  in  prouincia  Northanhumbrorum  regnare 
et  post  Idam  regem  primus  regnum  Deironim  possidere.  Hie  sanc- 
tum Edwinum  regem  ct  martyrera  genuit,  et  Accam  sororem  eius. 
5  Porro  Elle  istc  rex  erat  de  quo  sanctus  Gregorius  alludens  nomini 
dixit :  *  Bene,  inquit,  Elle  vocatur  rex  iste,  quia  in  laudem  creatoris 
oportet  all[clui]a  ill  is  in  partibus  decantari.'  Elle  vero  triginta  annis 
regnans,  Edwinum,  Acce  fratrem,  heredem  moriens  reliquit ;  Ethel* 
fridus  tamen  ^  sancti  Oswaldi  pater,  licet  sororem  Edwini  regis  Dei- 

lo  rorum  vxorem  habuit,  tamen  glorie  cupidus  eum  a  regno  expulit  et 
aliquamdiu  pro  eo  regnauit.  Interfecto  tandem,  vt  infra  claret, 
Ethclfrido  rcge  cum  Edwinus  regnaret,  Ethelburgam  filiam  regis 
Cantuariorum  sancti  Ethelberti,  a  fratre  suo  Edbaldo,  missis  nun- 
ciis,  petiit  in  vxorem.    Cui  responsum  est :  non  esse  licitum  chris- 

15  tianam  virginem  pagano  in  coniugem  dari,  ne  fides  et  sacramenta' 
celestis  regis  *  consortio  prophanarentur  regis  cui  *  veri  dei  cultus 
esset  prorsus  ignarus.  Quod  cum  Edwinus  audisset,  promisit  se 
nicliil  omnino  contrarium  christiane  fidei,  quam  virgo  colebat,  esse 
facturum  ;  sed  potius  fidem  cum  omnibus  qui  secum  venirent,  more 

ao  christiano  scruarct.  Sicque  Paulinus  a  lusto  dorobemensi  archiepi- 
scopo  archipresul  consecratus,  cum  Ethelburga  virgine,  anno  domini 
sexcentcsimo  \'icesimoquinto,  ad  regem  Edwinum  aduenit.  Anno 
autem  sequent!  venit  in  prouinciam  illam  quidam  sicarius  vocabulo 
Eumerus,  missus  a  rege  Occidcntalium  Saxonum  nomine  Quichelmo, 

25  sperans  sc  regem  Edwinum  regno  ^  simul  et  vita  priuatunim.  Qui 
habcbat  sicam  bicipitem  toxicatam,  vt  si  ferri  vulnus  minus  ad 
mortem  regis  sufficcret,  vencni  peste  iuuaretur.  Peruenit  autem  ad 
regem  primo  die  paschc,  iuxta  amnem  Dorwentionem,  vbi  tunc 
erat  villa  rcgalis,  intrauitque  quasi  nuncium  domini  sui  referens. 

30  Et  cum  simulatam  legationem  ore  astuto  volueret,  exurrexit  repente, 
et  euaginata  sub  veste  sica,  impetum  fecit  in  regem.  Quod  cum 
videret  Lilla  minister  regis  amicissimus,  non  habens  scutum  ad 
manum  quo  regem  a  nece  defenderet,  mox  interposuit  corpus  suum 
ante  ictum  pungentis.     Sed  tanta  vi^  hostis  ferrum  infixit,  vt  per 

35  corpus  militis  occisi  etiam  regem  vulnerareL  Qui  cum  mox  vndique 
gladiis  impcteretur,  in  ipso  tumultu  etiam  alium  de  militibus  sica 
nephanda  peremit.  Eadem  autem  nocte  dominici  pasche  peperit 
regina  filiam  nomine  Eanfledam :  Cumque  idem  rex  presente  Pau- 
lino cpiscopo  gratias  agcret  diis  suis  pro  nata  sibi  filia,  econtra  epi- 

40  Scopus  gratias  cepit  agere  domino  Christo,  regique  astruere  quod  ipse 

»  Taken  from  Beda,  H.  E.  II.  9  ff.     Cf.  A.  SS.  Boll.  I9  Oct.  VI.  109,  and 
Vita  S.  Paulini  in  Surius  and  Boll.  10  Oct.  '  £.  cum.  '  £.  aacim. 

*  om.  in  T.        ^  a/,  qui.        •  E.  regnum.        ^  £.  in. 


De  ^amto  (QrtDino.  353 

precibus  suis  apud  ilium  obtinuerit  vt  regina  sosper  et  absque  dolore 
graui  sobolem  procrearet.  Cuius  verbis  delectatus  rex,  promiait 
se  abrenundatis  idolis  Christo  serulturum,  si  vitam  sibi  et  victoiiam 
donaret  pugnanti  aduersus  regem  a  quo  homicida  ille  qui  eum  vul- 
nerauerat  missus  est;  et  in  pignus  implende  promissionis  eandem  5 
filiam  suam  Christo  consecrandam  Paulino  episcopo  assignauit.  Que 
baptizata  est  die  sancto  pentecostes  \  prima  de  gente  Northanhimi- 
bronim,  cum  duodecim  aliis  de  familia  regis.  Quo  tempore  curatus 
a  vulnere  sibi  inflicto  rex,  collecto  exercitu,  venit  aduersus  regem 
Occidentalium  Saxonum,  ac  bello  inito,  vniuersos  quos  in  necem  10 
suam  conspirasse  didicerat,  aut  occidit  aut  in  deditionem  recepit 
Sicque  victor  in  patriam  reuersus,  non  statim  et  inconsulte  sacra- 
menta  fidei  christiane  percipere  voluit,  quamuis  nee  idolis  vltra 
seruiuit  ex  quo  se  Christo  seruiturum  esse  promiserat  Verum 
prime  diligentius  ab  ipso  Paulino  episcopo  rationem  fidei  addiscere,  15 
et  cum  suis  primatibus  quos  sapientiores  nouerat  curauit  conferre 
quid  de  his  agendum  arbitrarentur.  Sed  et  ipse,  cum  esset  vir 
natura  sagacissimus,  sepe  diu  solus  residens,  ore  quidem  tacito, 
sed  in  intimis  cordis  multa  secum  coUoquens,  quid  sibi  esset  facien- 
dum, que  religio  seruanda  tractabat.  Quo  tempore  exhortatorias  ao 
ad  fidem  litteras  a  papa  Bonifacio  accepit,  quarum  tenor  talis  erat : 

*  Viro  glorioso  Edwino  regi  Anglorum,  Bonifacius  episoopus  seruus 
seruorum  dei.  Licet  summe  diuinitatis  potentia  humane  locutionis 
officiis  explanari  non  valeat,  quippe  que  sui  magnitudine  ita  inui- 
sibili  atque  inuestigabili  etemitate  consistit,  vt  hec  nulla  ingenii  35 
sagacitas,  quanta  sit,  comprehendere  disserereque  sufficiat;  quia 
tamcn  eius  humanitas  ad  insinuationem  sui  reseratis  cordis  ianuis, 
que  de  semetipsa  proferantur ',  secreta  humanis  mentibus  inspira- 
tione  clementer  infundit ;  ad  annunciandam '  vobis  plenitudinem  fidei 
christiane,  sacerdotalem  curauimus  sollicitudinem  prerogare,  vt  3^ 
perinde  Christi  euangelium,  quod  saluator  noster  omnibus  precepit 
gentibus  predicari,  vestris  quoque  sensibus  inserentes,  salutis  vestre 
remedia  propincntur.  Supeme  igitur  maiestatis  dementia,  que 
cuncta  solo  verbo  preceptionis  sue  condidit  et  creauit,  celum  vide- 
hcet  et  terram,  mare  et  omnia  que  in  eis  sunt,  dispositis  ordinibus  35 
quibus  subsisterent,  coeterni  verbi  sui  consilio  et  sancti  spiritus  vni- 
tate  dispensans,  hominem  ad  imaginem  et  similitudinem  suam  ex 
limo  terrc  plasmatum  constituit,  eique  tantam  premii  prerogatiuam 
indulsit,  vt  eum  cunctis  preponeret,  atque  seruato  termino  pre- 
ceptionis, eternitatis  subsistentia  premuniret  Hunc  ergo  deum  4^ 
patrem,  filium,  et  spiritum  sanctum,  quod  est  indiuidua  trinitas,  ab 
ortu  solis  vsquc  ad  occasum  humanum  genus,  quippe  vt  creatorem 
omnium  atque  factorem^  suum,  salutifera  confessione  fide*  vene- 

*  E.  pcnthecostes.  *  al.  proferetur.  '  T.  E  annunciandum. 

*  E.  factonim.  *  E.  fidei ;  T.  fide. 

Aa 


354  lOotia  legenlia  angtte. 

ratur  vi  colit.  Cui  ctiam  summitatcs  imperii  rcgumque*  potesutes 
submissc  sunt,  quia  cius  dispositionc  omnium  prclatio  regnorum 
coiiccditur.  Hi  us  ergo  bo  ni  talis  misericord  ia  totius  creature  sue 
dilntnndi  subdi  ctiam  in  cxtrcmitate  tcrre  positarum  gentium  corda 

5  frigidn«  sancti  spiritus  fcruorc  in  sui  quoque  a^nitione  mirabiliter  est 
di^nata  succcnderc.  Que  ctiam'  in  gloriosi  filii  nostri  Edbaldi  regis, 
gcntisque  ci  suppositc  illustrations  dementia  redcmptoris  fuerit 
opcrata,  plcnius  ex  vicinitatc  locorum  vcstram  gloriam  conicimus' 
cognoiiisse.     Kius  ergo  mirabilc  donum  ct  in  vobis  certa  spe,  celeftU 

lo  longanimitatc  confcrri  *  confulimus ;  cum  profccto  gloriosam  con- 
iugem  vestram,  que  vcstri  corporis  pars  esse  dinoscitur,  eternitatis 
premio  yuir  sacri  baptismatis  rogcnerationcm  illuminatam  agnoui- 
mus.  \'ndc  prescnti  stilo  gloriosos  vos  adhortandos  cum  omni 
afl'crtu  ^  intimc  charitatis  curauimus,  quatinus    abhuminatis    idolis 

15  eonimque  cuitu,  sprotisque  phanonim  fatuitatibus  et  auguriorum 
deccptabilibus  blandi mentis,  credatis  in  dcum  pairem  omniputentem 
eiusque  tilium  Ihesum  Christum  et  spiritum  sanctum,  \1  credentes, 
a  dyabolicc  captiuitatis  nexibus,  sancte  et  indiuidue  trinitatis  coope- 
rantc  i>i»tontia.  nbsoluti.  eternc  vitc  possitis  esse  participes.    Quanta 

20  autcm  rcatitudinis  culpa  tcncantur  obstricti  hi  qui  idolatrianim  per- 
nicinsissimam  superstitionem  colcntcs  amplectuntur,  eonun  qu<is 
colunt.  cxcmpla  pcrditionis  insinuant.  Vnde  de  eis  per  psalmistam 
dicitur:  **()mncs  dii  gentium  demunia.  dominus  autem  celos  fecit." 
£t  iterum:    **()culos  habent  et  mm  videbunt.  aures  habent  et  non 

35  audicnt.  manus  habent  et  mm  palpabunt.  pedes  habent  et  non  am- 
bulabunt.  Similes  ergo  efticiuntur  his.  qui  spem  sue  confidentie 
ponunt  in  cis.'*  Ouomodo  enim  iuuandi  qucmlibet  possunt  habere 
virtutcm  hi  qui  ex  corruptibili  materia  inferiorum  etiam  supposi- 
torumque  tibi   manibus   cunstruuntur  ?    quibus  videlicet    artificium 

30  huinanum  accumodans.  eis  inanimatam  menibriirum  similitudinem 
contuli^ti?  qui.  nisi  a  te  moti  fucrint.  ambulare  non  potenint,  sed 
tanrjuam  lapis  in  vno  Inco  pi>sita\  iLi  ci»nstructi,  nichil  intclligencic 
habcntcs  ipsaque  insensibilitate  ol>ruti,  nullam  neque  ledendi  neque 
iuuandi  facultatcm  adrpti  sunt  ?     (Jua  ergri  mrntis  dcceptionc  eos 

35  dcos,  f|uibus  vtis  ipNJ  iinagincm  corporis  tr.ididiMtis,  colentes  sequi- 
miiii.  ludiciii  diNcrct«»  rcperire  non  p4»s^umus.  Vnde  oportet  vos, 
busrcpli*  signn  sanrte  cruris,  per  quiKl  humanum  genus  redeni{>tum 
est,  cxci  rand.un  (ly;il>«»licc  vcrsutic  supplantatinnmi.  qui  diuinc  pie- 
tati?i~  cpc-rilMi^  iiniiilu**  cniuhisquc  coUMstit.  a  cofdibus  vrstris  abii- 

40  ccfc.  iiiirt'tiMjuc  ni.iniluis  |iii>  i|iif»s  cati-nu^  m.itcnc  ciini|kage  vi»bis 
df«»s  KihriiMsiiK,  (-••iiiiiii;^rndiis  tliiiiinut'tulii^^ijui*  >unun'i}*crc*  pro- 
curate.  I{i«*.i  ctiini  (wrum  disMihitio  t'urruptioriuc.  €|ue  nuntjuam 
vuK'iiit  Ml  spiiKiini  liatiiiit.  ncc  s('n>ibiiit.it( -m  a  >uis  t'ai*t<>ritMis  |KPtuit 

*  III.  tin.m'^uc.  *  !»/.  r  fiiin.  *  K.  i'«fiui»  iiivj«'.  •  1.  K.  cunfcrrr. 

*  L.  a.'tiiii.  '  <!<'.  I  o<t.tu».  *  «t/.  bt.>niuti».  '  K  ftunvpcrc. 


De  ^ancto.  ^Etrtoino.  355 

quolibet  modo  suscipere^  vobis  patenter  insinuet  quam  ^  nichil  erat 
quod  eatenus  colebatis:  dum  profecto  meliores  vos  qui  spiritum 
viuentem  a  domino  perceplstis,  eorum  constructione  nichilominus 
existatis:  quippe  quos  deus  omnipotens  ex  prinii  hominis  quem 
plasmauit  cognatione,  deductis '  per  secula  innumerabilibus  pro-  5 
paginibus,  pululare  constituit  Accedite  ergo  ad  agnitionem  eius  qui 
vos  creauit,  qui  in  vobis  vite  insufflauit  spiritum,  qui  pro  vestra  re- 
demptione  filium  suum  vnigenitum  misit,  vt  vos  ab  originali  peccato 
eriperet,  et  ereptos  de  potestate  nequitie  dyabolice  prauitatis  celes- 
tibus  premiis  muneraret".  Suscipite  ergo*  verba  predicatorum,  et  10 
euangelium  del  quod  vobis  annuncianty  quatinus  credentes,  sicut 
sepius  dictum  est,  in  deum  patrem  omnipotentem,  et  in  Ihesum 
Christum  filium  eius,  et  spiritum  sanctum,  et  inseperabilem  trini- 
tatem,  fugatis  demoniorum  sensibus  ezpulsaque  a  vobis  sollidtatione 
venenosi  et  deceptabilis  *  hostis,  per  aquam  et  spiritum  sanctum  15 
renati,  ei  cui  credideritis  in  splendore  sempiteme  glorie  cohabitare, 
eius  opitulatione  ac  munificentia  valeatis.  Preterea  benedictionem 
protectoris  vestri '  beati  Petri  apostolorum  principis  vobis  direximus, 
id  est  camisiam  cum  omatura  in  auro  vna,  et  lena  anciriana  vna : 
quod  petimus  vt  eo  benignitatis  animo  gloria  vestra  susdpiat,  quo  a  ao 
nobis  noscitur  destinatum.'  Ad  coniugem  quoque  illius  Ethel- 

burgam  huiusmodi  litteras  idem  pontifex  transmisit:  'Domine 
gloriose  filie  Ethelburge  regine,  Bonifacius  episcopus  seruus  ser- 
uorum  dei.  Redemptoris  nostri  benignitas  humano  generi  quod^ 
preciosi  sanguinis  sui  efifusione  a  vinculis  dyabolice  captiuitatis  S5 
eripuit,  multe  prouidentie  quibus  saluaretur  propinauit  remedia,  qua- 
tinus sui  nominis  agnitionem  diuerso  modo  gentibus  innotescens, 
creatorem  suum  suscepto  christiane  fidei  agnoscerent  sacramento. 
Quod  equidem  in  vestre  glorie  sensibus  celesti  coUatum  munere 
mistica  regcnerationis  vestre '  purgatio  patenter  innuit  Magno  30 
igitur  largitatis  dominice  beneficio  mens  nostra  gaudio  exultauit 
quod  scintillam  orthodoxe'  religionis  in  vestri^®  dignatus  est  con- 
uersione  succcndere ;  ex  qua  re  non  solum  gloriosi  coniugis  vestriy 
immo  totius  gentis  supposite  vobis,  intelligentiam  in  amore  sui 
facilius  inflammaret.  Didicimus  namque,  referentibus  his  qui  ad  ZB 
nos  gloriosi  filii  nostri  Edbaldi  regis  laudabilem  conuersionem  nun- 
ciantes  peniencrunt,  quod  etiam  vestra  gloria  christiane  fidei  suscep- 
to mirabili  sacramento,  piis  et  deo  placitis  iugiter  operibus  enitescat, 
ab  idolorum  ctiam  cultu  seu  ^^  phanorum  auguriorumque  illecebrls  se 
diligenter  abstineat,  et  ita  in  amore  redemptoris  nostri  inmutilata  40 
dcuotione  persistens  inuigilet,  vt  ad  dilatandam  chrisdanam  fidem 
incessabiliter  non  desistat  operam  commodare.    Cumque  de"  glo- 

*  £.  quoniam.  '  E.  deductiis.  '  E.  remuneraret  *  at,  om. 

^  aL  deceptibilis.      *  E.  nostri.      ^  E.  quoque.      *  £.  nostre.      *  £.  ortodoxe. 
»"  E.  nostri.        »  E.  sc        "  E  s^orioso  dc 

Aaa 


356  Jl^otia  ttemna  9n0lie. 

rioso  coniuj^c  vcstro  patcma  charitas  sollicite  perquisisset,  cog* 
nouimusquod  catcniis  abhominandis  idolis  scruicns,ad  suacipicndam 
voccm  prcdicatorum  suam  distulcrit  obcdicntiam  cxhibcre.  Qua 
ex  re  iu>n  inodica  nobis  aniaritudo  congcsta  est,  ab  eo  quod  pars 
5  corporis  vcstri  ab  agnitionc  siimnic  et  indiuiduc  trinitatis  remansh 
cxtranca.  Vndc  patcrnis  oniciis  vcstrc  gli>riosc  christianitati 
nostram  commnnitioncm  non  distulimus  confcrendam,  adhortantes 
quatiiuis  diuinc  inspiratiunis  imbiita  subsidiis  \  im|>ortunc  ct  opor- 
tunc  agendum  imn  diflcras,  vi  ct  ipse,  saluatitris  nostri  domini  Ihesu 

lo  Christi  coopcrantc  potcntia.  christianoriim  nunicro  copulctur;  \t 
pcrindo  intcnicratn  socictatis  fedcrc  iura  tcncas  maritalis  consortii. 
Scriptinn  iiamquc  est :  **  Krunt  duo  in  came  vna."  Quomodo  cfko 
vnitas  vnbis  con  i  unction  is  incssc  dici  potcrit,  si  a  vestrc  fidci  splen- 
dore.  intcrpositis  detestabilis  crroris  tenc)>ris.  ille  rcmanscrit  alicnus? 

15  Vndc  orationi  continue  insistcns,  a  lonKanimitate  celestis  clcmcntie 
illumination  is  ipsius  bcncticia  impetrarc  non  desinas,  \t  videlicet 
quos  ct>puIatio  carnal  is  atVectus  vnuni  quodainmodo  corpus  cxhi* 
buissc  niiinstratur.  hos  quoquc  vnitas  tldci  etiain  post  huius  \nic 
transitu ni   in   pcrpctua   S4.H:i(:tatc   conscruct.     Insistc  ergo,  glorii>9a 

30  liiia,  ct  suniniis  c^natibus  duritiam  cordis  ipsius  religiosa  diuinorum 
prcrt -ptiMuni  insinuationc  nioilirc  suniuMpcrc  matura.  infundcns  sen- 
sit)us  cius  ({uantuni  sit  prcclarum  qu<id  crcdcndo  susccpisti  mis- 
tcriuni,  quantumuc  sit  admirabilc  quiKl  rcnata  premium  conscqui 
nicrui>ti.     Kri^iditatoni  cordis   ipsius  sancti   spiritus  annunciatione 

35  succcndc,  quatinu^  amoto  torporc  pcrniciosi>simi  cultus,  diuine 
fidci  calor  cius  intclliKcntiam  tuarum  adhortationum  frequcntatione 
succcndat,  vt  prut'ccto  sac  re  scripture  testimonium  |>er  te  cxplctum 
indubitantcr  pcrL-larrat :  "s;iluabitur  vir  intidclis  (kt  mulierem  ridc- 
Icni. '     Ad  htio  ciiim  mi>cricordiani  dominice  pictatis  consecuta  cs 

:^o  vt  triii  turn  tidri  ( r(-dit'»riinique  tibi  boncfirionim  redemptori  tuo 
niultipiii-(.-ni  rc^i;;n:ircs;  qu'>d  cquidmi  sutVra;;antc  presidio  benign i- 
tatj>  ip^i'.iH  vt  f-xplcrc  v;iiiMs.  assiduis  n<>n  di.->i>timus  precibu<«  pus- 
tuiarr.  Mis  rr^«i  prcni:*«<«is.  pat«Tnc  \o!)is  '  <liicctioniH  cxbitKrnlcs 
ofliiM,  li"i!.inuir  vt  nos\  rcprrta  i>*irlitiiris  (irrasitmr.  dc  hw  que 

3f  I'<-"^  ^■"*  '•npcina  p«ilrniiii  niirahilUrr  '  ni  ruiuiirsii.iic  coniu^is  vrMri. 
subiiii**sf  ijiii;  vnhi-«  p^rnti^.  (Ii^^natus  furrit  i>pcrari.  pros|icris  quan- 
totiii^  nurit  iis  mn  U-ti>''.  quatinus  suliiriludo  nostra,  que  de  \e^n 
vc^lniniiiiqui'  oiiiiiiuni  an.nw  saliilr  fplabilia  dLsidcrantcr  cx{irct:it, 
V'liiH    nuMi  i.intil»iis    nliut  Inr  ',    illustniifiininquc   diiiinr    pnipitia- 

43  tit'iii**  Ml  V"liis  i!:iiu<«aMi  «>pui«  iitius  .i^immi  iitc  -«.  Iiilari  c>>nle>Ni«>ne 
iai:::i>  II  ••iiiiiMMii  iMriiiriiin  <!'•»  «i  Im  .ito  I'lirn  ap<>M<>i<irum  pnn- 
c  ipi  \li«-ii«»  nniit'»  i:iati.is  c  x^>iluaniii*«.  I'rilfrtM  U>nottirtionrni 
pfi'ti  .  :   n-.  \i.  ^:i  1    Im  .iii  i'«  tn  .i|t.>^(i'lMi  i:iii  pi  ;iu  i;»;s  |\.ibi'*]  (lirrxiiiutH. 

•   I  .  *.!»■  I..-.  M.I     ..il..ri.  I     !i..Mv  •   1:,  vov 

*   K.  i::i  :.i!>...:*  ;.  '   n.'  f  !•  :;•  lit.  '   1..  icucktur.  *  t!.  nintn. 


De  %mm  tOrtolno.  357 

id  est  speculum  argenteum,  et  pecdnem  eboreum  inauratum :  quod 
petimus  vt  eo  benignitatis  animo  gloria  vestra  susdpiat,  quo  a  nol»s 
noscitur  destinatum.'        Cum  autem  videret  Paulinus  episcopus^ 
difficulter   posse   sublimitatem  animi   regalis   ad  humilltatem  vie 
salutaris  et  suscipiendam  fidem  inclinariy  pro  salute  illius  ac  gentis  5 
Anglorum  diuinam  pietatem  ezorauit :  dldicitque  in  spiritu  oraculum 
quondam  celitus  regi  ostensimi.    Erat  autem  tale :  Cum  autem  ^  per- 
sequente  ilium  Ethelfrido,  qui  sororem  eius  Accam  duxerat  et  ante 
eum  regnauit,  per  diuersa  occultus  loca  vel  regna  multorum  annonim 
tempore  profugus  vagaretur,  tandem  venit  ad  Redwaldum,  regem  10 
Orientalium  Anglorum,  obsecrans  vt  vitam  suam  a  tanti  persecutoris 
insidiis  tutando  seruaret   Qui  [libenter] '  eum  suscipiens,  promisit  se 
que  petebat  esse  facturum.    At  postquam  Ethelfridus  in  hac  eum 
prouincia  apparuisse  et  apud  regem  habitare  cognouit,  misit  nuncios 
qui  Redwaldo  pecuniam  multam  pro  nece  eius  ofiferrent ;  etbellum  15 
insuper  illi,  si  non  acquiesceret,  indixit    Qui  minis  corruptus  et 
muneribus,  deprecanti  cessit  et  Edwinum  occidere  vel  legatariis 
tradere  promisit.    Quod  vbi  fidissimus  quidam  amicus  illius  animad* 
ucrteret  \  intrauit  ad  eum  nocte,  et  quid  erga  eum  agere  rex  pro- 
misisset  edocuit,  et  insuper  adiecit :  '  Si  ergo  vis,  educam  te  ad  talem  so 
locum,  vbi  secure  habitare  possis.'    Qui  ait:  'Gratias  ago  beniuo* 
lentie  tue ;  non  tamen  hoc  facere  possum  quod  suggeris,  vt  pactum 
quod  cum  rcge  inii,  ipse  primus  irritum  faciam,  cum  iUe  michi  nil 
mali  fecerit,  nil  adhuc  inimicitiarum  intulerit ;  quin  potius,  si  mori* 
turns  sum,  illc  me  magis  quam  ignobilior  quis  *  morti  tradat.'  Abeunte  3$ 
igitur  amico,  remansit  Edwinus  solus,  residensque  mestus  ante  pala- 
tium,  multis  ccpit  cogitationum  estibus  affici,  quid  ageret,  quoue 
pedcm  verteret  nescius.    Cumque  diu  tacitus  multa  cogitaret,  vidit 
subito  intempeste  noctis  silentio  appropinquantem  sibi  hominem: 
qui  salutauit  eum  ct  interrogauit  quare  ilia  hora,  ceteris  quiescen-  50 
tibus,  solus  ipse  mestus  in  lapide  peruigil  sederet ;  et  adiecit :  *  Scio, 
inquit,  quis  ^  cs,  et  quare  meres,  et  que  ventura  tibi  in  proximo  mala 
iormidas.    Scd  dicito  michi  quid  mercedis  dare  velis  ei  qui  his  te 
mcroribus  absoluat,  et  Redwaldo  suadeat  vt  nil  mali  tibi  faciat  nee 
tuis  [tcj  hostibus  perimendum  tradat.'    Qui  cum  se  omnia  que '  posset,  35 
tali  pro  mercedc  daturum  esse  responderet,  adiecit  ille:  'Quid  si 
etiam  regem  te  futurum  extinctis  hostibus  in  veritate  promittat,  ita 
vt  non  solum  omnes  tuos  progenitores,  sed  et  omnes  qui  ante  te 
regcs  in  gente  Anglorum  fuerant,  potestate  transcendas  ?  Insuper  [si]  ^ 
ct  consilium  tibi  tue  salutis  ac  vite  melius  atque  vtilius  quam  aliquis  40 
de  tuis  parentibus  aut  cognatis  vnquam  audiuit  ostendere  potuerit : 
num  ci  obtcmperare  et  monita  eius  salutaria  suscipere  consentis?' 
Nee  distulit  Edwinus  quin  continuo   polliceretur   in  omnibus   se 

>  al.  om.        '  So  T. ;  om.  in  E.        *  Bed.  animaduertit.        *  Bed.  quitqiuun. 
^  al.  qui.        *  E  qui.        '  om. 


358  ji^otia  iLegenna  angtie. 

sccutiiruni  doctrinam  illius  qui  sc  tot  ac  tantis  calamitatibus  erep* 
turn,  ad  rcgni  apiccm  prouchcrct.  Quo  acccpto  response,  confesdin 
is  qui  loqucbatur  cum  co,  imposuit  dcxtcram  suam  capiti  eius, 
diccns :  '  Cum  hoc  ergo  tibi  signum  aducncrit,  memento  huius  tern* 

5  pnris  nc  loquolc  nostrc,  ct  ca  que  nunc  promittis  adimplere  ne 
ditfcras.*  His  dictis,  qui  hcc  loqucbatur  repente  disparuit  £t 
ecce  venit  ad  cum  prcfatus  amicus  illius,  dicens  quia  mutatum  erat 
cor  regis,  nee  sibi  aliquid  mali  facere,  sed  fidem  potius  pollicitam 
scruare  disposuit.    Non  multo  post  Redwaldus  rex  cungrcgato  ezer- 

ID  citu  Lthclfridum  regem  occidit  in  finibus  gentis-  Mcrcionim  ad 
oricntalcm  plagam  anmis  dc  *  Idle,  et  Edwinum  ad  regnum  prouczic. 
Cum  ergo  prcdicante  verbuni  dei  Paulino  rex  credere  diflerret,  ct 
per  aliquod  tempus  horis  com{>etentibus  solitarius  scderet  ct  quid 
agendum  sibi  esset,  que  religio  sequenda,  sedulus  sccum  rcuolucreC, 

f  J  ingrediens  ad  cum  quadam  die  vir  dei,  imposuit  dextcram  capiti 
eius,  et  an  hoc  signum  agnosceret  requisiuit.  Qui  cum  tremens  ad 
pedes  eius  procidere  vellet,  leuauit  eum,  et  quasi  familiari  voce 
aflatus :  *  ecce,  inquit,  hustium  manus  euasisti,  regnum  pcrccpisti : 
memento  vt  tcrtium  quod  proinisisti  face  re  ne  ditVeras,  suscipicndo 

ao  fidem  eius  ct  precepta  seruando,  qui  te  a  temporalibus  malis  cripicns, 
ad  rcgni  honorem  sublimauit;  et  si  deinceps  voluntati  eius,  quam 
per  me  tibi  prcdicat,  obsecundare  volueris,  a  perpetuis  malonim 
torment  is  tc  lilx:rans,  ctcrni  secum  regni  in  cells  taciet  esse  par- 
tic  ipcm/    <Juibus    audit  is,   rex    suscipere  quidem    se    fidcm   quam 

25  docebat,  ct  vcltc  ct  dcbcrc  rcs{>«indcbat.  Vcnim  adhuc  cum  amicis 
suis'''.  principibus  ct  cnnsiliariis  dc  htK  coUaturum  esse  dicebat.  \t,  si 
et  illi  cade  in  cum  ei»  sent  ire  vellcnt,  omnes  paritcr  credere  posscnL 
Annucntc  l'aulin<i,  ct  habito  cum  sapirntibus  ctinsilii>,  sciscitabatur 
singiliatim  ab  (»mnibus  quails  sibi  dinrtrina  hec  eaten  us  inaudita,  ct 

30  n<>uu>  (liuinitatis  qui  prcdicabatur  cult  us  vide  ret  ur.  Cui  primus 
pontitiruni  ipsiu:,  C**iti  continuo  rcs{Hindit :  *  Tu  vide.  rex.  quale  sit  hoc 
qu<id  n<>t)js  niiKlo  prcdicatur:  egi>  autcm  titii  vcrissime  quod  ccrtum 
did'ci  ppititcMr.  (|uia  nichil  timnini»  virtutis  hnlK't,  nichil  \tilitati4  re- 
ligio ilia  (|uain  tuuusquc  tenuiniu?>.     Nulhis  cnini  tuonim  studtosius 

35  quam  ij^«i  culture  de<>rum  ni>^tr>*rum*  sc  ^utididit,  et  nichiltiminus 
multi  '^unt  qui  ani{ilii>ra  a  tc  iM-ncficia  (piani  cg«»,  et  maiorcs  |>cr- 
cipiuut  *  di^iiitatcN.  ma^isque  pnis|>craiitur  in  omnibus  que  agenda 
vel  ar(|uiri-nila  disp.>nuiit.  Si  autcm  dii  aliquid  valcrmt,  me  potius 
iuuare  velK-iil,  qui    illis   iitiprnNiiis    seruirr   curaui.     Vndc  rcstat  \1 

40  si  ra  que  iii)n«-  tMua  niibis  prrdiraniur.  niriitira  esse  et  foriiora, 
habila  rx.iininali«»iir  jirr-pfXiTis,  a!»Hijiir  vll-i  cunctamine  suM:i|K-rc 
ilia  li  «»linrimis."  C  uuin  »,ua^ii.ni  vcrbisr|iir  prutk-ntibus  alius  npci* 
nKiiiini  n'j;i»»  irilMnns  assi-nsinn,  fiMtiiiiio  sutxlidtt :  *  I>iimine  rex, 
vita  tuc  hi'miiuiiii  at!  MMdicum  np)Mri  M->  c-labitur.  quid  autcm  se* 
'  r.  <!iitt;  Hill. '{ui  v>iat-.;r.       *  u/.  urn.       '  L.  vr:tlrurum.       *  lied.  accipiuBl. 


De  %mao  ^smino.  359 

quatur  quidue  precesserit,  prorsus  ignoramus.    Vnde  si  hec  noua 
doctrina  certius  aliquid  attulit,  merito  esse  sequenda  videtur.'    His 
similia  et  ceteri  maiores  natu  ac  regis  consiii£urii  diuinitus  admoniti 
prosequebantur.    Adiecit  autem  Coifi  quia  vellet  ipsum  Pftulinum 
diligentius  audire  de  deo  quern  predicabat  verbum  facientem.    Quod  5 
cum   iubente   rege   faceret,  exclamauit,  auditis   eius   sermonibusy 
dicens:  'lam  dim  intellexeram  nichil  esse  quod  colebamus:  quia 
videlicet,  quanto  studiosius  in  eo  cultu  veritatem  querebam,  tanto 
minus  inuenicbam.    Nunc  autem  aperte  profiteor  quia  in  hac  pre- 
dicatione  Veritas  claret^  ilia  que  nobis  vite,  salutis  et  beatitudinis  10 
eterne  dona  valeat'  tribuere.     Vnde  suggero,  rex,  vt  templa  et 
altaria  que  sine  fructu  vtilitads  sacrauimus,  ocius   anathemati  et 
igni  contradamus.'    Quid  plura  ?  prebuit  palam  assensum '  euange- 
lizanti  *  beato  Paulino  rex,  et  abrenunciata  idolatria,  fidem  se  Christi 
suscipere  confessus  est.    Cumque  a  prefato  pontifice  sacrorum  suo*  15 
rum  quereret  ^  quis  aras  et  phana  idolorum  cum  septis  quibus  erant 
circumdata,  primus  prophanare  deberet,  ille  respondit :  '  Ego.    Quis 
enim  ea  que  per  stultitiam  colui,  nunc  ad  exemplum  omnium  aptius 
quam  ipse  destruam,  per  sapientiam  michi  a  deo  vero  donatam?' 
Statimque,  abiecta  superstitione  vanitatis,  rogauit  sibi  regem  arma  ao 
dare  ct  equum  emissariunii  quern  ascendens,  ad  idola  destruenda 
venirct.    Non  enim  licebat  pontificem'  sacrorum  vel  arma  ferre,  vel 
preter  in  equa  equitare.    Acdnctus  ergo  gladio  accepit  lanceam  in 
manu,  et  ascendens  emissarium  regis,  pergebat  ad  idola.     Quod 
aspicicns  vulgus,  estimauit  eum  insanire.    Cumque  appropinquaret  95 
ad  phanum,  prophanauit '  illud,  et  ^  iniecta  in  eo  lancea,  iussit  sodis 
destruere  ac  succendere  phanum  cum  omnibus  septis  suis.    Osten- 
ditur  autem  locus  ille  quondam  idolorum  non  longe  ab  Eboraco  ad 
orientem,iuxta'amnem  Dorwentionem,  vocabaturque  Godmundinga- 
ham.        Rex  igitur  Edwinus  cum  cunctis  gentis  sue  nobilibus  ac  30 
plebe  multa  fidem  Christi  et  lauacrum  suscepit  anno  regni  sui  vn- 
decimo,  et  incarnationis  dominice  sexcentesimo  vicesimoseptimo,  ab 
aduentu    Anglorum   in    Britanniam   anno  circiter  centesimo  octo- 
gcsimo.    Baptizatus  est  autem  Eboraco*  die  sancto  pasche,  pridie 
idus  aprilis,  in  ccclesia  sancti  Petri  apostoli,  quam  ibidem  de  ligno  35 
vbi  cathechizaretur '**  et   baptizaretur,  citato  opere  construxit;   in 
qua"  doctori  suo  Paulino  sedem  episcopatus  donauit    Mox  post 
baptismum  in  eodem  loco  de  lapide  ecclesiam  fabricare  cepit,  in 
cuius  medio  oratorium  prius  factum  includeretur.    Priusquam  tamen 
altitudo  parictis  esset  consummata,  rex  occisus  opus  illud  successori  40 
suo  Oswaldo  perficiendum  reliquit.     Baptizati  sunt  etiam  Osfridus 
ct  Edfridus  filii  regis  Edwini,  qui  ei  exuli  nati  sunt  de  Quenburga  ^' 

'  T.  £.  daret  '  ai.  valet  '  £.  ascensum.  *  T.  E.  euangelizante. 

*  E.  qucrorctur.        •  E.  prophanit        ^  ai.  onu        •  oL  vltra.        •  r.  eboracl 
^^  T.  L.  cathezizaretur.  ^  Bed.  in  qua  etiazn  ciuitate.         *'  T.  qwenburga. 


36o  Bona  Hegettna  flngUe. 

filia  Ccarli  regis  Mcrciorum.  Haptizati  sunt  ct  alii  libcri  eius  de 
Ethclhurf^  retina  progcniti :  Ethclhunus  ct  Wscfrca*,  et  filia  Ethel- 
drit|  li]a  ^ ;  ct  Yfli  ''  filius  Osfridi.  I  an  turn  autcm  dcuotionis  Edwinus 
cr^a  cultum  vcritatis  habuit,  \t  ctiam  rcgi  Oriental ium  Anglorum 

5  E(>r])\valdo,  filio  Rcdwaldi,  pcrsuadorct,  rclictis  idulonim  super- 
stitiiinibus  fidcm  ct  sacramcnta  Christi  sua  pruuincia  suscipere. 
Cuius  pater  Rcdwaldus  iani  dudum  in  Cancia  sacramcntis  fidei 
inibutus  fucrat:  scd  rcdicns  domum,  ab  vxurc  sua  ct  quibusdam 
pcruLTsis  diict(»ribus  scductus,  a    sinccritatc    tidci    deprauatua,   in 

10  codcm  phani»  altarc  habuit  ad  sacritioium  Christi,  ct  anilam  ad  vic- 
tiniain  demon  it  iru  in.  Voruni  Korpwaldus  nun  multo  pcistquam  fidem 
acicpit,  (K'ciMi>  est  a  viro  gcntili  mmiine  Kicbcrto;  cui  succcssit 
(rater  suns  Sighbertus,  vir  per  omnia  christianissimus,  sicut  supn 
I>]cnc  cxpn-ssum  est.        Tanta  autem  eo  tempore  pax  in  toto  regno 

15  Edwin i  fuisse  pcrhilietur,  vt  si  niulier  cum  paniulo  per  tt>tam  pro* 
uint'inm  ambulare  vellet  a  mari  ad  mare,  nullo  sc  Icdcntc  valcret. 
Tantum  rex  idem  vtilitati  sue  genti>  cunsiuluit  vt  plcrisquc  in  Icjcis 
vbi  t'oiites  luridi>s  iuxta  publiois  viarum  transitus  eons|)cxit  *,  ibt  ob 
refrif^crium  viantium.  erectis  stifutibus  ereos  cauecis''  suspcndi   iu- 

jo  bent,  nt({ue  h(»s  qui-uiuam,  nisi  ad  v^um  neccssjirium,  cuntingcrc 
pn-  mii;4nitudiMe  tiiipiris  ve)  .'imuris  vellet.  Illo  tempore  papa 
]|i>niir.u>.  auditi)  quiid  ^ens  Ndrtbaniiumbrorum  ad  fidem  oinuersa 
essct.  misit  cpismpn  Paulino  pallium,  et  regi  Edwino  littrras.  talis 
teni>ri.s:  *I)oniinii  exrcllentissimo  ac  preeellentissimo  filio  Edwino 

J5  ri-;^i  An;:]i)runi,  lloniiriu^  ('|iisropU7>  seruus  seruorum  dei,  salutcm. 
Ita  i'hri*»tianitatis  votre  iiitc^'ritas  circa  sui  condititris  cultum  fidci 
<  St  arditrr  ^uoccnsa,  vt  lon^r  lati-({ue  respli^ndeat.  et  in  omni  mundo 
anniinciata.  vcstri  operis  nuiltipliiiter  re (e rat  fruotum.  Sic  enim  vus 
rv^^v^  fSM-  ri»;jnosi"itis.  dum  et  n'K<-**"*  creatorem  ve?»tnim  orthiNluxa  ' 

30  prcdiratiiine  edin'ti,  deum  vent-rando  creditis  eique,  secundum  'quiid 
huinaiia  \.it«-t  condiliii.  nunti^  vcstre  sin«'erani  dru«ttiiincm  cx»uJ- 
uiti>.  (Jiiid  mini  tint  ni'strn  aliud  otlern-  vali  lumus,  niai  \1  in 
Imim:^  nitibit^  p(.i>ist«-nt(  s,  ipsiiiiupic  aurtun  in  humani  generis  cun- 
!iti  litis,  t  uin  ci»lt  If.  en  I  lie  vnta  nii>tra  reddere  t'lstinemus?     Et  idco, 

.^5  fxtt  III  iitissiiuc  till.  i>atijrna  vos  1  liaritatir  qua  mnuenit.  exhortaniur 
\t  hiK'  f|ii<Hi  vi«*«  diuina  iniHi-nrnrdia  ad  suam  f^raiiam  vin-are  dignaia 
f-«t.  H.ijhrita  inti-ntp>ii('  et  a^siduis  iirath*nibu'«  seruarc  omni  mi.Klo 
livtirnti-*;  vt  (pii  V'ls  in  pn-M-iiti  >e«ul«»  f  x  oinni  crrore  abs4iluti>s  ad 
a;;iiiti«>i)'  in  sui  n<»iiiinis  est  di^natus  prrducrrc.  t:(iam  '  ctlesti«i  patric 

4ivb!s  piip.irrt  niansMiitm.  rrediiaturis  ijiitur  ve>tri  d«>nwni  mci 
ap'-tolhi  niriii'irie  (ift-gorii  trequi-nter  lecti«ine  cHcupati,  pre  i>culis 
atiLctiiin  d"itrine  ip^ais,  q\i«Kl '"  pr>  vestns  annnabus  libentrr  cxcr- 

'   }.   WM  In  .1  *    I.  rtln  Iiliitha.  ■    l.\My  •  if/.  1 '•nslruxil  '   E. 

i-^nt'S.        *  II..  n-f^rin  ct.  J.  uftuii'jxa.         '  fin.  in  T.  liid.         '  I.  Bed.  ct. 

'     11/  ({»c  {:i 


cuit,  habetote,  quatinus  eius  oratio  et  regnum  vestrum  populum- 
que  augeat,  et  vos  omnipotenti  deo  irreprehensibiles  representet. 
£a  vero  que  a  nobis  pro  vestris  sacerdodbus  ordinanda  sperastisy 
hec  *  pro  fidei  vestre  sinceritate,  que  nobis  multimoda  relatione  per 
presentiuin  portitores  laudabillter  insinuata  est,  gratuito  animo  attri-  5 
buere  vlla  sine  ^  dilatione  preuidimus ;  et  duo  pallia  vtrisque  metro- 
politanis,  id  est  Honorio  et  Paulino,  direximus,  vt  dum  quis  eorum 
de  hoc  seculo  ad  auctorem  suum  fuerit  accersitus,  in  loco  ipsius  ille 
qui  superstes  fuerit  alterum  episcopum  ex  hac  nostra  auctoritate 
debeat  subrogare.  Quod  quidem  tarn  pro  vestre  charitatis  afifectu,  10 
quam  pro  tantarum  prouinciarum  spacio '  que  inter  nos  et  vos  esse 
noscuntur,  sumus  inuitati  *  concedere,  vt  in  omnibus  deuotioni  vestre 
nostrum  concursum,  etiam  "  iuxta  vestra  desideria  preberemus.  Inco- 
lumem  excellentiam  vestram  gratia  supema  custodial.'  Edwinus 
vero  rex  cum  decem  et  septem  annis  genti  Anglorum  simul  et  15 
Britonum  prefuisset,  e  quibus  sex  Christi  regno  militauit ;  rebellauit 
aduersus  eum  Cedwalla  rex  Britonum,  prebente  illi  auxiUum  Penda 
rege  Merciorum:  et  conserto*  graui  prelio  in  campo  qui  vocatur 
Hathfeld,  occisus  est  Edwinus,  quarto  idus  octobris,  anno  domini 
sexcentesimo  tncesimotertio,  cum  esset  annorum  quadraginta  et  ao 
octo ;  eiusque  totus  vel  interemptus  vel  dispersus  est  exercitus.  Quo 
in  tempore  maxima  facta  est  strages  in  ecdesia  et  gente  Northan- 
humbrorum.  Nam  Penda,  cum  omni  Merciorum  gente  idolis  dedituSy 
christiani  nominis  ignarus  erat;  Cedwalla,  quamuis  christianus 
esset,  animo  tamen  ac  moribus  barbarus  erat,  et  nee  sexui  muliebri  25 
nee  paruulorum  pepercit  etati,  quin  vniuersos  atrocitate  ferina  morti 
per  tormenta  contraderet,  multo  tempore  totas  eorum  prouincias 
debachando  peruagatus,  totum  genus  Anglorum  de  finibus  Bri- 
tannic erasurum  se  esse  deliberans.  Sed  nee  religioni  christiane, 
que  ^  apud  eos  exorta  erat,  aliquid  impendebat  honoris ;  quippe  cum  30 
vsque  hodie  moris  sit  Britonum,  fidem  religionemque  Anglorum  pro 
nichilo  habere.  Allatum  est  autem  caput  Edwini  regis  ad  ecclesiam 
beati  Petri  apostoli,  quam,  vt  diximus,  ipse  cepit,  et  successor  eius 
Oswaldus  perfecit ;  positumque  est  in  porticu  sancti  Gregorii  pape. 

[MS.  T.  adds": 

Huius  cladis  articulo  turbata  prouincia,  Paulinus  episcopus  35 
assumpta  secum  rcgina  Ethelburga  Canciam  nauigio  rediit  Venit 
autem  illuc  duce  Basso  milite  regis  Edwini  fortissimo,  habens 
secum  Eanfledam  filiam  et  losfridum*  filium  Edwini,  necnon  et 
Yf!y  filium  Osfridi  filii  eius.  Quos  postea  mater  metu  Edbaldi 
ct  Oswald  i  regum  misit  in  Galliam  regi  Dagoberto,  et  ibi  in  infancia  40 
mortui  sunt. 


'  T.  £.  hoc.      '  £.  sine  vlk.      *  al  spaciis.      «  E.  inidUte.      •  T.  Bed.  et 
£.  concerto.  ^  £.  qui.  *  om.  in  MS.  Tanner.  *  Bed.  Vuscfream. 


362  Botia  Hegenoa  anglte. 

•"  Narratio^, 

Duin  quidam  curialis  pcrsccucioncm  iudicis  patcretur,  ucnit  cum 

omni  diinio  sua  ad  nionastcrium :   ct  incurrit  diaconus  quidazn  in 

luulicrein  cius,  ct  facta  est  omnibus  fratribus  cunfusio.     I  lie  abiit  ad 

qucndam  sciicin  ct  indicauit  ei  rem  ;   ct  intrauit  in  obscuram  ccllam, 

5  ct  in  ucritate  pcnitcnciani  egit.  Contigit  autem  ut  post  multum  tcm- 
poris  ni»n  asccndcret  aqua  in  fluminc  Nilo.  Et  cum  omnes  letanias 
facerent,  rcuelatum  est  cuidam  sanctorum  quia  *  nisi  ucncrit  diaconus 
qui  at).si-(»nsus  est  apud  talcm  monachum,  non  asccndct  fluminis  aqua.' 
Quod  cum  audissent,  admirati  sunt,  ct  cicccrunt  cum  de  loco  in  quo 

10  crat:  el  nrauit,  et  aqua  ascendit.  Et  glorificauenint  omnes  deum  ct 
cdificati  sunt  in  pcnitcncia  eius.] 

•■     I)k   SANCTO    EliWOLlMJ   CONKESSOKE*. 

Miles  Christi  Kdwoldus  sancti  regis  et  martyris  Edmundi  pcr- 
hihetur  fuisse  germanus.  Nee  altius  qucrcnda  est  in  hoc ' 
seculo  eius  gencrositas,  quam  tanti  regis  cnmmendat  cad  cm  rcgia  ct 

15  germana  suMiniitas  ;  nee  vitc  ipsius  predara  sanctitas  est  dissimu- 
landa,  (luani  tarn  preciusi  nianyris  t'raterna  corona  il  lust  rat.  Cum 
igitur  esM't  lieatus  Kdmundus  tain  sanctitate  quam  prosapia  insignis, 
tani  lilK-ralitate  quam  operibus  illu>tris,  tam  benignilatc  quam  po- 
tent ia   VL-neral)ilis  ;    beat  us    EdwoUlus   deuotus   imitator  ct   coheres 

ao  virtutum  extitit  t'ratris.  In  ip>a  ad(»lescentia  cepit  que  dei  crant 
amare.  sicras  eruditiones  superniirum  gaudionim  siticnter  audirc, 
s;inL-tani  eccle^iani  cnlere,  indigent ibus  auxilii  et  largitatis  manua 
piimgL-n*.  paulatim  sccularem  |>i>nipam  declinare,  dt-litias  suspccias 
ha!)cTe.  ti  rrenani   gitiriam  cxuere,  et  tota   mente  Christ*  1  adhcrcrc 

35  vetle.  Ke;;no  prepi»uit  solitudinem,  ct  diuitiis  seculi  p;iupcrtatcm. 
Keruentis»*inuis  mile?*  Cliri>ti  s<»Iiiudinem  ilesiderans  hercmum  su«»- 
pirabat.  ana<  h^rita  Cbristj  c^tr^e  llagrabat.  liitert'ecti)  enim  a  pagan  is 
tVatre  eius  sanrt**  Kdniund's  cum  vniuersi  pnuincie  mail  ires  ilium 
ad  ri';;Mi  apiMin  cteuare  nitt-rfiitur.  t>>tM  mentis  atVettu  ad  di>mmum 

30  C(»nii<  rnii-.  tlas^italiat  \t  cmisiliuni  eius  (hrigrre  dignaretur.  Kcucla- 
tuin  t->t  el  tandi-m  diuinitus,  opiirterc  ilium  qui  M'uns  argcntcus ' 
diiiritur  (jucnir  liuum:  ibi  i.mii* m  tuiii  dc«»idrratJin  requiem 
inunitiiniiii :  M.-d  in  c|uibu<^  ti-rriH  iniinuciulus  e*iM  t  1<k*us,  n^n  c<»t 
ei  iiMi-n-^uiii.     .\  patn.i  i^itur  i.itentrr  liigit  ns,  n  ^    sua<i   ad  reluni 

35  itiirii-H  .iiiti-  M-  pirinillf.rf  >iilliritiis  eral  it  U  rias  ertlrsus,  cetera 
panpriibus  I  ri<ii;.ib.it.  CuuKiue  vai'ias  pmuinrMi  n.iiii^iii  lustra^Mrt. 
qU'Ml  ijUf  iili.it  iMui-MiM-  n>in  p<ituit.  1<«  :crlus  tamir  111  (iiuiUi*  nutu  111 
p.iti:.itii,  ii  Sfpti'iiiani  |ki>i  niult'»?i  lab'irt-^  vinu  il"*.  pa>ti>rcm  muenit 
puitiiiii,  ijin  .I'^Miuit  pioxiiiiiiiii  adf-'^M*  t<>iiti-ni  (|iit-iii  qurrc-lul  ar- 

40  gLiiii  mil.     (Jiii  (iiiii  pi  iueni*«>(t.  b.u  uluiii   111  druiX'i  montt^   cacu- 

>  Kf.m  Vi!    I'a'.r.  |.  H80  >  Ci.  Will   Malm.  J    P  y  j^u.  Chr.  iirumtun. 

bo;.  '    \fJ<  uiii-  in  1. 


De  dancto  ^EmnolDo.  363 

mine  affixlt :  et  lignum  olim  a  sua  arbore  predsum*  eC  aridum 
virescere,  frondere  et  folia  producere  cepit,  et  vsque  hodle  spectabilis 
fraxinus  ibidem  persistit  Athleta  igitur  domini  in  loco  diuinitus 
date  artam  et  humilem  cellam  ad  inhabitandum  sibi  constnixit 
Quotiens  autem  miles  Christi  in  antiquum  hostem  insurrexerit ;  5 
quibus  armis  infernales  potestates  debellauerit ;  quibus  camis  morti- 
ficationibus  in  ieiuniis,  vigiliis,  orationibus,  lachrymis  et  patientia  se 
dec  immolauerity  ipse  testis  est  cui  causam  suam  reuelauit  et  credidit 
Cuius  merita  tanto  sunt  in  supernis  splendoribus  sanctorum  clariora, 
quanto  sunt  humane  notitie  propter  antiquorum  negligentiam,  et  10 
tempore  Danonim  librorum  combustionem  occultiora  et  incognita. 
Fcrtur  enim  vinim  dei  Edwoldum  pastorem  prefatum  habuisse 
ministrum  et  conscium  solum,  qui  sibi  ter  in  septimana  panem 
ordeaceum  et  interdum  lac  attulit ;  cui  vir  dei  in  stipendium  mercedis 
singulis  vicibus  denarium  argenteum  dedit,  predpiens  ne  cuiquam  15 
eum  proderet.  *  Quocunque,  inquit,  die  me  prodideris,  huius  vestri 
muneris  eztremus  tibi  vsus  erit'  Processu  tandem  temporis  cum 
quibusdam  de  viro  dei  tetigisset,  in  crastino  nummum  ab  eo  accepit 
et  hoc  ab  eo  prophetantis  voce  audiuit:  ^Acdpe  munus  vestrum  ab 
hac  die  vltimum :  quia,  sicut  quondam,  predizi,  iam  ex  quo  me  ao 
prodidisti,  extremum  hoc  tibi  fecisti.'  Ad  Kec  ille  confusus  abcessit ; 
et  sequenti  die  quamquam  desperatus  redit:  sed  nee  responsum 
repperit.  Iam  enim  miles  Christi  labores  suos,  quarto  kalendas 
septembris,  finierat,  et  suscepto  ab  angelis  spiritu  corpus  exanime 
iacebat.  Quo  viso,  minister  clamans  et  eiulans  proximos  quosque  2$ 
aduocauit,  et  presbiter  accurrens  vinim  dei  in  sua  cella  tumulauit 
Distat  autcm  fens  ille  a  Cernelii  cenobio  miliaribus  quatuor  versus 
occidcntem.  Claudus  quidam  aqua  fontis  illius  se  lauans  et 
precibus  insistcns,  mentis  sancti  Eldwoldi  curatur.  Mulier  a  natiui- 
tatc  ceca  et  ibidem  lota  illuminatur.  Diuersi  etiam  ceci  oculorum  30 
visui  rcstituuntur ;  resiliunt  contracti;  surdi  et  muti  ofiiciis  red- 
duntur ;  leprosi  diuersonimque  morborum  molestia  pressi  sanantun 
Columpna  lucis  a  tumba  sancti  vsque  in  celum  extensa  sepius  con- 
spicitur,  vnde  ampla  regio  iriradiatur.  Procurante  igitur  Almaro 
episcopo  et  decernente  sancto  Dunstano,  ossa  sancti  Edwoldi  de  terra  35 
eleuata,  cum  ad  episcopalem  sedem  Schirebumie  ferri  deberent,  a 
loco  illo  moueri  non  potuenint.  Episcopus  igitur  cum  populo  genua 
flcctit,  orationibus  humiliter  instans;  et  Almarus'  comes  qui  tunc 
aderat,  vt  ad  Ccrnelium  portaretur  si  ipse  sanctus  dignaretur,  cum 
ceteris  deum  exorat  \  Et  ecce  statim  putares  ipsum  feretrum  40 
vitro  exilire,  ac  etiam  exportari  velle.  Sic  ergo  beatus  Edwoldus 
pridic  idus  augusti  cum  magno  honore  Cemelium  deportatur  et  in 
ecclcsia  sancte  Marie  collocatur ;  qui  et  innumeris  miraculorum  signis 
locum  illustrare  non  desinit  Prefatus  vero  Almarus '  monasterium 
^  T.  prescisuQL  '  T.  ftlinuuiis.  '  £.  exorabat ;  T.  ezonU. 


:64  Botta  Hegenoa  flnglte. 

in  codcin  loco  fundauit,  ct  tnultis  *  possession! bus  adauxiL  Tem- 
pore Canuti  regis  cum  a  Uanis  scrinium  sancti  Edwoldi  omnino 
spoliarctunquatuor  malefactorcs  subito  pcrcussi  cccitatc  intcricrunt ', 
et  rcli({ui  ainisso  ocnlonim  visu  amentia  ct  varia  pcna  pcricninL 
5  1  >icitur  autcin  Cernclium  a  *  ccrno/  ct  *  el  *  dcus,  quasi  ccrncns  dcum ; 
ihi  cnini  sanctus  Augustinus,  vt  in  vita  cius  supcrius  cxprimitur,  dcum 
sil)i  l(»quentcm  audi  re  meruit.  Potest  etiam  dici  Cernclium  quasi 
ccrncns  ilium  a  quo  omnia,  per  quern  lunnia,  in  quo  omnia.  Fona 
autcm  viuus  in  loco  in  quo  deus  beato  Au|;ustino  apparuit,  indcsi- 
lo  neuter  emanat ;  super  quem  satis  ampla  lundatur  capclla,  el  aub 
altari  arcuato  fontis  origo  con&istit. 

T  yarnifitf*. 

In  Hnnonie  partibus  duo  quidam  amici  et  compatres  in  conuiuio 
discumbcbant :  quibus  allatus  est  gallus,  quem  vnus  illorum  arrcpCo 
cultcllii  ivt  mos  est)  in  frusta  dcsccuit.  tritumque  pii^cr  cum  liqua- 

15  mine  supcrfudit.  Qu«)  facto  alter  ait :  *  lYofecti*,  com|>atcr,  sic  expli* 
cuisti  ;;alluin  hunc,  vt  ipse  IVtrus,  etiam  si  velit,  redintegrare  non 
possit.'  Cui  ninx  intulit  alter:  *  Tlane,  nim  nifxio  si  l>eatus  Pcirus, 
seel  et  si  ipse  Christ  us  imperaret.  hie  imperpctuum  non  rcsurgcL' 
Ad   haiic   vorein    repente    gallus  viuus   ct   plumis*  co4»pcrtus   czi- 

20  liuit,  at.iN  peroussit  et  cecinit,  excussit  plumas  totumque  liquamcn 
super  en^  (|ui  conuescebantur  aspcrsit.  lllico  sacrilrgi  blasphemi  in 
asjRTsiiine  piperis  lepra  pcrcussi  sunt  :  que  pla^^a  lepre  etiam  in 
pitsti  ris  enrum  hereditaria  permansit  vsque  ad  «ibitum.  Vndc  in 
famuiatuin  subacti  sunt  bommiensisecclesieque'  bcati  I'etri  vocabulo 
iMsi;;mtMr '". 

•"  1)e  sancto  lLi;iii;Hio  monaciio*. 

25  \  Nii(»  autcnt  iiu'arnatii»nis  d<iniinice  srxrentesinio  srxagC!»imo 
'^  ^  (jtiartn  sut)ita  pestikiitie  luf.s,  dtpitpul.itis  i>rius  auMralibus 
Hrit.uiTiif  pI.iK>*^<  Ni>rthanhumlir«»runi  <)uiM|iie  pr«>uiiu-iani  curripirna, 
atipii-  at  erb.i  clade  diutius  Imip-  latrqui-  df-sc'uii:ns,  niagnam  honiinum 
iiuiltitudinmi    strauit.     Ilir   ^lutcni    pla;:a    Ilib«rniaui    irisulam   |uiri 

.^o  rl.idc  prcuichat.  Kr.iiit  auteni  in  lIilMiiiia  (.i»  tt-nip'in:  niuiti  nubi- 
Iniiii  et  Mil  diiu'riuin  '  dv  j;cntc  Anf.;]t'n]ni,  qui  (cui)M>re  Kuiani  ct 
CnhiLiiii    I  |ii*<r«»piiruMi,  rrluta    patria.  vt-l  diuini-  Icrti'iuis  vel  c<inti- 

'   •in    in   1.  *   1..  |N.ritMiiit.  Cl.  Vtiic    U<.ii    X  \V.  64.  '  f'..  cC  p  rt. 

■    1.  }  .  *i::i  *  I  ..II,  I  I  III    I.  : 

.S.i:i<  !  IS       I  il\\..i'|.i».  1 1 1  ..s  1 1  t  l.jiii|.is  vaiii's    i-rtiiil    •Inirrs-.-'HUf  I'ural  rjcrulo%. 
N  -^  nii'-'jiu   nn  iilf  It  i«ifp-iri-  •*\\'i  '*,ii»rt  ili  ii«>ti>N       <  >ra  pru  iiiiln^ 

(  )iiiiii)H.t«  lis  M-iii|iili  inr  if'-iis.  i{<ii  tiilrliH  famuli  tut  K<lwtil<li  mrrilA  mirmculis 
I  ••riiM  .iti!ir' IS   iii.iiiil*  Starr    <li^iialiM    c^.   i'unki-ilr    iii>l»i^    Umulu    Cui»    per    cius 

lllti  It  t  ..--I   .1,1  in,    |;.l,  I    .     .    .     . 

■   fr-m  IJ..U.  II.  K.  III.  j;.  \.9.  if.  Alt.  *nS.  li.ll    Apr.  III.  p   315  •  E. 

mc  ilii<i.ru:ii. 


De  dancto  (St^btm.  365 

nentioris  vite  gratia  illuc  secesserant  Quidam  monaadce  conuersa- 
tioni  moz  se  mancipabant,  alii  magis  circueundo  per  cellas  magistro- 
rum,  lectioni  operam  dare  gaudebant.  Quos  omnes  incole*  libentisaime 
suscipientes,  victum  eis  quotidianum  sine  precio,  libros  quoque  ad 
legendum,  at  magisterium  gratuitum  prebere  curabant  Erant  autem  5 
inter  illos  duo  iuuenes  magne  indolis  de  nobilibus  Anglorum,  Ethel- 
hunus  et  Egbertus ;  qui  cum  essent  in  monasterio  nomine  Rathmael, 
et  omnes  socii  eorum  vel  mortalitate  de  seculo  rapti,  vel  per  alia 
essent  loca  dispersi,  correpti  sunt  ambo  morbo  eiusdem  mortalitatis, 
et  grauissime  afflictL  Egbertus  enim,  cum  se  estimaret  moriturum,  10 
egressus  est  tempore  matutino  de  cubiculo  suo,  et  residens  solus  in 
loco  oportuno,  cepit  sedulus  cogitare  de  actibus  suis,  et  compunctus 
memoria  peccatorum  suorum  faciem  lachrimis  abluebat,  atque 
intimo  ex  corde  deum  precabatur  ne  adhuc  mori  deberet,  priusquam 
preteritas  negligentias  perfectius  castigaret  et  in  bonis  operibus  se  15 
abundantius  exerceret  Vouit  etiam  quia  adeo  peregrinus  viuere 
vellet,  vt  nunquam  in  insulam,  in  qua  natus  est,  sdL  Angliam,  rediret ; 
et  quod  preter  canonicam  et  quotidianam  psalmodiam,  si  non  vali- 
tudo  corporis  obsisteret,  quotidie  psalterium  totum  decantaret,  et  in 
omni  septimana  diem  cum  nocte  ieiunus  *  transiret  Cumque  finitis  ao 
lachrimis,  precibus  et  votis,  domum  rediret,  sodalem  dormientem 
inuenit.  Et  cum  paulatim  in  lecto  quiesceret,  expergefactus  sodalis 
respexit  eum,  et  ait :  '  O  frater  Egberte,  o  qtud  fedsti  ?  Sperabam 
quia  pariter  ad  vitam  etemam  intraremus.  Venimtamen  scito  quia 
que  postulasti  accipies.'  Didicerat  enim  per  visionem  et  quid  iUe  2$ 
petisset  et  quia  petita  impetrasset.  Ethelhuno  vero  proxima  nocte 
defuncto,  Egbertus  excussa  egritudinis  molestia  conualuit,  et  multo 
postca  tempore  in  bonis  actibus  perseuerans,  anno  domini  septin- 
gentesimo  vicesimo  nono,  et  etatis  sue  anno  nonagesimo,  octauo 
kalendas  maii  ad  regna  celestia  migrauit  Duxit  autem  vitam  in  30 
magna  humilitatis,  mansuetudinis,  continentie,  simplicitatis,  et  iustitie 
perfectione.  Vnde  et  genti  sue,  et  illis  in  quibus  exulabat  nationibus, 
exempio  viuendi  et  instantia  docendi  et  auctoritate  corripiendi  et 
pietate  largicndi  de  hiis  que  a  diuitibus  acceperat,  multum  profuit 
Addidit  autem  votis  que  diximus,  vt  semper  in  quadragesima  non  35 
plus  quam  semel  in  die  reficeret,  non  aliud  quam  panem  et  lac 
tenuissimum  cum  mensura  gustaret.  Quod  quidem  lac  pridie  nouum 
in  fiala  ponere  solebat,  et  post  noctem,  ablata  superficie  crassiore,  cum 
medico  pane  residuum  bibebat.  Cuius  modum  continentie  [etiam]* 
quadraginta  diebus  ante  natale,  et  totidem  post  pentecosten  semper  40 
obscruarc  curabat.  *  Circa  annum  domini  sexcentesimum  nona- 
gesimum  venerabilis  famulus  Christi  Egbertus  pluribus  prodesse 
proposuit,  ct  vcrbum  del,  que  nondum  audierant  gentibus  euangeli- 
zando  committere.  Quarum  in  Germania  plurimas  nouerat  esse 
'  Bed.  Scotti,  •  E.  ieuniis.  •  om.  *  Beda,  V.  9. 


.^66  Bona  Hegeniia  9ngUe. 

natitmcs',  a  quibiis  Angli  genus  ct  origincm  duxisse  noscuntur, 
pnganicis  adhuc  ritibus  scruicntcs:  ad  quas  venire  circumnauiKata 
An^lia  disposuit,  si  quos  forte  ex  illis  ercptos  sathanc  ad  Christum 
transffTrc  vale  ret.  Cuius  proposito  superna  oraoula  simul  ct  opera 
5  restitcnint'.  Klectis  enim  si>ciis  strenuissiinis  et  ad  prcdicandum 
vcrlniin  dei  ydoncis,  vtpotc  actinne  simul  et  eruditionc  prcclaris, 
prcparatis  neccssariis  vrnit  ad  eurn  quidain  do  fratribus,  diccns  : 
'Curn  cxplctis  laudihus  n(»rturnis  in  lectin  membra  posuisscm,  et 
leuis'  mihi  «>omnus  obrcpsissot,  apparuit  mihi   magistcr  quondam 

>o  mcus  et  nutritor  lioisiUis  pre|>4)situs  mnilrosensis,  interrogans  me  an 
eurn  cognosccre  |)<»5scm.  Cui  e^o  rrs|)ondi  :  **  Tu  es  enim  Boisilus.'* 
Et  iile  :  "Ad  hoe.  inquit,  veni  ut  *  rcsix^nsum  doniini  saluatoris  Egberto 
aficTain,  quod  te  tamcn  rcferrntr  ad  ilium  venire  oportct.  Die  ergo 
illi  quia  iter  quod  pr()p«isuit  iriiplrre  mm  valet :  dei  voluntatis^  est  \t 

15  ad  C«t]umbe  monasteria  nia^is  dm^rnda  pergat.*'  Audiens  hcc  Eg- 
bertus,  precepit  ne  cuiquam  hoc  rrforrct\  ne  forte  visio  illusoria 
essrt.  Kursus  venit  ad  eum  idc^n  friitcr,  dicens  quia  famulus  Christi 
Hoisilus  iterum  apparent  ei  dixit:  'Quare  tam  negligentcr  ae  lepide 
dixisti  que  '  tibi  dicenda  prccepi?     Vade  et  die  illi  :  velit  nolit  debet 

30  ad  monasteria  Columbe  venire,  quia  aratra  eonim  non  rcetc  incedunt, 
oportct  autcm  eum  ad  rectum  hec  tram  item  reuoeare.'  Et  denuo 
precepit  fratri  ne  cuiquam  hoe  pate  face  ret :  et  nihilominus  iter  dis* 
pf>situm  cum  fratribus  incipere  temptauit.  Cumque  nauigare  pros- 
}H-ro  tlante  vento  maturaret.  facta  est  tam  seua  maris  privcclla,  \t 

J5  perditis  ma;;na  ex  parte  que'  erant  in  naui,  rebus  tamcn  Egbeni  et 
st>ciorum  cius  s:iluatis,  tunc  vir  dei  quasi  pr«»pheticum  illud  dicens 
*quia  propter  me  est  tcmpestas  hcc  \  remanere  coactus  eM.  Vidcna 
autcm  quia  ad  prcdicandum  gcntibus  [ire]'  nim  est  pennissus,  re- 
tent  us  ol)  aliam   sancte  eccle*>«ie  vtilitatcm.  de  qua  oraculu   fuerat 

.;o  pn-in<tnitus  :  temptauit  in  opus  vcrbi  dei  mittere  viros  sanctos  eC 
in(hi>tri<  is  duitdrcim.  in  quibus  cximius  WilN  brordus  presbiter *  gradu 
<(  nii.-riti>  prrful;;cbat.  Oui  I'pe  ducis  Franrnrum  Pipini  suflfulli. sicut 
inti TJu'^  in  vita  sancti  \Vil]ct)rordi '"  dci'laratur.  magnum  populum  dec 
arr|uiMrnint.        ''  Anno  autcm  domini  srptin^'cntt-simo  sextodecimo 

35  niitiLulii  c|ui  insulam  Ilii  inc(»Irl)ant,  cum  his  que  sibi  erant  subdita 
ni"n.iHt<  riis.  ad  ritum  pasce  ac  tun^^urt:  can<inicnm.  domino  pro- 
cu rail tr.  prrducli  '*  sunt.  Cum  enim  vcni«»-ri  ad  os  de  llibrrnia  det> 
amaliths  patrr  r.;^bf;rtu<,  hniinririci'  a!)  ci>  ct  multo  cum  gaudio 
Mi*.i  ij.iii^  r*.t.     <Jui.  (|iiiiniani  ct  din-tur  suaiiivsiimis,  ct  eonim  que 

40  a;;!  nda  <i<Mf-hat  cxcciitiT  crat  dcuiiti>**inuis.  lilicntcr  est  *  auditus  ab 
vniiii-r«is.  Iniinutauit  piis  a«-  st'duh<«  exh>rtatiiini!»UH  inurtcratam 
ilLuii  tr.iditiiiiit-ni   parcntum   enrum     tic   quibus  ap«istolicum   ilium 

*   K.  \jt\jii   fi«  s.         '  K.  n  •.'iliirnMi!.  ■   Y.   Ur.is,         •  K  vrniunt  •  ml. 

\i'Iiiiii..'-.  •  1.   P  fi  r.  t  *  K.  iiM\.  '  '  ni.  in  K.  •  llnl.  prrsbjtcru. 

'•  h.  Wilbii.rili.         "  UtJ.  V.  J  J.         •■  L.  pruducti.         "  om.  in  lied. 


De  dancto  ^Egdmo.  367 

licet  proferre  sermonem  '  quod  emulationem  del  habebant,  sed  non 
secundum  scientiam ' ;  catholico  illos  atque  apostolico  more  celebra- 
tionem  pasce  sub  figura  corone  perpeds  agere  perdocuit  Quod 
mira  diuine  constat  factum  dispensatione  pietatis,  vt  quoniam  gens 
ilia,  quam  nouerat  scientiam  diuine  cognitionis,  libenter  ac  sine  5 
inuidia  populis  Anglorum  communicare  curauit;  ipsa  postmodum 
per  gentem  Anglorum  in  eis  que  minus  habuerat,  ad  perfectam 
viuendi  normam  perueniret  Susceperunt  autem  hienses  monachi  \ 
docente  Egberto,  ritus  viuendi  catholicos  post  annos  circiter  octo- 
ginta  ex  quo  ad  predicandum  genti  Anglorum  Aidanum  miserunt*  lo 
antistitem.  'Est  autem  insula  ilia  hiensis  in  mari  scotico  a  terra 
reliqua  maris  reumate  separata ;  vbi  etiam  corpus  sancti  Columbe,  qui 
et  Columkillus,  a  '  columba '  et '  cella,'  nominatur,  diem  resurrectionis 
magne  requiescens  ezpectat '.  Mansit  autem  vir  domini  ^  Egbertus 
in  prefata  insula  annis  tresdedm,  quam  ipse,  velut  noua  quadam  15 
relucente  gratia  ecclesiastice  sodetatis  et  pads,  Christo  consecra- 
uerat :  et  anno  domini  septingentesimo  vicesimo  nono,  quo  pasca 
domini  octauo  kalendas  mail  celebrabatur,  cum  missarum  solemnia 
in  memoriam  eiusdem  dominice  resurrectionis  celebrasset,  eodem 
die  et  ipse  migrauit  ad  dominum,  ac  gaudium  °  summe  festiuitatis,  quod  so 
cum  fratribus  quos  ad  vnitatis  gratiam  conuerterat,  inchoauit,  cum 
domino  et  apostolis  ceterisque  celi  ciuibus  compleuit,  inuno  idipsum 
celebrare  sine  fine  non  desinit. 

[MS.  T.  adds  (before  the  Narratio) : 

*lllis  enim  diebus  in  monasterio  lindisfamensi  ceterisque  illius 
prouincie  cenobiis,  excepta  ecclesia  paucissime  domus  constructe  2$ 
crant,  ille  uidelicet  solummodo  sine  quibus  conuersacio  ciuilis  esse 
non  poterat.    Nil  pecuniarum  absque  pecoribus  habebant    Si  quid 
cnim  pccunie  a  diuitibus  accipiebant,  moz  pauperibus  dabant    Nam 
ncque  ad  suscepcionem  potencium  seculi  uel  pecunias  colligi  uel 
domes  preuideri  necesse  fuit,  qui  nunquam  ad  ecclesiam  nisi  oracionis  3^ 
tantum  et  audiendi  uerbi  dei  causa  ueniebant.    Rex  ipse,  cum  opor- 
tunitas  exegisset,  cum  quinque  tantum  aut  sex  ministris  ueniebat,  et 
explcta  in  ecclesia  oracione  discedebat    Quod  si  forte  eos  ibi  refici 
contingeret,  simplici  tantum  et  cotidiano  fratrum  cibo  contenti,  nichil 
ultra  querebant.    Tota  enim  fuit  tunc  sollicitudo  doctoribus  illis  deo  35 
scruiendi,  non  seculo ;  tota  cura,  cordis  excolendi,  non  uentris.    In 
magna  crat  ucneratione  tempore  illo  religionis  habitus,  ita  ut  ubi- 
cunque  clericus  aliquis  aut  monachus  adueniret,  gaudenter  ab  omni- 
bus tanquam  dei  famulus  exciperetur;  eciam  si  in  itinere  pergens 
inuenirctur,  accurrebant  et  flexa^  ceniice  uel  manu  signari  uel  ore  4^ 
illius  se  benedici  gaudebant;  uerbis  illorum  exhortatoriis  diligenter 
audita m  prebcbant  In  diebus  dominicis  ad  ecdesiam  sine  monasteria 

'  E.  manachi.      '  al,  misenuit      *-*  added.      *  T.  domini,  E.  dei.      *  T.  E. 
gaudia.      *  From  Beda,  HI.  a6.      Same  passage  precedes  p.  184.      *  T.  flexo. 


368  Botta  legenna  flngUe. 

certatim,  non  rcficiendi  corporis*  set  audicndi  scnnonis  gratia  con- 
flucbant;  ct  si  quis  sacerdotum  in  uicum  forte  deueniret,  moz 
conp[rcgati  in  unum  uicini  (uerbum  uite  ab)  illo  expetere  curabant. 
Nam  (ncque  alia  ipsis)  sacerdotibus  aut  clericis  (uicos)  adeundi,  quani 

5  prcdicandi,  baptizandi,  (infirinos)  uisitandi,  et  ut  breutter  dicam 
Uninias)  curandi,  causa  fuit.  Qui  in  tantum  erant  ab  omni  auaricie 
pcstc  castigati,  ut  memo)  torritoria  ac  posscssioncs  ad  con(stni;icnda 
monastcria  nisi  a  potestatibus  scculi  (cuactus)  acciperct.  Que  cun- 
suctudo  }>or  omnia  (aliquanto  post  hcc)  tempore  in  ecclesiis  (North- 

10  anhymbrorum)  scruata  est.    Hcc  I^da.] 

T  Xarratio^, 

Pullulantc  intra  Gallias  longc  ante  ilia  tcmpora  hcrcsi '  arriana.  que 
inequalcs  crcdcns  esse  pcrsonas  sancte  trinitatis,  dicebat  filium 
minorcm  esse  patrc ;  l)«iminus,  crrantes  corrigens,  ostendit  piano 
miraciilo,  dcum  in  tribus  person  is  vnius  et  cqualis  esse  substantie, 

15  nee  dcbcrc  ab  indignis  de  diuinitate  tractari.  Nam  v'asatensi  \Tbe  ab 
Ilunonim  «)bsidione  per  diuinum  auxilium  liberata,  cum  episcopus 
pro  gratia  rum  actio  no  missam  {xipulo  celebraret.  respiciens  sursum 
vidit  drsiipcr  altarc  quasi  dc  camera  templi  cadere  tres  guttas  equalis 
ma^nitudinis«  cristallo  clariores,  que  in  vnum  coniuncte,  quasi  vnam 

20  gem  mam  puUhcrrimam  etVecerunt.  Quam  cum  in  medii>  crucis 
aurre  pnMii.s^ent,  alie  gemmc  ceciderunt.  Seorsum  vero  posiia  in- 
firm is  dabat  sanitatem,  adorantibus  cruccm  deuotiunem  augebat. 
quia  mundis  rhira,  immundis  ohscura  videbatur. 

■'    I)k    SAXCTO    K(.niNf]    MONACIIO'. 

ECibinus  *   in*^  Hritannic  partibus  natus,  ct   in   d«>mo    |>atris   sui 
s^  not)ilissimi'''  Vd(|ue  ad   quintumdeoimum    annum    libcralibus 

artiljiis  erudiiuN  ( st.     Mortuo  autem  palre  eius",  mater'  ad  sancti 
Saiiip^Miiis   miina>terium*  L-(intii:;it.  (pii   i-.im   s;icro  velaminc  con* 
s(-<  i';in>  dto  (lirauit,  et  filiuni  >uum  K^liinuiii.  «'iiinam  capitis  radcns, 
clerii  .iiiit.    <Jiii  .innis  *  'a]iqui>t  I'um  en  manen>.  etf^ue  iugitcr  seruicns, 
j{o  ei»  <|i:<>il.iin  die  «-(-Iebrante,  aiidiuit  verba  di>mini  in  euangelio  diccntia: 
Mjui  Moll  r«  luinriauerit  ••mnilius  <\\\v.  pii>sid(t.  nt>n  pnte^t  mcus  c»5C 
dint  :pulii*%.'     Il.ir   Vine  cnniitii!^ii>  « iinrta  reli()uit.  et  ad  *  s^mi'tum 
Siiiiili.iiiuni    .il'li.itc  Ml    prri;t  !iit.  <-t   .i-^unipt<i   hatiitu   m'ina**tKM    in 
Taii:.ii>i  in<>ii.i-t>  M'>  iii^<'  i!"Imiiii  if Murein      Mi.im  nuliiiauit.     In  quo 
;..-  nj"iM-i' r;«»  li.ilm. th.it  ««.tin  lu^  Wiiiw.iliii  u*<>  '  saienl"?*  et  iM>*nai'hu»: 
'*iiii  \\\^-\\  .il'li.it.^  <  1 1  ]i  .-^..ini  MK'  niili.iri'i  diM.iiiteiii   a   nifuaMcrio 
'    li.-in  V.n.     r..  II    XX.  .i€^  ■   1.  Jki.sj  '  AKr.-iiinl  Ii.  in  thi- A>  U  in 

All    ^-».   M     .:    «►.  :    VIII     p.  .,M:    ..r:.!  »-..;!.!.  •    I{  ill    I  lli'.if.i  ..  \     »II.:Kni 

•    Y    I!.  »-li-.::i-.:s  |l..'l    I;!:..    *-  ,r    Iiitx.!.:-.         *    »■  !!    mj'..  f  K.iila.       '   H..:L 

S.iifi;--  .  i^  I  |.i   I     |.j  I'..!. '.SIS  |,frs:.J...::;  \\^.\\    i\.i.\n\>.  "    ikin    in  II 

'•   K.  s«  iiiiiii:i.         •'    J  .  Wii.^wa^  c:Li^  ,   i..  Wii.vsaiii-o.         •'  LL  ^.  WinwAlucu^ 


De  dancto  <iBeftim.  369 

visitare  ibique  hostias  ofiferre  consuetudo  full,  el  ad  hoc  secum 
Egbinum  diaconum  sociauit  Quadam  igitur  die,  dum  illuc  irent, 
inuenerunt  leprosum  in  messe  ^  iacentem,  totum  vulneribus  plenum, 
flebili  voce  ab  eis  auxilium  postulantem.  Qui  requisitus  de  in- 
firmitate,  suspirans  ait :  '  Graues  dolores  queruntur  *  in  corpore  5 
meo ;  sed  vnus  est  dolor  tarn  nociuus  vt  si  hunc  diem  sine  [eius] ' 
auxilio  transiero,  mortem  proximam  esse  puto:  Nares  enim  mee 
plena  stercoris  concremantur  ab  ardore  infirmitatis.'  Tunc  Egbinus 
eum  per  latera  arripiens,  a  t^ijcra  sursum  erexit,  et  Winwaloeus  ad 
nares  eius  manum  porrej/c :  sed  *  pauper  flebili  voce  clamare  10 
cepit :  *  Noli,  senior,  manib^s  nares  ^  capere :  quia  dolor  non  per- 
mittit ;  sed  si  dolorem  meum  leuiare  volueris,  poteris,  si  lingue 
mollitic  nares  tangens  pruriginem  inde  traxerisV  Tunc  ille,  se 
humilians;  quando  putauit  dolorem  leuiare^  pauperi,  in  ore  suo 
earn  em  excepit  filii  dei.  Mox  ergo  vt  ad  se  trazit,  petra  mirabilis  15 
in  eius  ore '  cecidit  Beatus  autem  Egbinus  per  latera  dominum 
tenens,  sursum  aspexit,  celum  apertum  vidit,  et  in  capite  domini 
quern  tenebat,  sancta  crux  apparuit,  angelosque  in  *  obuiam  domini  * 
venire  vidit :  et  sacerdoti  ait :  *  Pater,  ipsum  quem  teneo  manibus, 
dominum  Ihesum  Christum,  qui  pro  nobis  seipsum  dedit,  esse  credo.'  ao 
Cum  autem  ^^  dominum  tenere  vellent  manibus,  eleuauit  se  in  nubibus, 
dicens :  ^  Non  me  enibuistis,  serui  mei,  in  angustiis  meis,  nee  ego 
vos  erubcscam  in  regno  patris  mei.  Hereditas  vestra  mecum  est; 
ct  hiis  qui  vestri  memores  fuerint  in  orationibus  suis,  salus  in  regno 
meo.'  Hiis  dictis  euanuit  ex  oculis  eorum,  et  cum  magna  voce  25 
receptus  est  in  celum.  Vocem  quidem  audiebant,  sed  neminem 
videbant.  Cumque  stupefacti  laudassent  dominum,  Winwaloeus 
Egbino  dixit :  '  Hoc  tuis  meritis  accidit  nobis,  mi  frater,  qui  tante 
humilitatis  es  et  obedientie,  vt  quicquid  humana  lingua  precipere 
potest,  tu  corde  deuotissimo  impleas.'  Egbinus  ait :  *  Non  est  ita,  30 
pater:  sed  tu  qui  quotidie  camem  et  sanguinem  domini  immolas, 
ipsum  mcruisti  videre  in  corpore  suo  quem  assidue  portas  in  animo.' 
Dcniquc  cum  Franci  vastassent  Britanniam,  sanctus  Egbinus 
Hibcrnic  partes  petens,  in  silua  que  Nectensis  dicitur,  vt  pauper 
pcregrinus  tugurium  fecit  et  ecclesiam  fabricauit ;  in  qua  assidue  35 
domino  militans,  quadam  die  claudum  ab  eo  petentem  elemosinam 
in  Christi  nomine  sanauit.  Quedam  etiam  muUer  ab  eo  pro  sanitate 
filii  sui  paralitici  postulauit  Cui  ille :  *  Nos  peccatores  sumus,  hoc 
miraculum  in  vsu  non  habemus:  sed  si  vis  sanari  filium  tuum, 
perdue  eum  ad  sancte  Brigide  sepulchrum.'  Et  ilia :  *  Ibi,  inquit,  40 
o  pater,  eum  [iam]  portaui ",  sed  quadam  nocte  expletis  vigiliis  vocem 
mihi    dieentem    audiui :   *^  In    nectensi    silua   moratur  seruus   dei 

*  Boll,  terra.  •  Winw.  quatiuntur,  Boll,  quatiunt  meum  c.  •  om.  in  E. ; 
Boll,  huiusdoloris  curatione.  ^  T.  £.  sed  et.  *  £.  nares  manibus.  *  £. 
intraxeris.       '  E.  leuiari.       •  r.  os.       •  a/,  om.       *•  T.  Cumque.       **  E.  portam. 

Bb 


370  jsmia  LegenDa  Zngflit. 

Ej^hinus;  ad  qiicni  si  filium  tuum  duxcris,  sanitatcm  suia  mentis 
ci  impctrabis."  Viuit  ergo  dominus  quod  a  tc  non  recedam,  «lonec 
filium  mcum  incolumcm  ante  me  rcducam.'  Tunc  sanctus  oratoriuin 
intrans,  in  oration c  ante  altarc  iacuit,  quousquc  adolcscens  a '  domo 
5  matris  vcnicns  dixit:  'Gratias  tibi  ago  pater',  qui  me  in  lecto 
cgritudinis  iaccntcm  visitasti  ct  tuis  manibus  crexisti,  tanteque  in- 
firm it  at  i  sanitatcm  donasti/  Tunc  erigcns  sc  vir  sanctus  deum 
bcnodixit,  ct  adolcsc*  nti  \  vt  ncmini  diccrct,  eo  quod  non  suis  mcridSt 
scd  j^ratia  dci  sanatus  cssct,  precepit.    Vixit  autcm  in  eodem  loco 

ro  sanctus  doi  annis  viginti,  opus  dci  opcrans  ct  sanitatem  infinnanti* 
bus  lit  .nans.  Tante  ibi  fult  abstincntic,  vt  hcbdomada  cibus  in  eo 
non  intranet,  nisi  tantum  quinta  feria  panis  ct  aqua.  Vinum  autem 
non  bibrbat  nisi  quando  communicabat.  Cumquc  iam  esset  octoginta 
trium  fore  annorum,  acri  dolore  fatigatus,  fratribus  qui  in  eadem 

15  insula  murabantur  conuocatis  obitum  suum  prcdixil,  eosque  deo 
commcndans,  spiritum  reddidit,  quartodecimo  kalcndas  noucmbris. 

[MS.  T.  adds:  Xamifio\ 

WiuTtmt  quidam  fratrcs  ad  quendam  sencm,  habcntes  secum 
unum  qui  a  dcmonio  ucxabatur,  ut  curarctur  ab  illo  scne.  Scncz 
ergo  cum  diu  rogarctur,  dixit  dcmoni :  *£xi  de  factura  dei.'     El 

20  rcspundit  demon  :  *  Kxeu.  Set  intcrrogo  tc  unum  ucrbum  :  ut  dicas 
michi  qui  sunt  edi,  ct  qui  sunt  agni/  £t  dixit  senex  :  *£di  quidem 
tales  sunt  qualis  ego:  agnos  vcro  dei  quis  scit^?*  £t  audicns  hoc 
demon.  (lamauit  uoce  magna  dicens  :  *  Kccc  propter  istam  humiU- 
tatcin  t  U.I  1 11  L-xro.*     Lt  exiit  eadem  bora.        ^  Cuidam  fratri  apparuit 

2$  diabolus  transformatus  in  angelum  lucis,  ct  dixit  ad  cum :  '  Ego 
sum  Cta!>ri(:t,  ct  missus  sum  ad  tc.'  llle  ucro  dixit  ci :  *  Vide  ne  ad 
alium  missus  sis:  ego  autem  non  sum  dignus  ut  angelus  mtttatur 
ad  mc'  Uiabolus  statim  non  companiit.  Dicebant  scnes  quia 
si  pro  uf-ritatc  angelus  tibi  api>arcat,  non  suscipias  facile,  set  huinilia 

.^o  tcnictipMim,  dicens :  *  Non  sum  dignus  angelum  uiderc,  uiucns  in 
peccatis/j 

•■    I)e    SANCTO    EgWINO    FI'ISCOPO    ET   0>NrESSORC\ 

I^Kniponlius    rigimi    Ethrlrcdi    atfjue    Kenredi.   qui    Mercionim 

rrgimcn    obtinuerunt,    in    territorio    \Vig«irnicnsi    cxtitit    vir 

religioHU^  n<>mine  Kgwinus,  regali  ex  proMpia  ortus;  qui  in  ado- 

35  lesccnti.i   pi»?situs.  ini^tpo-^ita  st-culnris  fastus  ambit it>nc  ct  bonorun 

tempi >i. ilium   iocunditatr.   paupertatrm   vt>Iuntariam    propter  dcum 

appitiiiit,  ct  cc< !( siasticii  inltui  diumiM|uc  otliciis  sc  umnino  man- 

'   y.   .M  '  K   jMirr  ;u'n  '   K.  a  J-  !.  -. .  iKuli.  •  T.x  Vii.  Pair  g6«. 

*  VI'   .ic'ii  vrrn  i|iii  Milt.  ilrii4  «<  it.  *   Vit    V^l   g6,%  ^   }\\  ,  frum  •  MS. 

KiiS  V.itlis  ai.'i  (  jp^T  .  Ill  A>  {  ^'^.  V,  W  Ijm.  I  (I.  7(i7.  an«l  in  Matiill<>n  III  31a 
Itx  ti  vl  IS  all  a^rnlKtnt  III  <•!  tKr  \'ii.i  hy  li-<fTiiriii  in  MS  Kawl  A  987.  rd  by 
M.I-  :.  y  111  Chrmi.  ut>*uli.ir  ilr  Fai  sl.am  K-  ..  ■■  "^'  t.'S.  lUdj  ,  which  It  ItHindcd 
on  '.i.i   ■  M<.r  I.I1    111  M^    Nri>j  }.  1. 


T 


De  dancto  (ZEgtDino.  371 

cipauit.  Per  singulos  itaque  ordinis  ecclesiastic!  gradus  ad  sacer- 
dotium  vsque  prouectus,  mox  totam  vitam  suam  in  contemplatione 
diuina  conuertit.  Vbi  vero  Wigomiensis  sedes  pontifice  orbata  est, 
clamat  clcnis,  petit  populus,  beatum  vinim  pro  sanctitatis  merito 
ad  episcopalem  dignitatem  sublimandum.  Beatus  autem  Egwinus  5 
multum  reluctans  et  renitens,  consentiente  cum  clero  et  populo  rege 
Ethel  redo,  immo  rogante  et  plurimum  cogente,  ad  episcopatum 
vrbis  prefate^  assumptus  est.  £t  statim  diuini  verbi  inclitus  pre- 
dicator  effectus,  bonis  actibus  omni  conamine  operam  dedit,  tanto 
humilior,  quanto  altiori  sublimatus  erat  officio.  Chanis  deo  et  lo 
hominibus,  ^ipsique  regi  prudentia,  equitate  et'  doctrina,  consilio 
omnique  probitate  erat  acceptus*.  Pater  orphanonim,  sustentator 
viduarum,  et  desolatorum  erat  consolator.  Potenter  eos  redargue* 
bat  qui  sane  fidei  resistebant,  et  leniter  suaui  iugo  Christi  colla 
subdentes  *  demulcendo  ^  Prauis  erat  sermo  eius  quasi  stimulus  15 
^et  quasi  clauus  in  altum  defixus';  mansuetis  quasi  oleum  apparebat 
Populos  nouiter  conuersos  et  gentiHtatis  adhuc  plurimum  sapientes 
et  errore  antiquo*  in  multis  deceptos  illicitisque  connubiis  contra 
christianam  sectam  inuolutos,  a  faucibus  diaboli  abstrahere  cupiens 
et  ab  errore  et  squalore  vetuste  gentilitatis  conuertere  desideransy  ao 
de  talibus  ad  eos  sepe  loquutus  est;  *de  predictis  scderibus  et 
erroribus  atque  illicitis  copulationibus  durissime  eos  increpans  et 
amplius  talia  perpetrare^  interdicens,  deum  ista  damnare  asseruit*; 
tremendi  iudicii  et  sempitemorum  tormentorum  crebris  verborum 
tonitruis  retundens  lapidea  corda,  arguens,  obsecrans,  increpans,  H 
in  omni  patientia  et  doctrina.  Verum  quia  insanabilibus  morbis 
plerumque  officit  medicina,  ab  inuidis  et  inimicis  fidei  seua  tem- 
pastas  persecutionis  excitatur,  et  seditiosa'  in  sanctum  domini 
grassatur  et  in  vitam  eius  falsis  figmentis  armatur.  Vulgus  ergo 
ct  populus,  cuius  vita  et  intentio  procliua  erat  ad  malum*,  videns  ZO 
sibi^°  illicita  non  licere,  et  assueta  vitia  nolens  ^^  relinquere;  vnde 
proficere  debuit,  inde  contra  sanctum  dei  in  iram  et  odium  exarsit, 
et  eum  ab  episcopatu  expulit.  Permisit  hoc  etiam  excitatus  contra 
cum  liuor  regius.  De  eo  nempe  non  solum  apud  regem  accusatio, 
sed  etiam  apud  romanum  pontificem  ab  inimicis  prolata  fuerat  35 
delatio.  Tunc  vir  dei  fide  munitus,  diuina  consolatione  roboratusy 
angelico  consilio  fretus,  cum  se  vidisset  ad  certamen  vocari,  pro 
salute  '^  errantis  populi  et  annihilandis  inimicorum  figmentis  ad 
apostolicam  sedem  ire  disposuit.  Quamuis  enim  vir  dei  coram 
hominibus  se  immunem  ab  illatis  sciret,  tamen  quia  coram  deo  40 
peccatis  se  obnoxium  esse  non  diffitebatur,  et  etiam  pro  peccatis 
populi  sui,  pedes  suos  vinculis  ferreis  astrinxit,  que  claue  poterant 

*  Boll,  prefate  urbis.  '-'  om.  in  RawL  *  om.  in  T.  *  BolL  submittentes. 
*  R.  Boll,  demulcebat  •  Boll,  vetusto.  ^  Boll,  agere.  •  R.  seditioM  peste. 
'  R.  adds  omni  tempore.      >*  T.  £.  se.      >^  om.  in  T.      *'  £.  saluta. 

Bba 


373  Botia  Legeniia  angtte. 

ligari  ct  rcscrari,  ipsamquc  claucm  in  fluuium  (Abbona  \'ocatnia, 
anglirc')  Alien-,  proiccit,  ct  versus  Romam  ire  cepiL  O  vtrum 
cunctis  niirabilcm,  nee  tcrn^ribus  concussum,  ncc  blandimcntis 
seductnni,  nee  lnl)oribus  victum«  qui  inter  corporis  sui  presauras 
5  ct  al)icrti«)nes  ncc  mundanas  laudcs  captauit  ncc  aspcctus  hominum 
rerusauit !  O  fortissimum  victorem  laborum,  contcmptorem  ezpro- 
brationum,  an^elis  ct  lioniinibus  adinirandum  ct  tot  populis  ct' 
gentihus  spectaciiUnn  factum !  Sicc|uc  in  conspcctu  pi>pul«jrum 
vinctis*  fcrro  pcdibus  Rumam  ingrcditur,  ct  in  ccclcsia  Petri  aposti>- 

10  luruin  principis  ad  nratiDncni  prostcrnitur.  'Qua  cum  maf^na 
prulixitate  coniplcta,  ad  sacra  mistcria'  celcbranda  sulem niter ' 
preparatur -'.  Interim  namquc  famuli  sui  pro  cibis  emendis  ad 
fluuium  pcrj^unt:  et  empto  quodam  pisce  maj;no,  et  cxcnterato, 
cumpc-dum  clauicula  quitms  ^ianctus  pedes  astrinxerat.  in  visccribus 

15  inuenitur,  ferrum(|uc  quod  an;;Iica  Auena  abs«>rbucrat,  romana  •!» 
Tiberis  LX.d.it.  A 1  lata  fanuil«)  dei  clauicula,  voluntati  dei  sc  aub- 
iii'ien^,  curam  cunctis  claucm  acccpit  et  vincula  sua  rescFauit '. 
Tanti  miraouli  nnuitas  in  nmnes  erupit,  Komam  implct.  Qui 
misrrabilis  ct  nnxius  putabatur.  sanrtus  ct  vencrabilis  cummendatur. 

10  <Juis  ilium  videre  nun  ccTtabal?  quis  ab  eo  Ixmcdici  non  fcstina- 
bai '  ?  Ipse  etiam  n-urrendus  papa,  coj^niio  sancti  [viri|*  E^wini 
adiientu.  auditis  lal)i»ribus  et  an^^ustiis  in  itinere  ab  co  pcrpes^is, 
ct  ({iialitcr  omnipuifiis  dMminus  eum  a  ncxibus  absolucrat '",  cum 
actLrNiri  ficit :  n  volinteiii  sil)i  pinsterni  digna  reuercntia  dctinuit ; 

a5  qiiiiii  beni  diiciv  deSunat,  al»  c-»  bi  nediri  el  absului  pMrtiit,  ct 
3iM  ri.n^idt.rc-  froii.  Ant«:  ilium"  missarum  >oIcmnia  rclebrarc 
eor^it :  ad  eius  sini^ulan  o>ll<>r{uium  tt  ci>n>ilium  frc^jucnicr  ad* 
missus,  ;;ratiMsi.'  audit nr.  0»ntPiii«Ts:c  sue  el  itineris  causa  '•  tandem 
ci»rain  sunuuM  pi»ntitii*e  recitat.i.  di'^iiissa-   irt  ntnninnKl.i  ventilationc 

30  ad  \iitnin  dittinita.  iiini  apo^tMluM  bmL-dirtiiine  et  lilteri^i  ad  sedrm 
pri'pruim  rt-^^n  ^m;*,  cM.  Aiulitii  autem  nx  miraiulis  ct  vinutibus 
per  ^aitrtum  \iiiim  patr.iti>,  pliinmum  ^^ratiilatu^  in  propria  »U3 
sedc  f  stitiiit  i-um  :  it  iixii  sutuni  patrr  ««pirituaIiH,  vcrum  ctiam 
rirra   liliji'^   fius    mmpattr   f.iitus    [r>t|'*   earnaliN.   ct  **    Hlii.4   BUKt% 

islittii:-  <i  iii'iribus  iiiliriiMiuiiis  rex  oimm«ni!are  rurauit \  I1I19 
ditliii-i  l»'rii?»  erat  in  i- rnii>ri<i  \Vic>rni«'n^i  dumi"*  rl  vcprilm^ 
eniuif-ns:i>  nunlt'.is,  qui  a  niMdernis  Knueshammium  ""  appcllatur : 
III: Ml-  btalus  Ki^wiiuis  a  ii.-;:e  Mi.Tri'.niru  Ktlielred't  cxiM-tilt  ct 
clitiMiit.     SufH  r  iiiam  (|it-H|uc  ^iluam  qu.itui>r  pastures  ^rcfOini  ad 

40  Miti-.i-ia  M  ru>'ri:in  «lri  r.::trit  r.da  r<>n>titu:t :  ex  quibus  vnus,  Koucs  '' 

«   A-  •"  v.u-    ..III!:. .-  .  1:1.  :-.   r  v.!  •  T   Ai:.  rr.         »   H-.II.  ac.         •  IV  iinti« 

'    ■    "I    111  I\  ■    It"ll.  .!■!  ".ii  r.i  M.-'>.irii!'j  ■     '1  t"-::.i  i  il»  *•:  jr.'Ja.  '   }'.    rr»cr- 

iiai;'  •    y    ti  -'iriah.itiir.  *    *^i»    I    ;    i  rii     in   K  '1.   K.  alF^'lurrrt 

"   K-    1   •»-.         '■    1    i.iii^.im  "   K    It  "-niii   \    rvjiLinjU  rt  "  Sn  X"  ,  o<n. 

Ill  \.   ..i.j  it'll.         •    li>  ii.  1 1  •*   1.  Luui  <it.u::i:Liiii.         *'  L.  conc«. 


De  dancto  o^itio*  373 

nomine,  quadam  die  ^in  interiora  silue  progressus  est\  et  ecce 
astabat  in  loco  quodara  virgo  quedam  cum  aliis  duabus  virginibus 
preclarissima,  ^omnem  mundanam  pulchritudinem  et*  ipsius  solis 
fulgorem    sui  splendore  et  gloria   deuincens,  librum  in   manibus 
tenens  et  cum  sacris  virginibus  celestia  cantica  psallens.    ^  Expauit  5 
vir  ille  tam  corusca  visione  ebetatus,  nee  ferens  celestia  conspicere, 
tacitus   ac  tremens   domum  rediit':  que  viderat  sancto  episcopo 
intimare    curauit.     Vir   autem    del    tacite   rem    considerans,    post 
ieiunia  et  preces  quadam  die  cum  tribus  sodis,  et  cum  psalmis 
et  orationibus  deuotis,  nudus  pedes  ad  locum  designatum  pergit,  xo 
eminusque  relictis  sociis  ipse  interius  processit,  diutiusque  terre 
accubans   cum  gemitu  et  lachrimis  implorabat  respectum  miseri- 
cord ie  redemptoris.    Surgente  illo  ab  oratione,  tres  virgines  non 
minoris  splendoris  et  glorie  quam  prius,  apparuere:  quanim  que 
media  erat,  precelsior  et  onrni  nitore  splendidior  prefulgebat,  liliis  15 
candidior,  rosis  vemantior,  odore  inestimabili  fragrantior,   librum 
quoque    manibus   preferens   et   crucem   auream    luce    radiantem. 
Cumque  cogitaret  banc  domini  genetricem  esse,  virgo  precellen- 
tissima,   quasi   fauens   tam    pie   estimationi,   adorantem   pretensa 
(quam  tenebat)  cruce  bcnedizit,  et  cum  tali  valefactione  dispamit.  30 
Gauisus   itaque   vir  sanctus  et  gratias  deo  agens,  intellezit   esse 
diuine    voluntatis   vt   locus   ipse  dei  cultoribus*  consecraretur  et 
bcate  dei  genitrici  dedicaretur.    Vouerat  enim  inter  varias  tempta- 
tionum  angustias,  si  dominus  prosperum  faceret  desiderium  suum, 
edificaturum  domino  templum.    Locum  ergo'  protinus  mundauit,  35 
opus    inchoauit,  et  ad  fincm    perduxit^     Scripsit   quoque    idem 
sanctus    et    palam    omnibus   fecit    monasterii    edificationem,   tunc 
nomine    Homme    vocati  *,  sub  hiis  verbis :   *  Ego    Egwinus  Wic- 
ciorum  humilis  episcopus,  volo  manifestare  omnibus  fidelibus  dei' 
qualitcr  ego  primum  per  spiritus  sancti  inspirationem  istimi  locum  30 
cicgi  ct  monasterium  edificaui  in  Homme  %  in  honore  omnipotentis 
del  et  sanctc  Marie  perpetue  virginis.    Contigit  quodam  tempore, 
non  sine  omnipotentis  dispositione,  quod  ego  in  laboribus  multarum 
ct  magnarum  visionum  ductus  fui.    Qua  de  re  arsit  mihi '  in  animo 
per  spiritus  sancti  inspirationem,  quod  ego  vnum  locum  edificare  35 
dcbcrcm  ad  laudcm  ct  gloriam  omnipotentis  dei  et  sancte  Marie 
ct  omnium  electorum  Christi,  et  etiam  mihi  ad  etemam  retribu- 
tioncm,  antequam  ab  ista  mutabili  vita  discederem. . . .    Cum  igitur 
maxime  florerem  in  dicbus  Ethelredi  regis  Merciorum,  cepi  eum 
bcnigne  deprecari  vt  mihi  concedere  dignaretur  antiquum  cenobium  40 
quod  '  Fledanburch '  *  nuncupatur.     Satis  ille  libenti  animo  quod 

poscebam  concessit Regnante  post  ilium  rege  Kenredo,  contulit 

deo  ct  mihi,  turn  pro  amore  dei,  tum  pro  afifectione  camalis  amicitie 

>-»  om.  in  R.      »  al.  cultibus.      '  om.  in  T.      *  T.  duxit?     •  T.  E,  vocatam. 
*  Boll.  Christi.      '  £.  homine.      *  Boll.  m^.      *  T.  Sledanbursh,  cf  Nero. 


374  Jf^otia  LegenDa  anglie. 

qua   pcnitus   mihi   deuinctus  crat,  octoginta  quatuor  mansas*   in 
ambitu  loci  illius  qui '  ct-PIomme  ^  *  dicitur. . . .    Post  modicum  temptis 
Aldclmus  rcligiosus  cpiscopus   migrauit  ad  dominum :  quod  ego 
per    rcuclationcm    ngnosccns,  conuocatis  fratribus  ct  cicricis  ex* 
5  cesium  vcncrandi  patris  cis  apcnii  \  ct  in  mclduncnsi  monasterio 
cum  honorc  scpeliui.    Post  hcc  vcro  cum  Ken  redo  rcgc  Mcrcionim, 
ct  OtVa  rcgc  Oricntalium  Aiiglorum  Romam  pcrrcxi,  ct  de  cenobio 
fundando    ad   vota   cuncta   pcrcgi.'        Fcrtur  cnim  quod    dum  in 
itincrc  illo  per  inontuosa  ct  arida  iret  loca,  die  quadam  fame,  siti, 
lo  ct  lassitudinc  oinniiu)  addictus  *  est,  ct  socii  cius,  cum  plurima  populi 
turba.    Kogatus  igitur  a  sociis  sanctus  cpiscopus,  prcccs  ad  dcum 
fudit :    ct    fons    aquc    liinpidissimc    ex    harcnis    statim    prosiliit ; 
acccptisquc   paiiihus  ct  paucis  cibariis,  que  habcbat  per  populos 
dispcrsit ;  rcfcctisquc  ^  omnibus  dcum  in  sancto  suo  glorificabant  *. 
15  Dctulit  autcm  sccum  a  Roma  vir  dei  priuilcgium,  cuius  talis  erat 
tenor:  '  *  Constantinus  cpiscopus  senius  scruorum  dci,  Brithwald(» 
Britannia  rum    ccclcsic '   primati,  salutcm    ct  apostolicam   bcnedic- 
tioncm.    Vcncrabilcm   virum   Egwinum  cpiscopum,  qucm  bis  tua 
fratcrnitas  ad  apostolicam  scdcm  misit,  etiam  nunc  sccundo  mani- 
ac pulis  iusticic  rcfcrtum  tibi  rcmittimus,  moncntcs  quatinus  sic  suos 
e  fleet  us  '  adiuuando    proscquaris,   sicuti  ilium  a  dco   inccpisse  ct 
in  via  dci  cucurrisse  cognouisti.    Porro  dc  visionc  ilia,  immo  aperta 
ostcn^ionc,  <}u.i  sc  bcata  virgo  Maria  ci  manifcstauit,  eque  ita  ccrtiun 
csrtc  tcncmus '  qucmadmodum  dc  viri  bonitate  non  dubitamus.    Dcni- 
it,  que  vigilantiam  tuani  adm(»ncmus  quatinus  illis  in  panibus  in  quibua 
manitVstatio  habita  fuissc  re  fcrtur,  concilium  totius  Anglic  cogas  ", 
cpiscopus  sacriquc  ordinis  rcligii»sas  pcrsonas  illuc  conucnire  facias, 
optimati.:>quc   rcgni  cum  proccrlbus  suis  adcssc  prccipias.    Quibus 
in  nomine  d«)niini  congrcgatis  dcnunciamus  quod  duo  rcges  Anglic 
30  K  cured  us  ct  Ofl'a,  cum   <juibus    iam    d  ictus    cpiscopus  ad  limina 
aporitiiliirum  vcnit.  in  loco  ustense  visionis  plurima  dc  suis  bcne- 
ficii<  in  prescntia  nostra,  rcgia  libcrtatc  donata  ct  apostolica  auctori- 
tatc  cniitinnata'*  cuntulciunt,  quatinus  ibidem  congrcgatio  monacho- 
rum   xiuniiuin    rc;;ulam   mcm<<randi   patris   licncdicti,  que   minus 
35  in    illiM   ]ianil»ii-«  adliuc''  bat>ctur,  posMt  instaurari  ct  indcsincnicr 
Cliri'^t')    taniulaii.      Ipsas    autcm    d«inationcs    ct    licnoficia    prcfati 
rcgc  ^  -'in  ip<«iirum  priuiU-^io  nominatim  dctcrminaucrunt  ct  a  nobis 
curpilx-raii  Imriint.     I^iiur.  f'ratcr  dilcctc,  qutNjuo  niiHlo  Chriatus 
anniituictur  liii  rum  C'tiii'^ti    infjuirc,  «ipus  ChriMti  cxcrcc,  promul- 
40  gatiM|ii<'  ill  iiiiuiliM  \nil:<{iir  >cntcntiis  liim  a  deo  ostcnsc  visiums. 
turn  aiHi^toIiiL*  aiut  •ritatir%.  lum  regie  libertatisi  ct  donationis,  turn 

•    111  ill    iiMTiN  's  -    I     I.   t:i:ti->  ■   y.    ap|Kiiii.  •  f,  AlHictuK  '   T   el 

rr!<iti^  V-'A  i:l>>tiii<  .ii.' ii.i.t.        *  C:  C  hr    Kvc-ili.  p   171.         *  om.  in   K.. 

|i>>il    t'li  1l&i«ii  ut.i  '    I.    alii%!..'«.         '     ui   (1  ni  .iiliiii.        "    1.    logj%,        **   L.  CQO- 


De  ^ancto  ^gtnino.  375 

tui  ipsius  clerique  et  populi  assensus  et  fauoris,  constitue  ouile 
Christo^  diuinitus  osten^um,  apostolica  auctoritate  fultum,  regia 
libertate  donatum,  cleri  et  populi  benedictione  sanccitum.  Tibi 
autem  et  successoribus  tuis,  memorato  episcopo  Egwino  assentiente, 
curam  animanim  eiusdem  ecclesie  precipue  iniungimus,  vt  si,  5 
quod  absit,  aliquo '  diaboli  impulsu  quisquam  peniasor  aut'  tyrannus 
sacrum  locum  minuere  aut  impugnare  presumpserit,  tibi  a  deo 
concesse  potestatis  sententia  et  anathematis  percussus  verbere 
complete  non  audeat ;  si  quid  *  vero  sinistre  partis  inibi  compertum 
fuerit  oriri,  auribus  summi  pontificis  [patrie]  *  potius  deferatur,  quam  lo 
per  alicuius  occultam  sententiam  sanctus  locus  iniuste  deprauetur. 
Ipsum  ergo  locum,  quern  regia  potestas  regie  libertati  donauit,  et 
nos  auctoritate  dei  et  sanctorum  apostolorum  et  nostra  donamus; 
vt  nullus  cuiuscunque  ordinis  homo  hoc  quod  constituimus  deprauare 
aut  minuere  presumat.  Qui  hoc  destruxerit  aut  male  contaminauerit,  15 
sit  ille  maledictus  ;  qui  vero  seruauerit  et  adauxerit,  benedictionibus 
repleatur'.'  Scripta  est  hec  epistola  anno  gratie  septingentesimo 
none.  £t  consecrato  loco  per  sanctum  Wilfridum  episcopum,  idem 
Wilfridus  et  Egwinus  coram  omnibus  sic  loquuti  sunt : '  Domine  deus, 
qui  in  celis  habitas  et  omnia  creasti,  conserua  ilium  qui  locum  istum  ao 
pacificabit  et  conseruabit  Nos  etiam  precipimus  in  dei  omnipotentis 
et  omnium  virtutum  celestium  nomine,  vt  neque  rex  neque  princeps 
neque  ullius  ^  ordinis  homo  locum  btum  sanctum  diminuat ;  sed  sit, 
vt  optamus,  gregibus  et  dei  pastoribus  mums'  bene  dispositus  in 
potestate  proprii  abbatis,  secundum  regulam  dei  et  sancti  Benedict!.  2$ 
Si  autem  aliquis,  quod  absit,  auaritie  spiritu  arreptus  vertere  velit, 
iudicetur  ante  tribunal  dei,  et  nunquam  in  Christi  veniat  memoriam, 
sed  nomen  eius  deleatur  in  etemum  de  libro  viuentium,  et  ligetur 
etcrnarum  penarum  nodis  in  inferno,  nisi  in  hac  vita  penitens 
emendet.'  Huius  ecclesie  dedicatio  facta  est  anno  gratie  septin-  30 
gentesimo  quartodecimo.  Cepit  delude  vir  domini  Egwinus, 
omissis  regalium '  negotiorum  curis,  ad  contemplatiuum  *^  vite  statum 
se  conferre,  virtutibus  et  miraculis  choruscare,  curas  mundi  post- 
pen  ere,  dampna  rerum  temporalium  simplid  animo  tolerare,  sacris 
lectionibus  insistere,  vigilia  et  abstinentia  ^*  (venerabile  suum')35 
castigare*'  corpus.  Erat  enim  (episcopus  iste  Egwinus  confesso- 
rum  sanctissimus^^)  humilis  in  habitu,  in  sermone  iocimdus,  in 
prcdicatione  deuotus,  verax  in  iuditio,  in  moribus  venerabilis,  in 
orationibus  peruigil,  in  lectione  assiduus,  in  affectu  plus;  multis 
ctiam  miraculis  fulgens.    Nam  inter  lachrimas  et  singultus  que  ^*  40 

*  Boll.  Christi.  "  Boll,  aliquando.  >  Boll.  ac.  *  T.  E.  quod.  ■  om.  in 
T.  £.  *  Boll,  add  the  conclusion  from  Reiner  Discept.  de  Antiq.  Bened.  in 
Anglia ;  of.  Chr  Evesh.  ^  £.  illius.  *  R.  in  usum  et  *  R.  terrenonim. 
'"  E.  contemplationcm,  Boll,  contemplativae.  '^  R.  inedia  et  vigiliis,  Boll. 
vigiliis  et  abstincntiis.  '^  ven.  suum  om.  in  T.  ^  T.  corpus  castigare;  £. 
cabtigari.        "  episcopus — sanctissimus  om.  in  T.  R.        ^  BoU.  quos. 


;76  Bona  Hcgcnoa  9ngUe. 


noctc  nr  die  indcsincntcr  omnipotcnti  dco  fundcbat,  scpe  anj^lonim 
vii»itatii>ni))us  dcnuilccbntur  ct  alloqiiiis,  ct  nliomm  sanctorum  qui 
dc  liMC  scctilo  exccsscrant  continiiis  consdlationibus  rcfoucbatur. 
licntissimnm  '  vom  Marinm  ^genitriccm  dumini  nnstri  Ihcsu  Christi 

5  tdtn  ailrrtu  ct  spiritii.  tuto  mrdc  ct  nmore  amplcctcbatur ',  vt 
nunqu.'im  a  mcmoria  cius  cxoidt-rct,  niinquani  in  verbis  cius  dccuset ; 
cuius  visitatidiic  ct  consi^lationc  doi  scnuis  Kgwiniis  scpc  rccrcatus, 
omnia  <iuc  niiindi  crant  urnittcbat  V  ct  que  dci  crant  indcsincntcr 
cxcroc!)at.    Miscris  c<)ndii!r!>at.  paiipcrcR  nrn-abat,  csuricntcs  pascc- 

10  bat, ct  (c-tcra  pictatis  opera  in<U-sinrntcr  a<limplchat.  *  In  diutinam 
tandt-ni  infirmitatcm  dccidms.  non  cc^sahat  die  ao  noctc  a  diuinis 
qiiidcm '  laudibus  ncciion  '  raiitibus  spirittialibns,  ct  quo<l  per  sc 
minus  pdtorat,  per  alios  ci»niplcri  facie!)at.  Curam  paupcrum  ct 
pcrc;;rint>nim  ante  omnia  pniiiiralKit.     Multis  ctiani   InHrniantibus 

15  cum  iiuifH\itioni>  noininis  sanrte  trinitatis  sanitatem  impondchat. 
tartu  manuum  suarum  doltircs  ex  pel  lens,  et  ab  nbsessis  cf>rp<>nbus 
denii'ues  efVu^^ans.  Sanctus  itarpie  FIgwinus  cum  a  primcuo 
iuuentutis  flore  semper  vsus  fuerit  cilicio,  nunc  in  cincrc  iaccns 
asperrinit)  ad   carnem   nudam  indutns  crat  troj^ulo.  ipsam  infimii- 

20  tatf.in  <t  dibiliiatem  carnis  sue  oorp«irali  marerationc  ct  iciunio 
dc uinr*  ns  '.  'Cum  c-nim  t>eatus  K;r^vinus  opcribus  chnritatis  tutus 
nfilui  rrt.  maxinie  tnmen  prcdicatii»ni  (t|>eram  dc.*dit.  Krat  namquc 
iuxia  Koiifsham  .id  <«cto  miliaria  castrum  Alneccstre  *,  resale  tunc 
m;in^nni.  cuius  l(»«i  habiiatorcN,  cjuanto  rerum  opulentia  ct  tcmpfira- 

25  liiini  alnindantia  afllutliant,  taiito  ma<{is  ^ulc  et  luxurie  dcditi. 
sludcntc  s  auaritie  et  cupi<!itali.  nn*«erirordia  dei  sc  indipins  cfficic- 
hant.  Alt  hunc  l«^cum  air<d<-ns  bratus  K^jwinus,  prcdicanit  illis 
rej:num  dei.  Srd  K«^ns  al»srjue  rniisilii*  et  '"  pnidc-ntia,  ct  ccruicis 
dure,    net'    a>sueta    vilia    relinquerc    nee "    m  on  it  is    illius    volcKat 

.^o  afqui<M«'n-.  Kt  euni  castrum  illiKl,  veluti  nmioribus  vndiquc 
•.•••iiKimm.  ii'iifiaiuli  fi-rruin  lorus  osft  aptis^inius.  ct  fabris  ct  fcrri 
<  xrhi*«iribu>  maxinie  rcplcreiur,  i^vn^  inrndula  incudes  I'crrri* 
nialliis  i;i:it.i  stn;iitu  c«intiiun-  percuiieb.it,  vt  beati  viri  sf-rmo  n"Ti 
au(iiri  ti:r.et  :\  r.i-tpi  nrrtbrr  c«»;:i'ret»ir  '.  Heatti  i^itur  |  Kpvin«i|  '"ca*. 

•\s  tri:m  ix«  ;intr.  f»n  r««iu  u^^sinnr,  imnn»  ri»iiru'>-i"nr.  uialleorum  ct  incu- 
di:iii  .Kliiui'  tiiwiii  I'.iut  ambi-  aures  c-ius.  t;t  Ini.itis  ik-uIis  in  cclutn. 
fl<:xi*-  in  t»  rr.t  ;:«  riibu*..  o intra  artem  f;il»rili-m  '•  rastri  illius  dnmmuin 
inipie  r.iti!>  «  ^i.  Kt  I  riT  •-i:b!to  ra»-tnjni  ip**ism  ti  rra  absurbuit ;  ita 
<|ii"i!.  i^ii:-.  «-ii;m  r  vrti  ri  i|!i.tlitrrci:iU'|Ui'  rri*lititMtt»,  vsqiir  m  hodicr- 

40  nurn  iln  mj  iti  •  i'ii».truiti'»nr  n««uaniin  di'mi>nmi  in  tundamcntis 
.i:;(.'i:'.i   irlilhia   M  p(  I  luutur.     Nuuqu.un    enim   {xi>tca   m   I«h-o   ilbt 

'    1     K    I;*;i:  .111.           *   }     ill  !  i-i  ri  '  }  .  .ii:i;i|<  . 'al'jtiir.           '  }     amillr^^L 

*~     ti*    ■  "1               I  m    in    1  .              1  .  it  '  1  J    I  I  :     I  xi^h    p    ^4.           ■    \     Alur 

vr^'r*.  ]'.  .'A  K  f*.  ".Tif.  *•  *.in  wi  IJ-  II  ■  I.  r>  ^it.irrti:r.  •»  um. 
•'    I.:..'-  I  ..Ml  :..'■:. I.::. 


De  ^ancto  ^gtufno.  377 

aliquis   artem   fabrilem  recte  exercuit,  nee  aHquis  earn  exercere 

volens   ibi  vigere  potuit.        Cum  autem  ad  extremum  vite  per- 

uenisset,  conuocatis  monachls  et  filiis  quos  deo  genuerat,  dixit: 

Wixi,  fratres,  apud  vos,  nee  pudet  vixisse:  fed  enim  quod  potui, 

quamuis  omnino  exiguum  sit  quod  fed.    Quid  agere  et  a  quibus  5 

vos   oporteat   declinare,  dixi  quibuscunque  modis  dicendum  esse 

existimaui.     Ostensa  igitur  rectitudinis  via  precor  vt  gradiamini; 

nee  vos  decipiat  presentis  vmbra  felicitatis :  fiigit  enim,  et  nunquam 

in  eodem  statu  permanet.    Ipse  qui  est  via,  Veritas,  et  vita,  viam  iniqui- 

tatum  a  vobis  amoueat,  via  iustificationum  suarum  vos  instniat.'  Sicque  10 

planus  virtutibus,  circa  annum  domini  septingentesimum  vicesimum, 

tcrtio  kalendas  lanuarii,  migrauit  ad  dominum,  et  in  monasterio 

quod  a  fundamentis  construxerat  sepultus  est.    Post  cuius  obitum 

multa  deus  miracula  pro  ipso  operari  dignatus  est. ^  Rusticus 

quidam   partem   terre   sancti    Egwini    surripuit,  et  cum   indices  15 

sanxissent  vt  certo  die  veniret  et  terram  iUam  suam  esse  iuraret  *, 

puluerem  de  domo  sua  sumpsit  et  sotulares  impleuit,  vt  tute  iurare' 

posset  quod  supra  terram  suam  staret    Cumque  super  reliquias 

sancti  Egwini  iuraturus  manum  porrigeret,  ferreo*  falcastro  quod 

in  manu  gestabat,  nesdo  quo  casu,  in  cerebro  percussus,  subito  to 

ad  terram  mortuus  ruit,  et  vitam  cum  terra  coram  omnibus  amisit 

Cum   alius   quidam   terram   sancti    Egwini   inuadens   possideret, 

iudicum^   sententia   decemitur  vt   manu   propria   super  reliquias 

sancti  prefati  iurando  terram  acquireret    Erat  enim  vir  ille  gran- 

deuuS)  et  barba  valde  prolixa  barbatus.    Assurgens  ergo  barbam  t$ 

propriam    concludit    palmo,  'per  istam,  inquit,  barbam   mea  est 

terra,    et    ego    earn    possidebo   iure    hereditario.*     Vix    emissum 

[e]volauerat  •  verbum,  et  ecce  totam  barbam  coram  cunctis  lapsam 

ita  proiecit  ad  terram  ac  si  apposita  esset,  non  naturaliter  nata. 

Sic  qui  alienam  terram  iniuste  inuasit,  iure  cum  ipsa  terra  barbam  30 

propriam    perdere    meruit        Londoniensis  episcopus    Elfwardus 

cum  in  man  orta  tempestate  maxima  naufragium  pene  pateretur, 

inuocato  sancti  Egwini  suffragio  subito  sedatur  tempestas,  et  tran- 

quillitate  niari  reddita  ad  portum  optatum  cum  gaudio  peruenit 

luucnis  quidam  a  natiuitate  mutus  pro  salute  recuperanda  Romam  35 

pergcns,  tribus  annis   ibi   mansit    Et   ecce    nocte   quadam  albis 

vestibus  quidam  indutus  sibi  apparens,  dixit:   'Redi  festinus  ad 

terram  tuam  :  et  ad  sepulchrum  sancti  Egwini,  si  volueris,  sanitatem 

consequeris.*    Quo  cum  peruenisset,  solutis  quidem  ^  vinculis  lingue, 

apcrte  loquendo  verba  protulit        Ante  Normannorum  aduentum  40 

in    Angliam,    tanta    miraculorum    frequentia  monasterium'  sancti 

Egwini  illustrauit,  vt  omni  fere  die  sabbati  aliqua  infirmitate  vel 

molestia  detentus  gratam  per  sanctum  Egwinum  medelam  aliquis 

1  Cf.  Chr.  Evesh.  p.  4a.  •  E.  iurauit  •  E.  iuuare.  *  E.  ferro. 

^  £.  iudicium.  *>  BoU.  emisermt.  '  om.  in  T.  *  E.  monaaterimiiL 


378  jQotia  Legentia  anglie. 

eger'  reFK)rtarc  solcbat*.  Monachus  quidam  couentrensis,  nomine 
SpcTcultus,  sulitus  crat  inonastcrium  sancti  Eguini  in  sanctorum 
fcstiuitatibus  frcqucntarc,  in  orationibus  pcrnoctare.  Is  cum  in 
quudain  fcsto  sancti  Egwini  more  solito  in  ccclcsia  eiusdem  sancti 

5  nticturnas  vigil ias  in  vigiliis  ct  oration ibus  preoccuparct,  admirabilem 
visiuncin  oculis  corporcis  vidcrc  meruit.  Vidit  cnim  prime  lumina' 
diuina  virtutccxtincta',  ct  ccclcsiam  |>aulatim  superna  luce  illustniUun 
ct  incrcdibili  fulgurc  irradiatam.  Cumquc  ad  hoc  spectaculum  territus 
aniniuin  ct  oculos  oonucrtissct,  conspicit  proccssioncm  mazimara 

10  sanctorum  spirituum  aducnicntcm,  in  qua  quidam  pueri  luminum 
portitorcs  *  cum  candclabris  preccdcbant  \  dchinc  ephebi  aeque- 
bantur;  post  quos  scniorcs  vcncranda  canicie  nitentes  sccuti  sunt. 
Ilii  unuics  albis  stolis  induti  minim  spectaculum  prcbuere.  Post 
hos  quidam   pontiticalibus  indutus   aducnit,  qucm  dcxtra  leuaque 

15  bini  scniorcs  dcduccbant.  Acccdcntes  ergo  ad  altare  sancti  Egmni 
matutinns  cantarc  ccperunt.  Mira  res  !  Missa  incipitur,  ac  mirabili 
dulccdinc  decantatur.  Qua  completa,  sicut  intraucrat  totum  illud 
Collegium  seriatim  *'  procedendo  cgressum  est.  Cum  idem  mona- 
chus quadam  nocte  in  ccclcsia  dei  genitricis  in  codem  monaaterio 

20  in  illius  fcsto  *  vigilans  pernoctarct ;  ianuis  clausis,  cum  inestimabili 
claritatc  ct  dccorc  c(»nspicit  simtli  modo  proccssionem  venientcm, 
spinet  unique  Kgwinum  gloriosam  dei  genitricem  virginem  Mariam 
dcdiiccntcMi.  Tcruenirntcs  igitur  ante  altare  sancte  Marie,  vcnc- 
randus  piintifcx    sanctus  Kg>vinus  p<»st  matutinas  honestissime  de- 

25  cantatas.  inisr,arum  solcmnia  cxor^us  est.  Monachus  vero  qui  hec 
vidit,  Mupciactus  intra  sc  dixit:  MJuid  est  h(K?  Num  scnsum 
perdidi  ?  .Nnnne  hie  quidam  sunt  quos  diu  ex  hac  luce  subcractos 
intcllip)?'  Et  acit-dcns  s<rcrcto  ad  qucndam,  que  esset  cui  missa 
dccantarctiir    in(|uirit.      Et    illc :    'Tace.      Num    ignoras  dominum 

30  ni>>truni  sanctum  Egwinuni  bcate  dei  gcnetrici  et  semper  virgini 
Marie  sacrum  mistcrium  cclcbranlem :'  Itaque  missa  complcta, 
dui»  cpi>ciipi  rcginam  ccli  dcxtra  leuaque*  assumentes,  cudcm 
ordinc  quo  intrauerant  cum  ppicessione  regres^i  sunt*. 

'  H'll  I  ;:•  rfjiii-|ii.im  ■  I>.>il.  inL-rt-rctur.  ■  K  luniiia  .  .  .  rcclu«li.  •  E  |*^:- 
UtuK-^.  I    |>;>>i  •  ill  l<.iiit.       ^  H-ill  Miut  arilf .       '   K.  lat(«i.      '  c|iic  <iin.  in  1 

*  In  1.  tli«  I' 't  'it  tilt-  idliiinn  lla^  \ntii  iilil.(cral(-«l  puiiMitcly.  »<>  that  nut  a 
\\..|il  .'I  !lir  N.irr..tp-ii  »•«  II  rfilahk.     .\l  llic  Uitti  m  lilui^  llii  IuIIuwihk  C'uUcC 

^^.llll  t'    ;.:•  -..!  I  »:\m:ii-.  mIih-  liuii  ul.i  ia|>(iiii:a!iN  lll•^lIr,  f|(u  |irii  amur  Chnsti 

ill' Arik'ii-i  ii-'j  .1  K>  iii.iiii  ii  ri ni|Ki^ttis  {K-ranitinUiti  ml  uin*  iiU  satuti  I'cin.  ct 

^,'u^\i*  111  <.  iiLji  >!.^  iju.iiii  in  Aiifclu  prx.i  1  i*it:.  111  Ktirn  a  cv  tit  ntri-  |iim:is  rrcrpisCft 
(iirf  |>;  . 

(  )i:i:..(i  ■'.<  :i^  ■•  1:;,  it.  ;;.i  i!i  11-  triliu*  !•  >li:<«  Un::;!!'*  lui^  |m  r  iiitrr^r%suincni 
iH-.iti  I  jwini  !■  ■!:#-, .iriH  i«;i  ,i»iji.f  pnrittfii  is.  |"»^.  rnt.l'tis  iirniam,  ijiirfrnlii»u% 
s.tii.t.^  ,.:.iin.  piii -j-.tiiiu-  it  ,:ui  iilis!!*  aiiiani.  u(  aii  1  ti  :  ni-  niair«lati%  (ur  nun- 
si  •  >:ii.in  Ir  .ni.-..  .aiit*  (•'•Nsiiiais  ^n  i  .i;:i:i,  \>\  1  .  >.iitii  Alil  in  A»  t  ^7).  li\*lL 
1j:i.  I    I'    -o;  :.    :::  a:,  -llit  r   M>. 


De  ^ancta  (Slflena.  379 

f  ^De  SANCTA  ElFLEDA*  virgins  ET  ABBATI9SA. 

REgnante  nobilissimo  Anglorum  rege  Edgait),  fuit  vir  quidam 
genere  Anglus  nomine  Ethelwoldus,  qui  ex  Brithwina*  vxore 
sua,  progenia  regali  orta,  moribus  honesta,  facie  formosa,  in  municipio 
nomine  Clara  *  in  dei  timore  viuens  genuit  filiam  nomine  Elfledam. 
Antequam  enim  parturiret  vxor,  Ethelwoldus,  debilitate  arreptus  ad  5 
extrema  penieniens,  obsecrauit  vxorem  vt  pro  anime  sue  redemptione 
in  quo  degebant  municipio  dei  genitrici  Marie  romesiense  monasterium 
fundaret.  Quo  mortuo,  vxor,  eius  imperii  non  oblita,  Qaram  quam  pre- 
scripsimus  mansionem  romesiensi  ecclesie  dedit.  Cum  autem  Brith- 
wina  filiam  pareret,  vidit  per  somnium  *  quasi  fiilgoris  magni  radium  10 
super  caput  eius  insistere,  et  magnam  ibi  moram  velut  Solaris  lampas 
facere.  Nata  itaque  filia  et  Clfleda  vocata,  quanto  [plus]  annonim 
maturitate  crescebat,  tanto  amplius  onmium  vitiorum  carnalium  am- 
bitione  carebat.  Cumque  genitrix  eius  maritali  esset  iterum  coniuncta 
connubio,  sicut  videri  solet  de  orphanis,  Elfleda  quandoque  neces-  15 
sariorum  indumentorum  oportunitate  indigebat  Quo  audito,  rex 
Edgarus,  probitatis  pateme  non  immemor,  fecit  Elfledam  in  Romeseie 
monasteno  virginum  collegio  sociari,  vbi  Merwenna  abbatissa,  deuota 
dei  famula,  sanctitatis  conuersatione  mansueta  et  in  preceptis  domi- 
nicis  studiosa,  a  rege  prefato  constituta  fuerat  magistra ;  cuius  dis-  ao 
cipline  virginem  Elfledam  tradidit  imbuendam.  Quam  tanto diligebat 
amore  vt  die  nocteque  secum  illam  habens,  velut*  mater  dilecta  in 
omni  sanctitate  et  virtutum  exercitio  educauit.  Vna  in  ieiuniis  et' 
fame  coi*pus  castigabat;  altera  ieiunando  quicquid  ex  dbo  corpori 
subtrahcbat,  peregrinis  et  pauperibus  occulte  errogabat  Quadam  35 
cnim  nocte  pulsatis  campanis  ad  matutinas  cum  virgo  sancta, 
assumpta  lucerna  in  manu,  ad  legendum  procederet,  extincta  est: 
scd  tantus  splendor  de  digitis  dextre  manus  illius"  ancille  dei  circum- 
quaque  refulsit,  vt  circumstantibus  lumen,  et  ad  legendum  lucerne 
vicem  ministraret.  Inter  sorores,  hoc  viso  miraculo,  cum  in  magna  30 
veneratione  habcretur,  ilia  honores  velut  stercora  contempnens, 
quanto  ningis  so  sentit  honoribus  extolli,  tanto  deuotior  in  ministrando 
et  humilior,  obediendo  persistere  satagebat.  Defuncta  tandem  abba- 
tissa  Merwenna,  in  locum  eius  Elwina  subrogatur;  que,  ante  altare 
in  orationc  procumbens,  audire  vocem  meruit  celitus  illapsam  de  35 
Danorum  aducntu  ad  monasterium  Romeseie  in  futura  vespera.  Que, 
assumptis  reliquiis  ceterisque  rebus,  vna  cum  sororibus  vsque 
Wintoniam  profugit.  Vcniens  itaque  rex*  Danorum  Swanus  ille 
seuissimus*"  cum  Alio  suo  Canuto  ad  partes  illas,  cede  et  incendio 
cuncta  vastauit.        Mortua  post  tres  annos  abbatissa  Elwina,  sancta  4^ 

*  cd.  in  Act.  SS.  Boll.  Oct.  XII.  p.  995 ;  another  Life  abr.  from  the  same  source, 
in  MS.  Lansd.  436  f.  43,  is  ed.  ib.  p.  99a.  '  L.  Athelfleda,  Alfleda,  Ethelfleda. 
^  U  Brithgiua.  *  -»  KingscJere  ?  ^  T.  £.  sompnum.  *  Boll,  haberet  Ut. 
^  om.  in  L.        '  om.  in  T.        *  £.  rex  itaque.        '<*  ille  seuissimus  om.  in  T. 


3So  Botta  LegcnDa  angAie. 

virpn  Klflcda  In  abbatissarn  electa,  facta  est  simplex  \"t  columba  ct 
oinniuin  bminruin  fructu  fccunda,  Christo  Ilicsu  dilecta,  qui  cam  ab 
infaiitia  sibi  faniulain  elegit.  (Juis  enim  referrc  potest  quantas  cgcnis 
diistribuci'it  clcmi>sinas,  (luantasquc  oratiunes  deo  fudcrit,  quantasquc 
5  pro  pcccatunim  siioruin  ct  oinnis  ecclesie  catliulice  remissione  cflfu- 
derit  lachriinas.et  quanta  ilia  Ixaiis  in  '  omnibus  etiam*  actibus  iugitcr 
institt-rit  curiositas:  Kama  si(|uideni  virtutum  ipsius,  cireumquaquc 
per  refill  >n em  ditViisa,  tandem  ad  an  res  n';;is  penienit,  ct  ad  rcginam 
vnonta  est.    (Jue  pnipc  tlialamum  vidit  t«intcm,  aquam  viuam  scaiuri- 

10  entem  :  ad  bunr  singulis  noetibns,  sicut  alibi  consucucrat\  ceteris 
quieM'entibiis  seiretn'  exiit,  et  nuda  fiiniem  intrans,  urationcs  dco 
fudit:  deinde  reiu-r<<a,  mane  inuenta  e>t  in  leeto  similis  dormicnii. 
tan()iiam  al)  ea  nibil  aliud  per  noctem  totam  actum  tuissct.  N«>ctc 
autem  (|iiadam  ri-|;ina,  dum  snmnum,  ceteris  d«irmientibus,  capcrc 

15  nnn  pi i>set,  vidit  vir^inem  sanctam  de  tbaLimci  sulam  exirc:  ct  ip!»ani 
impuiliritie  i;ratia  exisse  e^timan.s,  subM-(|uitur.  Kltlcda  vcro.  signo 
crmi^  ^e  muniens,  in  fnntem  nuda  pn)>iliit;  et  re^^ina,  visu  torsitan 
alicpi'i  >i;;nn,  pre  nimio  Miipnre  mente  quasi  alienata  c>t,  et  rcucrsa 
ad  tlialamum  suum,  rum  ma;:n<i  voiis  strcpitu  pri»ternitur\  ct  vclut 

23  exanimis  ctVirta  et  pallida  in  terra  iacens''.  C'umque  virgini  sanctc 
quiKi  arri(l(  rat  diiiinitus  esset  reuelatum.  in  terram  prn!»trata 
tanuliu  nr^itinneni  cum  l.ulirimis  fudit,  dunec  retina  |>erfecie  sanaia 
Mirrexit.  hicebat  enim  a>sidue  inter  cetera  verba  oratiunis  sue: 
*I>i*mine.  diri^^alur  oratii*  mea     in  ci>nspectu  tun.  ct  ne  statuas  illi 

2S,  istud  pcriMtiim.  <iuia  ne^'it  quid  fteit.'  Prepo>itus  vnus.  cui  pre 
ctteri-^  cur.i  mi<na*«lirii  fucrat  cnll.ua.  c«illri-tam  i*mnium  reddttuum 
Khli  ill  .iM>.tti-^i-  >cru.iiid.tm  commi^it :  c|uam  ipsa  paupenbu^  stat«m 
(.rp'^jiMl.  1 1:111  aiitfin  pcrimiam  memi>ralani  ab  dla  de|x>^eeret.  cl 
>upi  r  (lil.ipid.itionc  iMiniiniiM  ei  cb  ml-  p  (!ar;{iii-r('t.  dla  ad  dtum  ci-n- 

,^0  Uf-i>.i  ^ii*  [iiran  I  a  ;<it  :  '  I  )c-ii>.  qii:  <  lau  t.i  1 1*  .i>ti  ex  nibil<i.  tt  xnmcrska 
a  u- 1  If  .it.i  iiiii.ibiliti  r  tu:*«  n;.ind.ttis  uLciinc  f<  1  i>ti.  iiuiUipIicasu{H:mus 
in;*-!  1 1.  "idMiii  liMMi.  cl  r.e  d* -^eras  >pi  ranlt  m  in  t*-.  K^«'  semper  in 
ti  ^pi  I. mi.  lit  r  tr.iud.c^ti  nic  a  dc^idcrif  mi  >•.  Kt  m:Mi'  (ac  m  hac  causa 
nt- '  I  ••iitiiiMi.tr  (-;4<>.     ]i«  ii>.  qni  |i(  idit.i  miraljilitf  rn  -^lauras**.  re?»taura 

;,z  pi  I  r.r.!. im:  .mI  1i<<:i>>I(  m  ni'iii]ii.>  tin  i^«  n:<^  1  ni<^.it.im.    ']  u  enim  dixisti . 
"i|ij-i!  \ii]  ix  m.iumis  mi  i«.  tt  i  i**ti>,  mibi  ti  i  i>l:s."  '     Timta  nratioiie. 
I<>i  i:i:.  piiM^  \.triii.  |'i  1  liiK.i  pli  ni  iiuK  nti  ^^imt.         Kuit  dumiis  queiLim 
iu\;.i  UoMii  >i  :.iir..  Ill  qi:.i  \;i « 1 11111  -<  r.c  ;^-'i  la  ii  ;::a  trai'l.d>at  1 1  litis 
iju!  .ii<)>.it:-^.ini  l..tit  li.iiu  !:■  t:-*  .ii!:i:Uf-i:ti"ni(>ii^  \i  xaliai.     Vir^i*  auirm 

Y  s.ip.i  !.i.  ti:-.t  .111  <!f  s::!!  pn  1 1  .  1  ••r.iiii  \!ri  •  oiiiit'-  Ai\  ••mnia  ubiccta  iia 
II  <-ii<'ii«!i  (i.it.  \t  ••liiiii  N.  ii;.i.<.  s.ipii  nii.uii  imi.inti  •>.  lauilarrnt  cam. 
I  1:1:1    .lutf  1:1    .iniiiH    iiiuitis    :n    xmni    >.iiut.ta!r    \it.im   dc-»   placitam 

'    I     :t;».ii:.         *  «  :v    j:.   I  '    I     i    r.s...  r.i!  •    I     I     •>.  .  rr'.i  ,   }'     sccrrtA. 

I.    |-:      !•  .r.i  •  -'.  p.-  II.  1::  !•  rr.im  t-  ;:i.i:.         '    1    jn  :  !i  .         *   mra  "in.  in  T  , 

I;   .1.  . I  !■!-■:- t:t  iM(  n*>i:in  •  >i  I    ,  •  ::i.  in  K.  I..  \ltK>n.   "   K.  rr^tAuraaiL 


duxisset,  in  senectute  bona,  quarto^  kalendas  nouembris,  odestia, 
terram  relinquens,  conscendit '.  Floruit  autem  circa  annum  domini 
nongcntesimum  quinquagesimum  nonum. 

[MS.  T.  adds:  NarraHoK 

Duo  fratres  perrexerunt  ad  duitatem,  ut  uenderent  quod  fiierant 
operati :  et  cum  a  se  inuicem  fuissent  dluisi,  incurrit  unus  in  fomica*  5 
cionem.    Veniens  autem  postea  frater  eius  dixit :  '  Reuertamur  ad 
eel  lam  nostram.'    £t  ille :  '  Non  uenio :  quia  cum  discessisses  a  me, 
in  fornicacionem  lapsus  sum.'    Tunc  frater  ille,  uolens  eum  lucrari, 
dixit :    *  £t  michi  quidem  sic  contigit :  quando  separatus  sum  a  te, 
incurri  et  ego  in  fornicacionem.    Set  eamus  et  penitendam  agamus  10 
simul  cum  omni  labore,  et  deus  ignoscet  nobis  peccatum.'    Qui  cum 
senibus  retulissent  quod  acciderat,  et  penitentiam  accepissent,  ille 
unus  non  pro  se,  set  (pro  illo  alio  fratre  penitendam  agebat,  tanquam 
si  et  ipse  peccasset    Videns  autem  deus  laborem  et  caritatem  eius, 
intra  paucos  dies  manifestauit  uni  de  senibus  quod  pro  multa  caritate)  15 
illius  fratris  qui  (non  peccauerat,  induljserit  illi  qui  fomicatus  est  \] 

f  De  sancto  Elphego  archiepiscopo  et  martire*. 

PRincipium  nascendi  splendidissimis  natalibus  trahens  Elphegus, 
magna  prudentia  et  summa  humilitate  vitam  instituit  Cuius 
animi  ingenui  *  atque  vite  innocentlam  parentes  admirati,  litterali  eum 
scientia  et  christiane  eum^  religionissapientia  imbuendum  tradidenmt  ao 
Qui  totum  philosophie  studium  conuertit  ad  diligendum  deum,  ilium 
semper  nosse  %  illi  parere,  illius  iugo  mancipari  desiderans.  Tactus 
itaque  maiestatis  spiritu,  paterne  hereditatis  negligens,  matemum 
dolorcm,  cum  ab  ea  vnice  diligeretur,  obliuiscens,  mundum  deseruit 
ct  in  monasterio  nomine  Derhirst  religionis  habitum  suscepit  Vbi  25 
priuata  dcsideria  ac^  voluntates  cepit  abigere,  cunctorum  famulatui 
subiacere  atque  omnium  sc  instrumentum  facere,  deum  infatigabiliter 
diligerc,  iciuniis  ct  vigiliis  vacare.  Quibuscunque  potuit  profuit; 
quibus  autem  non  potuit  prodesse,  studuit  non  obesse.  Transactis 
autem  in  religione  aliquot  annis,  cum  videret  tempus  adolescentie  30 
pretcrire ;  artioris  vite  semitam  arripere,  singulareque  cum  antiquo 
hoste  ccrtamcn  inire  contendit  Egressus  itaque  de  monasterio, 
pcrucnit  ad  locum  Bathonia  vocatum,  vbi  aqua  calida  de  terra 
emergens  balnearum  vsum  pro  voluntate  prestat    Ibi  habitaculum 

»  L.  decimo.  »  E.  conccndit  »  Ex  Vit  Piitr.  88ou 

«  Collect  in  T. : 

(O  glonosa  uirgo  sponsaque  dei  Elfleda,  pro  nobis  dominum  regem  celorum 
supplicamus  rogita.     Ora  pro  nobis. 

Deus,  qui  presentem  diem  nobis  honorabiletn  in  beate  EUlede  deposidone 
fccisti,  illius  meritis  optinentibus  salua  nos  per  indulgendam,  qui  nos  dignatus 
cs  sal u arc  per  graciam,  per. 

^  Abridged  fiom  the  Vita  by  Osbem  of  Canterbury  in  Act  SS.  BoU.  Apr.  11. 
p.  628.  Wharton  II.  laa,  Mabillon  VI.  1 13 ;  Surius  has  Capgrave's text.  *  BoU. 
ingcnium.        ^  at.  om.        *  E.  nosce.        *  al.  solitarias. 


382  Bona  leffenna  dnglie. 

constnicns,  sc  inclusit.  ct  rigorc  incrcdibili  corpus  suum  ieiuniis  cC 
abstincntia  afflixit.  Conflucbant  ad  cum  in  brcui  nobiles  quiqiie, 
suarum  vulncra  animarum  dctcgcntcs  ct  consilium  salutis  ab  co 
pcrquircntcs.    Vndc  factum  est  \t  non   parua  monachorum    turtMi 

5  infra  tempus  exiguum  ibidem  congregata  cssct.  Culpabat  enim  non 
modicum,  qui  sccularcm  habitum  mutaront  ct  vitam  non  mutanmt. 
'  An  non,  inquit,  mcndacii  picnus  tibi  vidctur  qui  quod  non  est  csne 
sc  ostcntat  \  cum  aliud  simulat  in  vcstc,  aliud  gcstat  in  corde?  Sane- 
tius'  est  enim  vestem  non  mutare.  quam  sub  x'cstc  \itam  negligcre.' 

lo  Cum  autem,  amplissima  mansionc  perfecta',  sobrictatis  legem  dis- 
cipulis  indixissct,  atquc  carnalcs  appctitus  refrenare  docuisset.  ipse 
in  angustam  domunrulam  se  reclusit;  summas  tamen  causas  et 
ncgotia  ad  cum  frntrcs  rcfcrcbnnt.  Plcrique  interea  monachorum 
fidci  ct  profession  is  immcmorcs,  lax  at  is  obedient  ie  frenis,   mediis 

15  noctibus  furtiuos  cibos  cdcrc.  cbrictati  opcram  dare,  lasciuire,  et 
prorsus  que  inhoncsta  sunt,  quantum  latcns  audacia  sincbat,  operari 
cepcrunt  *.  In  cuius  scclcris  capitalcm  ira  dci  descult  pariter  et  occidit. 
Noctc  vcro  quadam  Klphcgo  more  solito  sacras  excubias  facientc, 
voces  ct  strcpitus  infra  monastcrium  nudiuit.    Qui  foras  ef^ressus, 

20  fratrcm  qucndam  mi  sere  afllictum  ct  |s<ilo]  iacentem  vidit  super  quem 
horrid i  aspcctus  et  sordidissimi  amictus  homines  stabant,  qui  taureis 
cum  atquc  ignitis  scrpcntibus  flagcllabant.  Kiulante*  autem  illo  et 
pre  dnioris  angustia  dints  vlulatus  cmittcnte,  tortores  illi  talia  im* 
propcrando  dixcnmt :  'Nee  lu  obcdisti  *  deo.  nee  nos  tibi.'     Et  hec 

2ti  diccntrs.  animnm  dc  mrpon;  cxrussmmt*.  Quod  vidcns  sanctus, toCui 
in  lachrymas  rcsulutus  rcdiit  nd  ccllam  suam.  Videntes-  autem  fratres 
que  gcsta  sunt, iTp»rcm  suum'  fatcntur. ct  penitcntiam  agentes  \*itani 
in  melius  commutanint.  M^trtuo  autem  Wintoniensi  episcopo 
Ethclwoldii,  facta  est  non  modira  contentio  pro  jxmtificis  electione 

30  inter  m< machos  et  clerir<»s.  Siquidcm  clerici  eiusdem  ccclcsic 
scclcratissimam  vitam  agrntrs.  ci intra  cannnum  statuta  per  omnia 
viucnits.  cum  a  pn-fato  antistite  scpius  correpti  prauos  mores  corri- 
gcrc  nnilrnt.  iiumn  que  praue  gesscrnnt  pcrtinaei  spiritu  drfendere 
velicnt.    regali    sanclit»ne   drrrrtuni   fiiit »  ds   extnidi,   et   alios  qui 

35  di;:ninres  e^scnt  rorum  vice  fungi  debere.  It.ique  ricricis  in  exter- 
niinium  datis,  timrntcs  dnminum  nionachi  admittuntur.  Ex  quo 
faitnni  est  vt  in  electi«»ni-  cpisoipi  clrriri  rii-rirum.  munachi  m«machum, 
vtri(pi«"  '-ur  vi»luntati*i  faiit'.r* m  vrlimt.  nu*'d  viilons  sanrius  Ihin- 
stanii>.,id  iirati"nis  ritii;:mni  sr  ct»ntulit,  di  uin.  cui  futuri»nim  scicntia 

40  patet.  ^iipplirans  qiialirius  {li;;iiaretur  •»*«ten<lerr  quis  rrgi-ndc  eccle«ie 
di;:nus  '  fnret.  Cuinr|ur  preri  stiioilrui't*-  iiiultiphrnret.ap|taruit  aibi 
Andri  as    ajM.».ti»liis,   tali    urarulu    vnus  :    •  OiihI,   intiuit,  charissime, 

'   i;    .^trn.fjl.         '  H..II    Siixms.  '   K    ji.rf..  tan.  •  om.  in  lloll  *   t 

K.u!i:t'aiii»-         '    J'.ill   ra|>|iiiiiiii  fxtrahiiiit  1«h«'  *   r.  Aui!irnlr«.         •  T.  1 

■  ai.  linrui.  ■    uA  i<liir)rii%. 


De  ^ancto  (ZEQiliego.  383 

contristaris  ?  quid  tarn  lugubres  questus  lachrymando  effundis'  ?  Surge 

et  Elphego  abbati  manum  impone  et  episcopum  desolate  ecdeaie 

constitue.    Nee  te  aliquorum  potentia  prohibeat :  quoniam  non  ab 

homine,  sed  a  deo  hec  de  illo  sententia  processit    Ne  autem  de  me 

te  soUicitum '  reddam,  ego  sum  Andreas  filii  dei  apostolus,  tueque  5 

salutis  diligentissimum  custodem  me  esse  noueris.'    Sicque  letus* 

factus  Dunstanus,  Elphegum,  vt  iussus  fiierat,  in  episcopum  con- 

secrauit)  et  ad  sedem  suam  cum  honore  remisit      Elphegus  autem  ita 

se  omnium  moribus  conformauit,  vt  et  omnibus  chains  esset,  et 

nemo— quod  rarum  est  inter  homines— eius  glorie  inuideret:  Summe  10 

in  omnes  extitit  misericordie,  in  se  impius  apparebat  et  crudeiis. 

In  hyemali  enim  frigore  et  glade,  cum  sompnus  omnes  nocte  occu- 

paret,  ipse  clam  nudis  pedibus,  tunica  sola  indutus,  de  stratu  surgere, 

foras  exire,  et  vsque  ad  auroram  orationibus  vacare  consueuit    Cum 

autem  ^  pransurus  ad  mensam  intraret,  tam  vacuus  fere  a  mensa  sur-  15 

rcxit,  quam  accessit    Vnde  corpus  illius  tanta  attenuatum  est  macie, 

vt  cum  manus  cum  sacramento  tensas  in  altum  porrigeret,  per 

medias  palmarum  iuncturas  claritas  aeris  perspici  posset    Omni 

generi  hominum  suum  sduit  contemperare  sermonem  et  animum. 

Nullum    parochianorum    suorum   publice  mendicare    [siuit]  *   nee  ao 

alterius  loci  pauperem  vacuum  abirepermisit;  immane  horrendumque 

nephas  reputans  si  quod  natura  conmiune  constituit,  hoc  velit  homo 

vsurpare  proprium.    Quapropter  nee  dominid  corporis  membrum 

esse  qui  pauperum  indigentiis  noUet  subuenire,  vigilanter  disputabat : 

Nam,  si,  patiente  vno  corporis  membro,  eompatiuntur  cetera,  mani- 15 

festum  est  ciusdem  corporis  membrum  non  esse,  quod  patiente  alio, 

compassionis  affectum  nescit  habere.    Vbi  vero  ilia  defecerunt  que 

ex  iure  ecclesie  ministerio  pauperum  competere  potuissent,  thesauros 

ecclesie,  quos  ipse  multiplices  parauerat,  iubet  distribui ;  docens  ex  * 

hoc  ornatissima  queque  ecclesias  possidere  vt  tempore  felicitatis  30 

sint  honestati,  tempore  vero  necessitatis  sint  vtilltatL        Cum  autem 

Dunstanus  obitum  sibi  inuninere  conspiceret,  et  ecclesiam  dei  per 

malorum  successionem   turbari  metueret,  sollicitis  obsecrationibus 

aures  diuine  misericordie  pulsat  quatinus  Ellphegum  successorem 

habere  posset.    Cui  statim  exaudito  quod  postulat  promittitur ;  quam*  35 

uis  non  statim  quod  promissum  fuerat  adimpletur.     Quod  ea  re 

di latum  fuisse  arbitror  vt  et  omnibus  manifestum  fieret  quantum 

dcus  Dunstanum  diligeret,  cui  quod  viuenti  tam  benigne  promiserat, 

hoc  defuncto  longe  post  tam  veraciter  exhibebat ;  et  Elphegum  ilia 

tempera  inuenirent  que  eum  ad  martyrii  gloriam  prouehere  possent  40 

Anno  autem    domini  millesimo  sexto,  ab  aduentu  Anglorum  in 

Britanniam    quingentesimo    septuagesimo  octauo,  Elphegus,  anno 

ctatis    sue    quinquagesimo    secundo,    archiepiscopus   cantuariensis 

>  Boll,  cffaris.        *  Boll,  ambiguum.        '  T.  Ictus;  E.  leuis;  Boll. letissimus. 
♦  E.  ante.        »  T.  E.  pcrmisit.        •  a/,  ad. 


3^4  Botia  Hegenna  anglie. 

cffcctus  est.  Cumquc  iter  versus  Romain  pro  pallio  habcndo  i 
pcret,  ct  quoddam  opidum^  hospitandi  gratia  intrareC,  opidam 
huininem  incognitum  vidtMUcs,  et  auaritic  consulcntcs,  domiun  imim- 
punt.  res  suas  diripiunt,  ct  vcrbcribus  ipsiini  cxire  compellunt.     I  lie 

5  autciii  suas  iniurias  Icuitcr-  fcrcns,  via  qua  vcnit  rcgrcditur.  Ncc 
mora,  vorax  (lamina  opidum  cvmsumere  ccpit.  Cumque  ignis  \*ehe- 
iiu- liter  cxcrcsccrct.  ncc  cuadcndi  spes  aliqua  fuisset,  virum  sanctum 
adcunt,  fatcntur  delictum,  ct  vcniani  petunt.  Mox  sanctua  illis 
cumpaticns.  prcccs  ad  dcum  fudii :  ct  ignis  molcstia  protinus  extincta 

10  ccbsauit.  Kcstitutis  ergo  cpisco])u  rebus  suis;  acceptoquc  a  papa 
pallio,  doiiiuni  pros}KTc  re;;rcditur.  I'udicitic  virtus  tantum  domina- 
batur  in  co,  vt  nem«>  in  audicntia  illius  ubccnum  verbum  profcrre, 
ncc  turpc  factum  audcrct  referrc*.  Krat  cniin  paupcrum  consolator, 
upprL->sorum  relouator*.  vnicum  atllictis  rcfugium.        Per  idem  quo- 

15  que  tempus  Swanus  et  Turkillus  Danorum  principles  nonnullam  tcrre 
An;:lorum  maculam,  exi^entibus  conmi  peccatis,  intulenint ;  Swano 
tamen  terribi  liter  din  in  it  us  (xxiso,  Turkillus  maligne  hcreditatis 
prini-ipatum  sortitus,  inultas  Anglic  prouincias  cede  et  incendio 
vastabat.     Rex  namquc   Kthelredus  im)>cllis  quia  imbecillis,  mona* 

20  chum  potius  quam  militem  actionc  pretcndcbat  ;  homines  vcro 
re^i'inis  (liuitiiN  lornipti.  voluptatibus  obligati,  ncc^  quicquam  preter 
corpuris.  ct  sin^nilare  et  priuatum.  c(im|ni|iKjum  honcstum  putabant. 
ltar|U(:  f|uisr|ue  duni  silii  et  rebus  suis  timet,  unines  tcmpcrant  bcllo: 
nemo  pro  causa  omnium  rcrtaincn  cx|>criri  tcmptabat;  cum  ea  de 

25  cau.^'a'''  certandum  e.s*«i-t,  vt  qu<id  quisquc  suum  csjm:  vcllet,  pro  eo 
qii.iin  ^plLndide'  pu.iLiiiaret.  In  tanto  igitur  rcrum  discriminc, 
Kli»hi^:us  liu>tf^  ad  ire  snU-bai  et  verbum  vile  eis  prcdical>at,  capliuos 
dat'i  jiMi-i'i  redimcbat.  et  quo^  tames  opprimcbat.  studiosc  alcbac. 
Viulr  (|iiantum  a  tid*  li  pi>pulo  culebatur  et  venerabatur.  tantum  ab 

30  inCKl'-li  rKiiti-inpnrlutur  et  deridt  batur.  S(-d  beatus  illc.  nialen^  cum 
di>iniii>  H(.-l/(  laib.  quam  cum  phari*»eo  rabl>i  vix'ari,  nop  dcsititit 
opf  ri  iMi'cpio  ope -ram  dare.  tidcN-s  in  tide  confort^irc,  inAdcles  ad 
tidi  m  viM-are.  (Juend.im  namque  Kdricum  rex  totius  regni  pre* 
fei  tiiiii    "-tatui-rat.  ii<>miiiem  buniili  quidum   K^ncrc,  scd  cui   lingua 

35  diiiit:.!**  ac  n<>hilitati:m  coMipar.iu«-rat :  rallLntem  ingcnio.  suaurm 
el'-qiii'i,  it  (]U]  •>iiinc>s  mort.ilc^  tum  inuidia  atquc  |>crtidia,  tum 
siipi  rbia  ft  rniil<  l:tatc  supt. raucrat.  lluius  i^itur  t'ratrcm.  pnmo 
nobJitati  Caiituari-inm  in  pn  *«i  ntia  rr;:is  gratuitu  malediccntem. 
d«  )jul»  1 .1  <|ue  viiiiiiitjiir  ex  luTidiiatr  pri>uc:ni>sent.  violcnta  domina- 

40  til. lit-  :iMiai!i  nti  Ml.  i  adi  ni  ni'luhta^  uilerleiil.  i<lr«.quc  eius  ^ucccndlt. 
Ciiai>  trait-r  a  u-^t-  vlt:<inf  ui  p<>>tiilat;  denf^at  rex  |Mt<»iuIata.  iurc 
tratn  m  e:iis  pi  r(-ni|>tiiin  pniuuntiat.  iVetcrtus  itaqiic  palatiura 
c^r*  (l.ttir  :   iunrtis  st.t  uin  dii «  m  nniibii>)  vipirum,  Iratrem  iKXisum 

'    1    ■,...•.::!  ',11  -l  1..-II  •   i:    :•!!.?.  r.  '    IJ-ill    m  .liim  .  .  .  crtrrrr.  •£ 

rLui!.*:   I.  ll  li   !.^  >!  '   It  :i.  ca  re  1:1^^:13.         '  •!«'.  ^ltllllaldl» 


De  ^ancto  ^ftego.  385 

vlcisci  conatur.  Sed  dum  parum  proficeret,  Danorum  auxilia  petit, 
non  ad  Cantuaritas  solos  debellandos,  sed  ad  totius  Britannie  fines 
inuadendos,  regnumque  post  victoriam  equa  sorte  diuidendum. 
Sicque  fedus  ineunt,  dextras  dant  et  acdpiunt,  sacramenta  exigunt 
et  porrigunt,  Cantuariam  vastare  primo  deliberant.  Quod  audiens  5 
Elphcgus  episcopus,  conuocato  populo  ait :  '  Ford  animo  estote,  deum 
pre  oculis  habete,  preter  eum,  qui  corpus  et  animam  in  iehennam 
perdere  potest,  nichil  formidate,  humUitatem  et  patientiam  habete- 
Christus  enim,  cum  deus  esset,  et  omnia  ilii  pater  in  manus  dedisset, 
de  inimicis  vlcisci  se  noluit,  sed  gladium  Malchi  sanguine  cruentum  10 
vagina  recondidit.'  Obsessa  tandem  a  Danis  duitate  per  viginti  dies, 
et  quicquid  ad  vsum  vite  ciues  parauerant  exhausto,  mittitur  a  ponti- 
Rce,  qui  Danis  suggerat^  vt  ab  incepto  desistant  populoque  innocenti 
parcant',  caueantque  ne  diuine  correptionis  flagello,  pro  filiorum 
castigatione  ad  tempus  concesso,  nimis  insolenter  abutantur.  Sed  15 
Dani'  mandata  pretermittentes,  turres  extruere,  arietibos  murum 
ferire,  igneas  faces  iacere  constanter  ceperunt  \  £t  ecce  vorax  flamma 
per  demos  succenditur,  ac,  seuiente  austro,  se  dilatando  dispergitur*. 
Tunc  miseranda  inter  ciues  facta  est  cunctatio  vtnunnam  desertis 
murorum  propugnaculis  ad  proprias  domos  conuolarent,  an  eis  so 
neglectis  munitioni  incumberent.  Vidt  communem  vtilitatem  priuata 
affectio,  Rliorum  dulcis  recordatio,  tuende  familie  innata  compassio. 
Currunt  itaque  et  rapiunt  de  mediis  flammis  coniuges  et  chares  liberos, 
hostili  gladio  statim  feriendos.  Et  ecce  effracta  vrbe,  exerdtus  in- 
greditur,  terribilis  sonitus  ex  clamore  vocum  et  clangore  tubarum  25 
attollitur,  adeo  vt  omnia  ciuitatis  fundamenta  concuti  viderentur. 
Alii  namque  ferro  iugulati,  alii  flammis  consumpti,  plures  supra  muros 
precipites  dati,  nonnulli  per  verenda  suspensi  deficiunt.  Matrone, 
dum  thesauros  quos  non  habebant  coguntur  prodere,  capillis  per 
omnes  ciuitatis  plateas  distracte,  ad  vltimum  flammis  iniecte  sunt  ^ 
Paruuli  a  matrum  vberibus  euulsi ',  lanceis  eflbdiuntur,  aut  superacto 
plaustro  minutatim  conteruntur.  Sanctus  autem  Elphegus,  non  ferens 
tantam  suorum  depopulationem,  dum  turba  monachorum  in  ecclesia 
circumseptus  -  fuisset,  repente  de  manibus  tenendum  elapsus,  de 
ecclesia  euasit :  currensque  ad  locum  cadaueribus  plenum,  inter  cuneos  35 
hostium  sc  ingerens  exclamauit :  *  Parcite,  inquit,  parcite ;  et  si  viros 
vos  esse  cognoscitis,  innocentem  etatem  persequi  cessate.  Non  est 
ista  victoria,  qua  lactentium  perimitur  innocentia ;  nee  laudi  ascribitur 
quicquid  in  simpliceset  mites*  bellando  peragitur.  En  me,qui  vestre 
impictatis  crimina  libero  semper  ore  clamaui :  En  qui  captiuos  et  40 
nuiltatos  paui,  vestiui,  redemi.  In  me  vestra  potius  ira  deseuiat.' 
Mox  itaque  capitur,  et  intercepto  manibus  gutture  vox  loquentis  pre- 
peditur:  vinculis  palme   inncctuntur,  gene  vnguibus  dissecantur  *, 

•  T.  suggirat.      »  E.  pcrcant.      *  T.  Boll.  Angli.      ♦  «/.  om.      •  a/,  spargit. 
*  al,  auulsi.        ^  E.  circumceptus.        *  BolL  in  supplices.         '  E.  diacecantur. 

c  c 


386  ji^mia  Legenna  Stngtte* 

pugnis  ct  calcibus  latcra  tunduntur.  Ecclesiam  igni  comburunt,  cc 
grcgctn  domini  gindii  in  ore  consumunt;  cpiscopumque  acpccm 
mensibus  in  arcto*  carccre  custodiunt  Intcrea  cepit  ini  dei  in 
homicidam  populum  adeo  dcscuirc,  \t  panio  tcmporis    inteniallo 

5  duubus  coruni  niilibus  per  diros  intemoruni  cniciatus'  prostratit 
cetera  quoquc  multitudo,  similiter  pcrcussa,  simile  cxicium  czpcctarct. 
Cominoniti '  sunt  autem  a  fideli  populu  vt  dc  pcccatis  pcniteant,  et* 
pontitici  satisfaciant ;  sed  -^  illi  diffcnint,  arbitrantcs  hoc  malum  ez 
fort  una  cis  aocidisse.    Preualuit  interim  c  lades  super  omnem  camcm 

10  que  pontitici  mortem  inferre  nitebatur;  ct  nunc  denis,  nunc  viccnis 
terriblli  viscerum  dolore  capitisque  ^  absumptis,  magnam  fomiidincm 
viuentibus  incussit.  Citato  igitur  consilio,  mox  ad  cpiscopum  currunt. 
et  de  perpctrato  facinore  cum  lachrymis  vcniam  deplorant ;  et  de 
cnrcere  cum  extrahentcs,  ad  publicos  pupuli  conspectus  cum  honore 

15  deduce  bant.  Et  ait  illis  cpiscopus :  '  Kt  si  vestra  incessabilis  cnidclicas 
vcniam  non  promcrctur,  tamcn  quid  nos  facerc  dcccat,  ezcmpio 
domini  cdoccmur,  qui,  cum  suorum  dignatus  fuissct  lauare  pedes 
discipulorum,  non  ilium  exclusit  a  quo  se  tradendum  esse  presciuit, 
immo  ipsum  sanctissimo  pane  cibauit ;  phariseorum  mini^ros  poccniic 

ao  sue  vcrlji)  clisil,  scd  confcstim  cosdcm  erigcndo  sanauit :  ct.  quod 
magnc  Ixmitatis  insignc  est,  quus  quotidie  mandatis  cclcstibus  perii- 
naci  an  i  nil)  videt  res  latere,  eos  in  cclo  scdcns  ad  hue  patilur  \'iucre, 
iiiimi)  luimanis  rebus  [plurimum]  *  ceteris  prcstare.  <Juapropter  qu^ 
niain  cxt  inplorum  illius  dcuotus  cupio  imitati>r  cxisterc,  oblitus  in* 

3r  cetidiaciuitatis,  innocentium  ccdis,  oblitus.  inquam.  que  in  meactacst 
preterite  iin])ietatis :  sicut  ipse  patrem  pro  suis  crucitixohbus,  ita  ego 
pr(»  meJM  tnrtoribus  ip^um  interpellabo.  AtVerte  ergo  pancm,  statiia 
vitbis  reddendum  s;ilutarem ;  quatinus  ex  Iuh:  refecli.  ct  cupitc  saluus 
beni.ticiiim  adepti.  aul  ^^ratias  s;iluat«>ri  reddatis.aui  scxrleraliores  bU»> 

30  ph< mi  reinaneatib.'  Kt  dato  unniibus  pane  a  se  benedicto,  omncs  de 
exii'iali  li!)er.tuit  clade.  Cumque  s;initati  redditi  csbcnt,  principcs 
fju.iU:><r  <{iiM-ii]>i>  iiiittiint  et  '  primo  <}uidem  pro  impenso  bcneticio 
::r.it:.i-^  .i;^iint,  deiiule  jpriip>inunl  vt|  M  vil.iac  libertate  vclit  |>oCiri,  tna 
iniii.i  ni.ircarum'pc  iMiluat.    <JuiKlcum  ille  i'.icere  rcnuissel.eum ligaue- 

,^5  runt  et  in.iuditi'^  t"rnu-ntorum  i\iu  ^tioniIiu>  die  dominicc  resurrcctitinis 
.iiili^^t  Mt(->.  ill  I  an  t  ii-in  retnirtenint.  Cumque  in  omnibus  his  laudes 
lit  >>  .il;(  ii  t.  ecce  .i;>|>.uuit  ei  !>piriluh  iiKili^nu^  m  ^}>ecie  angcli,  mcnti* 
tup]i:«-  ^(- ''  (!i'  >upeiiii>  M-dibii-  dc  '•tiiatiiin.  cjuatinus  ilium  ad  rtimmu* 
111  III  ;:tiii.-  -.iiiiti  111  ili-  Mju.il'iie  ctrciriT*  educat :  Nee  vcre[rc]tur** 

40  i^ii.r.ii  ii:.i:::^\-M  al'u!><  iint.iii.i  uin  lutjiie letrn  liumiliorjiec i'auli>c>»cf 
I  'Im-tt'-r  '.  t;ii'»niin  alieiiim  sjmMa  i-iiiixii.  alteruin  vcro  circcrali '•* 
>tiM!"ii  ::i.iii.ituiM  .iii^i  Ills  ali-^oliiit.  '  Cliii>li2M  (pi'it|Ur,  vt  lapidantium 
inai..:'*  ■  :i',i^f  n.i.  dr  iiiiq>I<i  <  xiuit  ac  iii);iriidi  lurntiam  euangehco 

i .  -t  I   .       'I.  iMiii.t!.  tf.'     ::i       *  r    \l.      'I'    « .ijitis'iur ;  I.  ca{'iti»^-4C ; 

\"  :   •  .   '    .''■■'.  •»'  V  ■   I    1.    i-i.iN'jii.iiii.  '  11/  <jiii     .  .  4(canl.  •  iiOL 

'  i    iL.t ; ,...:. .i;i.      ■-  <.>in.  in  L.      "    ].  L   \i-r<.tur.     "  L.  d  tub.     *' L.  canrcran. 


prr4>r|>t<>  ftuift  mandauit.*    His  ille  termonibus  veluti  vngucntis  de-     * 
lihiiiun.  larccrcin  egrcditur,  ilium  acqucns.    Plurimii  autem  aquanim 
jlliitii«mibu<i    |>rr    obftcuras    iKKtii    \'mbra»   transiiadatis,    repcnte 
iii.tliKnu%  dt^iMiruit.    Tunc  sanctut,  pescifcri  ductoris  machinas  in- 
trtli^'rn^.  f  X  iriio  pectoris  dolorcm  attraxit  \  mcdiis|que)  wc  paludibus  5 
iri:c«taii^.  « um  inaximo  flctu  saluatorem  implorat,  diccnt:   *0  vite 
(l.it"r.  o  «itirpt«i  Adc  vnicc  miscrator,  cur  aencm  me  tua  gnitia  d^Mituit 
t\\irm    in   f1i*n(la  ctatc   nunquam   dcitituere   coniueuit?    Tain   diu 
iiu-rnionliirr  vrruaium,  in  cxtremo  \-itc  paterii  perire  abicrtum? 
<ju«*iif  us  tr  in  hiiiusvitc  naufraglo  aalualoreni  mueni !  expcriar  nunc,  10 
(fi]«*M>.  «*»n<M>lji<irrm  in  hac  dcmonis  illusione.  adiutor  in  oportuni- 
t.ttilMi^.  in  trihuUtionc.    Career  a  tergo,  a  fronte  flumcn,  in  glrum 
t' i)r)»rr.  au.  tiircarum  iuxta  :  Klpbegua  omnibus   crumpnia  incluius, 
I  :l>i   vli  (Irrrlutu^  est  pauper:   pupillo  tu  ens  adiutor.'    His  et 
hiiiii^nptli  liiuinas  aures  impK»rare  non  cessat:  et  ecce,  apparuit  el  1$ 
luiif  ni%  .iurro  oplcndore  amictus,  diuini  signaculi  vexilla  prefcrens, 
'M    <l.\it     *Oiio  ir,  ait,  tui  distrahunt  pedes?  quo  impetus  fuge?  quo 
itui  t>  •! !«» iiitiutia  ?  Sici'ine  iiur  ad  cnronam,  fugirndo  certaminis  luctam  ? 
u'..t  ijiii>ni>Kl.i'  (MiirAt  brauio  palme  fulgescere.  qui  currendi  metas  in 
-t.i«l..i  n"Uiit  |irrfirrre?*  Cui  cum  retulisset  aacerdus,  non  ae  fugere,  to 
sn\  (Ituttii  ntiniii   impcrio  paniisae:    *Nun  hoc,  ait,  imperium  fuit 
fi.iiinitatit.  %r<\  clyatMiJicr  malignitatis  com(m)entum ;  nee  tam  te  ille  de 
1 .11  i-rrr  «-«]tif-rrr,  i|uani  ratra  carcerem  voluit  seducere.   Wget  namque 
.!!iiin  pirti  nir  vitr  tuc  pia  operatio, et  in  tantis  tribulation ibus  present 
\  * :  ^«  tit}M  r  viMi-ti  !kpiritus  conM>latio.  cuius  prrsentui  omnibus*  con-  «| 
''t.irtiain  ilonai.  ci*nMantia  victoham,  victoria  gloriam.    Kedi  rrgo  ad 
.  ■•  tun  aininvr  *  c«»riinc  crlitus  tibi*  deputatum,  scitunis  quod  tc  die 
. :  .iHt:i '.  {..Iter  honorabit  in  cclo,  honore  illo  maximo,  \t  in  etemum  sit 
.  •  :i:  r  lUH  tiii.i/    Klphcgus  igitur  ad  locum  certaminis  ab  angelo  nut^ 
<  .iti.N.  Wtus  rx\Hrf\A\uMt  hi>ram  qua  a  deti  perciperct  conmam.  Scd  cum  Jo 
)>r<  ;.r  Uiis%cx  \x  <  an  rrrm  intrare  debuissct,  comprehensus  a  camifl* 

•  i:ti:  tt:rtia.  pl.1^1^  afticiiur  inaximis  ;  insuper  cerebro  capitis  violatoi, 
•«  ri].ttiiii:<«  f  i^aMiiIti  recluditur :  vbi  accens«>  foco,  et  quicquid  fetidia- 
o  r-  ,:rn  luiniim  \rl  ^merarrt  \*el  generatum   nutriret,  per  smgulaa 

•  «  .  h  'T  o  inirttit.  rancris  ianuas  claudunt    Transacta  igitur  magna  j| 
:    .  •  •.  ;..iftr.  irpii  t|omu9  celcMis  gmtie  participium  Auscifienr.  eteme 

— t'i.iti;c  nta*    <kpirare,    hymnos   mrllifluis    sanctorum  vocibus 

%■  '  A:r     iju'^%  iK-atus  KIphcgus  intuitus  cum  magna  c<irdi<i  letilui, 

I »:  •    t.iitiifn  (jtiondam  arrhicpiscopum  vultu  et  veste  gl<>rH>sum  etui* 

«  .1^    -triiirm.  priitrn«iM|ue  ad  ilium  manibus  ita  dicentem  :  *  Ad  40 

•  V  r  T«.   I*  k!  *»  iiitni'ti4%tnir  inile%  ad  tr  nt^^tn*  honorandom  obsequio 

^*     :].<%.  nuHM  ah  itltt  qui  tibi  ct  \irtt*nam  pre%titit  de  inimico,  et 

•«  :-  ;  Sftnaiii  ii>r«inani  prrparauit  in  ceU>.     Kn  qu«>rum  collegio  posi 

.1     s-.t  ,  X*  *  ml.  o.  hftt.         '  W  ook         *  «/.  bt*mimb«n.         '  «/.  amicc. 

cca 


3S8  jemia  Legenna  Stnglie. 

mortem  camis  impcrpctuum  fnicris  -  ciucs  Hierusalem  celc 
doincstici '  dci-  ,  si  ca  que  dcsunt  passionum,  Christi  amore  in 
tua  paticntcr  suppleueris.  Vidimus  namquc  multiplices  vrbia  *  laborer 
ecolcsjaruin  inecndia,  filiorum  nccem,  tua  cum  xinculis  obprobrui  cC, 
5  px^st  impensa  bcncficia,  duplicata  tormcnta.  Quod  ergo  reliquum  esl, 
deitatis  potcntia  vallatus  libcns  excipc,  sciens  non  esse  condignas 
passioncs  liuius  tcmporis  ad  superucnturam  gloriam  que  reuelabitur 
in  tc.  Viius  namque  dies  ad  supplicium,  sed  iugis  ac  aempitemas 
erit  ad  premium/     Inter  hcc   laxantur  vincula,  ct  integre   omnis 

10  corporis  sanatur  plaga ;  Klphegus  psallens  cum  psallentibus,  exuhans 
cum  cxuitantibus,  incedit.  Mane  autcm  facto  cum  armatonim 
manu  non  parua  de  carcere  educitur,  ct  super  iumcntum  positus,  ad 
iudiciuni  portraliitur.  Dixerunt  autcm  ci  :  *  Soluc  ^  aurum,  aut  mundo 
hitdie  eris  spectaculuni.'     Kt  ille:    *  Aunim  vobis  diuine  sapicntie 

If  pritpono.  vt  relicta  vanitate  quain  diligitis,  ad  vnum  viuum  ct  venim 
dcuni  studia  conuertatis.  Quod  si  consilium  dci  per  me  vobis  an* 
nunciatum  obstinata  nicnte  sprcucritis,  pciori  profccto  quam  Sodoma 
niortc  pcribitis,  ncc  in  hac  terra  impcrpctuum  radicabitis  *.*  Tunc 
dyalioli   satellites  in  ipsum   prosiliunt,  aucrsis  sccuribus  deiiciunU 

20  lapidibu.^  eum  obrucntes.  Qui  genua  flectcns,  banc  orationem  dco 
t'lidit  direns  :  *AltiNsimi''  patris  vnigcnitc,  llicsu  Christe,  qui  per 
vtcnini  intacte  vir^inis  venisti  in  hunc  mundum  pcccatorcs  saJuos 
lai'tre  :  vi  nie  in  pare  suseipc,  ct  istis  miserere.'  £t  prolapsus  ia 
terrnm   ittrunique  resurgcns.  denuo  sic  ait:   'Pastor  bone,  pastor 

25  sinftularis.  tilios  ecclesie  quos  '  tibi  m«»ricns  commcndo.  tuere.* 
AiciirrL ns  autcm  quidam.  queni  ct  ipse  '  de  sacro  fontc  susceperaL 
seciirim  capiti  illius  intixit.  Qui  statim  in  eterna  pace'  requiescens, 
\ictnrt  ni  spirituin  cum  triunipbn.  tcrtiodecimo  kalendas  mail,  dingit 
ad   irlnni.     rrinciiKs  autcm    l)annrum,  cupientcs  suum  farinus  d 

.^0  KlplM-^i  ^loriani  nbsrurare,  corpus  illius  flumine  immergi  statuunc. 
rati  Mclcris  cnoiniitatcni  eo  facilius  contef;i  i>ossc  quo  eius  ab 
lioniinibus  ni«in<>ria  t<>llcretur.  Sed  quod  Dam*  ad  ccmtumeliam. 
(Ill  i<^tii^  KIpJK-^o  parauit  ad  Kl<»riani.  1  Votinus  namquc  omnia  popab 
nuiititiuio  qiif  illii  d«»ccntc  erri>reni  abicccrat.  arniata  proccdit.  maiens 

.^5  I'lin;  (Ictniirt'i  pantci'  <h  (iiiiibcrc,  cjiiam  ilhid  corpus  cuius  ministcno 
>ani  tttiratittnis  >usrcp4-t'.it  nu^tcriuni.  aquanim  voragini  tradrrc  ab- 
>i'rlM mlinn.  Ita«|uc  ii>rpu>  a'  diuiTso  (xipulo  serua turn,  ncc  mer- 
;;<  li.iiiir  111  r  Mpciicl>atiir.  Visjktc  .lutcni  vtriu>que  partis  scnatorrs 
(••Mill  hiiiiit.  vi  t.intc  ciinti  ntii'his  litc-ni  snis  ratitmibus  dctcrniinmt. 

40  Ka<:i!in  I  "^t  .tilt*  11:  ••iniiiiini  a^««cnsu  vt  in  cuinniunc  onmr**  sanctum 

d(  )  KM  ant  (|iiatir.ii'%  m  cjiiul  valcat  apud  di  iiin  Nuuni.  in  hm:  ambiguo 

(H-tft^tic-    sue    Mrtiitrni  i>Mi  r.ilat.      '  Kccr.  inquiunt   I>ani.  ramus  de 

frax.Mii  rxri«'M^  '.  Nt:ii  11  It  ii.rticc  nmnin-i  iimlatiis :  si  hunc  hums 

'  III  II.  I  III. N      ili-inr  stii  us.      ■  I     vnliiN.        ii/   '  rn.     *   I    K    luiiiCAluti^.     •  T    F. 

AIli*-linr.        •    tit     i^,).illl  til    !|.«.l.lll.        'IF.    palJ.J.    .1.'.    jiJir.        ■    BoU     DAHtt, 

Wit.   1  •alius.      '     tii   u\t  \:it  •  d«.  J.       '    L.  aLimisu'^. 


De  ^atuto  (lEl^liego.  389 

sanguine  intinctum  matutina  lux  virentem  inuenerit,  iustum  nos  et 
sanctum  occidisse  constabit,  et  quo  ilium  honore  sepeliatis  penes  vos 
erit.  Sinautem  in  pristina  lignum  aridltate  permanserit,  errasse  vos  in 
cius  amore  dicemus,  nostrique  erit  arbitrii  quid  de  cadauere  facere 
velimus/  Cumque  omnibus  conditio  grata  et  accepta  fuisset ;  vt  5 
omnibus  liquido  constare  posset  quod  post  mortem  Elphegus  viueret, 
contra  ordinem  nature  aridum  lignum  sub  vnius  noctis  tempore  cepit 
frondere,  et  quod  sero  Dani  telluri  fixerunt,  mane  surgentes  florere 
viderunt.  Nichil  ergo  contradictionis  vlterius  habentes  Dani,  certatim 
in  amplexus  defuncti  mere,  crebra  oscula  figere,  ceruices  supponere,  10 
lachrymas  et  eiulatus  emittere  ceperunt.  Sublatum  ergo  corpus 
humeris  inimicorum  ad  arborem  eius  triumpho  insignem  defertur, 
comitantibus  innumeris  signorum  prodigiis,  potent!  virtute  dei  celitus 
ostensis.  Mox  enim  salus  languidis  innouatur,  ceci  illuminantur, 
surdi  audiunt,  muti  loquuntur,  claudi  gressui  restituuntur.  Ibi  enim  15 
orationis  domo  super  ilium  fabricata,  plerique  Danorum  magnates  in 
cadem  regencrati,  ad  fidem  Christi  conuertuntur.  Cum  autem  hec 
omnia  Londonienses  per  ordinem  audissent,  multa  mediante  pecunia 
corpus  vsque  Londonias  transferentes  honorifice  sepelierunt.  Anno 
autem  domini  millesimo  duodecimo,  aduesperascente  sabbato  pascha-  ^o 
lis  cbdomade,  sanctus  Elphegus  cum  martyrii  corona,  tertiodecimo 
kalendas  maii,  anno  episcopatus  sui  septimo,  et  natiuitatis  sue  quin- 
quagesimonono,  migrauit  ad  dominum.  In  eius  namque  mortis 
au[c]tores  intantum  ira  dei  *  deseuit,  vt  quidam  dux  propria  se  manu 
intcrimeret,  alius  gutturi  suo  stilum  infigeret ;  presbiter,  pertinaciter  25 
cruccm  abscondens  martyris,  giadio  occideretur,  alius  eiusdem  ordinis, 
sandalia  episcopi  temere  portans,  a  demone  coram  omni  populo 
vexaretur.  Et  factum  est  vt  tam  vehemens  cunctos  Danorum  prin- 
cipes  formido  inuasit,  vt  vix  eos  terra  teneret;  sed  marinis  se 
tempestatibus  dantes,  existimabant  in  pelago  martyris  iram  effugere  $o 
posse,  quos  ab  eius  ira  tellus  tueri  non  posset  Sed  mox  vt  in  altum 
maris  educti  fuissent,  centum  sexaginta  naues,  aduersis  ventorum 
flatibus  acte,  in  profundum  maris  submerse  sunt.  Iterum  vero 
sexaginta  quinquc  ad  ignotas  regiones  appulse,  quasi  qui '  insidiarum 
gratia  venissent,  ab  eisdem  miserabiliter  interfecti  •  sunt  Remansit  35 
tamen  in  Anglia  pessimus  Turkillus  malorum  princeps,  pauco  tempore 
prcdo  futurus,  sed  inetemum  dampnati  spiritus  preda  mansunis. 
Nam  *  panic  tempore  euoluto,  venit  princeps  Danorum  Canutus  cum 
multo  nauigio  in  Angliam  ;  dissidensque  ab  illo  propter  quasdam  res 
male  ac  perfide  actas,  quicquid  residuum  nephandi  populi  fuerat  40 
deleuit,  ipsumque  ducem  cum  sex  tantum  nauibus  in  Daciam  fugauit 
Qui  cum  ad  terram  euasisset*,  suspectus  Danorum  principibus  ne 
intcstina  bella  moliretur,  statim  per  cuncta  regionis  loca  agitatus,  in 
fine  ab  ignobili  vulgo  occisus,  feris  et  auibus  proiectus  est  Post  hec 
>  om.  in  T.  *  oL  que  .  .  interempte.  *  £.  Non.         *  E.  euacisset 


390  Botia  legetina  angtte. 

vcro  princcps  Danorum  Canutus,  cum  vidcrct  populum  suum  ab 
cxcrcitu  Anglorum  sine  intcrmissionc  ccdi,  et  propter  rerum  diffi- 
cultatcm  ad  dcditioncm  fcrcfsc]  compelli ;  accersitis  omnibus  qui  ad 
sc  confu<;crant  sapientioribus  Anglis,  consuluit  cos  quid  cause  eaaet 

5  quod  tot  sibi  aduersa  contigisscnt.  Qui  omncs  vno  ore  rcspondentcs 
dixcnint :  *  rrophctia  est  sancti  martyris  Elphcgi ;  qui  cum  a  patribus 
tuis  fiii>sct  circumucntus,  prcdixit  cis  quod  in  regno  Anglorum  per- 
pctuo  non  csscnt  radii-atiiri.  scd  pciori  quam  Sodoma  morte  perituri. 
Nunc  ergo  si  vis  ilium  tuis  tcniporibus  face  re  placabilem,  hoc  Uli 

10  promittc  vt,  cum  t'clix  re  rum  fucrit  successin,  rcliquias  suas  ad  sedem 
suain  cum  honorc  transfcrri  facias.'  Quod  cum  firmiter  promisisset, 
post  modicum  paccm  obtlnuit,  post  paccm  rcgni  dimidium,  post 
dimidium  totum.  Cumque  ab  omni  bellonim  tumultu  requies  vndique 
data    luissct«  rccordatus    est  ^   rex   qmxl   bcatu   Elphego  quondam 

15  i>i-omisrrat :  et^  dirccta  legatione  vcKauit  Egclnothum  archiepisci>pum. 
Qui  citrpus  martyris  decern  annis  scpultum  incorruptum  et  inuiolatum 
rcppcritntes,  Cantunriam  cum  maximo  honore  deducunt,  in  aarco- 
pha^o  vencrantor  collocantes. 

[MS.  T.  adds*:  Xarratio. 

(In(|uietus  uaUie  Theodorus   nomine)  puer  fuit,  (qui   in    monas- 

20  terium  tVatrcm  suum  necessitate  magis)  quamuoluntatefsecutusesC. 
Cui  nimiium  ;:ra<ue  erat  si  quis  pro  sua  aliquid  salute  lo(|uerctur;  bona 
autem  non  S'llum  facere.  scd  etiam  audire  mm  poterat.  Nunquam 
sr  ad  sanctc  conuer'saciiinis  ha<bitum  uenire,  iurando,  irascendow 
du iiidt-ndo  itr>t.ibatur.   In  pestilentia autem) deductus est  aid  mortem. 

2^.  C'lMuit  iierunt  fratresi  ut  egressum  illius  (orando  prntegerent.  Tunci 
repentc  ccpit  ast.intibus  ifratribus  clamarei  et  oraciones  eorum  inter- 
rumju  re,  dicens  :  r  Reccdite.  re  ccditc,  ccce  drachoni  ad  deuonandum 
da•tu*^  sum.  qui  proijter  ue>tram  prescnitiam  me  deuora^re  non 
potest.     Caput  m  cum  in  urc  suo  iam  abisorbuit.     Date  locum  ut  non 

^o  niif  aiMplius  cruci  ct.  set  faciat  qutKl  factunis  est.  <Si  ei  ad  deuo  ran* 
duiu  (l.iius  sum,  quare  pntptcr  nms  morasi  pacior  ?'  Tunc  fratrcs 
cepc-niMt  iri  diccre :  Mjuid  esti  qu<>d  l«Kjueris,  frater?  si'gnum  tibi 
>aiM  tt-  rniri>«  mi  primr.*  RfsixHulit  ilte  cum  maginis  clamitribus) 
dil>ll^:    *Vi>hi  me  signare.  (set  non  possum,  quiai  squamis  huius 

;.5  dr.ii  lii.ni"*  iprenvir."  Cumque  heel  fratres  audirrnt,  pn\!%trati  in 
liMMin  f  iiiu  lacrimi^;  ccpenint  pro  creptione  iUius  uchrmentius 
«»r;jrf.  Kl  i  ri  i*  suImi«»  cepit  cger  cum  magnis  uoi'ibuH  cUmare 
diniiN:  •CiiMiias  dn.,  vnv  diaiho  qui  mc  ad»  dcuuramdum  acce- 
pt: r.tt    1 11;: It.  ••i.iii'iMiSus  uestrisi  expuUus   stare   nim   |M»tuit.      ilVo 

40  pf-t'iMti^  nii-i^'  in«Kl't  intrrredite.  quia  cnnuenti  paratus  >\Mi\)  et  sccu- 
lari-m  lut.tin  tunditus  irdirKpuTe.'  II<>m>i  ergo  re<seruatus  ad  uitam. 
tut* I  «a<l  drum  i-irde  criurrsus  e«»t.  lice  ilregorius.  'tAl  contra 
'  .1/    .«:.       IxV*:..    lull   XXll.  9j.lrumtircg  Ihal  IV.38.    ■V.Bini 


De  ^ancto  tftfccniiMllio.  391 

<\\:  ..!.lAm  nion.iMrriuni'T*>nGa1atiWdicilurJnquoquidaniin(MUichut 
n\^^  11  r  rstimationin  hahelMitur.  (bonis]  moribuft  atque  in  omni  sua) 
ar  tMinr  citm|H>Mtii^.  Set  nirut  ex  fine  res  I  paftuit,  longe  aliter  qtiam 
app.irr(»at  I'uit*.  Nam  iror|M>nn  nufienieniente  molestta.  fratres)  ad  se 
i«>r!:ririi  ron^rr|;ari  trcit.  At  illi  tali  ut  puUbant  uim  moriente.  magnum  5 
f;:i't  at  (Irln-tal):!  r  ^  lab  etiaudirr  rredidenint.  ^ibusiipie  afiflictut 
r*  (r«  rii'  n<»t.im{»iiNiiH  r  st  prndrrc  ni  i  hcisci  traditusotgebaturexire; 
<!.  • '  M^ :  'Uiian«l>  iinf-  iiohivuin  ieiunare  credebatis,  oc»culce  leume- 
«:'  -  .ini  (jtiarr  niinr  rror  ad»  deuoran<dum  draconi  iradicus  sum,  quit 
r.r J <l.i  ^-.1.1  •Krniia  |>rdr%«)ue  liKauit.)  Caput  uero  (suum  intra  meum  10 
10  rii:tr«  f«.s.  ^pinttim  mrtim  rhiben  %  abistrahit.'  Quibus  dktit  itatim 
<!rfi:'..(ti  n  rnt.  •at<|iie  ut  penitendo  liberari  putuiaact  a  dr»aco«ne 
(jtiMi)  iii(l«-rat  rx|KH*taCus  non»  est)* 

*    Ih  ^wi  to  KMKiH\%AtiK>  rpiHiorn  rr  co!irLs<M>RE '. 
''f  *l  itijM.nfMi^  antirjiiis.  quandft  rrKnum  Anglic  iam  dco  propilio  tub 

^       \ui\i^  rr^m  f;u(>rmartili*  ^altibritrr  vnilum  fuerat.  in  octo  rtgum  i| 
^'•:f*rrti.i.  ul.i  «;i.irMm  diuiftiim.rx  n<»bili  prosapia  AlMonum  C>fle  regit 
Kot.iriK'l:' .   Iit^t    Htrrnui  tamrn  em>ribut  paganicit   obfuicati.  diio 
i   M)  n. 1:1.1  }»rrt  lara  ntttu  diuint*  pnicessenint,  videlicet  ErkenwaMutv 
l>"<t«.i  rt]turu<«  A\tUji%  Orrirscte.  dcinde  Icmdimicnstt  cpiscopus;  ct 
1  ;h' l}>:]r;;a.   vinitiiiVfnuiliufn  tnonasterii  de   Berkinga   future  pott- so 
I!.  '*!ii:ii  .it.h.itt<«H.i :  duoentcn  origmem  de  ilia  parte  Anglic  cui  mimcii 
I  Nr.t|f%ri4\  111  lantfo  scu  viIU  dc  Stall yngct (HI *  olim  nuncupaio. 
)  r kf  r^w.ilttiiH  iKittir.  dro  in^piranlr.  thrtstianc  rrligioni  deditut  fuit, 
:•    I.-  !r    f{ii.i   liratu^    AuKtiMinus.  rum    MelliCu  et  collrgtt  eiut,  in 
.\r  ^:  .4!)]*  tlrstiri.itii^  fuit  a  mancio C«rrgnri«>,  anno  grelic  quingcnte-  9$ 
«  —  •  nfti.it;r%inMvxt(>.  All  \rrlHim  dei  predicandum  et  populum  ad 
t:  !•  i?i  •  uTh  •lu-am  r«>nurrtrn(tiim.    Sancte  ind«>lis  puer  Krkrn«iraldut 
i'  •■  int:r  o.irii-tt  Mrlliti  prr^uli^  adhrsit.  fidr.  moribvis.  rt  dortrina  leli* 
I  .!•  I    inHtnirntlti^.      Kthrlburf(a*   %*rr<>  tnn»r  eius,  dco  dttponcntet 
xfNii^v.i  (ratri^  sreuu  cM,  quam  omnium*  miterator  dcut  futunun  jo 
s  '".  ^|»-.nN.ifn  drMinaurrat.     In  t\t%m%  \nce^  pnmordiisei  grattam  con- 
(  .1:1   iMpti^tiialrtn.  im|xi«ito  Mbi   mmiinc   Kthelburga  *,  vt  tanquam 
r    X.I  ()•  r.ini(»ni^.  tidrli«i  <]r  tnfidrlibus  electa  virgo  procederet* odorem 
•I-    tit.it :«  l>«*Htf-ri«  alLittira.     *  Cuius  bonis  initiis  inuidens  hostis  anti- 

A-  •  i  J     v.  in    I     vkan*in|c.      ('iillrcf  : 

1  If    1    ,1  Uaium    Al|>lirirtim    pi»  miAcrfli  sarrrdorii    dit*>ital«  H  pal  aa 
'.*■•  raiii  ,  t.>n«r«lc  |»riipMiut.    Ha  ihm  apiMl  tc  rius  inlrrrrMi  c 

A    .        1*  •urn  r.i  iM-^ttmui  in  rirr  tu  frii  « italr  IrUri.  per..     \SAr.  Hr. 

:       I      i!.*    hfr   .  I  St    IfkrnwaM  i»  wnltrn  by  another.  Ins  correct, 
'    .V  '>       !  ui'.r       tint  hfrwAt  r.|.  Iwforr  IB  Art   SS  Holl.  Apr.  Ill  p  790.      || 
'  •  ..  f  •     rn  thr  ViU  m  Ms  ('<*ct  CbuJ  A.  v.  LaiivL  43fS*    t4.  ia  iHiciUlc 

H    ;      '  -^r    Va.iI  «.  iSit.  p  afl9  .  and  the  ViU  S  KlhrllMirfr ;  ibr  Mirarks  are 

*  ■■■  M^   C  ••rfi.  C  lir.  C"M   Camltr   161,   wr.  c  1140  by  iKr  nrphrw  of  Bi%h. 

*.  :...r*vi!it  '    |.t\n<irM'%a  •  T  StallynffrKtarti  •  T. 

A   .    .  *   I   AihiKwria     '        '  om.  aa  T  •  CI  2L  ttbclbyrga. 


392  jismia  legenna  anglte. 

quus  patrcm  ciusdem  Oflfam,  adhuc  incrcdulum,  scd  fidelem  futunim  \ 
in  tantum  furorcm  contra  filiam  concitauit,  quod'  de  progenitore 
factus  est  ci  scuissimus  persecutor.  Mira  res  I  in  Unta  patris' 
scuitia  cor  puelle  tarn  tcnerc  in  bono  proposito  immobile  pcrseucrat ; 
5  suanique  sanctitatem  parcntibus  abscondcns,  sine  scitu  ipsorum  et 
visu  ad  cape  11am  in  qua  regeneration  is  lauachrum  reccperat,  secre- 
tius  se  contulit,  ibi  crebris  suspiriis  et  aftlictionibus  dcum  inuocans 
lie  '  suani  castitatetn  carnal i  corruptela  permitteret  violari.  Cres- 
cente  autem   etate  eius  puellari.  cum  pater  suus  secundum  seculi 

ID  con  suet  udinem  eani  tradere  vellet  copulc  maritali ;  ipsa  pcnitus 
renu|it]^  tanquam  venenum  detestans  amplexus  camalcs,  \tpu(e 
que  a  pucritia  sitonsum  sibi  elegerat  dominum  Ihcsuni  Christum. 
Qua  propter  frc(|uentes  patris  instantias  in  hac  re  non  sustinens, 
patFL-Mi  rcliquit  ct  patriani.  vnius  domicelle  simplicis  comitatu  con- 

15  tenta,  cjue  pedum  suorum  vestigia  sequeretur\  Sanctus  vcro 
Krkenwaldus,  se  et  die  tarn  snrurem  suam  a  mundi  vanitatibus  ct  illc- 
cebris  abstraliere  votis  omnibus  atVectans,  \l  circa  diuinam  cuntcmpla- 
tionem  in  sancta  religiune  nienteni  total  iter  occuparet,  ab  aducntu 
sancti    patris   Augustini    in    Angliam    trigintatribus   annis    crtluxiSy 

20  suniptibus  suls,  de  bonis  que  iure  hereditario  sibi  obucnenint,  pust- 
{)uaMi  doMium  Ceroteseye  fundauerat  et  dotauenit  pro  scip!>o ;  tundauit 
di>muiii  de  ikTJcinga  in  area  quam  infructuosam  inucnit  .  et  cam  reddi- 
tibus  ainplioribus  dotah  prtnurauit  (kt  reges  ct  principcs  tcrrr. 
Sicque  ternnain  dignitatem  et  anipla  patrimonia  sua  in  diumam  et 

25  ecciediasticaiM  hereditatem  duxit  transterenda,  phusquam  ad  pontifi- 
ciuin  londoniensis  ecclesie  tiierat  diuina  dispositionc  vocatus,  ct  per 
sanrtuin  Theodorum  don  »be  mensem  archie  pi  scopum  consccratus. 
CiiMi  igitur  t>eulii '  virgu  Kthelbu^ga^  vt  virginitatem  suam  dc«.»  cun- 
seruaret.  ob    pate  rn  am    per  sec  u  tionem   lab«»res,  vigilias  ct   iciunia, 

.^o  varia>  iilthctinnes  et  detectus  peregrinandu  sit  per|H:3sa  propter 
aiiii>rt.in  >|Min>i  sui  Ihesii  Chri*»ti ;  duce  spiritu  sancto  peruencral  ad 
lieikiM^^uin'.  a  deo  destinatum  et  per  t'ratrcm  suum  Krkenwaldum 
pieoidinatiini.  Ipso  siincto  t'abncc  domus  pro  s.mctimitnialibus  ibi- 
ilt.ni  ( t  ilu  ta  Niriifr  sua  deo    s<-niitura  intt-ndi.iitit-| ' ;  cum  dicte  domus 

j;;  am  til  c^  nuM-iiiium  suum  men  >ura  rent.  diurrMs  Ukis  luxta  deccn- 
tuini  opcri^  coapt.indum ;  inuenta  e>t  trabs  vna.  o|M:ri  admodum 
nci  r>^aiM,  ( f  tens  bnuiur,  et  iiir«i  tabhce  nniius  apta  :  s4-d  \ir  *  ti4iu» 
san(titat:<«  Krkeiiwaldus  et  *«iin>r  >ua  deo  deuota  Kthelburga  *  andam 

1    liiiMrim  tpiil*  m.  ■  i.ni.  in    1".  "   I".  }'.    rf  iiiu  iin  it.  •  T    T« 

ixii'i  t'ri  i'l'Sti-.i  i:tri<.  f.ima  \iif:iriio  4I1-M  iji  ii<>tr  |if-i  Auk''*'  paitr^  i!:uulfatA, 
}a>l\\.itu-  ti  \  .N"illiiiiiilii  If-  (Mini  Atliiil'iji^'ani  III  \]ii>rtni,  rrs^Htnv*  ac- 
4i^i!<>  till!-)  i.i'n  lii*:ii  I  iirivtuiiuin  \  if|:iiif  III  |<ji*jiiiii  1  i>niuiii;i.  p*"*  ^«ntlum 
ruuliiiiiiii  tiii.t  .!■>  h.i  [iiM  •piiiii  (  ('•-ijt  •  nof  in  ('I'll  K^tt'T.  rir  iHilliic-rrliir  j  |iA|:mno 
ri^t  [••ivtiiii.tiutn  taint  II  ui)  fitli  rn  (in  isti  c<'iiui  imi  .  ^injiir  duta  saiitU  |K-rinAnsit 
iiiiKfiiij'U  I    AtL-ilmr^j  *    I    liiik^iigum.  '   L.  A  <ko 

J .  I.,  iiitt  inlii.t.liuv  '  ^c^J  \ir.  oin  in  T, 


De  dancto  a^tfcentaialDo.  393 

trabem  inter  manus  anripientes,  ipsam  in  longum  traxerunt,  quousque 
ceteris  equaretur ;  quod  quidem  miraculum  communiter  notum  eztitit 
et  publice  diuulgatum.    Ipsa  vero  domo  perfecta,  cum  virgo  sepedicta 
ad  statum  regularem  transire  decreuisset ;  quia  tunc  temporis  non  erat 
monasterium  sanctimonialium  in  Anglia,  sanctus  Erkenwaldus  vnam  5 
dominam  religiosam,  moribus  preclaram  ct  in  artibus  liberalibus 
suf!icienter  eruditam,  nomine  Hildelitham,  de  partibus  transmarinis 
accersiuit,  cui  tradidit  sororem  suam  Ethelburgam,  regularibus  obser- 
uantiis  ct  litteranim  apicibus  imbuendam.    At  venerabilis  puella»  bone 
indolis  et  ingenii  preclari,  tante  magistre  doctrinam  faciliter  concepit  10 
et  memorie  firmiter  commendauit,  intantum  quod  ipsius  magistram  et 
omnes  condiscipulas  in  virtutibus  perfectius  cito '  transcendit,  et  totius 
congregationis    prefecta  est  mater  et  abbatissa.         Quidam  ciuis 
nobilis  Londonie  habebat  filiam,  multum  quidem  fade  decoram  et 
spectabilem,  sed  claudicabat  Parentes  sui  iudicauerunt  salubrius  esse  15 
vt  ad  collegia  sanctimonialium  dedicaretur  et  ecclesiasticis  discipli- 
nis  erudiretur.    Cum  ergo  credita  esset  venerabili  Alwine  abbatisse  ' 
berkingensis  ecclesie,    quotidianis   oradonibus  frequentauit   sepul- 
chrum  sancte  Ethelburge  virginis  sororis  bead  Erkenwaldi  eiusdem 
loci  fundatoris,et  vt  directo  gressu  potiretur,  gemitu,  Iachr3rmis9  popli-  so 
tibus  flcxis  obnixe  orauit,  spondens  deo  celibem  et  iUibatam  onmi 
tempore  vitam.    Et  dum  fidelis  virgo  sepius  peteret  et  sepissime '  cell 
palatium  humili  prece  pulsaret,  efticaciam  sui  desiderii  consecuta  est 
Nam  sponsa  Christi  Ethelburga  nocturno  tempore  visa  est  se  taliter 
alloqui :  *  Filia,  depone  dolorem,  quoniam  tua  sanitas  iam  approximat.  15 
Tantum  memor  esto  vt  fratrem  meum  Erkenwaldum  crebro  ad  inter- 
ccssionem   tuam    inuoces,    quia    suis  opitulantibus  mentis    sospes 
rcdderis/     Talem  visionem  cum  ipsa^  diluculo  sororibus  suis  ex- 
planasset,  exhortationibus  omnium  ieiuniis  et  orationibus  plus  solito 
inuigilabat.     Non   multo  igitur  tempore  lapso,  dum  sanctimoniales  50 
matutinales  laudes  concinerent,  circa  tumbam  beate  virginis  Ethel- 
burge tarn   dulcis  sopor  irrepsit  oculis  ipsius  claudicantis  ancille 
Christi,  vt  nequaquam  reniti  posset.    Sed  dum  in  loco  dormitasset 
opaco,  non  ionge  a  sepulchro,  ecce  sanctus  pontifex  Erkenwaldus,  in 
vultu  angelico,  illi  apparuit,  et  paterne  consolatus  eam,  manum  eius  55 
apprchendit,  dicens  :  *  In  nomine  domini  nostri  Ihesu  Christi,  surge, 
ct  sicut  Petrus  et  lohanncs  claudum  erexerunt,  sic  et  tu  erigaris.' 
Quo  dicto,  statim  euigilans  et  exurgens,  conclamauit  dicens :  '  Sanc- 
tissime  pater  Erkenwalde,  miserere,  miserere.*    Interim  vero  dum  ad 
integritatem  rcstauretur,  tantus  fragor  a  circumstantibus  auditus  est,  40 
ac  si  arida  sepes  confringeretur.  Vt  autem  sanctimoniales  rei  euentum 
seriatim  didicerunt,  vnanimi  voce  dominum  in  Sanctis  suis  gloriosum 
dcuote  laudauerunt.        ^Confessor  domini  gloriosus  beatus  Erken- 

'  Boll.  om.  perfectius  cito.  *  T.  £.  abbatisse  Alwine.  '  £.  cepissime. 

♦  om.  in  T.  »  Cf.  Beda  IV.  6. 


394  JQotia  Legentia  angtte. 

waldus.  ]ondon[icnsis]*  cpiscopus,  ante  transitum  suum  mukomm 
miraoiilorum  tcstimonio  placuit  dco.  I  lie  enim  appropinquante 
iam  vitc  sue  tcrmino  cum  ad  prcdicandum  populo  propter  dcbili- 
tatcm  corporis  in  fcrctro  cabal  larioduanim  rota  rum  duccrctur.contigit 

5  vt  vna  rotaruni  in  cnsu  cade  ret,  altera  sola  in  curru  rcniancnte.  Ncs- 
ciontcs  igitur  qui  cum  sancto  crant  huius  rei  euentum.  sed  cursu 
solito  per  viam  suam  ambulantes,  tandem,  quod  dictu  est  mirabile. 
curnim  vehicularium  vidcrunt  contra  consuetudinem  super  \*nain 
tan  turn  rotam  j^radicntcm  ;  mirantur  omncs  dei  virtutem,  viri  sancti- 

lo  tatcm  in  sancto  miraculo  apcrte  cognosi^cntes.  Post  transitum  \iero 
ipsius  ad  cclestia.  multi  tobricitantcs  aliique  morbidi,  eius  feretnim 
tan^cntes  vel  oscutantcs,  intcgre  sanabantur;  sed  et  absentibus 
intirmis  per  hastulas  indc  abscisas  et  ad  eos  delatas  repentina  salus 
sepius  nduenit.        Krat  autcm  illo  tempf>rc  apud  I^rkingum  sanc- 

15  taruin  monastcrium  fcminarum,  quod  ad  honorem  dei  sanctcquc 
Marie  proparnucrut  pre  tat  us  vir  sanctus«  vt  in  dicto  loco  causa  deuo« 
tionis  morarctur.  IMacuit  altissimo  dilectum  suum  ab  hac  valle 
misoric  ad  sedcm  sue  gloric'  fcliciter  inuitare :  Sanctus  itaque 
Erkonwaldus,   spiritus    s;incti    gratia    rcplctus.  suis    ad   se   vmratis 

aodiem  obitus  sui  veracitcr  prcdixit,  et  vsque  ad  vltimum  vitc  sue 
tcrminum  omncs  circumstantcs  vcrbo  vitc  salutaris  alacriter  con  for- 
tabat.  Kgrcdientc  vcro  ilia  sancta  anima  a  corpf»re  et  ad  celos 
manibus  angclicis  dcportat<%  tanta  rcmansit  ud(»ris  suauitas.  \l  toCam 
dumum  in  qua  corjnis  iacuit«  mirabili  dulccdine  impieret,  et  umnium 

35  corda  ad  dei  laud  cm  ct  sanoti  sui  deuotionem  excitaret.  Post  hec 
igitur  audito  beati  viri  transitu,  veniunt  apud  Bcrkinynim  clerus  et 
pupulus  de  Londonia.  vt  rum  bnnorc  maximo  corpus  sui  pontificis 
sepulture  debitc  mmmendarent.  Tonentcs  autem  talentum  illud 
preriM^iim  in  ferelro  ad  \ux^  rruercnter  prcparati>,  cum  sacrosanctis 

30  relif|iiiis  versus  Lnnd<>nias  proersserunt.  Sed  cum  ad  aquam  quan- 
dam,  f|uc  Ylelnrdia  *  miminatur,  cum  sacn»  ctirpore  perueniiisent. 
dictain  atinam  sic  niirarulnse  extra  if>cum  propnum  inucniunt  excre- 
uis'^e.  vt  ipsis  Iran  si  re  volenti  bus  via  solita  non  pate  ret.  Deponentes 
igitur  mrpus  sanrtum  in  Iik'h  prius  nominato,  quid  *  facere  aut  quo  ire 

35  dfbebant  ^\\t\  mnn>irari  ^  diuinitus  deuoiis*  prccibus  |)«>stulabant. 
I^itur  ad  exh'irtationrm  cuiUMlam  religinsi  viri  diuinitus'  inspirati 
tat  t.i  apud  dt-uni  a  fidelibus  orationc  deunta  ;  cive  dei  (Mitrntia  statiin 
d«  unti^  h>inuntl)ii*«  e>t  (i>tensa.  Subitn  enim  aquam  illam  ma^nam  in 
(!iM:>  parlt-^  duii>aiii  prM-^pu-iunt,  et  siri-<i  ]M-dt*  per  medium  fluminis 

40  riiM)  v.irro  inrptirr  prrrfxerurit.  '1'ians.u-ttt  itaque  flumine.  ccrri  qui 
iuxta   rMrpu*^  prills  tiK  runt '  extineti.  abMjue  <»mni  liumano  Mudit« 

'    1     !    :.>-:i.  -   In   I    t(i>    i:*  M  r  •luii'.ii    t>'!    117^  J    l^  wntlrri  liy  ihr  fonilrr 

ii.ii.'l    .11, ■:  >■  i.l.i  ns  i!.!!t  nm  m  jtl«  1 .  1    >••  *i-*    lijf  lali'M  ■•!  Pirr^  Itillrrr;  tMi  lol 

mi  \i.'    t' \!   ••!  >rKfit\\uil   {':••!  I  fiS  '   n/   Hiilj.  1  r    Lra.  *  ooi.  la  I 

1    in  •:.<:. 111.         '   •]' witi-t     '1.1111111111,11111  ml.         '  UoU   lurranL 


De  dancto  ^tftenfnamo.  395 

celitus  fuerunt  accensi ;  vt  vno  eodemque  tempore  ipsa  elementa^ 
scilicet  ignis  et  aqua,  testimonium  redderent  sanctitatis.   Et  [quia]  * 
corpus  beati  pontificis  dum^  adhuc  viueret  omnibus  virtutibus  et 
gratiis  spiritualibus  fuit  plenum,  ideo  in  eius  morte,  quotquot  feretrum 
quo  iacuit  tetigerunt,  per  dei  misericordiam  sanabantur,  a  quacunque  5 
detinebantur  infirmitate.     '  Fuit  autem  in  ciuitate  londoniensi  ecdesia     ^ 
in  honore  beati  Pauli  consecrata,  in  qua,  quia  cathedralis  erat,  clerus 
et  populus  corpus  sancti  pontificis  sepulture  tradiderunt    Iacuit  quo- 
que  annis  multis  in  terra,  sub  teca  lignea  prope  altare  dominicum, 
corpus  illud  reuerendum,  quodam  pallio  parui  predi  indecenter  pre-  10 
paratum  ;  sed  quia  vir  sanctus  dupiici  honore  in  celo  et  in  terra  dignus 
erat,  non  permisit  dominus  senium  suum  fidelem  in  loco  humili  diutius 
in  abscondito  latitare.    Accidit  quoque  tempore  Mauricii  londoniensis 
episcopi,  ante  festum  sancti  lohannis  Baptiste,  vt  in  eadem  ciuitate 
subito,  ad  vindictam  malorum  hominum,  maximum  oriretur  incendium.  15 
In  porta  namque  occidentali,  circa  horam  noctis  mediam,  copiosus 
ignis  accensus  est,  cuius  flamma  ex  omni  parte  diflfusa,  iusto  dei 
iudicio  vsque  ad  portam  orientalem  totam  combussit  duitatem.    Ex- 
citati  autem  ciues  et  ad  tarn  horribiie  specteculum  conturbati,  vix  cum 
vita  fugere  potuerunt,  male  perquisitas  diuitias  flamme  relinquentes.  ao 
Interea  siquidem  crescente  incendio,  ecdesia  beati  Pauli  comburitur, 
et  omnia  que  in  ea  erant  igne  consumuntur.    Et  ecce  iam  non  erat 
populi  consolatio,  sed  omnium  iam  dolor  et  gemitus,  eo  quod  sanctas 
ecclesie  sue  reliquias,  omni  spe  gratie  postposita,  se  credebant  perdi- 
disse.    Cum  enim  *  ecdesia  inflammata  tota  caderet  et  plumbum  9$ 
liquefactum  ex  omni  parte  discurrcret,  et  tamen  huius  sancti  fere- 
trum integrum  inter  hec  omnia  dei  gratia  permaneret,  tanta  subito 
in  populo  oritur  letitia,  vt  dolor  prehabitus  obliuioni  tradcretur  in  tanti 
nouitate  miraculi,  quo  deus  mirabilis  in  Sanctis  predicatur.    Concur- 
rente  autem  populo  et  de  tanto  facto  miraculo  vehementer  confortato,  30 
recognoscunt  predicta  que  facta  fuerant  propter  suam  emendationem, 
mentis  sui  pontificis  taliter  cuenisse.  Sciebant  quippe  ciues  londoni- 
cnses  quod  extunc  dei  vindicta  iuste  contra  ipsos  fiierat  suscitata,  eo 
quod  erga  pastorem  suum  ac  mediatorem  apud  deum  velut  ingratitu- 
dinis  filii  se  habebant.    Voluit  igitur  bonus  deus  hoc  vno  eodemque  35 
miraculo  sanctum  suum,  quem  caput  Britannie  appellabant,  extollere, 
et  imprudentium  hominum  ignorantiam  inposterum  premunire.   Post 
dies  autem  aliquos,  mitigata  iam  flamma  in  furore  domini  exdtata, 
intrant  ccclesiam  ciues,  prout  poterant  de  combustis  reliquiis  aliquid 
forte  residuum  requirentes.    Ipsis  namque  omnibus  iam  dictam  eccle-  40 
siam  ingressis,  ecce  simul  assunt  duo  pontifices,  londoniensis  scilicet 
et  wyntoniensis,  cum  sacerdotibus  et  clericis  et  aliis  diuersorum  ordi- 
num  ministris,  vt  certitudo  ipsorum  testimonio  probaretur.    Hi  autem 
onincs  ad  tumulum  sancti  Erkenwaldi  acccdentes,  quod  valde  erat 
'  om.    ^  T.  £.  dum  quasi.    '  From  the  Mir.  in  Corp.  Chr.  Cbr.  161.  *  Boll,  autem. 


396  lOoba  leffeniia  angtte. 

inirnbilc,  omnia  salua  ct  intcgra  inucncrunt ;  ct  quod  plumbeus  liquor 
ct  villi  carboncs  vim  virtiitis  sue  pcrdidcrunt.  Pretcr  hec  etiam  tribes 
qucdam  magna,  ignc  inflammata,  super  palliolum  memoratum  quo 
ilUid  rcuerendum  sepulchrum  tcgcbatur,  diu  iacuisse  inuenitur.     O 

5  quam  mirabilc  ad  vidcndum !  omnia  in  circuitu  in  cinercs  sunt 
redacta,  nee  quicquam  fuit  (iui>d  comburi  potuit  quod  ignis  non  con- 
sum  psit.  ct  tamcn  ncc  filum  pallii  scpulchro  superpositi  naturam 
suam  pcrdidit  aut  cnlorem  mutauit.  Currunt  igitur  hinc  indc  populi. 
inaudita  s{>ootacula  admirantcs«  ct  ad  pcrpctuam  sancti  huius  *  laudcm 

lo  deo  ^ratias  rcfcrcntcs.  Patrata  ssunt  hcc  Lundonie  sub  M auric io  tunc 
cpiscopo  londonicnsi,  impcrante  primorege  Nurmannorum  Willclmo, 
anno  gratic  millcsimo  oclogcsinio  scptimo  ',  mensc  iunii  die  scpcimo. 
In  huius  igitur  nouitatc  miracuH  scpcdirtuscpiscopusaliamecclcsiafn 
a  fundamcntis  inccpit.  o])us  videlicet,  vt  multis  vidcbatur.  inconsum- 

15  mabile.  venim  si  consummari  posset,  honor  et  dccus  l^undtmie. 
Pcrartis  denicpie  criptis.  saiictissimi  corpus  Krkcnwaldi  ibidem 
coll«K.'ai'i  ])recepit.  iMauricio  icaque  viam  vniucrse  carnis  ingrcsso. 
KirarduN  primus,  vir  vcticraiuius,  curam  suscepit  rcgiminis :  \-ir, 
inquani.   (irudens  et  strcnuus,  ntibihtatc  ct   moralitatc  conspicuus. 

.■o  Iste  sif}uideni  inccpte  mures  ccclcsic  mirabilitcr  auxit,  nccnun  et 
plateau  lirca  eandem  ccclcsi.im  permaximas.  que  ante  domibus  Laico- 
rum  obsc*««^i:  -  t'uerant,  proprju  sumptu  <icquisiuit  ct  in  circuitu  muru 
lortis^initt  p«;ne  cinxit,  ahi>c{ue  iam '  pUirimis  bcneticiislund«»nicnsc-ni 
ccf  It'^iam  amphauit.     I>cnuini,  diuino  procuraute  cunsilio,  dura  per 

.*5  quin(|ucniiium  ct  co  anipliu:^  intirmitate  concutitur.  sirquc  homine 
munti.ino  ilcnuim  rclirto  ptrpctua  pace  quieuit.  Vacuam  qu(»qucpcr 
vnum  annum  cathedram  ('iilbertu*«  qui  'vniucrsahs'  dictus  est.  ab 
Auti>in<|iira ''  ciuitatc  (jaliic  vocatus.  fchcitcr  asccndit.  Mic  nempc 
httcri7>  ct  >apifiitia.  iiccnon  au('ti>ritatc  ct  trugalitate  media  cuinuiatus, 

.-.o  anil-  r|>i>(*i<patum  vtti-ris  hominis  inipcrfciti  gibbum  planauerat,  cz- 
planaiumquc  npu^  ttito  su|M-rpi'Mto  ad  hciuidum  riim))i>suerat.  Que 
vtro  Vt  I  quanta  f.pi>ci»pi'  tintre  sUMrplo  cfclrsic  sue  contulent, 
(Uinsiir  iiili-;:rilati>  ixliitrit.  ni»n  est  huiuM  opcrii  rnarrarc.  Prop- 
ter inmi«-M>;i  ^.iiKti  Krkf-nw.ildi  menta.  nrcumquaque  diuuli^ata  per 

;>5  crcbr.i  inir.n  uli>t  iiin  in-^i^^iii.!  <|iie  tartTc  di^^nabatur  dci  pmuiden- 
tia  (>!••  '^a!ut«-  tidi-lium  ad  laudf  lu  mu  samti.  niipont-tiatur  quibu»* 
(i.iiM  .\M;:l>»rum  niMiiasK  riis  qn<Kt  tama  mirarulnrum  att«*niti  cor|)us 
>aih  ti  Mi'iiu  lur.iri  \uhjtTiini.  Vn<lc  intcmpcMc  n«Kli>  Mlcntit»  non 
pauri  iiomirit  s  \.ihia.s  rri|i(ariim  m  quibu^  idt  m  v;im(us  rondcbatur 

40  n»n:n  yi  luni.  ct  iaiiuan  aliari^  vmjuc  v«nn  nics  au^u  tcnurarin  pr\*pe 
tran^' 11-  pn-^uinpM  Mint.  (Jn«*ium  Nticpitu  c  ui;;tlan>  quulam  tunc 
|ii]i  ritMin  «  \iifii*«.  f^iM  siihis  iiim  du<>litis  ilf-iiii!*  l<ii'um  iustudum 
i.i«.inp.iMs  iM  <  till  sia  p(  iiiiiitabal.  i'lam«>ribus  !tui'«  iMfam  illant  niuki* 

'     I     t  !.:•■.  ■    Sfjt;:;:".  "rn    iii    I"  I'    I'    1  l•^■f■^^r  *   «jiir  i^m.  I'fll    ill   T 

'   K.  aMt:^:••<ll•:«l.  *   li«ill.  t  |iib4.«i|iAii  '   if  ^ur    Itirv.   I4  Nuv.   .»aiBC  U«t  . 


De  dancto  ^t&entDamo.  397 

tudinem  ita  dementauit,  vt  diuino  percuss!  iudicio,  ad  vocem  tantilli 
hominis,  cursu  concito  per  portam  qua  venerant  repedarent  His 
igitur  tumultuationibus  ad  ecclesie  superioris  aditum  conclamantes,  et 
tintinnabuli*  pulsatione  auxilium  conuocantes,  illos  quidem  compre- 
hendere  nequiuenint :  sed  pro  tanta  animaduersione  vsque  ad  mane  5 
ibidem  excubias  celebranint.  Facto  autem  mane  octo  presbiteri 
tarn  vcnerabilis  thesauri  custodes  delegati  fuerunt,  donee  tertia  die  in 
tutiori  loco,  interim  parato^  sancti  reliquie  clauderentur.  Omnibus 
igitur  rite  peractis  cum  crudbus  et  cereis,  sacerdotibus  etiam '  ad  tarn 
venerabile  obsequium  prestolantibus,  cum  processione  et  letaniis  ad  lo 
tumulum  ven[erunt]  *  Erkenwaldi  pontificis,  cuius  loculo  ligneo  suble- 
uato  repertum  fuit  corpus*'  sacratissimum *  isdem  sigillorum  muni« 
tionibus  quibus  iam  pridcm  fuerat  premunitum.  Tandem  diuina 
prouidentia  tantus  factus  est  concursus  populorum,  vt  toto  nisu  reluc- 
tantibus  qui  pre  foribus  aderant,  ipsas  fores  serris^  postibusque  15 
cxcuterent :  nee  a  suo  desiderio  defraudati  tarn  inefiabile  sacramen- 
turn  prospexerunt '.  His  itaque  gestis,  sancta  decreuit  deuotio 
fidelium,  corpus  gloriosi  pontificis  digna  cum  reuerentia  ad  locum 
honorabiliorem '  esse  transferendum.  Statuto  autem  die,  quo  dicta 
solempnitas  debe[b]at  celebrari,  conuenerunt  pontifices  et  derid  ad  so 
tarn  magnificum  ministerium  peragendum  specialiter  euocati.  Cunque 
cista  plumbea,  in  qua  prius  iacuerat,  cum  sacro  corpore  ad  locum 
eidem  de  nouo  paratum  portaretur  inuentum  est,  per  ignorantiam 
artificis,  quod  vas  illud  cum  corpore  in  longitudine  et  latitudine  sepul« 
chro  iam  parato  maius  esset  £t  ecce,  cum  omnes  qui  aderant  pro  25 
tanta  negligentia  multum  essent  contristati,  subito  dei  potentia  maior 
in  lapide  fit  apertura,  ita  quod  duricies  lapidis  sacrosanctis  reliquiis 
locum  daret — quod  af!irmabant  qui  aderant,  sorori  sue  sanctissime 
Ethelburge  *''  olim'*  euenisse.  Translatum  est  itaque  sanctissimi 
corpus  Erkenwaldi  et  cum  tanta  pietate  repositum,  anno  ab  in-  30 
carnatione  domini  millesimo  centesimo  quadragesimo '\  mensis 
noucmbris  die  quartodecimo.  In  cuius  translatione  preter  illud 
quod  supra  describitur,  alia  multa,  que  propter  quorundam  tedium 
obmittuntur,  miracula  claruerunt :  alterum  in  omnium  ocuHs  in  quo- 
dam  canon ico  ipsius  ecclesie  presente,  fortiter  tunc  febricitante ;  35 
altcrum  in  quodam  puero  absente,  et  iam  per  dimidium  annum  et 
CO  amplius  vsque  ad  mortem  egrotante :  presenti  subuenitur  sancti 
prcscntia,  absenti  vero  pulueris  de  ligno  in  quo  sanctus  iacuerat 
aspersura.  Quidam  vero  "  deo  "  deuotus  coUectum  puluerem  statim  vt 
cum  aqua  infirmo  tradidit,  ipse  infirmitatem  omnino  euasit.  Adiunge-  40 
batur  etiam  quod  ^'  thuris  in  eodem  ligneo  locello  a  se  reperti  tenuis 
fumigatio  nares  infirmantis  impleuerat :  quasi  thimiamate  compellente 

*  E.  tintunabuli.  •  T.  E.  peracto.  '  T.  et.  *  T.  E.  venlentes ;  Sar.  veni- 
cntibus  :  Boll,  venenint.  *  T.  cuius.  •  Boll.  cum.  *  Sar.  ferris.  •  BoU.  pcr- 
spexenint.  »  om.  in  T.  "  T.  Athelburgc.  "  T.  solum.  "  Boll,  add  octauo. 
"  om.  in  Sar.      *♦  T.  de.     "  Boll,  quod  si. 


398  lOoba  Legenlia  angtte* 

morbum  vniucrsum  depcllebat.  Post  hcc  vero,  vt  ipsius  tranaljtio 
deo  grata  ct  hominibus  vencrabilis  apparcret,  addidit  saluatoris  de- 
mentia nouum  quixldam  miraculum  demonstrare.  Accidit  qaoduD 
anno,  in  fcsto  translationis  ipsius,  in  ciuitate  londoniensi  ignem  mazi* 
5  mum  ct  horribilcm  subito  suscitari,  qui  vndique  diflfusus,  magnjun 
partem  ipsius  ciuitatis  combussit.  Approzimante  autem  flamma  ad 
ecclcsiam  sancti  Pauli,  vidcrunt  sensibilitcr  multi  ciuium  quemdan 
pontiftcalibus  indutum,  ct  vcxillum  in  manu  Ccncntem,  super  dictan 
ecclcsiam  stantcm  ct  cam  ex  omni  parte  ab  omni  periculo  potentcr  > 

lo  defcndcntcm.  I  lie  est  itaque»  fratrcs  dilectissimi,  pastor  noster  sin- 
gularis  ac  patronus  specialis,  beatus  Erkenwaldus  cpiscopus :  cuius 
prctcr  hcc  que  dicta  sunt  Nirtutcs  et  merita  nullius  iam  lingua  sufficif 
cnarrarc^  Eo  tempore  quo  ipsius  sancti  presulis  prefati  corpus 
adhuc   in  cripta  in  sarcopha^o  seruabatur,  tcstudo  eiusdcm   cripce 

15  pingcnda  fuit.  Intcrca  rcuuluto  anni  circulo,  solcmpnitas  ipsius 
sancti  patris  Krkenwaldi  illuxit.  Nullus  ibi  missam  ilia  die  celcbnuit, 
altare  discoopcrtum  tiiit,  propter'  instrumcnta  crecta,  pictoris  officio 
idonca.  Innumcrabilis  multitudu  vtriusque  sexus  conuenit  ad  orato- 
Hum,  orarc  volcntcs  et  oblationcs  ac  iuminaria  fcrentcs,  sed  introitus 

30  eis  mm  patuit*:  Pictor  enim  ianuam  serrauit,  \t  ipsam  arcuatam  tes- 
tudincin  coloribus  vcrmicularet  ^  Dum  autem  diligentius  colores 
protraliLTct.  rcpcntc  destitutus  est  viribus,  et  re  pen  lino  dolore  arrrp- 
tus  vcluti  cxanimatus  corruit.  Cum  diu  sic  cruciaretur,  ecce  supra- 
dictus  antihtcs,  infuia  pontiticali  cxornatus,  vcnit ;  et  baculo  pastorali 

J5  grauittT  cum  flagcllauit.  rccapitulans  ncgligcntiam  ipsius  *,  videlicet 
qund  ilia  die  pcrtinacitcr  opcratus  est,  ct  qutHJ  |)«>pulum  exclusit. 
Ilanc  vi^iimcm  ct  cabtigatioiictn  pluribus  innotuit,  |Mistquam  dc  inlir- 
mitatL*  ilia  ronualuit.  Cum  qucdam  mulier  ad  feretrum  argcntcum 
parandunt  in  quo  sancti  Erkcnwaldi  corpus  poncrclur,  \i  aliquid 

30  (ilUTn  I  ihidcm.  mcntc  dcuota  pcrgcre  prcitptasscl "  j  a  vim  suo  aorius 
incrcpnta,  quod  proposucrat  implcrc  non  potuit.  Sc(|ucntc  nocte 
inlc-lix  illc  graui  rcnum  passionc  corripitur.  c-t  t:im  aorilrr  dira 
huiifiniin  o>llcctii)nc  prr  u**u  paucos  dies  vcxatur,  vt  niedicomm 
iudirio  in  (1«.  <*p<Tationtin  vi-rtcntur.     Vcrum  quia  dicit  Pauius :  *  sana- 

35  biliir  vir  inii«!ilis  p«T  nuilic-nni  tidclcm  : '  triv  intcmpcstc  niKiis 
sili-Dtio  TiiiiiitTi  in  smnpnis  >an(-iu^  Krki-nwaUhis  apparuit.  cl  ccrta 
nurhjiiniir  prrd'K'uit  quatiiui*.  <\\\v  i\\u\\i:i  pnu-raMlnatiiinc  vinam 
siiiini  |ip»prnsiuN  .'iiiiiiiarrt  vt  a<l  ip»»iiis  n)ait^<  ileum  x.*  Tfrri  prcciperel. 
lt.i<|ii(-  tn.ir.t   t.dtM  vx«iri>  ini>nitii  hiiincns  t.iiniiliirum  vir  illc  suMcn- 

43  tatii-*  .ul  tir.iti  I'.tiili  lM*«:lh-:iiii  iiiiiuili'*  tt  di  u>>tii^  adducilur :  %Ki 
auxili.inti-  Mptili(-t>i  piiru:li<  r,  l.in^ii<>ri>  ^iii  *^.iiiii.itt'  jHTcrpCa.  sui 
c<ini{M'»   (ftiritnr:    «-t  qui  .iIh  iii>  :i(!ii:t::'-   \<  iur.it    pcdibus.   propnis 

'    I'.    II    .'.  p«  I ;.  lil"  ■::.!!. |.   !•     "i  r  I     I.i.  ..     I     .\'.\t.     u -^iir  .iS  int-jrnAti->nc 

il  ti.  :.i  M  I  \'.  II  rj'iis  I  I....-  -.11  :■  ».»r,  :m:'i  v.ir.  l.i'.uiii  rsl.  ai)  li«'r].>rrni  rf 
Lii':i  III  'liiiir..i  .tliriisi.,  .  f -,1 :.«:,. -t;.  lij- .:i  ••  !j  >••  .  1,!  •mm.  Amm  *  om. 
Ill  ^)rfi.       '    i  ■  1.   ^•aiuii.  1.   \cntKuUiLL      *   I.  lijtu^      '  2>Ar.  pcruplAAscL 


De  dancto  tftkcnlMAio.  399 

ac)   propria  rrurrticur.        Quldam  arfcnUriut,  nomine  EusUchitit, 

I' 11  in  hrniiia  cl<>mu<i  in  qiui  sancti  Erkcnwaldi  feretnim  Cibricarctiir 

M:piu%  attriuiftM-t.  vN  crat  iirpulchnim  liipicum  argcnto  et auro  tefen- 

(lurii.  in  i{u«>  •ancti  Krkcnwaldi  membin  condcrentur;  flUtim '  creacente 

ii)>ani.i.  If  pit  iiiiMf  !iupcr  mcmorato lignco  loccllo mm  uuitum quedani  f 

inti<-n<  **u  pnifcrrc,  vcniro  ctiam  auau  temenrio,  labrica lignea  tuble* 

iiat.i.  41I  riKKium  sancti  coqKHia  quieacentia  interius  lalaUre  ac  dicere: 

*  Kk'<*  ^"in  Krkrnwaldua :  michi  muncra  dcfcrte,a  me  auxilium  poaiu- 

Liir.  itiu-hi  arKcntcum  fcrctnim  preparate/    Cum  hec'infcliz  rauco 

>;titinrr  |>cr>trcpuisKt,  graui  inftrmicate  correplua  a  circumatantibus  10 

i.'r.iH  ciiiiiur.  rt  ad  locum  auum*  lachrimabiliter   deductua,  infra 

p.iufxi  (lir^  npirauit.     Niminim  beaii  £rken%iraldl  *  miracula,  eiua 

(It  iKijur    villi  taairm   obatinaciter   apreucrat:    vnde   aecreci    iudilai 

nin.ii>rrm  ail  (xrcuticndum  animauerat.        Artifea  quidam  in  vrbe 

N.iiuti  )»i»ti(itici!i  aliis  fcriantibua  ipac^opua  exercere  aolitum  ctHia*  if 

tiiN  cM:  taKrin  cniin  anipuit,  featinua  aacendil*  pellemque  radeodi ' 

.•}K  i.t  lit  i!iu  i'l*  crpii.  Cuniigit  intcrca  cunciueailloatranaire.adlem- 

)  iiiiii  lUi  **\i  htiiKirrm  aancti  ICrkcnwaldi  featinantea,  quo  patronum 

Miuni  111  kIii  luin  ilc«»  rrgnantcm  inteqwllarent  ne  in  cauaa  extremi 

( x  .111)  111  IS  tlh%  drr!%»ct  qui  eiua  memoham  ciuaque  gloham  dulcilcr  jo 

I  ( « ■  'tri  f-nt.     Vi  auirm  pcllificcm.  puatpuaitia  diuinia  operibua  humania 

.i.in-.iif  ir    prr!%uinpM:rant ';  quidam  illonim  pereunii  fratri  cundolu* 

( ici:!.  i^u.d.iin  \rro  unquam  aachlcgi)  inaultaueninL     Nee  fuenint" 

.^!::  'i.ttrriiM  atlrctu  ab  lUiiito  au»u  tran»Kreaaorem  reuocare  (non]" 

:•  ii.;;.!!!  lit  '\     lioruin  autrm  monitiunibua  dmtiaaime  prucractia,  pcf^  af 

i.i.iK^ii  in  «>i>rrc  crptti.  iiuirtr  dignua.  fftnim  aibi  full  ** vt  amicoa aalti- 

!•!  .If  r  f  ihiTtanir;*  ncgli|errrl :  Acciditetiam  \i  pro  ammonitione  aub* 

•..itir..it:<>nrin  rt  dcnsmnrm  aliam  et  aUam  pruximia  ingereret  *.    Com 

^  ti.i  t  ••ii(uiiirlii^prrtrrcuntibu»ingrrendi9o|)eramdarct,ferrainrntum 

(,'.:  •  ;'r::t  in  sral|K*lMt  iinpn>uidu»  '*  cxiraxit  uculumque  propnum  per*  |a 

•  r.i.::!      >:«  i^itur  liiic  hofiio  iniquua  tn»tnictiuncm piam quam fruatTB 

;h  r!< .  f  r..t  illi  i>iipulu»  amuum.        Capliuua  quidam,  iuaau  regio  com* 

;><.:. nil..  II r  trMinauit  ad  ccclcaiam  r«i  die  quu  fcatiuitaa  aancti  Erken* 

w.ili;.  .  rlr)>raiiir:  ri  iiijgrr^Mi!!,  in  hunc  modum  cU  exoraua:  *  Ueoi^ 

.,::•  r::  t  <  rno  |>cttt  in  uaiiutii  niai  vanua,  vanitaicm  **  meameuacua:  Detia  %$ 

r::.:)..t.>i  iiirntiufii,  mc  tua pictatc  illumlna,  vt  mihi  quid*'  cxpedial, 

r.iM  ;H...^iin.  (it,u|uc  placitaptiMularcac  im[>ctrare.'  Cum  in  hunc  mo* 

:.::::.:  iritrin)  '  1  u%t(>dc»qurrrrent  ilium. nuncialum  ert  illta,homiiieai 

,  .MM  •,.;<  ii  lunt  ad  ^ilrmpnc  gaudium  fraiiuiutia  aancti  Erkenwaldl 

« :i:f  :..^^i-,  iirt  I.itiiarc  viiluis%c.  «cd  in  con4|>cctu  fidclium  all  an  laaia-  40 

.  u'.i^  ac  iiunihu4  in  altuni  Icuatia  ad  doiiiinum  inlentsua  orare. 

'"^'  '    r   S«r.  m*\d  '  ri  bin  aimilia.     '  «tni  in  T.      *  T.  bralm  criwo* 

■  *A   '.   -k  I    I'M        *    I    Aftwmlil;  S*r.  |icllrai  r&lrmJil  ct.        *  lloU.  radtre. 

^*  *:-.    tan        •   r   inlrntli        '•IK.  |kfr«uin{-«rral  ;  S«r.  prr^rnftcnaC. 

Ii    ■     '       't-Ail      *'  «o  Sar  .  cm.  in  T.  II.     '    K  lcm|i|iiucrrnt      **  T.  tlifaML 

I  »'ci>t      *l   1:.  iintcru.ditt.    **  £.  aaiwitatcak    **  Sir.  quud  adu.    *<!«• 


400  lOoba  iLeffenna  angtte. 

Tunc  ciistodcs,  nunc  rcpcrto  captiuo  Ictati,  nunc  vero  ipsius 
cominoti,  ad  tcmplum  dci  cursum  instituenant,  ct  suum  commendatmn 
non  sine  pcna  rcduccrc  proposuerunt.  Intrantibus  autem  custodibtts 
ct  honiinem  arripcre  dcstinantibus,  fragore  mazimo  nipta  sunt  vincuU. 
5  captiuicjuc  orantis,  cum  ammirationc  cunctorum  qui  astabant,  dissulnta 
sunt  crura.  Vt  vcro  rumor  miraculi  pcruenit  ad  episcopum.  \'erba  de 
miraculo  fecit  ad  populum :  ct  qucm  sanctus  Erkcnwaldus  di|piatiis 
est  absolucrc,  prohibuit  arctius '  nc  prcdicto  homini  per  custodcs  in- 
juria rctur.    Quanta  vcro  tunc  scquuta  est  pnpuli  exuhatio,  qtiantaqnc 

10  in  dcnm  ct  cius  dilcctum  Krkcnwaldum  prodita  est  iaudatio.  nullta» 
cloqiiiuin  cdcrc,  nullum  ingcnium  valet  ezcogitare.  Gloriou  '  vcn> 
pontitlcis  S4ilempnitatc  iani  appropinquante,  luxta  morcm  rccirsic 
dcnuncintum  est  vniucrsis^  in  tcrriturio  dcgcntibus,  \-t  sccuJaribus 
studiis  intrrmissis.  in  die  quani  *  sanctissimi  patris  ad    paradisum 

15  transitus  insigniuit,  ad  ccclcsiam  Christicunucnircnt  suisque  precibus 
ac  tanti  patroni  Krkrnwaldi  mtrritis  tarn  corporis  quam  animc  nece*- 
saria  <  •htincrc  laborarcnt.  Kt  ccce  quidam  miser,  graui  fasce  *  onuacu*. 
occurrit  nbuius  cuidam  ecolesie  ministro\  ct  iuzta  monastcrii  panecein 
ex<m(-ratus.  ccpit  resist  ere.  vaoans  quid  quisquc  lcx|uerctur.     Minister 

20  vcni  prcfatus  verbis  ammonititmis  pic  ad  ipsum  loqui  ccpit :  *Quise« 
tu.  hniiiii  niiscrandi\  c|ui  dci  misericnrdia'  ct  -  sancti  Krkcnwaldi  plu« 
aliis  hniiiiiiibus  indi^-ns,  et  ad  orandum  deum  dilectumque  ip»iu9 
Krkcnwaldum  aliis  frNtiuantibus'.  tu  solus  non  attendis?'  Qui  pr»- 
ttMuc   nspnndit  ■  :   '  Vult  me   Krkenwaldus  |)asccrc.  si  cius  gratu 

j;  qucstuin  nirum  imipiam  omittcrc r  ridiculum  esset,  si  ego  de»eno 
i»ftjri«»  virtu m  a  vestm  patronn  cx]xvtarrm.  lie  igitur  ct  ve<ra« 
fcrias  vc-^lrasquc  raniilcnas  rum  Krkcnwaldo  vcstnisine  inuidia  \\>bis 
liabcti-.  ct  opus  viri>nini  t'ortitini  ignaui  nobis  rclinquitc'  Sic  ipae 
qn.'isi  r-^^ii  tiij^atus.  pr«»rrrii»  subumni  cclcritatc.  oncre  sublcuato  quod 

;,o  «'niitra  ^rpuli  brum  ^^ancti  Krkcnwaldi  extra  nionastcrium  dr|ta>surrai. 
sii-  t>laurr»-u>*'.  sir  in  viain  anu-n*irst  pntgrcssus.quinlad  caput  scpul- 
riiri  I  iiin^daiii  m«irtui  prdnn  ntTcndms.  in  proprium  r.ipul  est  pntlap- 
su^.it  ^iiiint-t  ruina  i'tini|ua^«o.itu*<ct  cxtinrtUM.  O^gntmit  itaquc  p«>pu- 
lus  hoiiiiiii-in  intrliicin  pi-r  iimlNdiintiam  ct  vcrbnrum  peiulantiam  " 

^5  suiiMii:  itidii  i^  x-iiti  ntia  nutrli-ni  nirnii>sr  attpic  inrurhsHc  suhii^- 
ntMiii.  iUiiw  "^i-  suacjiir  sir  amarct.  vt  i«irrr«  iinm-m  irridcns.  in  !ianctos 
d(  I  I  >>:itiinif  iiain  i^r.iui-ni  diuui^arrt.  (Jucdam  vcncrabilis  mulier. 
H'-Mi  i:.>  M  I'.oMiinc.  ad  «>.inrti  t'l-ntnini  du-tiUN  singulis  vcniam  ptt»(u* 
lab.it.  <  t  i;.i<  <1  ii.itiir.i  Ntibti.ixi  rat.  ••btnif-rt'  Kikt-nualdi  prnibus  tla^- 

40tab.it.  .'^.•j  t:i!<  111  ihi'»  pt^^iiii.i  sjnuil  vi  a  natiuitatr  i'«*ntigrr.inl  :  \x 
pit-ti  I  ri..i;MiMi  aiid.iin,  (juain  L:>-NtalMt  ar  si  .hlhur  mains  \trrMt'i»iirrr ■ 
liir.  jii:^:n  •  "in  n  ta  i  .111^:1  rii>  rt  di^it<iniiii  p«»llu  i  siipp.i>it(irum 
lilt*  ^:.ii.N    I    ii^Iiitiii.iti'i.   III. 11111^   ••b^cniatioiii'iii    |i«-nttus    drnrgaret  . 

-     I     .1-     :  ^  -    I     t  1  ■:    •  '    1     1      ilk  i!iniii;^is.  '    f     i^iji  '    I!    taftSr. 

'    'III      -.1  I    nil   •::      -  !  .i?ii  '-mi    hi  I.        'IK    !•  ^LmtAtitiUl  **   osi 

in  I         '     i.  aiiN«it         •   1.    I'l !  .[jui..it:i. 


Preterea  Ytalicam  se  asserebat,  ortam  apud  Marcilliacum  in  pro- 
uincia  lugdunensi  \  et  pro  sanitate  redpienda  fere  extremas  hominum 
nationes  vbi  religio  Christiana  peruenerat,  pede  lasso  lustrauerat. 
O  quam  ineffabilis  secretorum  dei  profunditasi  Quam  vniuersus 
mundus  cum  suis  reliquiis  abdicauit,  diuina  prouidentia  reseruat  5 
Erkenwaldo,  vt  mirabiliorem  in  Sanctis  suis  deum  Britannia  recog- 
noscat.  O  beate  Erkenwalde,  apostolonun  principes  Petrus  et  Paulus 
tibi  deferunt,  alumpnam  suam  tibi  mittunt,  vt  gloriosior  appareas,  et 
Londonia  te  melius  veneretur  et  colat  Quid  plura?  Quadam  die 
dum  supramemorata  mulier,  vt  religionis  est,  non  sub  hominum  10 
obtutibus  sed  in  ecclesie  angulis  occultata,  aures  summi  pulsaret 
artificis,  absconditorum  cognitor  deus,  meritis  Erkenwaldi  exigen- 
tibus,  manu  miserationis  manum  alleuat  deprecantis.  Cum  vero  pro- 
lixius  ilia  propensiori  cura'  ad  sancti  tumulum  flagitaret',  nerui,  qui 
ex  nimia  strictione  sui  extorres  animalis  viuacitatis  extiterant,  digitis  15 
ad  ordinem  reuocatis,  ad  cursum  naturalem  subito  redeunt,  et  vsui 
competens  succus  viuificus  *  et  venarum  pororumque  repletio  naturalis 
membnim  restituunt.  Manus  arida  humectatur^  et  neruosa  soliditas 
denodatur ;  Naturalis  vigor  miraculo  depellit  vitium,  et  putrefacta 
manus  vsuale  sentit  officium ;  Erkenwaldi  precibus  admiratur  digito-  30 
rum  discretio,  quod  pregnantis  natura  dimiserat  in  gremio ;  Reddit 
Erkenwaldus  oblita  iura  nature,  dum  humanum  membnim  restituit 
creature.  Tempore  Stephani  regis  Anglorum,  erat  quidam  iuuenis, 
nomine  Willelmus,  qui  de  Galliis  exercende  negotiationis  causa  fines 
Londonlarum  intrauerat,  et  in  presentia  sanctissimi  corporis  Erken-  as 
waldi,  die  solempnitatis  sue,  inter  populos  assistebat  Completa 
itaque  processione,  inter  ceteros  supramemoratus  homo  repedauit 
ad  sibi  delegata  hospitia  ;  et  dum  inter  conuiuantes  socios  medius,  et 
quasi  nulli  tunc  secundus,  discumberet,  subito  tam  atroci  et  pessima 
infirmitate  concutitur,  vt  catalepticum  hominem  iudicares,  et  magis  50 
mortem,  quam  periculum  intimares '.  Ex  ipsa  desperatione  ^  signum 
domini  nostri  Ihesu  Christ!  ante  infirmum  apponitur:  Sacerdos  (vt 
fidclium  mos  est)  magis  ad  exequias,  quam  ad  infirmi  visitationem 
inducitur  ;  et  omnibus  rite  peractis,  iam  tedio  fessi  qui  aderant,  magis 
eius  mortem,  quam  tam  pessime  crucian  propensius  inhiabant  Nee  35 
adhuc  ex  circumstantibus  ciuibus  erat  aliquis  qui  Erkenwaldi  poten- 
tiam  imploraret.  Silent  siquidem  Erkenwaldi  vicini,  vbi '  transmari- 
nus  non  siluit.  Obliuiscuntur  ciues,  quod  de  Gallorum  gente  genitus 
recognouit.  Profecto  quidam  ex  infirmi  sodaUbus  [in]  pedes  repente 
prosilit ;  quod  ante  de  virtutibus  mirandi  antistitis  audierat  non  surdus  4^ 
auditor  attoUit;  vt  egrotus  se  totum  reddat,  totum  voueat*,  totum 
precibus  sancti  pontificis  se  conferat,  nutu  diuino  laudando  consulit : 
Currit  citus,  cercis  oculis  ceci  oculos  tangit,  et  festinus  equo  ante 

»    T.  lugunensi.        *  E.  crura.       '  T.  E.  flagitante.       *   T.  viuicus.       »  E. 
humcctctur.    *  T.  £.  imitares.     *  £.  disparatione.    '  onLinT.    *  T.  £.  moueat 

Dd 


403  jQoioa  legenmi  anglie. 

sanctissimum  corpus  aducnicns,  super  hastam '  que  eminebat  < 
oculos  diligcntcr  apposuit.  Res  miranda  :  vir  boni  consilii  ccfa 
tangit  squalcntcs  oculos,  ct  illuminator  noster  preciosissimns  Erkes- 
waldus  sublata  vmbra  lumen  reddit  oculorum.   £t  cgroCus*  qui 

5  maniacus  vidcbatur,  iam  naturalitcr  in  omnibus  menibris  vs 
cursuni  rccupcraucrat.  O  hominem  de  perditione  anime  eC  corporis 
Erkcnwaldi  precibus  absolutum  !  Sciscitantibus  *  qui  adcranL,  qao- 
modo  so  habcrct,  talc  dicitur  dcdissc  rcsponsum  :  '  Ego  per  bcfltnai 
Krkcnwalduni*  qui  mortuus  fucram,  iam  viuo ;  qui  iumine  priuatm 

lo  cxtitcram.  iam  video :  ct  ccrte  venerabilcs  ipsius  digitos  *  sen&i  orfaobf 
luihinibus  dignantcr  appositos.  Kt  hoc  ^  vobis  *  signum  :  Cruceni  ilLun 
hue  afl'crto/  (Jua  allata,  arrcpta  acu  que  crucem  et  cnicis  baculnm 
consuebat  cxtraxit.  ct  itcrum  cunctis  vidcntibus  primo  acu*  foraxncfl 
implcuit.        lisdcm*  temporibus  quidam'  iuuenis  languidus  et  ainvi 

15  infirmitatecorrcptus.postquaniadmodum  [diu]*ancesepulchrum  sepe- 
dicti  prcsulis  iacuit,  fvanitatc  rccu|>crata  coram  omnibus  exdanuurt: 
*  Gratias  tibi  refcro,  Krkcnwaldo.  qui  infirmus  hue  veni  et  modo  tiu 
opitulantc  dementia  sanus  ct  incolumis  quo  voluero'  possum  exirc* 
Ncc   hoc   preterm iltcndum   est   quod   diebus  illis  quedjm    matroai 

:o  (iliaiu  propriam  vtnus<|ue  sidcris  Iumine  destitutam,  ad  sepulehnus 
prtrio-^i^^sinii  corporis  in  multorum  presentia  secum  lachrimabiliter 
addiixit  ;  tt  stntitn  orationc  completa,  subitam  illuminationcm  pueUa 
cuni-ti^  Miirantilnis  ciiidcnter  obtinuit.  Per  idem  tempus  cgrotan- 
tium  miihitudo  copiosa  ante  sancti  tumham  sanitatis  remedia  posce- 

25  bat,  inter  f|iioN  (|ui(lam  vcncrahilis  clericus.  cuiusdam  magni  nommis 
Motarius  ',  s|)r  sanitatis  rccipicndc.  omnibus  qui  cum  nouerant  m:ran- 
tibus  sc  nurdium  intericcit.  Nam  cum  medicus  esset,  ct  minimc  vc 
per  sc  vcl  per  alios  curare  potui^set,  odorc  miraculorum  sancti  pontj- 
ticis  rt'fcctu^ '  .  tandem  proucntione  (idei  roboratus.  medicine  ceicab 

30  tot  urn  sc  di-stinauit :  dci  {|uoquc  miscricordiam  prestolalur  \iKiliia» 
iciuiiiis.  ctoratii»nibus.  rt  ante  corpus  sanctisMuium  deum  lacbrimabib* 
trr  d(  prrcatur  vt  et  sUdruni  facinorum  veniam  "  ct  langui»ris'  remedia 
coMM-qiii  niereatur  \  <Juicl  plura  r  Dietertia  |x»st  hurani  vespcninan 
appariiit  |d«  i  p.ittntia{  *  subito  >upra  nienioratum  lauKuidum.  Erkrn* 

35  waUli  |irccibii*«  adiuttiiu.  ininio  pristine  >.initati  restilutum.el  huiusi  pre- 
coiiiain  <»mniuin'  presnitia  rc^onanteni :  'Sciat  hocvniuer^usclcruscf 
pnpulii^.  nir  ante  paiicas  horas  let.ili  intirmitatr  pre>:rauante  ita  mei 
impott  in  extilis*«e.  vt  n<'ii  soluni  manuum  otVicij  (K*rdidis»em.  verum 
oinniuiii  nieMil>n>rr.ni  adininiculiMMruiHsem.   Mitdos;incti  nu»tn  men* 

40  tis  intrnirnitntibii>  ^aiiit.iie  recuperala.  ita  valulus  existo,  vt  non  solum 
niandiK  are  vel  liiben-.  si  u  ceteros  naluralrs  corporis  scnsu*  pusaun 

'    I.  a*>tuiii.  '   I  .  M  t*'-Jt^ntiliiis  '  Kin    in    I'.  '  K  T.  n<»bim.        *   Bolt. 

ji  111         '    1.  }     11:  -ill  in.        '    ]    i|ii:<!trn         *  K.  aiini'Mlum.  tlui  ubi.         *  Ik^ 

ii<it'<rtu*>       '     I.  h   iiiMiiir  1.  \iiiijm  ijiciiioruin.      *'  F.  L.  l«Dauana  ct. 

"    I.  nil  ri ar.liir.         *  •■»>  in  I    K         *'  K.  umin. 


De  ^ancto  etfccnlMSio.  403 

rirn-rrr.  vrrutii  riiam  incrrdibili  del  %-irtute  viribus  profNiis  equum 
av  rt:clrrr  rt  c)uo  placucrit  valcam  cquitare  V  Pucr  quidam.eutls 

trr'.ftr  hihruii  ct  ciirunc«)nini  ludo  seductut,  Uun '  didaicoli '  sui 
I-  :Mrn]tY.iti«ini^.  qiiam  pr<»pnc  Icctionts  est  nblicus.    Sequcnti  autem 
(Sir    .  iiiti  rrddrndi  tcmpuA  instaret.  formidoquc  pre  oculis  ex  igno-  5 
r.int;.!  Ifi-ii«ini4  |HJcnlcm  memuriam*  occuparet ;  quid  fiureret'  nihil 
ttitiitM  :niirnit.  qtii  tier  lecttonem  reddrre*  neque  ire  magistri  reme* 
*\.\im  r*  {•«'rirr  valr[h)at '.     Post  multaA  igicur  cordU  ansietatea»incidit 
it:  .t::fi)i:in  pticri.  w  fuga  pcnam  altcuius  precibui  euitarct.    Concito 
Hiirri  xA.  .lufiif^ii.  ct  ad  ccclcfttam  in  qua  sancti  Erkenwaldi  requieacil  lo 
c«r{ii:>.  I  IT  mm  It.     TrctaxatuA  quippe  magiMer  more  solito  tcolas 
in^rnlir  n«k.  purnimquc  non  inucniens,  vt  eum  fugiaae  preaenait,  mcxlo 
tlfU'-rii!  m\  l<<um  quo  puer  ante  tepulchrum  iacebai  auppllciter  orant 
.1(1   ->.iiiituin.      Iiitenm   magiMro  de  animadueraione  facienda  ofir* 
iiiatf  '.  pUiuit  puenim  ^  redden  tern  audi  re  :  quatinusex  iusta  ratione,  15 
f)ti<*ti<riH  riini  drt'u-icntem  in  lertione  deprrhendertt,  tutient  ei  verbera 
iiw:*  iiunarri.    <  >  nunc  infelicem  puenim.  nisi  citiui  habeat  liberatorem 
I  If  inrntiNMnuiin  Krkrnwaldum  !     Ac  miro  modo,  cum  aancto*  multa 
liU  i.iifiiin  i^rnrra  AUppetcrent,  preelegit  modum  qui  pueh  studio  ct 
in.i^t^sri  |irM|M>siiii  plunmum  congruelML    lYecibui  itaque  et  mentis  jo 
\*f'*  lari  (liH*t«>ri»  Krkrnu-aldi.  affuit  puen»  9a|>ientia,  que  aperit  oa '* 
ini;:tini  ft  linKUJ%  infantium  facit  ditrrtaft"  :  affuit,  inquam.  ac  diuini- 
Ui"      c  i:rii  rtliH  uit  '*  qutid  a  nullo  ante  mainMrurum  audiuit.    Cum 
c  n.fii  |iii<-i  Iritmnrm  ^inc  lihn>  pn>ferre  cogrrctur ;  non  aolum  quod 
lii.i^iNti  r  r  iii«  trj<lidrrat,  alivjur  til><ktaculo  atque  diminiculo  reddidit,  $§ 
V  r :  tun  r  ti.iiii  illiitl  qiiiMl  prrcrptor  eiuB  traditurui  fuerat.obatupeacente 
in.i^i  ii«>  tnrin«>ritrr  diiiqur  rectiauit.    Tunc  \*ero  didaacolus  tandem 
4(1  -  't  rnirrniin.  iram  rrmiiut.  vcniamque  fuge  puert>  concesait,  atque 
v«  :;isttiM.  f {111 id  vinoto  iHtrrum  Mibduxit  neque  honorem  tanto  patrucio 
i).»:i.iiiii  rxhibiiit.  grauttrr  condcmpnauit.        Hrat  quidam  de  transma*  |o 
lit  1^  } •.trtiliti^ ad iirna.llalduinuA'* nomine etpluributnotua Lond»n|ien« 
^itiii^; '  .  ()tti  intiillerabilitcrignefebriumanxtatuseat.    Queaiuit  vbiqiae 
r f  tr  i^'r  r  mm  inrdrle,  ^rd  inucnire  non  valuit.    Quadam  igitur  die,  dua 
iii.n.^tii  f««lrMr  di*«i(iri»  gentium  festiuitatrm  et  hont>rem  dei  et  aancti 
(  f  '•.«  iiw  .iltti  *  tani  dru«itr  r«>nrinerent,  continue  supplicauit  \i  ad  tumu*  $g 
!:.;m  :{i<hiii^  drdmrrrtur ;  ft|>rranA.  Mcut  contigit.  aospitatem  aibi  eaae 
\* :  ( I  :^  nirrtta  rrddendam.    Cum  ''  ergo  allatut  eaaet.  aecus  intrui- 
i,:r.  .  )...ri  adiMfMium  Uahu^  et  languidua  reaedit,  et  obdormiuit.    VidiC 
i^  !.]r   ^•|>itii%  a^MMrre  Mbi  virum  elegantem.  cum  baculo  paatorali, 
\f   :.Imi%  imir  i-andidif»nbu«  ac  sacerdotal ibus indutum,  et  infula  mitn*  4a 
I  urn.  cjiirmadnitidum  epiactipi  miaaam  celebraturi  veatitmtnr.     Qui 

•     m   .:t  I.         *   r.  K  rl  UML         *  T.  didMruJi ;  K  diiUMoli.         •  T.  iwrrilc 
m«Ri   -hi .   f  .  iMTfili  mcaioffir.  *  um.  in  T.  *  T.  II  itddcimi.  T.  C. 

t«  '«!        *  I    •AfiMiu.      •  1:.  MActa.       **  T  (»•  aprni.       **  T.  dnrfiaa  Ua/L 
•  I    « 1  sUuH ...  -^  T.  docwi  *'  T.  Baldwiam  »  T.  E.  loadoa. 

•'  IMI  m  IcMMutaU  S>  EriMawaMi  ad  buamii  M^  laa  «&        *  C  1 


404  iQoba  iLegenna  angtte. 

pcrscrutatus  est  quid  haberet  vol  cur  aduenissct.  Respondit  egier: 
'  I>(»niiric,  febrium  molcsta  passio  mc  fatigat  et  iugiter  torquet,  eC  vt 
rcmedium  conscqucrcr,  ad  portum  salutis  et  ad  sepulchnim  sancti 
cuius  h<xlicrna  solcnnitas  a^itur,  confugi/  Dicit  ei  sanctus:  'Fiat 
5  tibi  sicut  vis«  ct  sicut  crcdidisti.'  Dcindc  \'ero  in  modum  crucis,  ante 
et  retp).  dcxtrorsum  ct  sinistrorsum,  caput  iliius  molliter  ac  suauiter 
comprimcns.  disccssit,  sif^no  sanctccrucis  frunti  cius  imprcsso.  Ipse 
autem  fcbrlcitans  iam  sanus,  s<)i>4>rc  adliuc  fluctuans  exclamauit : 
*  l)(iminr,  d«Hiunc.  miserere  mei,  et  alleuia  dolorcm  mcum.*     Et  ex* 

lo  per^efactus.  leuita  euan^elium  incipiente,  pnipriis  viribus  surrexiL, 
ct  oblntioncm  obtuiit ;  pr«>stratus  in  terram  gratias  egit,  et  post  missam 
sos])es  doinum  red i it.  Audicns  vero  c«>n.Hi>daiis  ipnius  eodem  morbo 
grnuatus,  eadeiii  hora  baiulaUis  inter  inanus  suorum  ad  sepulchnim 
beati   viri   penienit,  et  opitulantc   ipsii    et>dein    m(Kl«>  sanatus  est. 

15  Puclla  ex  ciuibuii  lond<>n[iensibus|  \  multis  diebus  languebat  febre 
fati^ntn.  nee  vllo  gene  re  inedcndi  potuit  rcstaurari  ;  sed  dominus 
clrinentissiinus  huius  [mnrbi]  remcdium  ci  conferre  dignatus  esL  Nam 
dilectus  siius  Erkenwaldus  nm-tu  illi  visus  est  astitisse,  et  in  hunc 
modum  sibi  scnmH^inari :  '  Diu  cxoM^ta  cs  in  fornacc  huius  tempca- 

ao  tii»nis.  non  qutnl  aliquo  rriminali  pcccato  vitam  tuam  commaculaueris. 
SL'd  [vt|  in  futunt  iuuenilem  pi'tulantiam  virga  correctiunis  studcasedo* 
mare  ninrc>(|ue  matUDs  imitari.  Crastina  enim  die  accelcra  sepuU 
cliruni  mcum  visitare  :  ibif]ue  oratura  duminum  nostrum  Ihesum 
Christum,  ah  hac  debihtatis  cathrna  lit>eral>eris/     Ilia  quidcm  treme* 

95  bunda  cum  Vi'llct  nnnicn  eiu^  pcrcunrtari,  sc-d  nimius  '  pauor  inli[n]g- 
ucm'  reddidit.  Hoc  seniusdci  scntirns.  subircit  :  *  Krkenwaldusnun* 
cui>or.  habcns  sepulchrum  in  dexten»  latere  altaris*  sancte  Fidis 
virginis  et  martins.  (Juo  cum  |>crurncriH  credcns  tirmiter.  aana 
erisV    Cum  hoc  s«)mnium.  immo  rem*  gestam  (>ater  ct  mater  mane 

30  ipNa  narrantc  didicisst'nt.  nimis  hilarrs  rtfrrti  deumquc  laudantes,  in 
eadcm  hora  (iliam  suam  intrr  brarhia  fultientes  adduxerunt,  ct  vt 
sanctus  prcsul  d«>cucrat.  iuxta  mausulrum  '  ipsius  earn  collocaueninL 
Cumquc  in  punrto  niunirnti  c*»set  in  siimnum  »iiluta,  statim  totiu* 
ditlori^  c^niudo  ruacuata  est.  ct  ipsa  *  rcddita  t«>to  corpurc  incolumis^ 

35  Fiha  (-uiii«>dam  dco  dt'iMti  *  dr  partibii*«  hnoilnlicnsibus) ' ',  elcgantis 
r«>rmc.  drhihtatis  vrrlK-rc  tla^cUata  est.  vi  tandrm  oflicium  auditus  om- 
niniianiiHit.  I'art-ntc-s  jpsius»  ^raui  mrptris  fulminc  pcrcussi.  medici^ft 
conddxcmnt.  \t  ^o^pii^iti  rrddcrrtur  ^* :  si-d  mcdicitrum  an»  et  subci- 
litaN  ibi    (flirati.im   iniirnirc   n«in    p*iiuit.     Statucnini   autem  upem 

40  dim  nam  c-xpcriii  .  ct  '  ram  ad  *  linn  n  a  sanrtnrum  circumducere.  %t 
niuItiplicatiH  nlt(T^t■Nv>rihu^  (.'urarclnr.      <Juo   lacto,  cum   nuaquam 

'  1    y  l-iii<!-rt         '    I    K.  ^i  >i  II.         '  y   i;I.«:iitm.  T.  inliKiirni ;  r  rlincvrai. 

*  T.  rflir:v  I.  ^anaurr.^.       '   F    nimmrrin.       '   K.  manviirum.       *  om,  la  T. 

*  lifll  tjurilam  .  .     <)iiMt.i         **  K   hiK<<In.         '  T.  rcdrrvtur.       "  E.  capcnac. 
»•  1.  K  jJ.         '•  om.  in  I . 


De  dancta  a^munflUL  405 

salutem  corporis  recuperare  posset,  ad  vltimum  deducta  est  ante 
tumbam  patroni  nostri  venerabilis  Erkenwaldi  presulis.  Ibi  sopita 
cum  expergisceretur,  patefactis  auribus  et  sanie  guttatim  confluente, 
redintegrata  est  pristine  sanitati,  ad  laudem  domini  nostri  Ihesu 
Christ],  cui  est  honor  et  gloria  in  secula  seculonim  amen.  Mulieris  5 
cuiusdam  manui  adheserat  forfex  ita  vt  manu  clausa  et  digitis  palme 
concretis  altera  virgarum  comprehensa  teneretur,  altera  super 
digitos  exterius  tenderetur,  arcu  forficis  super  indicem  existente. 
Afflicta  sic  fuerat  per  triennium.  Ammonita  tandem  in  somnis  Lon- 
donias  profecta  est,  debilitatis  sue  remedium  susceptura.  leiuniis  10 
igitur,  vigiliis  et  orationibus  instanti,  in  somnis  sibi  apparuit  vir  qui- 
dam  in  habitu  et  gestu  pontificali,  consulens  vt  ecclesiam  beati  Pauli 
intranet,  ante  tecam  sancti  pontificis  Erkenwaldi  diuine  potentie  cle- 
mentiam  in  sua  curatione  expertura.  Credidit  mulier,  surrexit,  et 
dum  mane  ecclesiam  peteret',  ante  predicti  pontificis  mausoleum*  15 
prostrata  miserationis  diuine  expectabat  auxilium.  Dum  vero  pro- 
cessionis  misteria  agerentur,  surrexerat  iam  ab  oratione,  et '  stans  ante 
sancti  pontificis  Erkenwaldi  tecam,  visa*  [est]  orare  erectis  manibus 
et  ocuhs.  Interea  multis  intuentibus  aperta  est  manus  digitis  eminus 
a  palma  separatis :  ferrum  a  came  paulatim  separabatur,  et  vii^-  ao 
larum  altera  procul  ab  altera  reducta  *,  cecidit  forfex  a  manu  eius  ante 
altare ;  paulatim  postea  plene  curatur,  ad  laudem  domini  nostri  Ihesu 
Christi,  cui  est  honor  et  gloria  in  secula  seculonmi  Amen*. 

f  De  sancta  Ermenilda  regina^ 

SAncta  enim  Ermenilda  Erconberti  regis  Cancie  sancteque  Sex- 
burge  filia,  ad  omnem  pietatem,  compassionem  et  omnium  ne-  35 
cessitudinum^  subuentionem  matema  viscera  ante  omnia  induebat. 
Eadem  in  omnes  benignitas,  in  Christo  charitas;  eadem  iugiter  ad 
celestia  regna  et  desideria  animositas  erat.  Tradita  est  autem  a 
parentibus  Wlfero  regi  Merciorum  in  vxorem;  et  ilia  mediatrice 
regnum  Merciorum  et  Cantuariorum  quasi  vnum '  effectum  est  In-  30 
tcrfecto  Penda  rege  pagano  cum  triginta  ducibus  suis  a  rege  Oswio 
sancti  Oswaldi  germano,  Wulferus  eius  filius  suscepto  baptismate 
regnare  cepit :  cuius  vxor  Ermenilda  a  parentibus  informata,  sua 
dulcedine,  blandifluis  hortamentis,  moribus  ac  beneficiis*  indomita 
mulcens  pcctora,  ad  suaue  Christi  iugum  rudes  populos  et  indoctos  35 
excitabat,  et  peruersos  et  rebelles  potenter  reprimebat  Nee  requieuit 
inuicta,  donee  ydola  et  ritus  demoniacos  extirparet,  ecclesiis  ac  sacer- 
dotibus  regnum  impleret,  populum  ad  sacra  oratoria,  ad  diuina 
oflicia,  ad  omnia  pietatis  opera  assuefaceret    Rex  vero  Sanctis  ipsius 

'  T.  peteret  cccl.      •  E.  mansoleum.     »  om.  in  T.     *  Boll.  nita.     »  om.  in  T. 
*  In  T.  then  follows  in  the  ist  column  off.  118  the  end  ofPier8ToUere,andin  the^ 
2nd  column  begins  lohn  Beueiiacensis.        '  Ed.  in  Act  SS.  BoU.  Febr.  II.  p.  691, 
from  a  MS.  Rub.  Vallis;  abridged  from  the  ViU  by  Goacelin  in  MS.  Calig.  A 
VIII,  fol.  91.       *  T.  E.  vnicum.       *  Vit  ac  moribus  benefidi. 


4o6  jQotoa  iLegenha  angtte. 

desidcriis  ac  petitionibus  animo  volenti  obcdiens,  eius  monicis  te 
vitro  inclinabat.  Non  solum  cniin  ipsius  vuta  regia  potestate  ad- 
iuuarc  studuit,  vcruin  ctiam  cius  prouocatus  cxcmplis  multa  facie- 
bat:  ncphanda  simulachra  cxccrando\  a  finibus  suis  exterminauit. 

5  Hanc  Christi  famulam  mirabatur  vcnerando,  ciusque  inter  secularia 
flu  mi  11  a  fix  am  cclu  intention  cm  cmulabatur.  Nata  est  autem  sancte 
Ermcnildc  proles  vnica  sancta  Wcrburga  :  ac  post  decern  et  sepcem 
annos  roji;ni  sui  Wlfcro'  rcgc  niortuo,  ipsa  cum  (ilia  sua  dco  dilecta 
nionastcrium  elycnsc  sub  matre  sua  Scxburga  intrauit,  ac  habitum 

10  rcli|;ionis  suscipicns,  omncni  spcm  et  amt>rem  scculi  propter  Chris- 
tum rcliquit ;  vigiliis,  abstincntiis,  prccibus  et  lamentis  corpus  casti- 
gandi),  omnibus  sc  infcriorcm  cxhibuit,  et  tandem  bonis  operibus 
idus  febniarii  vitam  llniuit.  Vir  quidam  saxonicus  ferro  vinctus 
inter  niissarum  solcmnia  ad  ipsius  tumulum  orabat :  et  lecto  euanKelio 

15  ipsum  fcrrum  dc  brachi«>  tanta  vi  diuinitus  excussum  est,  vi  super 
alt  arc  in   conspcctu   omnium   cminus  euolaret  Cum   magisicr 

quidam  pueros  sermon i bus  c<»rrcptos,  verberibus  plectere  temptarct, 
et  illi  disciplinam  vitantcs  ad  sepulchrum  sancte  tlrmenilde  clamantes 
et  pro  sua  liborationc  orantcs  confugcrcnt,  insequutus  magister  cos 

30  rapit  |indc],  ct  vsquc  ad  satiotatem  animi  vorbcrat,  cum  tali  insultatione 
flcntcs  inrrcpans:  *An  putastis'  sanctam  Ermenildam  vestrarum 
culparum  semper  habere  patnmam?'  Noote  sequenti  sancta  eidem 
a  p  pa  reus,  pedes  et  man  us  fortius  quam  compedibus  strinxit,  con* 
tr.'U'tus<|ue  est  subito,  \i  nullo  modo  mouere  se  posset.     Mane  autem 

3 5  vtKMtis  ad  se  pucris  veniam  suppliciter  etilagitat,  et  vt  pro  sc  intcr- 
cedant  iarhrimahilitcr  implorat.  Delatus  pi>st  hec  ad  tumbam  sancte, 
saluti  pristine  resiituitur. 

[  M  S.  T.  adds :  Xarra/io  *, 

Solitarius  quidam  nominatissimus  in   Kgipto  fuit,  de  quo  mulier 
quedam  audions,  iuuenibus  dixit:    Mjuid  michi  vulti^  dare,  et  ego 

;.od^|Mino  istum  solitarium  iic^itrumr'  liii  autem  etmstituerunt  cer- 
tum  quid  [quod]  *'  darent  ei.  Hue  cf^rcssa  ues|>cre,  uenit  ad  re  I  lam  eius 
uelut  IT  rani.  Ir'A  cum  puNassrt.  r;;ressus  est  illc.  Et  utdens  earn. 
tuibatus  est.  diirns :  'Onimiodo  liur  urniMi?*  Ilia  autem  uelut 
pli»iansd:cebai :  '  Krrandtt  hue  urni."    Hui  rum  misrraciime  uisrrrum 

;>ji  puNantur,  introdiixit  t-ain  in  atriohim  erilr  Mir.  vi  ipse  intrauit  m- 
terius  in  rrllam  Miam.  etelau*%it.  Kt  vvi-v  infelix  ilia  elamauit  dicens  : 
•.\!il»a.  t'-rr  nir  I'tanrdrnt  hir/  lllc  autrm  a|>«*nrns  hi»stium,  intri>- 
duxit  ram  inim :  rt  of  pit  diatxilus  uchit  sn^ittis  ««timulare  cor  eius 
in   «ain.      Ki   cum   inii-Ilrxi^-Mri   diahoh   ism*   stimuhis,  dixit:    'Vie 

40  inimu'i  tcnchrr  >muX,  tihus  antrm  dei  hix  r^i.'  Sur^^ens  ergo  inccndit 
Itii-f-rnani.  Kt  funi  intlarninaretur  drsuliTio.  ait:  *  Oui  talia  agunt. 
in  loniK-iitis  iiadiint  :    pmha  er^o  ttipsum  si  pt>tcs  su«>cincre  ictern 

'    II  -l!    fViirAiiH:    V:l.  r*r,  rjJut.ir  f  e.  *    l.   l'»:Ilrr«»  '   BolL 

•    I  \  Vj!    J'jt:    ;i  8Hj  •   VP   (|iii.l  i|Uii.l. 


De  %cnio  M  CitciWno.  407 

niim  i|:nrm.*  Ki  mittens'  digitum  Mium  in  luccroam;  comboalo 
diKii'i.  |irii|>ccr  nimuim  conmpisccncic  camalii  flamnuun  noo  ten- 
nrt»4t.  Kc  it.1  uMjuc  nunc  facicns,  omnei  dtgitcM  mkw  tnceiidiL 
Ili.i  .lutrrn  infrlix.  quid  fariebat  aspictens,  pre  timore  uelut  lapidca 
t4i  t4  <-st  Vcnirntr^  autcm  mane  iuuenet,  dixenint :  *  Venic  hie  $ 
tniiiirr  HrroT  Hie  autem  disit :  'Lciam;  ecce  ubi  dormit.'  £t 
intr.intr^  intirnrrunt  cam  mortuam,  et  disenint :  *  Abba,  murtiia  eM.' 
luiK  illr  oMrndit  ri%  manus  »uaa,  dicent :  *Ecce  quid  micbi  fedl 
lili.1  i<«u  <lia)M>h.  iM-rdrnn  onmes  digitos  me«>s.*  £t  narranii  eis  quod 
fa.  ttiiM  tiirrat.  ilixit  :  *Scri|>iuni  est:  Non  reddes  malum  pro  mala'  10 
I* !   ••fa«ioncin  fjiciens.  re^iuscitauit  cam.    Que  conueraa,  caatc  de 

1 1  tri'i  ililltj  '. 

^    l)k    HiiKL'O   DKI    EsTKRWIKO  ABBATE*. 

Cnifridii^  aiitrm  famulus  Christi  et  abbas  monaaterii  sancti  Pauli 
a|<»M'ili  qutid  e^    in   Gyn^nn,  super    Tmam   fluuium  \'enus 
ai:<»t:.iiii   i<>n%trurti,  KMerM'inum   presbiterum  de  monaaterio  bcati  15 
iVfri   rlit;rii<i  dblutem.  eidem   monasteriii  regendi  iure  prefecit,  vt 
qnrni   ti«>ii   |»iitcrat  sttlus  labi»rem,  socia    dilectiasimi    commilitonis 
\iMi!tr  IriiiiM  frrrrt.     Krat  autem  monaaterium  sanrti   Petri  super 
ripatn  Wrrr  tin  minis  ad  b(«ream  constnictum.    Suscepit   igitur  vir 
d> •until    KMrru'inu%  curam   munastehi    regendi  anno  domini  lex*  ao 
rr titr^itn*  «««tiiKr^imfitenio,  nono  videlicet   ex    quo   lundatum   cM 
ann..      |Vniijn<%it  jtitrm  in  eo  \*sque  ad  obitum  suum  annit  quatuor, 
\it    n  >hiliH,   %ri\   in^ifcne   nobilitatis    non  ad  iartantie  tnateriem,  vt 
il«ii(lain,  ilrH|M-«-tumc|ue  alitirum,  sed  ad  maMirein,  \l  dei  dccet  aer* 
nurii.  4tiirtn  nt»bilitjtrm  cnnuertent.    I*atnielts  quippe  erat  abbattt  H 
su:    lirnrihiti  (-i«f;nomine   liise<»p:   sed  ambonim  tanta  mentis  in- 
K'-niiitas.  tuli^  mundane  inKenuilatis  fuit  pm  nihilo  contem|itus,  vt 
nr  (|tir   istr  miinaMrnum  inKre«%us  aliquem  sibi  pre  ceteris  ob    in- 
t  I  !utii   ( fnvaii^iunitiitis  aut  nivbilitatis  honorem  quertndum.  nequc 
ill'  |iiit4rri  .•nrrrndiini ;  sed  equalicum  frathbus  lance  boni  pn>poaiti  |o 
luurni^   Ki'*njiKatur*  «e  regularem  |ier  omnia   seruare  discipliiuun* 
1  urn  mini  tin%«rt  ntint%ter  Kgfridi  regis,  deposatis  armis  et  aasumpta 
iii:l:tu  ^pirittuli.  untum  man^jt  humilis  fratnbu^ue  aliis  similis,  vt 
\rritilatf  nun  ri%  |rt|  triturare.  cmes  varcasque  mulgert,  in  ptstrino, 
in  "tt".  :n  t«*«)uinA.  in  runctis  monasterii  openbus  iticundns  exerceri  j| 
KMii'J'  :•  t      AMkiiis  autem   rtgimine  assumpto,  eodem  animo  qtio 
pr:<i«  nunrbat  ad  cimnes :  mitis,  aflabilis,  et  benignus  omnabmi;  et 

■   \  I"    f-i  MrUl  •  C'nllrrl  in  T   • 

\'   t  ■'• '  m   rfTuiufli  noBMB  tuiiM.  Mko  sdtalctera  tuk  ddctcniat  te  aladb.) 
I -.J 

<       .  r  !«-  -.  4.11  iiir«ufflu%4ninip«»iriiftt|ru«  Ml  qui  brste  Efmcmldc  ci<wicair>rs» 
■  fm  «c><n  .«    i|Miu«  •imti  tr  iMrrurntraiibiM  SMntis  sb  owiiilitis  BicrMWyr 
»'  -   :.    I"*!*!;!   |w-ff         llr   S«r..  cL  Boll  . 

ASffitrd  from  lied  I  Vii.  BcocdirtI  ct  CcoMHdi  sic  •  C  glontfcatyr. 


/ 


4o8  Botoa  LegetOKi  StngKe* 

cum  oportunum  videret,  peccantes  coercuit^  Et  cum  opeiantea 
fratres  reperiret  vel  arando  vel  ventilabnim  nuinu  concutiendo  vd 
aliquid  tale  gerendo,  se  eis  in  opere  coniungere  solebat.  Erat  enim 
et  viribus  fortis,  [et]  lingua  suauis,  animo'  hilaris,  beneficio  largos 

5  et  aspectu  honestus.  Eodem  quo  fratres  cibo,  eadem  vescebatur  in 
domo;  communi  dormiebat  in  loco.  Cum  autem  dies  obittis  das 
appropinquaret,  accitis  ad  se  fratribus  pacis  osculum  eis  dedit,  salii- 
taribusmonitis  eos  instruxit :  et  nonis  martii  seculum  reliquit.  Nam 
per  cuncta  grassante  pcstilentia,  cum   multa   fratrum    catema  ad 

10  dominum  migrauit. 

[MS.  T.  adds:  Narratio\ 

Taisis  merctrix  tante  pulcritudinis  fuit,  ut  mult!  propter  earn 
uenditis  substanciis  ad  ultimam  paupcrtatem  deuenirent ;  set  amatores 
sui,  litibus  inter  se  consertis,  frequenter  puelle  limina  sanguine  re- 
plebant.    Quo  audito,  abbas  Panucius,  sumpto  habitu  secular!  ad  earn 

15  ueniens,  dedit  ei  solidum  quasi  pro  mercede  peccandi.  Ilia 
accepto  precio  introduxit  ilium  in  interius  cubiculum^.  Et  ille: 
<Si  est  interius  cubiculum,  eamus  in  ipsum.'  Ilia  autem  ait: 
'Est  quoddam  cubiculum  ubi  nuUus  ingreditur;  si  uero  dominum 
timeSy  non  est  locus  qui  diuinitati  eius  abscondatur.'    Cui  senex :  'Et 

ao  scis  esse  deum  ? '  Cumque  ilia  respondisset  se  scire  deum,  et 
regnum  futuri  seculi,  necnon  et  tormenta  peccatorum ;  dixit  ei :  '  Si 
ergo  nosti,  cur  tantas  animas  perdidisti  ?  et  non  solum  pro  tua,  set 
pro  illorum  redditura  racione[m]  ^  dampnaberis.'  Ilia  hoc  audiensi 
prouoluta  ad  pedes  eius  cum  lacrimis  exorabat  dicens :  *  Scio  esse 

25  penitenciam,  pater,  et  confido  remissionem  te  orante  sortiri.  Tantum 
peto  trium  dierum  *  inducias,  et  post  hec  quo  (iusseris)  ibo  et  (quecnn- 
que  preceperis  faciam').  Et  collectis  (omnibus  que  ex  peccato 
lucrata  fucrat)  perlatisque  in  mediam  (ciuitatem,  populo  spectante) 
igne  combussit,  damans  :  '  Venite  ^  omnes  qui  peccastis  mecum,  et 

30  uidete  quomodo  ea  que  michi  contulistis  exuranu'  Erat  autem 
[precium]  auri  librarum  quadringentarum.  Post  hec  ueniens  ad 
abbatem,  in  monasterio  uirginum  in  cella  parua  induditur,  relicta 
parua  fenestra  per  quam  ei  uictus  modicus  inferretur.  lussitque,  el 
omnibus  diebus  parum  panis  et  paululum  aque  a  ceteris  ministrari. 

35  Taisis  autem  ait :  *  Quo  iubes,  pater,  ut  ex  natural!  meatu  aquam 
meam  effundam  ? '  Et  ille :  '  In  cella,  sicut  digna  es.'  Cumque  itenun, 
quomodo  debcret  deum  orare  inquireret,  respondit :  '  Non  es  digna 
nominare  deum  neque  in  labiis  tuis  nomen  trinitatis  adducere,  set 
nee  ad  celum  manus  extendere  :  quoniam  labia  tua  iniquitate  plena 

40  sunt,  et  manus  tue  sordibus  inquinate ;  set  tantununodo  incumbens 
contra  orientem  respice,  hunc  sermonem  frequenter  iterans :  "  Qui 

^  T.  cohcrcuit  '  E.  anima.  '  From  Leg.  Aurea  p.  677 ;  cC  ^^n&  BoD. 
XIV.  77,  Vit.  Pair.  p.  66i.  *  LA.  in  camerara  ;  r.  ezteriiuct  •  LA 

rationem  ;  VP.  rcddita  ratione.        •  so  VB.,  aL  ho\-aniiii.         '  T.  Videte. 


plasmasti  me,  miserere  mei."'  Cum  ergo  tribus  annis  iuisset 
inclusa,  condoluit  abbas  Panucius,  et  profectus  est  ad  abbatem  Anto- 
nium,  ut  ab  eo  requireret  si  remisisset  ill!  deus  peccata  sua.  £t 
narrata  causa,  sanctus  Antonius  precepit  discipulis  suis  ilia  nocte 
orationibus  insistere,  quatinus  alicui  dedararet  deus  causam  pro  qua  5 
abbas  uenerat.  £t  ecce  Paulus,  maior  discipulus  Antonii,  uidit  in 
celo  lectum  preciosis  uestibus  omatum,  quem  tres  uirgines  clara  fade 
custodiebant.  Cumque  Paulus  cogitaret  gratiam  illam  tantam  esse 
Antonii,  uox  diuina  respondit :  *  Non  est  patris  tui  Antonii,  set  Taisis 
meretricis.'  Quod  cum  mane  abbas  Paulus  retulisset,  abbas  Panudus  10 
cum  gaudio  discessit :  et  hostium  celle  dissipauit  Ilia  uero  rogauit 
ut  ad  hue  maneret  inclusa.  Et  ille  :  '  Egredere,  quoniam  remlsit  tibi 
deus  peccata  tua.'  Ilia  ait :  '  Testor  deum  quia  ex  quo  hue  ingressa 
sum,  ex  omnibus  peccatis  meis  feci  udut  sarcinam,  et  statu!  ante 
oculos  meos,  et  sicut  non  discedit  hanelitus  de  naribus  mds,  sic  non  15 
discesserunt  peccata  mea  ab  oculis  mds,  set  flebam  semper  ilia 
considerans.'  Cui  abbas :  '  Non  propter  penitendam  tuam  remlsit 
tibi  deus  peccata  tua,  set  quia  hunc  timorem  semper  in  animo 
habuisti/  Et  cum  inde  illam  eduxisset,  quindedm  diebus  super- 
uixit,  et  in  pace  animam  deo  reddidit.]  30 

De  sancto  Ethelberto  rege  et  confessore  \ 

"pThelbertus  autem  rex  deo  amabilis,  tertius  erat  regum  Cande, 
-L-*  sed  primus  regni  celorum  ascensor.  Quicquid  Anglorum 
apostolus  Augustinus  discipulique  sui  euangelici  in  vinea  et  messe 
domini  profecerunt,  salua  preuentrice  Christi  gratia,  huic  debetur. 
Quantum  enim  in  humanis  rebus  est,  nisi  ille  concessisset,  nisi  25 
diuinos  operarios  adiuuisset^  nullus  cultus,  nullus  fructus  vere 
salutis  Anglorum  terre  prouenisset.  Suscepit  in  legatis  suis  Christum 
adhuc  incredulus ;  laudauit  eterne  felicitatis  nuncium,  cui  diffidebat ; 
collegit  anxios  aduenas  in  vrbe  sua  Dorobernia,  quos  nesciebat; 
dedit  ibi  cum  vite  necessariis  mansionem  temporalem,  deinde  peren-  30 
nem,  hiis  quorum  sectam  non  admittebat.  Non  illos  vt  ignoto[s]  habitu 
et  moribus  abhorruit,  non  vt  alienos  repulit,  non  vt  humiles  con- 
tcmpsit,  non  vt  suorum  numinum  ac  patemarum  legum  damnatores 
damnauit;  sed  animi  dementia  predicantibus  fault,  et  vt  ad  suam 
fidem  quos  possent  conuerterent,  patienter  tulit,  dementer  annuit  35 
Tarn  benignus  erga  christianos  in  natiua  gentilitate,  quis  fuit' 
tandem  induta  christianitate  !  Quod  enim  Augustinus  cum  consorti- 
bus  humiliter  euangelizabat,  iste  sublimiter  confirmabat  Quod  ille 
apostolice  plantauit,  iste  regifice  propagauit.  Rex  enim  exhortatione 
ac  promissione  beatitudinis  eterne  magis  quam  suo  terrore  satage-  40 

"  Ed.  in  Act.  SS.  Boll.  Febr.  III.  p.  483;  it  is  taken  from  the  Hi«L  Transl. 
S.  Augustini  by  Goscelin  (A.  SS.  Boll.  May  VI.  p.  435).  *  oL  admisisset 
~  L.  iuit  quod  ;  T.  Boll,  quis  fuiL 


4IO  Botta  Legeniia  angdle. 

bat,  sicut  diuino  documento  didicerat,  voluntarios,  non  coactidos  deo 
acquirere.  Reges  quoque  subiectos  vel  consortes  ad  cultiun  Chrisli 
tota  benignitate  excitabat ;  credentes,  vt  fratres,  cognatos  et  condnes 
regni  eterni  mire  amplectebatur  ^  Vbique  Christus  colebatur,  et 
5  ecclesiis  passim  constructis,  phana  et  delubra  aut  destruuntur  ant 
in  ecclesias  consecrantur.  Quanto  hunc  congratulationis  affectu  pro 
suscepta  fide  sanctus  Gregorius  fouit,  quam  mellifluis  epistolanim 
inst  rumen tis,  ac  si  celestibus  osculis,  ad  omnem  pietatem  attraxit, 
ad  omnem  virtutem  accendit,  ad  inefifabile  dilatandi  Christi  regni 

lo  premium,  proposito  Constantini  Aug^sti  exemplo  incitauit !  Con- 
struxit  per  Augustinum  domini  Saluatoris  ecclesianiy  ac  etiam  extra 
vrbis  muros  in  honore  apostolorum  Petri  et  Pauli  insigne  monasteri- 
um,  vbi  et'  rex  et  pontifex  cum  omnibus  successoribus  suis 
perpetualitcr  requicscerent.     In  Londonia  in  honore  bcati    Puili 

15  apostoli  ecclesiam  construens,  illi  episcopum'  prouexit  Roffensis 
similiter  prcsulatus  cum  ecclesia  sancti  Andree  apostoli  ab  ipso 
fundatus,  sufficienter  ditatur  \  Eliensis  quoque  monasterii  ipse  fiui- 
dator  in  antiquis  cartis  legitur,  quamquam  beata  virgo  Etheldreda 
post  longam  desolationem  suum  ibi  primatum  mereatur.     Hec  eC 

20  alia  inclita  vel  pontificia  vel  monasteria  ^  quantum  liberalissimus 
rex  et  supcrni  regni  cultor  amantissimus,  cum  ceteris  minoribus 
oratoriis,  sublimauerit,  re  ipsa  hodie  elucescit.  Monasterium  aposto- 
lorum regiis  possessionibus  ampliauit,  ornatu  vario  decorauit,  regia 
liberalitate  et  apostolica  auctoritate  priuilegiis  multiplicibushonorando. 

35  Ad  hoc  enim  monasterium  sanctus  Dunstanus  crebris  noctibus 
orandi  gratia  veniens,  visionem  supemorum  ciuium  vidit  et  hymnis 
celestibus  intcresse  meruit.  Qui  sepius  dixisse  fertur  quod  vbicun- 
que  in  ecclesia  vel  cimiterio  pedem  quis  verteret,  super  aliquem 
sanctorum  calcaret:    adeo  loca  corporibus  sanctorum  plena   esse 

30  asseruit.  Ethclbertus  enim  rex,  cum  vsque  ad  Humbrie  *  fluuium 
sub  dicione  ^  sua  possiderct,  sic  se  pauperem  Christi  exhibuit,  tan- 
quam  nihil  haberet.  Gloriosum  crat  videre  late  imperantem  egems 
scruire ;  reges  terrentem,  sacerdotes  dei  metuere ;  populis  presiden- 
tem,   clericis    obedire,  pusillos    et   infimos  ecclesie  venerari.     In 

55  compescendis  vitiis,  virtutibus  extollcndis,  mandatis  dei  explendis 
cunctisque  pictatis  operibus  quantum  enituerit,  ille  ethereus  liber 
tanto  clarius  expressit,  quanto  in  hiis  segnius"  mundus  obmutuit 
Migrauit  autcm  ad  dominum  sexto  kal.  Marcii,  anno  regni  sui  quin- 
quagesimosexto,  aduentus  beati  Augustini  ad  se  ac  suscepte  christi- 

40  anitatis  vicesimoprimo,  et  anno  domini  sexcentesimo  sextodecima 
Qui  (vt  Bede  verba  ponamus)  inter  cetera  bona  que  genti  sue 
consulendo  conferebat,  etiam  decreta  illi  iudiciorum,  iuxta  exempla 
Romanorum,  cum    consilio    sapientium    constituit,  que    conscripta 

^  E.  amplectabatur.      ^  om.  in  T.      '  r.  episcopium.      *  £.dicatur.      •  T.  E. 
pontificalia  .  .  monastcrialia.        *  al,  Humbre.        "*  £.  disdone.       '  «/.] 


IDt  ^ancto  ^tbtBittto  xtst  tt  ton&suoct.  411 

Anglorum  sermone  obseruabantur  ^  ab  ea.  In  quibus  primitus  posuit 
qualiter  id  emendare  deberet  qui  aliquid  rerum  vel  ecdesie  vd 
episcopi  vel  reliquorum  ordinum  furtim  auferret:  volens  scilicet 
tuitionem  eis  quorum  doctrinam  susceperat  prestare.  Eius  autem 
sanctitatis  testis  est  antiquitas  veterumque  sanctorum  fauens  auc-  5 
toritas,  quod  scilicet  antiquitus  a  primordio,  ipsius  inter  sanctos 
celebrata  sit  solemnitas.  Cum  quodam  tempore  eius  festiuitas 
negligeretur,  nee  porticus  sua  solito  omatu  nee  lumine  vestiretur, 
sacerdos  quidam  eadem  nocte  deuotionis  gratia  ibidem  excubans, 
vidit  puenim  quendam  de  tumba  sancti  regis  procedere  cum  tanta  10 
claritate  vt  porticus  tota  resplendere  videretur:  faculam  lucidissi- 
mam  in  manu  gestabat,  facies  benigna  et  niuea  ctmi  oculis  sidereis  ' 
illi  erat,  aurea  cesaries  humeros  velabat ;  et  contemplatorem  suum 
stupidum  et  trepidum  sic  afiatur :  '  Nee  lucem,  inquit,  mihi  in  hac  vna 
mea  nocte  ministrare  curastis,  nee  adeo  dignum  existimastis  ?  At  15 
ego  perenni  illustratus  splendore,  nequaquam  vestro  indigeo  lumine.' 
Hec  increpando  dicens,  tumbam  suam,  eodem  contemplatore  vigilante 
et  euidentissime  intuente,  subiit.  In  misterio  visionis  huius  potest 
videri,  formam  pueri  significare  eius  post  baptismum  in  Christo 
simplicitatem  atque  euangelicam  paruuli  innocentiam ;  in  nuditate>  ao 
inornate  sue  porticus  iniuriam,  in  pretensa  lampade»  fratrum  redargu- 
isse  negligentiam  et  incredule  cecitatis  culpam. 

[MS.  T.  adds :  NarraHo. 

^  Abbas  Ysaac  ueniens  in  congregacionem  fratrum,  uidit  quendam 

ex  fratribus  culpabilem,  et  adiudicault  eum.    Cum  autem  exisset  ad 

hercmum,  uenit  angelus  domini  et  stetit  ante  hosdum  celle  eius,  as 

dicens  :  *  Non  te  dimitto  intrare.'    Quo  causam  rogante,  angelus  ait : 

*  Deus  me  misit  ut  dicerem  tibi :  ubi  iubes  ut  mittam  ilium  fratrem 

culpabilem  qucin  adiudicasti  ? '     Et  statim  abbas  penitenciam  egit, 

dicens:   *  Peccaui :   ignosce  michi.'    Et  angelus:  'Surge:  ignoscet* 

tibi  deus  ;  set  custodi  de  cetero  ne  adiudices  quemquam,  priusquam  30 

deus  adiudicet  cum.'         *  Quidam  monachus  post  tres  annos  con- 

uersionis    sue    contristatus,  abbati  causam    tristicie    querenti    ait: 

^  Habeo  filium  in  ciuitate  et  uellem  eum  ad  monasterium  adducere.' 

Et  cum  ex  abbatis  precepto  puerum  adduxisset,  abiit  ad  abbatem  in 

pistrinum.    Et  tenens  abbas  infantem,  amplexatus  est  eum  et  oscula-  35 

batur,  et  dixit  patri  eius:  '  Amas  eum?'    Et  ille:  'Eciam.'    Rursus 

dixit  ci :  '  Omnino  diligis  eum ? '     Et  ait:  'Eciam/     Et  abbas  dixit: 

'Tolle  ergo,  si   amas  eum,  et  mitte  eum  in  ardentem  hie  fumum.' 

Et  tenens  pater  filium  suum,  iactauit  eum  in  fumum  ardentem,  et 

factus  est  statim  fumus  uelut  ros.    Ex  qua  re  adquisiuit  gloriam  in  40 

tempore  suo  (quemadmodum  Abraham  patriarcha.       *  Cum  quidam 

scculi   actibus  abdicatis  monasterii)  ingressum  rogasset,  abbas  ei 

*  al.  obscruantiir.         •  E.  sideriis.        *  Ex  Vit.  Pktr.  91a        *  VP.  ignoscit 
-  Cf.  Vit.  Patr.  95a.        •  Ct  Vit  Patr.  8a3 ;  Vine.  BcU.  XVIII.  17. 


412  jisotia  iLegenua  angUe^ 

multa  cepit  proponere  :  graues  esse  illius  discipline  labores,  su 
uero  dura  imperia,  que  nullius  facile  ualeret  implere  padenda: 
nee  temptaret  aggredi  quod  implere  non  posset.  Ille  uero  nidiil 
hiis  terroribus  motus,  omnem   obedienciam    polliceri   cepIt,  ut  si 

5  eum  abbas  in  ignem  ire  preciperet,  intrare  non  recusaret.  Quam 
illius  professioncm  abbas  accepit:  et  in  fomacem  ardentem  illam 
intrare  iussit.  Qui  nee  distulit  parere  precepto,  et  medlas  flammas 
nichil  cunctatus  ingreditur.  Que  mox,  audaci  fide  uicte,  uelut  illis 
quondam  hebrcis  pueris,  cessere  uenienti ;  superata  natura  est,  fiigit 

lo  incendium,  et  qui  putabatur  arsurus,  uelut  quodam  frigido  rore 
perfusus  est.  '  Quidam  itidem  ad  eundem  abbatem  recipiendus 
ueniens,  et  usque  ad  extremam  pacienciam  obedienciam  pollicetur. 
Casu  abbas  storacinam  uirgam  iam  pridem  aridam  manu  gestana^ 
solo  fixit,  et  illi  aduene  id  operis  imponit  ut  tarn  diu  uirg;ule  aquam 

15  irriguam  ministraret,  donee,  quod  contra  naturam  erat,  lignum 
aridum  uiresceret.  Subiectus  aduena  dure  legis  imperiOy  aquam 
propriis  humcris  a  Nylo  flumine  per  septem  miliaria  cotidie  portauiL 
Tercio  demum  anno,  cum  neque  nocte  neque  die  aquarius  ille 
cessaret,  uirga  ilia  florere  cepit,  et  quantum  obediencia  meruit  et 

20  quantum  fides  possit,  ostendit '.] 

''  De   SANCTO    EtHELBERTO   REGE   et  MARTIRE  *. 

GLoriosus  Oriental ium  Anglorum  rex  Ethelbertus,  secundum 
dignitatem  seculi  clans  extitit  natalibus  oriundus  ;  ex  antiquo- 
rum  regum  nobilitate  conspicuus,  morum  *  honestate  preclarus;  patre 
quidem  Ethelredo,  matre  vero  Lcoucromia  natus.     £t  cum  intelligi- 

35  biles  proccssissct  ad  annos,  traditur  [sanctissime]  *  indolis  puer  sacris 
litteris  crudiendus.  Cumque  in  disciplina  litterarum  profecisset,  non 
voluptatum  illecebris  animum  implicare  curauit,  sed  orationibus  et 
elemosinis  ceterisque  operibus  bonis  tota  solicitudine  insudauit 
Coctancis  eius  ad  ludos  exercitatis,  ipse  in  ecclesia  conuersari  gaude* 

30  bat.  Demum  adolescens  factus,  et  patre  orbatus,  ad  regni  solium 
sublimatur.  Prouidus  enim  erat  in  consilio^,  iustus  et  misericors 
semper  in  iuditio,  et  mansuetus  in  verbo.  *  Parcere '  nouit  *  subiectis 
et  debellare  superbos.'  Matrcm  suam  diligebat  vt  dominam  ;  et  que- 
cunque  matri  placebant,  non  displicebant  sibL    Monetur  demum  ab 

35  omnibus  regni  sui  nobilibus,  immo  ab  vnluersis  cogitur,  vt  virginem 
ducat,  de  qua  hcrcdcm  proprio  suscitare  possit  in  regno.    Acquieuit 

;  Cf.  Vit.  Patr.  823,  Vine.  Bell.  XVIII.  17. 

'''  Collect  in  T.  (Antiphon  wanting)  : 

Deus  qui  inter  reges  Anglomm  bcatum  Ethelbertum  regem  et  confeMoren 
tuum  primo  sociasti  regno  angelonim,  concede  propicius  ut  cuius  (hodie)  memo- 
riam  ucncramur  in  tcrris.  eius  perpetuo  consorcio  letemur  in  celisi  per. 

*  Abridged  from  the  Vita  in  MS.  Nero  £.  I.  fol.  409  (fragment)  and  in  the 
Speculum  historiale  of  Ric.  Cireccstr.  in  MS.  Cbr.  Ff,  i-a8  (cd.  Mmyor,  RoU^  Set, 
1863,  I.  p.  a6a)  ;  another  Life  is  in  Chron.  Bromton  748  (ed.  in  A.  SS.  BolL  lUj 
V.  7a;.     *  T.  confessore.    *  N.  m.  prefulsit.    •  so  N. ;  cm.  in  T.  £.      '  T,( 


De  ^ancto  (StbeQietto  rege  et  martfte.    413 

rex  humilis  huiusmodi  consilio,  et  spe  successionis  hereditarie 
cor  docile  ad  sponsam  capiendam  intendit^  Laudat  quidamconaul* 
cuiusdam  Egeonis  filiam,  nomine  Seledridam,  in  australibus  parti- 
bus  diuitiis  opulentam,  cui  defuncto  patre  regntun  remanserat :  regi 
consilium  datur  vt  ei  in  coniugium  copuletur,  vt  de  duobus  regnia  5 
vnum  fieri  posset  Repudiatur  hoc  consilium,  abnegatque  rex: 
patrem  virginis  nequaquam  fuisse  degenerem,  veruntamen  ad 
omnem  fraudem  et  dolum  eum  semper  extitisse  procliuem.  *  Patri, 
inquit,  meo  graues  tetendit  insidias,  fraudesque  non  distulit  moliri 
diuersas.  Displicet  ergo  mihi  ignobile  in  eodem  genere  sortiri  10 
contubernium,  quod  hactenus  a  fide  et  veritate  extitisse  dinoscitur 
alien um.  Ignobile  iccirco  vocari  debet,  quia  fiindamentum  nuUius 
stabilitatis  habet'  "  Tandem  habito  consilio,  versus  Ofiam  regem  Mer- 
ciorum  ad  petendam  in  vxorem  filiam  eius  ire  disposuit.  Sed  in  ipso 
profectionis  exordio,  antequam  equum  ascenderet,  mirabile  signum,  15 
stupentibus  cunctis,  innotuit  Sub  ipso  namque  ascendente  terra 
mota  est,  imminens  periculum  mortis  prefigurans;  tota[que*]  diei 
claritas  subtracta  subito  disparuit,  et  quasi  quedam  columpna  nebulis 
hinc  inde  oppositis  obducta  sub  nube  erupit,  que  aliquamdiu  quadam 
tenui  flamma  eis  vestigia  lucis  ministrauit ;  que  columpna,  diu  visa,  20 
a  nube  demum  suscepta  est.  Deinde  visus  est  nigrescere*  sol  et 
horridas  tenebras  tetre  noctis  ingerere.  Cumque  multi  stupefacti 
mirarentur,  Ethelbertus  consolatus  est  eos,  dicens :  '  Nolite  turbari ; 
licet  radiis  occultatis  nobis  sol  lucem  negauerit  diei,  nulla  mesticie 
grauitate  afficiantur  animi  vestri.*  Cumque  alter  alterum  vix  videre  i$ 
posset, '  faciamus,  inquit  rex,  quod  nobis  expedit :  mentes  nostras  et 
corpora  humiliemus  deo,  et  dominum  rogemus  in  terram  prostrati,  vt 
tenebras  amoueat  *  et  cordis  et  corporis,  nobisque  lucem  sue  clari- 
tatis  infundat.'  Prostratis  in  terram  cunctis,  et  dei  famulo  Ethelberto 
diutius  orante,  splendor  diei  repente  illuxit,  et  sol  suos  radios  pate-  30 
fecit.  ^  Veniens  ergo  rex  in  regnum  Merciorum ;  cum  membra 
sopori  dedisset,  visionem  vidit,  quam  suis  postea  retulit,  dicens  : 
'Videbatur,  inquit,  mihi,  consules  ac  tribunos  regni  mei  in  regno 
meo  prope  me  assistere,  vbi  multis  sermonibus  cum  meis  habitis, 
ruit  a  summo  culmine  totum  fastigium  regie  domus  mee,  comuaque  35 
thalami  mci  euulsa  ceciderunt.  Mater  mea  hec  presens  contempla- 
batur,  et  eiulans  lachrimabatur.  Lachrime  vero  eius  cadentes  erant 
quasi  gutte  sanguinis  decurrentes'  in  terram.  Deinde  aspidebam 
arborem  pulcherrimam  in  domicilio  meo  excrescere  proceram  valde, 
frondibus  et  foliis  mirabiliter  expansam  et  decoram,  nullius  arboris  40 
similitudini  in  pulchritudine  comparandam.  Ad  cuius  radices  qui- 
dam  vitro  insistebant,  qui  banc  toto  conamine  sue  feritatis  incide- 
bant.  Ex  qua  succisione  quidam  torrens  sanguinis  efOuxit,  qui 
»  T.  E.  inccndit  «  sc.  guerro.  *  So  ikr  MS.  Nero.  *  so  T. ;  om.  in  £. 
^  £.  nigrcssere.  *  E.  ammoueat  ^  This  vision  is  ed.  in  Act  SS.  BolL 

May  V.  p.  74.         •  T.  E.  decurrentts. 


414  HSotta  Legenna  anglte. 

contra  orientem  magno  impetu  cursum  suum  eztendere  festinanuL 
In  contcmplatione  vero  eiusdem  visionis  eximie,  columpnam  '  lucis  ab 
austro,  sole  splendidiorem,  videbam  exurgere  et,  mirandbus  qni 
aderant  et  stupentibus  vniuersis,  ad  celum  vsque,  flammiuoims 
5  radiis  sequcntibus,  ascendere.  Ego  autem  eram  singularis  auis  in 
terra,  totaque  extremitas  alarum  mearutn  erat  aurea.  Estimabamque 
me  arborem  illam  leuiter  posse  circumplecti,  si  fortitudini  mee  vd 
potentic  aliqua  occasio  pateret '  circumplectendi.  Demum  pennamm 
rcmige  tempcrato,  celeri  volatu  superiora  columpne  lucis  ascendo. 

lo  Cum  autem  in  supremo  "^  culmine  illius  consedissem,  et  claris  lumin- 
aribus  que  summus  ille  omnium  princeps  deus  in  finnamento 
collocauit,  toto  oculorum  aspectu  sedulus  [inhiarem]  * ;  audiui  voces 
in  sublime  celestis  armonie  miscere  concentus :  cuius  nectarea  delec- 
tatus  suauitate,  siue  ad  dulcedinem  melodic  magis  magisque  intentus, 

15  sompno  solutus  sum/  Cum  autem  aliqui  interpretarentur,  eum  in 
potentia  et  gloria  regibus  preteritis  potentiorem  et  ezcellentiorem 
futurum  ;  rex  ait :  *  Fides  vtique  reuelationis  aliud  habebit  experi- 
mentum^  et  maioris  interpretationis  longe  altiorem  pertinget  ad 
actum.     Facilis  fortasse  nobis  hodie  ad  tyrannum  patebit  ingressus: 

io  verum  ignoratur  libertas  reuertendi.  Sententiam  que  super  me 
prcRnita  est  a  deo,  animo  hilari  et  spontaneo  patienter  expecto.' 
Nobis  autem  vidctur  casus  ille  domus,  a  summo  fastigio  comientis, 
dcsolationem  regni  significare  post  necem  eius ;  comua  vero 
thalami  cadendo  ad  terram  confracta,  fortitudo  est  princii>atus  eonim 

25  per  mortem  principis  sui  conculcata  ab  inimicis  et  in  nihilum  redacta. 
Sanguinolente  lachrime  matris,  dolores  cordis  sunt  et  passiones 
quos  pro  amissione  filii  sui  sine  intermissione  perferebaL  Arbor 
proccra  et  longa,  regis  personam  designat ;  cuius  summitas  frondi- 
bus  et  foliis  condcnsa  et  in  latum  expansa,  latitudinem  sanctanim 

30  portendit  virtutum  per  quam  sanctorum  vita  adornatur.  Qui  arborem 
succidebant,  occisores  beati  martins  erant  Torrens  sanguinis  de 
succisa  arbore,  sanguis  martiris  innocenter  effusus  creditur  esse: 
qui  ad  orientem  cursum  suum  direxit,  quando  innocentia  mortis  eius 
ad  dcum  in  celo,  vt  vindictam  acciperet,  clamauit.    Columpna  luds 

35  que  vsque  in  celum  tendcbatur,  claritas  bonorum  operum  ipsius 
cxprimitur.  Quod  se  esse  auem  videbat  pulchritudine  singularem, 
cuius  ale  in  extremitate  erant  auree :  significat  spiritum  eiusy 
geminis  alis  virtutum,  dilectione  videlicet  dei  et  proximi,  circumda- 
tum,  splendentem  fulgore  et  luce  bonorum  openim,  quibus  in  summo 

40  culmine  lucide  columpne  subleuari,  et  pertingere  posset  ad  ^orio- 
sam  visionem  cteme  maiestatis  dei.  Audiuit  etiam  voces  in  cdo 
celestis  glorie,  ad  gaudia  eum  felicitatis  eteme  inuitantes.  Mane 
autem  facto  cum  ad  curiam  regis  Offe  appropinquaret,  Alftrida 
virgo,  stans  in  excelso  solio,  regem  cum  pulcherrimo  apparatu  veni- 
'  £.  columpnum.    ^  T.  E.  paterctur.    '  T.  supprcmo.     *  T.  £•  contemplarer. 


Oe  %mtm  CttKlbcno  tcge  ct  martfre.    415 

rntrni  con^idrrans,  admiraU  (est)  puichritudinem,  gauiM  e«t  coniem* 
(iLiri  inilitiani.  Ki  cum  multum  regis  apparatum,  pulchhiudinem,  ct 
ni>bilit.itrm  ri»mmcndAret,  et  eum  path  laude  ct  gloria  preferret, 
inatrr  cius.  inuidic  Mimulis agitata, statim  in  animo  deliberauit, regem 
Kthr  lU-rtum  in«»ni  trodrre  et  regnum  Orientalis  Anglie  unti  regis  | 
iitt<-ntti  Mchiarr.  lit  staiim  ad  regent  Oflkm  intrans.  procidit  sc 
in  tr-fr.iin  ante  om^pectum  eiufi,  et  suspirans  et  ingemiscens.  ait: 
'  Ai  •]iii<-Mr.  pnm-rp^  tii^ignis,  cunsilii»  meis,  et  ne  tradas  regnum 
tuuin  K*  ntilms  ahrni»,  que  Auper  pctpulum  tuum  constituent  prelium 
r!  I'lMtr.!  tilio^  tuo^  Auwitabunt  bellum.  Ileredes  tui  laqueis  eonim  lo 
iap:(ntur.  rt  raptiui.  in  maxima  miseria  interficientur.  Ad  patres 
tu'-^  4  iiin  4|i)H>Mtu%  fucris  ;  si  aduenam  nobis  dommari  permiseria* 
.i)*H«^ii«-  ltlH*rin  rnint  vxores,  et  \'idue,  et  viri  murte  pehbunt.  Lcce 
.!.!•  <^t  (.thrU>rrtu%  rex.  petitums  liliam  tuam.  supertwim  per  te 
1.1.  ;t::ii^   ^rtttrm  »uam*;   fiet   rex  idem  semper  ditior,  tu  \*ero  ad  i| 

•  •iiiri!.!  rxplrnda  |ftau(>rnt>r;  ille  fi>rtu>r,  Oflfa  impotentior;  illc 
Mi(w-ri'.r.  tu  infrnnr.  Kt  quia  pmuecta  est  etas  tua  et  in  senitim 
\  f-  r  -v.!  1 1 1 11  in  autr in  |  in  ]  luuentutis  gluria  quasi  leonem  sciunt  esse  mag- 
ir. I II I  Ml  win.  huu  (lucr*  tui  et  ctinsules  tui  familiahter  obsequentur.    Fac 

'  r^-'i  \t  t  .us  gloria  fiat  in  igm>miniam,  ct  superbia  hominls  vertatur  to 
ill  iu:ii.iiii:  Mi'tir  turpinsima  precipe  \t  moriatur,  et  de  medio 
o(.|ir>l  iiurii  noMfc  grnti«  auferatur.  Audisti,  mi  rex,  que  ttbi  nceea- 
H.ii:.i  •^iiiii  tu  autrni  prruidc  que  nobis  et  populu  tuo  profutura  sint.' 
\\.  >  .tuiliti^^.  <'«>nu«KJti9  magnatibus  suis  ait  Dffa  rex  :  *  Num.  inquit, 
III'  .1  irtriiiirnta  rt  ibinpna  ni>n  consideratis ?  Nt>nne  videtis  gentct  tf 
.uliir  :..l^  ri',:!^  4€l«tlr^rnti!i  in!upicnter  hue  aduenisse,  et  iam  super 
r.  %  f&rnrrr  dominium  firmo  animo  decrruisse?  ^i'  hucusqtic 
f ••!!'<»  fuiMi^  rt  hl»cri.  Aiccine  nati«>nibus  alienis  tolerabitis  ctae 
Htl^.f  «ti '     Nr  lutianiini  banc  mtbis  inferri  inturiam  !  qui  \'ult,  vindi« 

•  It. II 11^  ofitiir  |«rnu^  nostrum*  accedat.  mcque  larga  manu  infinitas  |a 
•,-f.tiiiij^  rrii>^4ntr.  prrtnia   mentis  condigna,  que   ad   sua  sccmn 
ri;»  :trt.  ai«-i|»i4t:    Incautuin  eum  per  manum  apprehendat,  ct  in 
tt:.  111.,  lilt    inrum  w    aniu  um  *   inducat.     Ingressusque  cum  fiicrit 
il'.n.i.  ilMiin  miTti^.  rx  abru|ito  pattetur  supplitium.*     I*rusilit  suaim 

r  III' .{...  WiiirlM-rius  auaritie  stimulis  agitatus  :  'assum,  inquit.  reSf  $§ 
Lftiiii:^  i|ti.Kl  prct-ipi<i,  rt  accepturus  quod  pn»mittis :  quoniam 
rfMi::.':n  |H»trri^  rr|KTirr  quem  ad  hoc  exequendum  negutiiua 
iiif  :ui<«  {-'irri^  atrrr%ire.  Nam  in  dt^mo  patris  eius  duodecim  annia 
nil].  .ituH  ft  nutritu«  fui.  et  pt«ftt  monem  eius  m  Lthelbcrti  obaequio 
uif|ii4:;i«liU  in^idaui.  Nrm**  ei  vnquam  familianor,  nemo  amicitlor  4i 
fU't  f  t  ji  irjica  a  rege  pecunia,  ad  regcm  Kthclberttmi  perrexit*t 
ft  liii  ohuun*.  vultu  hilari  dixit:  'Optimc  aduenbti,  priacepa  deiA* 
«lrral>ilM  :  quicquid  petiturus  accessiui.  gralantcr  obcincbia.  lice 
l-'«,i:.tijr  (l«iniinu«  meus  et  pollicetur.  In  accubitu  sue  regem  (HIam 
I    K  XMAm        •  £.  Qmd.        •  t-  ^mtuwm.        «  Vm.  vmtm,       •  as.  in  T. 


4i6  Botta  iLegenna  ain^Iie. 

inueniens  cum  resederis,  coram  eo  quelibet  postulata  cum  amore 
percipies— minuit  enim  sanguinem,  nee  audet  diei  admittere  daiita- 
tern.  Introibimus  proinde  ambo  i>ariter  ad  aspectum  eius :  sit  procnl  a 
nobis  queque  frequentia  militaris.'  £t  accedens  ad  regem,  osculum 
5  ei  dedit.  Rex  autem,  eius  consilio  credens,  cum  illo  ingreditur; 
post  eos  ianua  obstruitur.  Cumque  ad  ostium  thalami  accederent, 
'depone,  inquit  proditor\  queso,  Ethelberte  rex,  baltheum  et 
gladium,  et  quoquam^  loco  reconde:  quoniam  ad  tyrannum  nemo 
armatus  intrare  valet,  nisi  vt  prouocetur  ad  iram  affectet/     Et  facto 

lo  velociter  proditoris  consilio,  et  Ethelberto  in  thalamum  introducto: 
ligari  precipitur,  et  ante  conspcctum  Offe  sine  mora  presentatur. 
Ducibus  vero  et  militibus  non  admissis,  ostia  recluduntur.  Stat  rex 
Ethelbertus  quasi  agnus  mansuetus  ad  victimam,  veram  habens  in 
humilitate  patientiam.    Commendat  domino  deo  animam  suam,  et 

15  palam  ait :  '  Non  est  in  homine  via  eius :  multa  ei  ex  insperato' 
possunt  accidere  que  sibi  accidentia  nequaquam  frequenter  solet 
estimate.  Heri  securus  eram  et  liber :  nunc  miserabiliter  cathenis 
vinculatus  sum.  Tenebre  que  me  tanta  caligine  inuoluerunty  hanc 
mihi   mortis  horam,  deo  terminante,  prodiderunt;    sol   dum  sues 

20  radios  retraxit,  huius  vite  lucem  mihi  subtractam  esse  signauiL 
Sperabam  pctitionis  mee  bonum  prestolari  euentum :  et  ecce  in 
compcdibus  diris  mcipsum  considero  crudeliter  astrictum.  Tan- 
quam  latro  aut  predator  expecto  sententiam  dampnatlonis  mee.' 
Dum  hec  et  huiusmodi  intersereret,  tyrannus,  non  ferens  diutius 

25  eum  viuere :  *  quid,  ministri,  inquit,  mei,  expectatis  ?  cur  opus 
desideratum  non  acceleratis?  Irruite  velociter  in  eum  et  perficite 
imperium  mcum.'  Quo  audito,  sanctus  martyr  intimo  cordis  afiectu 
cum  magna  deuotione  orauit  ad  dominum,  et  se  ante  iusticiam  eius 
peccatorem  esse  et  reum   cognouit.    Tunc  accurrens  WinebertuSi 

30  cum  maximo  impetu  in  sanctum  dei  irruit  et  gladio  caput  eius 
amputauit,  (xiii.  kal.  lunii)  ^  '  Quod  videns  filia  regis  Offe,  procidit 
se  in  terram,  dicens :  *  Gratias  ago  tibi,  domine  Ihesu  Christe,  quia 
senium  tuum  Ethelbertum,  carnis  hodie  ergastulo  gloriosa  morte 
eductum,  participem  fieri  voluisti  celestium  gaudionim.'    £t  statim 

35  ad  eos  qui  aduentum  domini  sui  foris  prestolabantur,  exclamauit  voce 
magna  dicens* :  *  Quid  hie  foris  expectatis,  viri  fortes?  quid  expec- 
tantcs  desidcratis  ?  Reuertamini  ad  terram  natiuitatis  vestre,  et  ea 
que  de  rege  conim  facta  sunt,  Orientalibus  Anglis  nunciare  proper- 
ate.  Amputato  enim  capite,  dignum  coram  deo  compleuit  martirium.' 

40  Quod  illi  audientes ;  cum  mortem  domini  sui  vlcisci  non  valerenti 
cum  magno  eiulatu  et  planctu  ad  propria  reuertuntur.  Tunc  virgo 
Alftrida,  spiritu  sancto  repleta,  ingemuit,  pleraque  matri  sue  futuri 
predixit,  que  sibi  postmodum  contigisse  manifestum  fuiL  'Triennio, 

*  T.  qucso  proditor.        ^  Vit.  quolibet.  et  om.        '  E.  inspirato.       *  xiiLkal. 
lunii,  om.  in  T.        ^  The  rest  is  om.  in  Ric  Cir.        *  T.  et  dixit. 


£>e  %ttncto  Meltecto  nge  ct  mactice.  4>7 

inf|tiii.  ptvm  hunr  dirm  non  \'itiet  llliui  tuut,  ncc  Mabiiictur  regnum 
illiti^.  1 11  atitrm  ipsa  pluft  quam  mcnsibuft  tribus  in  confenaone det  non 
\  iiir  «.  rt  linguam  ttum.  a  drmonto  vrzaUi  *  coiTode(n]a',  mofte  pesaima 
m«>rirri^;  rurt  luurniun  lihi  lui,  ncc  diu  viuct  Egfridut  post  mortem 
KihrUK-ni.'  ViHiit  rnim  vtrKi>  ilia  votum  deo  diccns :  *  Non  accedanC,  f 
ini|iiit.  vltrruis  pnici  comimpcndam  pctituri  \irKinitatcm  meam: 
({iKMiiain  i|i>min<»  ct  rcici  anicclonim  aacrandam  cl  conaentandam 
f  ••fiuiif-riiUUi  ram.  l|>sum  spunaum  ct  duccm  habere  \'olo  cuius 
«<inniH  inti)iitii(l«>  trirstis  militie  deacniirc  conipiudct  impcrio.  Crou- 
LimiIk  {>.ilii<l'-H.  (  hriMo  di<ip<>ncntc,  \idcbu,  ibique  aolitariam  vitam  to 
rrnul.in  iii>  i;n.iin.  rt  ronucntu«  hominum  cuitarc  diacam.*  Precepit 
.iiicriii  f  K  otld  CiiqiuA  truncum  eflem  cum  capite,  et  in  ripa  flu- 
nun.  •«.  •(iKxl  l.uieigo  dkilur,  tgnobili  aepulture  tradi.  Ihim  autcm 
iiiiiii^^fii  «.if|>ii%  iunrtum  ad  tumulandum  dcfcircnt,  adeo  Icue  factum 
f  <«(  r:^  |»«.fuliii«,  at*  fti  res  Ilia  toca  celcMis  caiet.  Quidam  vcro  i| 
viiittuni  ij;iiit  Mparatim  gcatantc«\  \%  niaittn  lorct  ludibiio,  ante 
.ili*'<«  )>;f  tunrtitcfi  in  terra  vulutabanL  Kadcm  antcm  node  magna 
Kt'*[i.i  «l>'iiiini  Miprr  gl«»rit>sum  bcati  martyrii  Ethclbcrti  aepukhrum 
appaiuti.  rt  luinini»  ininirnti  clarilas  eflul«ii.  Vidcbaiur  adeo 
ll.iiniii.1  iitwiirn^a.  \-t  tuta  rcgio  ignc  putarctur  acccnaa.  Nam  co-  lo 
luiii|in.i  hit  11  \»*\c  %plrnilidior  ab  etua  aepukrbro  vaque  in  celum 
ti  t iilr ti.it wr.  i{uaiii  %rlut  flanimc  omnia  dcuoraniia  an  girum  acintille 
1 1  r.iiiii  <  •tii^.  4ntr!t  !ic«|urbantur.  ijt»€  rrgi  Oflfc  relau.  eum  grauiter 
irniKtui:;.  rt  \t  |»cniicrrt.  ad  viam  humtlitatts  rcduxcrunL  Qui 
lit-,  kin.iin  "tDiiiuin  rcriiiii  nuarutii  crclcMC  dci  tnbuit,  agroa  ctiam  el  «f 
rut. I  It  i|ur.iini|uc  |Kmicdit  dccimauit.  Tenia  poal  illiua  martirium 
ii« .  (f  .ippaiuit  [%anttus|  cuidom  MmpUci  viro  quieacenti  in  atratu  auo» 
I  tifii  tiia^iM  lii«-r  in  habitu  claro,  cf  vt  veUiciter  aurgeret  tmperanit* 
'>nt^%'.  in«)iiit.  lirithfnde,  Mirge  cl  perge  ad  aepukhrum  meum.  et 
I'lpu*  iiif-iiiii  Hikta  nnmaMenum  pr«»|»e  Waye  fluuium  conatrucium  |o 
n  .  •  i.4lr.  K«;n  nuiii  ( ^rienlahum  Anglorum  rex  Klhclbcrtua,  et  vt  hoc 
\f  itiuni  ta«  ;ji.  prci'rpii  ubi  dcua.*  Eapcrgefiictua  a  aompno  vir 
ilif .  •••  iil..%  aprruit  ;  ct  lUuvlraum  cckati  clahlate  totam  doinum 
pt  Nj>i  \it  1  unique  hrachia.  \t  BAnctum  comprehcndcrcli  cxlenckre 
viiitt,  (iiiM  ^plrnd«irc  rUritaCi»  martyr  abacedcnv*  non  comparuil.  M 
\  \.;r.:riiH  \ir  lilr.  et  aft»umplo  Kcum  mino  auo  nomine  Kgmundo^ 
-  I'liH  •!<  terra  rkualuni.  l<itum  *  et  alMa  vealibua  indulum.  In  cum 
!»-  -^ti*  I  tint.  Kt  IN  turrvna  ceeua  quidam,  oculorum  lumen  aancti  regia 
I  .'  :  tv  »;T.iti4<%  a|{rn%  impetrauil.  Sepelicruni  autem  corpus  aanc- 
t-.:n  ill  1  ..  .>  1)111  aniK|uttu«  Kemkga'  dKcbalur.  id  eat  *aahua  fUkte^'^a 
riiM  \f  n>  4  ppiuinrialibii*  llcrclnrdM  nominaiur.  Eadem  tempeHaH 
{^t  pliit.i  aniiorum  ipacia  vnaquaque  nt>cte  aupcr  sanctum  acpiil« 
.  h:..t:i  lux  lie  iclii  emiMa  radiabat,  que  quidcm  '  in  colimipna  igncs 

■    \    .  r  aaum  '  T.  H-  corriMlrtt.  *  £.  gcotaiitc^  *  E.  abcrdeaa. 

I    .  -m         •  h,  feniksa.        '  om.  ia  T. 

KC 


41 8  ji^ima  ILeffenna  angtte. 

gloriosum  eius  martyrium  reuelabat.  Milfridus  ^  demum  rex  prccepit 
cuidam  episcopo  suo,  locum  sanctum  adire  et  martyrem  cum  deno- 
tione  adorare.  Quo  facto,  magnalia  dei  que  audiuit,  sanitates  in- 
firmorum,  curationes  languorum  quas  oculis  perspexit',  innocentis 
5  regis  interitum  qucm  didicit,  principi  suo  nunciare  curauit.  Milfridns 
igitur  rex  ad  eundem  locum  pecunias  infinitas  delegauit,  et  ecclesiam, 
miro  opere  lapideo,  ad  laudem  et  honorem  beati  martyris  a  funda- 
mentis  construxit ;  primusque  omnium  regum  eidem  loco  episcopum 
substituit,  et  terrarum  possessionibus  atque  regalibus  omamentis 
10  decorauit '. 

^  Narratio  [edificatoria*]\ 

Non  multum  post  hec  tempora,  instante  die  dedicationis  ecclesie 
beati  Dionisii  iuxta  Parisius,  res  digna  contigit  memoratu.  Lepro- 
sus  quidam  vigiliarum  gratia  secretum  locum  in  ecclesia,  cnnctis 
nescientibusy  elegit.     In  ipso  autem  noctis  conticinio  tantum  iubar 

15  totam  illam  ecclesiam  illustrauit  vt  multorum  cereonim  splendor  iOi 
iubari  cederet,  vtpote  quam  sol  diuinus  illustrasseL  Insompnem 
ducebat  Icprosus  noctem  illam,  et  pre  claritate  inef&bili  obstupoit, 
quid  lumen  sequeretur  expectauit.  £t  ecce  dominus  Ihesus  cum 
beatis  apostolis  Petro  et  Paulo,  et   Sanctis   martyribus    Dionisio^ 

ao  Rustico,  et  Eleuthcrio  affuit.  Videbat  namque  vigilibus  oculis 
dominum  Ihcsum  niueis  vestibus  indutum  precedentem,  et  signa 
sue  dedicationis  luculenter  parietibus  imprimentem,  et  officium  epis- 
copate seriatim  complentem.  Completo  dedicationis  officio,  ad  lepro- 
sum  saluator  accessit,  et  dixit :  *  Intrepidus  audi,  et  foris  expectanti- 

35  bus  vestris  episcopis  que  vidisti  et  que  tibi  mandauero  aperl  Ne 
sollicitcntur  de  cetero  pro  dedicationis  ecclesie  officio,  quoniam  et 
nos  ei  manum  consecrationis  adhibuimus,  et,  prout  vidisti*  totum 
consecrationis  officium  expleuimus/  £t  ille  :  '  Quis,  inquit,  domine, 
dictis  meis  fidem  dare  potest  ?     Ego  enim  omnium  hominum  miser- 

30  rimus,  et  abiectio  plebis  factus,  apud  homines  testandi  locum  noo 
habeo,  quoniam  elephantina  peste  deformiter  laboro.'  £t  accessit 
ei  saluator  et  leni  *  tactu  faciei  eius  manum  admouit  eiusque  caput 
circumte[ti]git  ^,  et  ablata  cum  ipsis  horribilibus  pustulis  cute  ipsaqne 
cesarie,  leprosum   sanitati  restituit ;    et   ipsam   quam    capiti    dns 

35  carneam  tunicam  detraxerat  ^,  lapidi  qui  proximus  erat  deposuit, 
eamquc  sicut  erat  effigiatim  *  cum  ipsis  vlceribus  manere  fecit,  vt 
ipsam  facicm  excoriatam  veram  faciem  putares  et  de  leprosa  effigie 
»  T.  Milefridus.        »  E.  prospcxit.        '  Collect  in  T. : 

O  radix  dulccm  fusi  nectaris  ^tillans  liquorem,  Ethelberte:  tu  uiiginitats 
signaculum,  tu  castitatis  speculum,  tibi  famulancium  preces  et  uoCa  Sttac^e, 
nosque  potenti  dextera  protege  alleluya.  M.  V.  Gloria  et  honor. 

Deus,  omnium  regnorum  institutor  ct  rector,  qui  hodiemam  nobis  diem  bead 

regis  et  martinis  Ethelberti  transitu  tribuis  esse  solempnem,  presta  quesnmm  vt 

cuius  solempniis  gratulamur  in  terns,  ipsius  sufiragiis  sulleuemur  in  celis.    per. 

*  added  in  T.     ^  Ex  Vine.  Bell.  XXIII.  36.     *  £.  leui.     ^  T.  £.  ciraimtegit 

'  £.  dcxtra  erat.        *  a/,  effigiatam. 


nichil  dubitares.  £t  adiecit  dominus:  'Vade:  si  tibi  non  credent, 
istis  visis  discredere  non  valent'  His  dictis  tola  ilia  beata  visio  ab 
oculis  eius  dispaniit.  Mane  autem  facto  adductus  ad  regem  ait: 
*  Vere  dedicationem  istius  ecclesie  a  domino  deo  factam  hac  in  nocte 
vidi  et  audiui,  et  ita  demum  sospitati  redditus  sum.'  £t  extendena  5 
digitum,  'hie  est,  inquit,  fenestra  per  quam  dominus  aulam  banc 
introiuit  Si  michi  non  creditis,  saltem  venite  et  ipsis  operibus 
credite/  £t  adduxit  eos  ad  lapidem  nobilibus  exuuiis^  insignem. 
Quibus  visis,  lineamenta  membrorumi  capitis,  aurium  et  palpebra- 
rum, oris  et  narium  ita  in  suis  manebant  locis  immarcida,  vt  omni  10 
ambiguitate  depulsa,  etiam  increduli  non  dubitarent  Albugines  et 
impetigines  elephantine  percussionis  sic  in  ilia  pelle  dinoscebantur, 
vt  vlcerose  cicatrices  humore  intercutaneo  sudare  viderentur.  Parie- 
tes  quoque  diuinis  insigniti  manibus,  rei  geste  testimonium  perhibe- 
bant.  Reposite  sunt  ille  exuuie'  inter  reliquias,  et  quia  nomen  15 
hominis  illius  ignorabant,  'sanctum  Peregrinum'  eum  vocabant 
Acta  sunt  hec  tempore  regis  DagobertL 

f  'De  sancta  Ethelburga  virgime  et  abbatissa^ 

SAncta  Ethelburga  in  prouincia  Lindeseie  in  villa  de  Stallington* 
originem  duxit,  cuius  pater  nomine  Ofh,  nondum  in  Christo 
renatus,  per  filiam  suam  ad  fidem  Christi  conuerti  meruit.    Hec  ao 
enim  virgo  sancta  a  primeua  etate  camis  delicias  et  seculi  blandi- 
menta  abhorrens,  non  leuitati,  non  ioco  dedita  fiiit.    Eius  studio 
hostis  antiquus  inuidens,  patrem  eius  Offam  adhuc  incredulum  contra 
illam  incitauit  in  furorem,  vt  de  patre  seuissimus  fieret  persecutor. 
Puella  vero  sancta  capellam  in  qua  baptizata  fuerat,  secretius  sepe  as 
intrans,  crebris    suspiriis  et  afflictionibus  deum   inuocare  studuit 
vt  suam  castitatem  carnali  corruptela  violari  non  permitteret.    Via 
quam    pedes    virginis  venerande  in  tam   sancto  proposito  eundo 
et    redeundo    calcarunt,    nunquam    marcescens,    in    colore   viridi, 
vt  fertur,  semper  perseuerat    Crescente  autem  etate  cum  pater  30 
copula  carnali  eam  tradere  vellet,  penitus    renuit,  vtpote  que   a 
pucritia    sponsum    Ihesum  Christum  sibi  ex  corde   elegerat     £t 
parcntum  non  sustinens  molestias,  vnius  ancille  comitatu  contenta, 
patriam  relinquere  cogitauit.    Arrepto  autem  itinere,  andlla  tam 
graui  siti  subito  est  afflicta,  quod  nisi  citius  adiutorium  adesset,  as 
mortem    sibi  vicinam   non  dubitaret    Hoc  grauiter  ferens  Ethel* 
burga,    flexis    genibus    omnium  creatorem   exorauit   quatinus  siti 
ancille  sue  subueniret    Nee  mora,  fons  de  terra  erumpens  sitim 
ancille  extinxit,  et  vsque  hodie  manare   non    desinit        Contigit 
illas  tempore  messis  in  domo  mediocri  hospido  recipi,  et  post  re-  40 
fectionem  [cum]  hospita  cum  sua  familia  ad  agrum  pergens,  assignato 

»  E.  cximiis.        «  E.  eximie.       »  cd.  in  Act  SS.  BolL  Oct  V.  p.  649 ;  partly 
founded  on  Beda  IV.  7.  Cf.  S.  Erkenwald.    «  et  abbat  om.  in  T.    *  £.  stalingtoft. 

Eea 


420  joooa  legenDa  angife. 

vnicuique  opere,  laborem  virgin!  sancte  assigpiaret  ^ :  genibus  in 
terrain  flexis  et  oratione  fusa,  dei  cooperante  g^ratia  sine  maninmi 
adiutorio  laboris  impositi  expletionem  impetrauit.  Krkenwaldiis 
vero  germanus  suus,  postea  londoniensis  episcopus,  de  patrimonio 
5  suo  amplissimo  duo  construxit  monasteria :  vnum  sibi  in  loco  qui 
dicitur  Certeseia,  vbi  ipse  pater  monachonim  conuersadone  sanctis- 
sima  cxtitit  insignis  ;  altcrum  vero,  monasterium  monialium,  con- 
struxit apud  Berkingum,  cui  sororem  suam,  virginem  deo  deuotam, 
prefecit  Ethelburgam.    In  opere  enim  inuenta  est  trabs  vna,  open 

10  admodum  necessaria,  ceteris  breuior  et  ideo  fabrice  minus  apta. 
Sanctus  ergo  Erkenwaldus '^  et  soror  eius,  aridam  trabem  inter 
manus  suas  arripientes,  quousque  ceteris  equaretur  ipsam  in  longnm 
traxerunt.  Constructo  itaque  apud  Berkingum  monasterio,  cum 
sancta  Ethelburga  habitum  monachalem  suscipere  decreulsset ;  cum 

15  in  Anglia  nullum  monialium  monasterium  fundatum  erat,  sanctns 
Erkenwaldus  rcgularibus  disciplinis  eruditam  virginem  nomine 
Hildelitham  de  partibus  transmarinis  acccrsiuit,  cui  tradidit  sororem 
suam  Ethelburgam  moribus  imbuendam.  Que  in  breui  omnes 
sorores    sanctitate    et    moribus    transcendens,    congregatis    multis 

ao  sororibus,  abbatissa  et  mater  omnium  eifecta  est.  Camem  subiedt 
spiritui  ^ ;  ieiuniis,  vigiliis,  et  orationibus  die  nocteque  deo  seruire 
studuit,  omnia  terrena  velut  caduca  et  friuola  iudicauit,  seculom 
contcmpsit,  sororibus  incessanter  predicauit,  et  omnem  vanitatem 
mundi  abhorrere  docuit.    Summus  tandem  arbiter,  vibrans  gladium, 

35  tendons  arcum,  tenens  falcem  acutam,  examinabat  quos  ad  se 
colligcret.  *  Ecce  tempestas  mortalitatis  late  vastans  omnia,  et 
terrena  dispendia  ccli  faciens  lucra,  sacerdotes  et  ministros  monas- 
terii  beate  Ethelburge  passim  abstulit  a  mundo,  et  terror  mazimus 
totum  collegium  concussit.    Quantis  tunc  hortamentis  virgo  sancta 

30  sorores  instruxit,  \t  fide  non  ficta  omarent  lampades  suas  et  tota 
vigilantia  orationum  omniumque  opcrum  bonorum  in  occursum 
domini  parate  essent !  Dulce  enim  sane  habebat,  post  matutinas 
laudes  et  vigilias  non  ad  lectulos,  sed  ad  sepulchra  sororum  et 
fratrum    choros    ducere    et    defunctorum    animas  orationibus   deo 

35  commendare.  Hac  illis  deuotione  quadam  nocte  ibidem  more  solito 
psallentibus,  eccc  repentc  admirabilis  claritas  super  eas*  celitus 
effusa,  more  ingentis  linthel  late  omnes  operuit,  et  tanto  eas  stupore 
perculit,  vt  canticum  quod  canebant  tremefacte  intermitterent  Ipse 
autem  splendor  emisse  lucis,  in  cuius  comparatione  sol  meridianos 

40  videri  posset  obscurus,  non  multo  post  de  loco  illo  eleuatus  in 

meridianam   monasterii  partem   sccessit,   et   aliquamdiu   loca   ilia 

operiens,  cunctis  videntibus  ad  celi  se  alta  subduxit,  vt  nuUi  esset 

dubium  quin  ipsa  lux,  que  animas  famularum  Christi  esset  ductura 

^  E.  assignauit.     ''  T.  crkenwoldus.     ^  T.  spiritui  subiecit.     *  Ct  Beda  IV.  7. 
*  E.  earn. 


in  cclis,  etiam  corporibus  earum  locum  in  quo  diem  resuirectionis 
essent  expectatura\  monstraret.  Cuius  radius  lucis  tantus  erat  vt 
frater  quidam  senior,  in  oratorio  positus,  vidit  radios  lucis  pa* 
nmas  ostiorum  et  fenestranim  omnem  diumi  luminis  superare 
fulgorem.  Quandam  virginem  monasterii  sui  pestis  seua  per-  § 
cussit,  et  medio  noctis  tempore  ardentibus  candelis'  ministri  ser- 
uabant  moribundam.  Cumque  ilia  maiori  luce,  quam  mortalis 
aspectus  caperet,  confortata  esset,  et  zelo  illius  viaionis  accensa, 
crebro  clamore  orauit  vt  istam  mortalem  lucemam  velut  inutilem 
extinguercnt.  At  illis,  qui  nil  preter  lucem  materialem  [erant] '  lo 
videntes,  dictis  puelle  non  credentibus,  ilia  subiunzit :  '  Numquid, 
obsecro,  non  aspicitis  quantus  splendor  hie  effulgeat  ?  Tanta  enim 
claritate  banc  domum  video  choruscare,  vt  hec  vestra  candela 
videatur  penitus  deficere/  Referebat  enim,  quendam  dei  femulunit 
qui  eodcm  anno  obierat,  sibi  apparuisse,  atque  illucescente  diluculo  15 
suum  transitum  ad  supemam  lucem  sibi  nunciasse.  Et  factum 
est  ita.  Erat  autem  in  eius  monasterio  virgo  quedam  nomine 
Tortgitha,  ardentissima  virtutum  emulatrix,  [que]  '  per  multos  annos 
domino  seruiens  in  timore  et  humilitate,  iunioribus  studuit  pro- 
desse  tam  documento  quam  exemplo,  ezhortando,  obsecrando,  et  ao 
corripiendo.  Hec  tandem  per  nouem  annos  velut  aurum  in  fomace 
egritudinis  *  decocta  [est] ',  vt  virtus  in  infirmitate  perficeretur,  et  sani- 
tatis  offensas  vel  negligentias  morbi  medicina  expiaret,  et  tribulatio 
extollentiam  reprimeret,  et  pacientia  coronam  augeret.  Hec  enim 
quodam  noctis  crepusculo  egressa  de  cubiculo,  vidit  subito  humani  35 
corporis  formam  omni  solis  iubare  splendidiorem  a  dormitorio 
sororum  in  ardua  efferri.  Lucebat  ipso  nitore  siderea  via,  et  late 
choruscantibus  radiis  clarum  dabat  intuenti  spectaculum.  Interea 
apparuerunt  corde  omni  luce  clariores  in  celum  tendentes,  quibus 
eadcm  gloriosa  species  trahebatur.  Nee  multo  post  beata  Ethel-  30 
burga  ad  celcstia  regna  migrans,  premonstrate  imaginis  ostendit 
spectacula  sui  transitus  dedisse  indicia.  Virgo  autem  sancta  ad 
cxtrcma  pcrueniens,  plangentes  sorores  et  eiulantes  consolata  est 
dicens :  '  Nolitc  Here,  filie  mee  dilectissime,  sed  potius  mecum 
gaudetc  ct  gratias  deo  agite,  et  vocantem  nos  ad  suam  misericordiam  35 
tota  dcuotione  scquamur  et  toto  corde.  Fratres  nostri  et  sorores 
abierc,  immo  nos  precessere,  ploremus  potius  nos  illis  quam  illos 
nobis  abcsse,  qui  ad  beata  secula  migrauere ;  vosque  mecum  felicius 
o[>tctis  ire  ad  ilia  gaudia,  quam  me  vobiscum  detineri  in  hac 
erumpna.  Prcueniamus  faciem  domini  in  confessione,  et  iugiter40 
ardentibus  supernorum  desideriorum  lampadibus  simus  parate 
venicnti  occurrere/  Talia  quamplurima  suggerendo,  virgo  sancta 
erectis  ad  celum  manibus  animam  creatori  suo  reddidit  Prefata 
vero  Tortgitha  triennio  sancte  Ethelburge  superuixit:  et  preiatus 
»  E.  cxpecuture.      *  n  ardentc  candela.      *  cm.  in  T.  E.      *  r.  egritudinc 


422  Botta  Legenoa  angtte. 

languor  illam  ita  exhausit,  vt  consumptis  camibus  ossa  pelli  adherere 
vcl  resolui  viderentur.  £t  ecce  adest  ei  sancta  Ethelbni^ga  de 
superna  habitatione  splendida,  inuitans  anelantem  ad  sua  conuinia. 
Que  cum  magna   mentis    iubilatione    gradas  agens   deo,  spiritain 

5  emisit. Regnante  Ethelredo  rege,  Danorum  exercitus  Angliam 

intrans,  cede  et  incendio  omnia  consumendo  ad  dep>opuIandum 
monasterium  Ethelburge  venit.  Approximantes  autem  sacro  loco, 
prospiciunt  immanem  lupum  pre'  foribus  ecclesie  vice  ianitoris 
excubantcm,  qui  velut  contra  tot  pecudes  subito  insiluit  unmaniqiie 

lo  rictu  ac  dentibus  infrendens,  procul  omncs  absterniit,  nee  rebellart 
ausos  fugam  inire  coegit.  Querunt  tutiores  aditus,  sed  ab  alio  ostio 
acrius  vrsus  propugnator  exturbat.  Tertium  post  hec  ingressuni 
temptantibus  resistit  leo  vastissimus,  arcetque  longe  nigitu  et 
impctu  ciferatus.    Per  bestias  tandem  a  bestial!   feritate  correpti, 

15  et  intelligentes  se  diuinitus  extnidi,  sanctos  loci  orant,  se  cum  pace 
admitti.  Et  cum  illi  ingrederentur,  pacis  cultoribus  fere  ingressum 
prebuerunt :  et  oblatis  donis  copiosis  et  iterum  egressis,  bestie 
nusquam  comparuerunt.  Alio  tempore  cum  turba  paganorum  in 
monasterium  sancte  virginis   irniere   niterentur',  quidain   scalam 

20  ascendens  protinus  de  alto  cecidit,  et  fractis  membris  velut  cadaoer 
exanime"  iacuit.  Hoc  socii  videntes,  ad  sepulchrum  sancte  viiginis 
defunctum  deferunt,  et  sibi  veniam  et  mortuo  vitam  flebiliter  im- 
plorant.  Nee  mora  rcsuscitato  mortuo,  abdicata  idolatria  baptis- 
mum  et  fidcm  susceperunt  Christi.        Inundantes  iterum  Dani  et 

25  vt  fluuius  sine  obice  effusi  et  omnia  se  armis  cepisse  rati,  ecclesiam 
sancte  Ethelburge  et  tumbam  confringere  aggrediuntur.  Et  ccce 
continue  diuina  percussi  indignatione,  alii  rabie,  alii  cecitate,  reliqui 
diuersis  cladibus  sunt  percussi.  Hoc  terrore  compuncti,  fusis  preci- 
bus,  meritis  sancte  virginis  optatam  sanitatem  et  temeritatis  sue 

30  veniam  consecuti,  leti  recesserunt.  Mulieres  tres  cecitate  pcr- 
cusse  ad  monasterium  sancte  virginis  accedentes,  meritis  eius 
salutem  sibi  dari  implorabant.  Quarum  vna  per  sanctam  Ethel- 
burgani,  altera  per  sanctam  Hildelitham,  tertia  per  sanctam 
Wlfhildam,  erumpente  ex  oculis  cruore,  amissam  oculorum  lucem 

35  recipcre    merucrunt  *.  *  Puellam    contractam    sanauit,    cecum 

illuminauit;  prcsbiter  normannus^  qui  librum  missalem  quem 
virgo  Wlfruna  conscripserat  furtiue  ab  ecclesia  auferens,  cum  in 
mari  quasi  naufragium  pateretur,  ad  cor  rediens  satisfactionem 
promisit,  et  fusis  ad  virginem  sanctam  precibus,  ad  portum  optatum 

40  peruenit*.  Viri  duo  fcrrcis  nexibus  astricti,  confractis  iuxta  tum- 
bam virginis  sancte"  circulis  ferreis  et  vsque  in  medium  templi 
visibiliter  excussis,  leti  ad  sua  deum  laudantes  redienint.  Abba* 
tissa  quedam  loci  eiusdem  annis  octo  graui  vexata  languore,  dum 

*  T.  pro.      '  so  T.  E.      '  r.  exanimis.      *  Boll,  recuperauerunt.      •-•  om.  in 
BoU.        •  T.  E.  presbiterum  norraannum.        ^  ferreis — sancte  om.  in  BoU. 


quodam  vespere  sermocinaretur  de  libro  vite  sancte  Ethelburge 
de  quo  Beda  se  memorat  excepisse  que  indidit  historie  sue,  nocte 
sequente  vidit,  se  ad  tumbam  sancte  virginis  Ethelburge  sedere 
a  dextris,  et  Wlfrunam  virginem  a  sinistris.  Deinde  apparuit  ipsa 
tumba  aperta,  et  gloriosa  virgo  adiacere  visa  est  candidissimo  5 
lintheo  obuoluta,  et  in  capite  eius  aureum  diadema.  Et  ait  Wlfruna : 
'Accipe  a  pedibus  huius  sub  dependente  lintheo  litteras  quas 
inueneris,  et  lege.'  Paniit  ilia  et  sigillum  sustulit  litteris  ita  in* 
scriptum :  ^  Regnat  Ethelburga  cum  Christo.'  Et  soluto  sigillo, 
huiusmodi  seriem  aureis  litteris  totam  inscriptam  respexit :  '  In  10 
tribulatione,  in  angustiis,  in  necessitatibus,  in  multa  patientia,  in 
longan imitate,  in  ieiuniis,  in  vigiliis,  in  charitate,  in  castitate,  per 
arma  iusticie  a  dextris  et  a  sinistris;  et  libenter  gloriabor  in 
infirmitatibus  meis,  vt  inhabitet  in  me  virtus  Christi.'*  Cumque 
talia  et  plura  virtutum  instrumenta  perlegisset,  Wlfruna  ita  sub-  15 
intulit:  *  He  sunt  virtutes  quibus  beata  Ethelburga  ad  hanc  g^orie 
excellentiam  qua  nunc  preminet,  ascendit'  Quasi  diceret : '  Quesisti 
eius  vitam,  ista  est :  imitare  cum  patientia.'  Obiit  autem  virgo 
sancta  Ethelburga  quinto  idus  octobris,  circa  annum  domini  sexcen- 
tesimum  septuagesimum  sextum.  *  Mulier  quedam  ofTerens  sancte  ao 
Ethelburge  firmaculum  argenteum,  mortua  ad  indicium  rapitur,  et 
cuncta  tam  mala  quam  bona,  excepto  firmaculo,  statere  apponuntur. 
Et  cum  videret  bona  sua  satis  pauca,  multum  timuit :  et  superueniens 
sancta  Ethelburga  firmaculum  in  statera  posuit :  et  velut  arena ' 
maris  malis  omnibus  que  ilia  commiserat  grauius  apparebat.  ^5 
Quidam  in  extremis  laborans  ad  indicium  rapitur,  et  penis  ad- 
iudicatus,  mentis  sancte  Ethelburge  vite  restituitur. 

[MS.  T.  adds  :  Narratio  *. 

Quidam   senex  in  Egipto,  antequam  ueniret  illic  abbas  Pastor, 
habcbat  noticiam  hominum  et  multum  honorem.    Cumque  uenisset 
abbas  Pastor  cum  suis,  dimisenint  homines  ilium  senem  et  uenerunt  50 
ad  cum.    Inuidens  ergo  senex,  male  loquebatur  de  eis.    Hoc  audiens 
abbas  Pastor,  contristabatur  et  dixit  fratribus  suis :  '  Quid  faciemus 
de  scne  isto  magno,  quia  nos  in  tribulacione[m]  miserunt  homines 
dcrclinquentcs  senem   et   ad    nos  qui   nichil   sumus  attendentes? 
quomodo  pos(sumus  sanare  eum  ? '    Et  dixit  eis :  '  Facite  aliquid  35 
ad  gustandum  et  tollite  uasculum  uini,  et  eamus  ad  eum  et  gustemus 
simul :  forsitan  per  hcc  pos)sumus  sanare  animum  eius.'   (Tulerunt 
ergo  cibos ;  et  cum  puls)assent  ad  (ostium)  senis,  dixit  discipu- 
lus  eius :  ^  Qui  estis  uos  ? '     Et  illi :  *  Die  abbati  quia  (Pastor)  est,  et 
desidcrat  bencdici  per  uos.'    Quo  audito,  mandauit  senex  dicens :  4^ 
*  Vadc,  quia  (non)  michi  uacat.'    Illi  autem  perseuerantes  in  caumate 

'  a  Cor.  VI.         »  The  foil.  ora.  in  Boll.  '  T.  hmreiUL  *  Cf.  Vit.  Pttr. 

p.  974    if.  ib.  776;. 


424  iSooa  legeitna  Zngflie. 

dixenint :  *  Non  discedimus,  nisi  menierimus  benediccionem  dns.* 
Sencx  autem  uidcns  perseueranciam  illorum  et  humilitatem,  com- 
punctus  aperuit  eis ;  ct  intrantes  gustauenint  cum  eo.  Cum  ergo  man- 
ducarent,  dixit  senex  :  ^  In  ueritatc  dico,  minus  quam  quod  est  audiui 

5  de  uobis  ;  ccntuplum  enim  est  quod  uideo  in  opere  uestro.'  Factns 
est  ergo  illi  amicus  ex  die  ilia.  Et  dixit  illi  Pastor :  '  Conare  secun- 
dum uirtutem  tuam  nulli  omnino  facere  malum,  et  castum  scmi 
cor  tuum  omni  h(omini).  Non  est  aliquid  maius  dileccione,  et  at 
animam  suam  ponat  quis  pro  proximo  sue.    Etenim  si  quis  audiens 

lo  scrmoncm  tristem,  sustineat  et  non  re(con)tristet  V] 

H  De  sancta  Etheldreda  virgine*. 

BEata  virgo  Etheldreda,  Orientalium  regis  Anglorum  Anne  filia 
cxtitit.  Nati  sunt  autem  Anne  regi  Adulphus  et  sanctus 
lurminus,  et  filie  quatuor,  videlicet  Sexburga,  Ethelburga,  Ethel- 
dreda,   ct   Witburga.     Vxor   autem    Anne,    Heresivida,   filia  iiiit 

15  Hcrerici,  ncpotis  regis  Edwdni  Northanhumbrorum.  Etheldreda 
vero,  cum  nubiles  attigisset  annos,  Australium  Girwiorum  principi 
Tonbcrto  inuita  traditur  in  vxorem.  Sunt  autem  Girwii  omnes 
Australes  Angli  in  magna  palude  habitantes,  in  qua  est  insula  de 
Hcly.    ^Contigit  beatam  Etheldredam  noctis  quieto  tempore  thalami 

20  cubiculum  introirc,  quam  se  celeriter  subsecuturum  princeps  nun- 
ciauit.  Quo  audito,  virgo  sancta  supra  quam  dici  potest  cepit 
cuntristari  et  mcsta  esse,  a  desiderio  propositi  sui  fraudari  timens. 
Et  cum  preces  et  lachrymas  ad  deum  pro  sua  castitate  seruanda 
dcuota  fudisset,  princeps  concitus  aduenit  et  in  cameram  introspezit: 

25  ct  eccc  domus  ilia  quasi  igne  inflammata  intrinsecus  tota  reluxit 
Quo  vise,  terrorc  nimio  correptus,  pedcm  pre  stupore  retraxit  atque 
ad  earn  clamando  rccessit,  diccns :  *  Noli  bona  mulier,  noli  estimare 
me  tibi  vlterius  vclle  illudere :  dominus  deus  protector  tuus  est  et 
adiutor  fortis.'  *  Non  multo  postea  defuncto  Tonberto,  traditur  iterum 

30  a  parentibus  Northanhumbrorum  regi  Egfrido :  cuius  consortio 
duodecim  annis  vsa  non  ut  coniunx  sed  vt  domina, — non  solum 
timore  domini  ductus,  verum  etiam  sanctitate  eius  allectus, — venerata 
est  ab  eo  ac  dilecta.  Pcticrat  tamcn  rex  prefatus  beatum  pontificem 
Wilfridum,  carnali  titillatlone  sepe  tactus,  multa  donaria  adiiciens, 

35  si  ad  thorum  maritalem  cam  posset  inflectere.  Sciebat  enim 
virgincm  plus  omnibus  presulem  in  deo  diligere,  ac  ipsimi  non 
minus  patcrno  aftectu  deo  dilectam  refouere.  Vir  tamen  sanctus 
voluntati  regie  quasi  assentiens,  rcgine  dissuasit,  futura  premia  pro 
castitate  custodita  ei  renuncians.    Assensu  tandem  regis  viz  impe- 

40  trato,  monasterium  intrans  regina,  sub  abbatissa  Ebba,  Egfridi  sponsi 

*  T.  recontristctur.   '  Extracted  from  the  Vita  by  Thomas  in  the  Liber  FliP.myia 
(ill  Act.  SS.  Boll,  lune  V.  p.  424,  Mabillon  II.  707;,  and  Beda  IV.  19.     •-•  «/.oiii. 


sui  amita,  in  loco  quern  Coludi  [vrbcm]  \  modo  Coldingham  vocant, 
per  Wilfridum  episcopum  habitum  sanctiinoiiialiuin  suscepit  Post 
annum  vero  conuersionis  sue,  constructo  in  regione  Elge  monasterio 
abbatissa  effecta  est  ^  In  primitiua  enim  Anglonun  ecdesia  in 
honore  semper  virginis  Marie  monasterium  ibi  fiierat  fundatum  per  § 
beatum  Augustinum  Anglonim  apostolum,  cuius  opens  rex  Ethel- 
bertus  fundator  primus  ministros  deo  scruientes  ibidem  instituit, 
quos  Pende  regis  Merciorum  exercitus,  patriam  deuastans,  inde 
postea  fugauit,  et  locum  in  solitudinem  redegit ;  quem,  vt  premittitur, 
virgo  sancta  reparauit.  'Cum  autem  in  monasterio  £bbe  deo  xo 
seruiret,  rex  Egfridus,  diuorcium  non  ferens,  de  virginis  abscessu' 
plurimum  contristatus,  suorum  suggestione  et  instinctu  illam  de  mo- 
n  asteno  eripere  conabatur.  Quo  audito,  virgo  sancta  pudicitiam  suam 
dec  commendans,  cum  duabus  anciilis  collem  eminentem  ascendit 
Deus  autem,  qui  ventis  imperat  et  mari,  prece  virginis  sancte  mare  15 
suum  alueum  egredi  et  locum  in  quern  virgines  ascenderant  circuire 
fecit,  et  sine  cibo  et  potu  virgines  in  oratione  persistentes  occuitauit 
Quo  viso,  rex  rediit,  et  presumptionis  sue  penituit.  Cumque 
virgines  monasterii  in  rupis  verdce  degentes  sitis  ariditate  propter 
penuriam  aque  sepius  laborarent ;  admonitione  Ebbe  abbatisse  ao 
virgo  sancta  Etheldreda  fusa  intentius  ad  deum  oratione,  fons  aque 
dulcis  iuxta  cam  confestim  erupit.  Et  vestigia  pedum  illius  ascen- 
dentis  et  descendentis  in  latere  montis  tanquam  in  calida*  cera 
vsque  in  hodiemum  diem  ostensa  sunt.  Etheldreda  tandem 
assumptis  duabus  virginibus  versus  Hely  iter  arripuit,  et  transito  25 
Humbric  flumine,  cum  propter  estum  solis  in  loco  quodam  lassata 
quicsceret  et  parum  sompni  cepisset,  euigilans  inuenit  baculum 
itineris  sui,  quern  ad  caput  suum  fixerat,  viridi  amictum  cortice 
fronduisse  ac  folia  produxisse.  Creuit  ergo  lignum  illud  et  facta 
est  fraxinus  magna;  et  vocatur  locus  ille  ' Etheldredestowe ',  quod  30 
sonat  '  repausatio  Etheldrede ',  et  ecclesia  in  honore  virginis  sancte 
ibi  fabricata  est.  Venit  ergo  ad  possessionem  suam,  sibi  a 
Tonberto  sponso  suo  coUatam*,  nomine  Elge, — quod  interpretatur 
el  *deus,*  ge  *  terra,'  id  est  *  terra  dei' :  modo  vero  *  Hely '  vocatur, 
scilicet  '  digna  dci  domus,' — et  edificato  ibi  monasterio  sorores  35 
multas  deo  seruientes  congregauit,  anno  domini  sexcentesimo 
septuagesimo  tertio.  Ex  quo  enim  monasterium  petiit,  lineis  non 
est  vsa,  scmcl  tantum  in  die  cibum  sumpsit,  vigiliis  et  orationibus 
ita  assidua  extitit  vt  a  tempore  noctumarum  vigiliarum  vsque  ad 
ortum  dici  precibus  intenta  in  ecclesia  preseueraret  Predixit  40 
quoque  obitus  multorum  de  suo  monasterio  transeuntium  ex  hoc 
mundo.  Fincm  insuper  suum,  et  qua  finitura  erat,  spiritu  pro- 
phetico  pcstem  predixit.  Pressa  demum  quodam  maxille  tumore 
ac  colli  dolore,  delectata  fertur  plurimum  hoc  infirmitatis  genere, 
'  om.       '  Cr.  Lib.  El.      >  E.  abcessu.       *  T.  calda.       *  T.  sibi  coUatam. 


426  jeotia  tesmna  9ngfte. 

solita  siiis  diccre  cum  virtute  tolcrantie  :  *  Pondus  languoris  portans 
merito  in  collo  afticior:  reminiscor  me'  in  eo  gestasse  monilium 
pondera  :  quod  vltra  quam  debuit  etas  iuucnilis  facere  consueui*. 
Laudctur  ergo  pictas  dcitatis  superne,  si  sic  absoluar  a  reatu  leui- 

5  tatis  supeniacue.  dum  pro  auro  et  margaritis  nunc  michi  promineat 
de  collo  rubor  ardorque  tumoris.'  Hac  itaquc  ingruente  morbi 
molcstia,  medicus  pcritus  accersitur ;  qui  fiducia  artis  sue  fisus, 
tumorem  ilium  pungcns  incidit  sub  maxilla,  vt  prurulentus'  humor 
eflluerct    tanti    tumoris.     Cumque    leuius    per   biduum    se   habere 

lo  viderctur,  tcrtia  die  prioribus  aggrauata  doloribus,  felici  commerrio 
dolorcm  omnem  et  mortem  commutans,  completis  in  abbatisse 
officio  scptcm  annis,  nono  kalendas  iulii  ad  dominum  migrauit,  et 
in  loccllo  ligneo  sepeliri  meruit.  Cum  autem  sexdecim  annis  in 
terra  scpulta  iaceret  crebrescentibus  circa  tumulum  eius  miraculis. 

15  et  corpus  de  terra  leuari  et  ad  locum  decentiorem  transferri  deberet, 
famuli  aptum  lapidem  quesituri  nauiculam  ascendentes,  ad  vrbera 
Grantccstre  desolatam  ex  insperato  deuenerunt  :  et  prope  \Tbis 
murum  sarcophagum  mire  pulchritudinis  et  marmoris  albi  reper- 
ientos,  assunipto  secum  lapide  gaudentes  reuersi  sunt.         Statuto 

20  translationis  corporis  sancte  virginis  die,  apertoque  loccUo,  sine 
onini  corruptcla  vcl  diminutione  aliqua  cum  vestibus  quibus  sepulta 
fuerat,  ita  incorrupta  et  illesa  et  integra  est  reperta  ac  dormienti 
simillima.  ac  si  cadcm  die  fuisset  sepulta.  Tumor  autem  colli  eius, 
sola  ciratricc  incisure  *  rcmanente,  sanus  repcritur.     Locus   autem 

25  ille  slue  ccnobium,  a  copia  anguillarum  que  in  eisdem  paludibus 
scpissiinc    capiuntur,  ab  incolis   Elge  vocabatur,   sed    a    modemis 

mutato   nomine,   Ilely   modo   nuncupatur. Anno  autem   domini 

nongcntcsimo  septuagesimo,  et  ex  quo  sancta  Etheldreda  in  loco 
illo  nionasterium  fabricauit   ducentesimo  nonagesimoseptimo,  et  a 

30  deuastationc  per  iniquitatis  filios  Ynguar  et  Ilubba  ct  loci  desola- 
tionc  facta  anno  ccntcsimo,  Ethelwoldus  episcopus  de  consensu  et 
auxilio  regis  Edgari  locum  reparauit,  et  expulsis  clcricis  insolenter 
viucntibus  monaohos  introduxit.  Erat  enim  inter  hostes  prefatos 
nephandus  quidam,   cuius  *  feda  cruenta  manus  erebros  torquctur 

35  in  ictus,  Ictibus  et  crebris  tunibam  ferit  ipsa  bipennis  ;  Efficit  et 
tandcni  crtbro  fericndo  foramen,'  quod  vsque  hodie  cunctis  intuenti- 
bus  apparct.  Quo  facto,  nulla  celestis  indignationis  fuit  dilatio,  sed 
niox  cum  iiitollerabili  dolore  vtroquc  priuatus  est  lumine,  et  spiritum 
niiscrabilitcr  maiigno  cui    seruierat   emisit.         Ethelwoldus   autem 

40  c|)isc(>pus  Hrithnodum,  prepositum  suum,  primum  abbatem  loco 
illi  i>rdinauit.  Multas  terras  tarn  per  se  a  rege  emptas,  quam  ab 
ipso  rcgc  gratis  datas,  dco  et  sancte  virgini  contulit,  et  tandem  a 
rcgc  emit  quicquid  in  insula  obtinuit,  et  monasterio  sancto  dedit 
Cum  prcsbiter  quidam  ante  monachorum  institutionem  loci  regi- 
'  II.  mc  rcniiiii.scor.   -  E.  consueuit.  ■'  r.  purulentus.  *  T.  inscisure;  E.  incissure. 


men  possidens,  incomipdoni  ^  virginis  sancte  fidem  credulam  non 
adhiberet,  cum  quatuor  sociis  ad  tumulum  accedit  Est  antem  in 
ipso  tumbe  lapide  foramen  a  sinistro  latere,  a  perfido  pagano,  vt 
premittitur,  factum ' :  vbi  sacerdos  surculos  maratri  quo  pauimenti 
superficies  compta'  fuerat  arripiens  intromisit,  vi^ginea  membra  § 
attrectat.  £t  candelam  acccndens  virgule  cuidam  fixit,  et  per 
foramen  intromisit ;  sed  oculorum  acie  caligata,  nulla  presomptori 
intrinsecus  aspiciendi  datur  facultas.  Interea  super  mundissimas 
deo  dilecte  virginis  vestes  candela  decidit,  arsit,  sed  ardens  nil  lesit. 
Nee  his  saciatus  infelix,  virgam  arripit,  in  eztremitate  acuit  et  findit,  lo 
virgam  vt  prius  immittens  vestibus  infigit,  et  manum  in  girum 
voluens  foras  vestes  extrahit,  socii  autem  manus  apponentes 
vestem  non  dimittunt,  donee  particula  a  sacerdote  fuerat  abscisa. 
£t  ecce  confestim  de  manibus  eorum  vestis  ablata,  introrsum  quasi 
inuisibiliter  est  retracta.  His  ita  gestis,  sequitur  mox  pestis  acerba,  15 
que  illicitam  sacerdotis  coniugem  cum  filiis  prostrauit,  ae  totam  eius 
progeniem  diffusa  funditus,  cum  sacerdote,  extirpauit  Nee  sic 
vibratus  ferire  cessauit  celestis  gladius,  quin  duos  eiusdem  facti 
conscios  vna  die  perimeret.  Tertius  vero  litteris  imbutus,  ita  mente 
prorsus  alienatus  est,  vt  nichil  omnium  que  didicerat  memoria  90 
retinens,    lunaticus   misere   vitam    iiniuit     Quartus  verp  paralisi 

percussus,  mentis  tandem  sancte  virginis  saluti  redditur. Quidam 

Britstanus^  nomine,  vsuris  et  multis  malis  irretitus,  infirmitate 
detentus  grauissima,  sub  habitu  monastico  residuum  vite  sue  in 
monasterio  sancte  virginis,  si  conualesceret,  deo  seruire  promisit.  a.s 
Cunque  bona  sua  illi  monasterio  contulisset,  ministri  regis,  ne 
habitum  indueret  ex  parte  regia  prohibent,  asserentes  eum  furem 
esse,  pecuniam  regis  in  latrocinio  habere  et*  celare,  et,  vt  penam 
euaderet,  habitum  querere.  Ad  indicium  traditur,  accusatur,  et 
negans,  conuiciis  afHcitur,  ligatis  pedibus  et  manibus  Londoniis  30 
ducitur,  et  in  carcere  vinculis  ferreis  constrictus  non  modico  tempore 
coartatur.  Sanctam  Etheldredam  et  sanctum  Benedictum  continuis 
gcmitibus,  suspiriis  et  lachrymis  die  nocteque  inuocabat.  Tandem 
cum  magno  lumine  apparuerunt  ei  sanctus  Benedictus  et  sancta 
Etheldrcda,  cum  sorore  sua  Sexburga.  Cui  sancta  Etheldreda  ait :  35 
*  Quid  nos,  inquit,  Britstane,  totiens  lachrymis  pulsas  ?  tantis  clamori- 
bus  commoues  ?  Ego  sum,  inquit,  Etheldreda,  quam  tu  totiens  in- 
uocasti :  hie  autem  sanctus  Benedictus,  cuius  auxilium  poposcisti  V 
Tunc  conuersa  ad  Benedictum  :  *  eia,  inquit,  domine  Benedicte,  fac 
quod  iussum  est  a  domino/  At  ille  appropinquans,  digitum  in  anulo  40 
ferrco  posuit  et  vincula,  homine  nichil  sentiente,  extraxit,  de  manuque 
quasi  indignando  compedes  proiiciens,  trabem  solarii  tam  fortiter  per- 
cussit,  vt  de  sonitu  custodes  excitati  vinctos  fugisse  timerent,  lucemam 

'  E.  incorruptionis.  ■  T.  facto.  '  al.  coperta.  *  T.  bricstanus. 

''  om.  in  T.  *  E.  popocistl 


428  Botta  iLegenoa  flnglie. 

accenderent :  sed  carcerem  intrantcs,  hominem  ilium  solum  esse 
solutum  repcricntcsy  stupore  magno  replentur.  Cumque  cuncta  ab 
illo  homine  audita  rcgine  Matildi  seriatim  retuUssent,  iussu  eins 
liber  dimittitur  ;  ct  vinculis  in  ccclesia  sancte  virginis  in  rei  memoriam 
5  suspcnsis,  sub  habitu  monastico  vir  ille  vitam  iiniuit.  Vicecomes 
quidam  '  dapiferum  habebat  nomine  Geruasium,  cui  pro  nequicia  sua 
totius  vicecomitatus  negocia  commiserat  Qui  hominibus  sancte 
Ethcldrcde  valde  infestus,  tanquam  speciale  bellum  contra  earn 
suscepit,  et  omnem  eius  possessionem  quantum  potuit  impugnaiiit 

^^  Cui  sancta  virgo  cum  sororibus  apparens,  voce  terribili  increpauit 
eum,  dicens :  *  Tunc  es  ille  qui  homines  meos  totiens  vexasti  et 
ecclesiam  meam  inquietasti  ?  Ilabebis  [istud]  pro  mercede,  vt  alii  per 
te  discaiit  familiam  Christi  iniustc  non  grauare' :  Et  cum  baculo  quem 
manu  tcnebat,  loco  cordis  tanquam  eum  pcrfossurus  percussit,  soro- 

15  resque  eius  sancte  baculorum  stimulis  cum  pupugenint.  Illo  vero 
fortitcr  cxclamante  * :  *  domina  miserere,  domina  miserere,'  famuli  ac- 
currcntcs  causam  strcpitus  inquirunt.  Et  ille :  *  Nonne,  inquit,  vidistis 
sanctam  Ethcldrcdam  cum  sororibus  suis  cum  baculi  sui  aculeo  me 
transfigcntcm  ? '     Et  his  dictis  oculos  terribiliter  voluens  ezpirauit 

20  Monachus  quidam  heliensis,  religione  ac  pietate  preditus,  vidit 
noctc  quadam  sc  raptum  ante  tribunal  maiestatis  dei,  cui  astabat 
regina  quedam  claritate  siderea,  sed  gemens  et  anxia  pro  suis 
famulis  et  filiis  misericordiam  dei  implorabat.  Eminus  enim 
quandam  conspicit  personam  arcum  in  manu  habentem  cum  sagitta 

25  extcnsum,  missa'  a  domino  versus  ecclesiam  ad  percutiendum. 
Motus  tandem  prece  virginis  dilecte  miserator  dominus,  quem 
ad  viciscendum  miserat  reuocari  iussit.  Euigilans  turbatur  valde, 
ct  pertractans  sccum,  ad  dispcrdendum  non  nisi  ad  Hely  llagellum  * 
intcllcxit  esse  transmissum.    Eodem  tempore  plures  de  monasterio 

30  dc  prcsenti  vita  rapti  erant,  et  rcliqua  pars  languida  morti  iacebat 
Altera  noctc  vidit  de  tumulis  sanctarum  sanctimoniali  habitu  quas- 
dam  surgere,  inter  quas  que  pulchrior  videbatur,  lectos  egrotantium 
adiit,  caput  manu  suauitcr  tctigit  cuiusque,  et  ad  ilium  qui  hec  vidit 
accedens,  dixit :  *  Me  quam   cernis  Etheldredam  \  huius  loci  sum 

35  aduocata  et  pro  vestris  apud  deum  excessibus  intenientrix  assidua, 
quam  inter  choros  beatorum  maiestatem  dei  exorare  vidisti :  et  nunc 
hue  progressa  sum,  in  hac  mortis  clade  eis  salutem  ferre  parata.' 
Et  factum  est  vt  omnes  tanguentes  sanitate  recepta,  gratias  agerent 
deo.        Quidam  nomine    Picotus,   genere    Normannus,   comitatum 

40  Cantabrigic  occupans,  terras  sancte  virginis  in  comitatu  ipso  inuasit 
et  tcnuit.  Commonitus  a  quibusdam  ne  Hbertatem  virginis  sancte 
minueret,  et  falccm  in  alienam  mcssem  non  mitteret,  respondit : 
*  Que  est  ilia  Ethcldrcda  de  qua  dicitis  ?    Nescio  illam,  et  terras  non 

*  sc.  Picotus.         '-*  T.  cxclamcntc.         '  al,  missam.         ♦  0/.  hunc.  •  «/. 

Ego  .  . .  Ethcldrcda. 


De  ^anctl0  €tbtisfliio  et  CtlieOiricto.    429 

dimittam.'     Nee  mora,  a  nullo  prorsus  homine,  quo  deuenit,  vel 

qualiter  interierit,  sciri  potuit  \ 

H  De  SANCTIS  Ethelredo  et  Ethelbricto  martyribus*. 

EDbaldus  rex  Cancie,  filius  Ethelberti  per  sanctum  Augustinum 
ad  fidem  conuersi,  ex  vxore  sua  filia  regis  Franconim  nomine 
Emma  genuit  duos  filios,  Ermenredum  et  Ercombertum,  ac  vnicam  5 
filiam  nomine  Enswitham  ',  que  in  monastcrio  de  Folkstan,  quod  ipsa 
construxerat,  sepulta  est.  Mortuo  autem  Edbaldo  successit  filius 
eius  Ercombertus,  qui  sororem  sancte  Etheldrede,  Sexburgam 
nomine,  duxit  in  vxorem,  ex  qua  genuit  filium  nomine  Egbertum, 
duasque  virgines  sanctas  Erkengodam  et  Ermenildam.  Ermen-  10 
redus  vero  frater  Ercomberti  ex  Oslaua  vxore  sua  sanctos  Ethelre- 
dum  et  Ethelbrictum,  quatuorque  filias :  Dompneuam,  [Ermen- 
bi^gam]^  Ermenburgam,  atque  Ermengitham  procreauit  Tradita 
est  autem  Dompneua  Merwaldo  iilio  Pende  regis  Merdorum  in 
vxorem,  qui  genuit  ex  ea  sanctas  Milburgam,  Mildredam,  et  Milgi-  15 
tham,  sanctumque  puerum  Merefinum,  qui  dum  adhuc  pueriles 
gcreret  annos,  ex  hac  luce  ad  deum  migrauit  Ethelredus  siqui- 
dem  et  Ethelbrictus,  post  mortem  parentum  suorum  adhuc  puerfli 
etate  constituti,  regi  Egberto  filio  Ercomberti  ad  educandum  com- 
mendati  sunt.  Sed  execrandus  hostis  omnis  equitatis  inimicus,  ao 
iniquum  quendam  nomine  Thunnir  contra  infantulos  liuore  inuidle 
stimulauit,  cui  procurationem  regni  Egbertus  impartiuit  Cunque 
isdem  ^  seuissimus  satelles  beatos  germanos  sanctitate,  industria  ac 
virtute  in  dies  proficere  conspiceret,  verens  quod  si  vita  potirentur 
longiori,  acccptiores  illo  regi  haberentur,  ftirore  insanie  acriter  3$ 
contra  eos  exarsit  atque  sedulo  apud  regem  illos  clanculo  criminari 
accusarcquc  solebat  *,  simulque  venenoso  affirmans  ore  quoniam  si 
forte  hac  prescnti  luce  diu  fruerentur,  profecto  ipsum  natosque  suos 
terrene  suo  priuarent  regno,  interpellareque  regem  cepit  precibus 
fraudulentis,  vt  ipsos  interimere  eum  sineret  occulte.  Rex  autem,  30 
eo  quod  affinitatis  ac  sanguinis  propinquitatis  causa  eos  non  modi- 
cum diligcret,  nee  petition!  sue  nee  voluntati  deo  detestabili  nullo  ^ 
modo,  conscientia  scclus  abhorrente,  voluit  •  consentire.    Sed  pessi« 

'  Collect  in  T. : 

Virgo  fclix  Etheldreda,  celum,  terrain,  mare  seda,  senies  et  a  labe  feda  no« 
per  tua  mcrita.  Mater  sortc  singularis,  arce  summa  qua  letaris,  tu  nos  salttO 
tuearib,  hac  in  uallc  misera.     V.  Ora  pro  nobis. 

Dt'iis  castitatis  amator  et  tocius  religionis  auctor,  adesto  beate  Etheldrede 
uirginis  tuc  memoriam  celcbrantibus,  ut  ipsius  sacratissima  intercessione  tua 
semper  protcgamur  defensione,  per. 

'  Portions  of  this  life  are  ed.  in  Act  SS.  Boll.  17  Oct  VIII.  p.  96,  where  the 
fuller  Acts  arc  given  from  Simeon  Dunelm.  Gcsta  Reg.  Angl.  ed.  Twysdcn.  A 
life  made  from  Goscelin's  ViU  S.  Mildrethe  is  extant  in  MS.  Bodl.  985  f.  116. 
^  K.  T.  cnscritham.  *  so  T. ;  cm.  in  £.  '  £.  eisdem.  *  que  solebat 

om.  in  T.         '  r.  vllo.        *  E.  noluit 


430  JOotia  iLegenim  anglie. 


inus  illc  a  ccpto  dcsistcrc  proposito.  liuorc  agitante,  non  valens* 
assidur  rcf;cni  crebris  implorans  flaKitaci«)nibus,  bland iinento  false 
adulation  is.  vt  suo  annucrct  aflcctiii.  int'otabat.  Tandem  vcro  rex  * 
siniiilata  V4h:c  sc  nolle  prorsus  scire  respundit.     Nouit  ille  crudelis 

5  earn  ilex  quid  a;;cret.  Omfcstim  vt  atra  (»btcxit  nebula  noctem 
caliginc.  fcliccs  ill«)s  iuuenes  in  loo)  qui  Kstrigc  dicitur,  cnienia 
intcreniit  ncce,  ac  clam  sub  rc>;ia  nun  dcstitit  sepclire.  £t  ecce 
in  star  flagrant  is  -  facis  emicuit  super  sanctos  prulixe  immcnseque 
hicis  radius,  qui  per  summuin  rcKie  aule  culmen  \'sque  ad  celum 

lo  protL-ndere  visus  est.  Tost  ^allicinium  ver«>  rex  a  s(»pore  euigilans 
surrcxit  rcscrat(»que  (»sti«>  foras  e^ressus,  vidit  cominus  iubar 
ipsius  chnru^ci  ful>;i»ris  radiasse.  Stupct,  ncc  mirum,  inj^entique 
pauorc  coiicutitur.  Impcrat  mux  acccrsiri  ad  sc  celcrrimc  impiisai- 
mum  s;acllitcm  Thunnir ;  quern  minaci  vultu  sciscitabatur  indignando 

15  quidnam  de  suis  adi»lescentibus  ct  propinquis  actum  furct.  Quo 
tandem  cuncta  confitente,  rex  iram  diuine  indignation  is  pro  consensu 
tante  iniquitatis  admodum  pertimescens,  concito  cogi  impcrat  conci- 
lium episeoporum,  ct  pre  sen te  archiepiscopo  Thcodoro  inquirit 
quid  >ibi  optimum  esset  a^^endum.    *  Timed,  inquit.  et  valde  pcrtim- 

joesco  ne  iustam  et  debitam  dnmini  iram  pro  tante  iniquitatis  consensu 
incurram.  Nee  enim  de  conscnAU  necis  eorum  me  cxcusare  valco.* 
Et  cuncta  que  de  radio  viderat  referens,  de  consensu  cunctorum 
pro  d«»mina  Dompneua  martyrum  s«»rorc  quantotius  mittcre  non 
tardauit.     Veniente  itaque  ilia  ante  presentiam  regis,  bcnigno  volun- 

i  5  tat  is  aflectu  concessit  ei  efTicaciam  mentis  i«ue  pro  meruris  afilictioae 
quo  atllicta  erat  pro  germanorum  suonim  deletione.  Elegit  itaque 
secundum  domini  ^  dis|xisitionem  pro  e«>rum  precio  terram  quad- 
niginta  aratrorum,  in  loco  qui  appellatur  Tenet.  Cumque  amne 
transit«)  ad  locum  peruenisset,  ait  rex  :    *  <Juanti  niris  partem  pro 

30  nece  fratrum  tuorum  aflfectas  habere?*  Ilia  respundit:  *  Non  am* 
plius  expeto  quam  cerua  mea  suo  cursu  lust  rare  vult  in  eundo,* 
asserens  sic  diuinitus  sibi  esse  insinuatum  M  tantuni  ad  vsum  sumere 
deb<:ret  pniprium  quantum  pre  pet  i  *  cursu  cerua  giraret.  Agilis 
quippe  cerua  celerem  ante  illos  agebat  mi»tum  cursu  di recto,  cuius 

35  vebtt^i.i  cuncti  sequ[untur|*  donee  ad  l(H'um  qui  Thunreslau*  dictCur 
deuenirent.  Cuius  lori  vocabulum  a  m.iIigno  illo  Thunnir  sumpait 
exordium.  Nam  ille  in  l«)Co  illo  regi  appropians,  fraudulenu 
mente  adulanter  ilium  taliter  est  afTatus :  *  Ijloriusc  rex.  quamdin 
animalis  huius  bruti  gr(-s<^uin  sequi  non  desinis?     Et  m  hec  indocta 

40  fcra  lininem  hanc  circuire  tc-rram  discurrendo  satagit.  num  tu  touun 
huic  iniMMdtT.ite  ffinine  lar^iri  nintiaris:'  Vix  verba  compleuiC  ct 
cere  a  trr^o  trcndentis  cqui  cecidit  et  f  fact  is  ccniicibus  exptrauic, 
ibtijue  sepultu^  e?«t  :  su(>er  quem  maximiis  lapidum  cxsiructus  est 

'  K   «iiin  rex  '    I".  frai;rAiiti%.         '  K   tit  um.         •  r.  pcrpcli  f  ■  T.  E. 

ftc«iijizitt».         '   I..   niunrf^Uii  ,   u/    Ihuniishlcaw. 


aceruus,  qui  ab  incolis  vsque  hodie  Thunnirslau  ^  vodtatur. — Quam 
grata  enim  deo  eonim  extitit  (fenuersatio,  cum  post  intemi- 
tionem  impiam,  mundo  eosdem  tarn  micanti  declarauit  radio!  vt 
vndique  notum  foret  quantus  in  eis  flagraret '  amor  diuine  equitatiSy 
quos  iniusta  feriit  vltio  cruenti  tortoris.  Tempore  autem  regis  5 
Ethelredi  filii  Edgari  ossa  eorum  apud  monasterium  de  Rameseia' 
translata,  vsque  in  hodiemum  diem  requiescunt  Dum  vero  in 
priori  monumento  martyres*  sancd  quiescerent,  crebris  eos  mira- 
culis  dominus  decorare  dignatus  est  Inter  que  latro  quidam  ouem 
cuiusdam  pauperis  rapiens,  per  cimiterium  vbi  martyres  quiesce-  xo 
bant,  transitum  fecit.  Et  ecce  continuo  humi  prostratus,  ouem  in 
manibus  gestans  vitalem  spiritum  amisit*.  Insequente  autem  viro 
cui  furtum  fuerat  illatum,  recipit  proprium,  dimittit  reum>  vltione 
sanctorum  innocentium  morte  subitanea '  preuentum.  Facta  est 
autem  eorum  translatio  de  loco  Wakering''  dicto  ad  cenobium  Rame-  15 
seie  sextodecimo  kal.  nouembris. 

[MS.  T.  adds:  NarraHo\ 

Quidam  frater  retulit  cuidam  seni  cogitaciones  suas,  cum  ualde  a 
fornicacione  temptaretur.    Qui  indignatus,  miserabilem  dixit  fratrem 
ilium  et  indignum  monachatu,  qui  tales  cogitaciones  redperet  Frater 
autem  ille  desperans,  ad  seculum  redibat.     Cui  occurrens  quidam  ao 
sanctus  abbas  et  uidens  eum  turbatum  et  tristem,  interrogauit  eum 
diccns  :  '  Que  est  causa  tante  tristicie  ?.'    Cui  cum  ille  retulisset,  ait : 
*  Ne  desperes,  fili :    ego  enim  in  hac  etate  ualde   ab   huiusmodi 
cogitacionibus  inquietor.    Ne  ergo  deficias  hac  occasione,  que  non 
tantum  humana  solicitudine  quantum  dei  miseratione  curatur/  et  sic  35 
confortauit  eum  et  ad  cellam  redire  fecit    Abbas  autem  perrexit  ad 
cellam  illius  senis  qui  iuueni  desperationem  fecerat,  et  stans  foras 
deprecatus  est  dominum  cum  lacrimis,  dicens :  '  Domine  qui  temp- 
taciones  (utiliter  infers),  conuerte  bellum  quod  patitur  frater  (ille),  in 
hoc  sene,  ut  per  experimentum  in  senectute  sua  discat  quod  tempore  30 
longo  non  didicit ;  quatinus  compaciatur  hiis  qui  huius  modi  temp- 
tacionibus    perturbantur.'     Qui    cum    oracionem    complesset,  uidit 
ethiopem  stantem  iuxta  cellam  et  sagittas  dimittentem  contra  ilium 
sencm.    Qui  quasi  perforatus,  statim  tanquam  ebrius  a  uino  hue 
atque  illuc  fcrebatur.    Et  cum  non  posset  tolerare,  egressus  est  de  35 
cella,  ad  seculum  uolens  ire.    Et  occurrens  ei  abbas  dixit :  *  Vbi 
uadis,  et  que  est  causa  turbacionis  tue?'    Ille  autem  pre  uerecundia 
nichil  respondit.    '  Reuertere,  inquit  abbas,  in  cellam  tuam,  et  de 
cetero    agnosce    infirmitatem    tuam,    et   cogita  apud   te   quia  aut 
ignoratus  sis  a  diabolo  usque  nunc,  aut  contemptus,  propter  quod  40 
nee  meruisti    secundum  uiros    uirtutum   habere   contra  diabolum 

'  E.  Thunnirlan.    *  T.  fragraret    *  T.  ramesheia.    *  £.  martyris.    '  r.  emisit 
'  £.  subetanca.        ^  sc.  Great  Wakering  in  Esacx.        *  Qt  Vit  Patr.  p.  874. 


4.^2  lOooa  legenQa  9ngtir. 

liictaincnta,  qui  nco  uno  die  agfrrcssiim  ipsius  porta  re  potuisti.  Hoe 
aiiti.-in  tihi  cnnti^it  quia  iuucnrm  ilium  tcmptatuin.  cum  debuisaes 
cum  contra  diaholi  ccrtamcii  urrbis  c«>n!K>latoriis  an i mare,  in  de- 
spcracioncm  misisti.  non  co^itans  amndinem  quassatam  non  dcbere 
5  C(»nfrinKi.  Nemo  mini  fcrre  potrst*  insidias  aduersariU  neque 
buIlicntiA  Ufiture  i^ncm  cxtinKUcrc.  nisi  dci  f^racia  conseniAret 
intirmitatcm  nnstram:  (|uam  cirra  nos  salutari  dispeniiacionc  ora* 
cinnilnis  duminum  dcpn-ccmur.  ut  ct  aducr^um  te  dimissum  flaKellum 
aucrtat.'  Kt  facta  oracinnc,  ab  illato  sibi  bcllo  sencx  ille  libcratus 
10  est.] 

T    Dl  SANCro  KlIIKLWiH.lM*  I.I'IMOII)  tT  CONKKSSOKIl  *. 

ERant  cnim  paront«?s  snnrti  Ktbclwobii  ex  in^onua  rhri<(tiannrum 
prnpagine  (»riundi,  Wen  lane  riuitatis  vrbani.  l«'mpore  Mrnicim 
Kdwardi  regis  An^N^nim  flurentes;  in  mandatis  [domini]  *  fideliter 
incrdrbant '.      Felix   cius  jjrniirix   cum   eum   in   \torn   concept um 

15  gcrcn-l,  intcmi>esta  noctc  snmpnium  vidit.  Visum  namque  sibi  e«t 
sr  prt'  fi>ribus  d<>mus  sue  srdrr«\  ct  nbtutibus  snis  adcsse  qucxidam 
sublime  vcxillum.  cuius  summitas  cclum  tangcre  videhntur:  quod 
sc  inclinandtt  honcstc  ad  trrram,  timbriarum  sun  rum  velamine  cir- 
cunulrdit  impn-Kualain,  nirsuni[qur]  procera  altitudine  erectum,  et 

30  inflt-xibili  *  stabititate  rnbustum.  ip^^um  vndc  inclinabatur  rcpetiit 
cclnni.  Exi)fTi;rfaita  nutcm  mulit-r.  rursus  supure  dcprimitur;  et 
tcri"  rrptrntc  vi«lit  ex  i»ri'  sui»  ppisilirc  <t  aui>Iare  quasi  nurtMm  mire 
ma:initu<lini»*  aquilani.  que  v<iIan<lo  runcta  w«'ni.in»*  ciuitati^  edificia 
aiir.itis  pennnniin  n -mi^iis  i>)iumbrauit.  ct   in  alta  celonim  se  ele« 

)5  uaiidii  disp.'iniit.  Atcidit  cnim  quadam  s*>Iempni  die,  cum  more 
jsiilito  nntrix  illiu**  ad  ciilrMani  perKiTc  el  orationi  incumbere 
decrrui»«M-i.  tarn  valiilam  inundanlis  pluuic  tcmpcstatem  erumpere, 
vt  extra  JiH-i  Iim«n  vbi  pu»'runi  lenrbai,  prdem  mtuiere  non  posset. 
Our  duni  mi-nn**  aniari^simc  fliTil.  laput  bumilitcr  omnipocentetn 

30  d'lnjinuin  piyatur.i  flerlinauit.  Kt  ei-ci-.  nullam  molr<«tiam  tempca- 
tati»s  M'litieiis.  •iiibitti  inuenta  rnt  cum  int'antulu  srdcns  in  ecdcsia 
quam  adire  dj<pi>iirbat.  rt  fpi<>d  nu!la  r.iti*'ne  cn-dcre  (xXuiftset  \t 
fii-rei.  I'.ictuiii  v«  bi  mentrr  expiinit.  Cum  aul«Mn  crcui*»rt  puer, 
traditus  r*.t  «*a«  tIh  litttris  imfiurndus.     Kr.it  enini  natura  agilis  atque 

35  acutu-  iniji-niii.  ita  vt  *|uirquid  didicerat.  tenat  i  m*'m«»rir  conimen- 
dant.  Cum  autrm  adiili'ui**^it.  et  t.im.im  eius  KthcUtanuii  rex 
aiubs'^i  I.  f imi  tr-tinantiT  a«tirMri*  preci'pit,  el  Hceum  mane rr  fecit. 
P«-miiin  iulH-ntf  rt-::e  ad  gradnin  sacenl'tin  pptuMtus  est.  C't>nti|pt 
eniin  tiinr  KIphiL:!!!!!  t-pi<««'<ipurii  iirdiria*>Hr  simul  PunManum.  Kthd- 

40  W'lldiiiii.    (t    queiidam    VMabuUi    Ktbf-Nt.inum.      (.'••mplrta    autem 

'  ViV  ;■  -•?  •  VP  .;».  m  .\».::.!^f.J  Ir.-m  ihr  Vju  !«y  Wcbua 

III  M  .i..;i.  li  V  5<vo.  A>  t.  ss   |i,,ii.  Aii»:.  I  p  Hq  •  »o  l./ooi.  m  E. 

*   r    11:1  •  «li  iilr«i  '    I     ii.r.i  \ili(it:  '   I.,  uiic  ft  111. 


De  ^ancto  ^ettiuMRHi*  433 

missanim  solempnitate,  ait  episcopus : '  Hodie  coram  deo  tribus  viris 
manus  imposui :  quorum  duo  ad  episcopalem  pertingent  apioem, 
tertius  autem  per  lubrica  voluptatum  blandimenta  miserabili  fine 
tabescet'  Tunc  Ethelstanus  interrogauit  sanctum  antistitem  propin- 
quum  suum  dicens:  'Num  ego  ero  pontifex?'  Cui  ille:  'Non  eiit  5 
tibi  pars  in  ordine  illo ;  neque  in  hac  veste  diu  permansurus  es.'  £t 
factum  est  ita:  nam  post  modicum  ad  lubrica  seculi  lapsus  est. 
Ethelwoldus  tandem  Glastoniam  adiit  et  sub  abbate  Dunstano 
habitum  monasticum  suscepit.  Vigiliis  et  orationibus  insistens  et 
abstinentia  seipsum  edomans,  semper  ad  ardua  virtutum  anelabat.  10 
Qui  cum  ab  omnibus  amaretur,  et  ab  abbate  decanus  monasterii 
constitueretur,  nullum  elationis  periculum  incurrit,  aed  tante  subiectis 
prebuit  humilitatis  exemplum,  vt  quotidiano  manuum  opere  ortum 
excolendo  laboraret,  et  fratribus  ad  prandium  poma  ac  diuersi 
generis  legumina  prepararet  Audiens  autem  rex  Edredus  sanctita-  15 
tem  huius  viri,  instinctu  matris  sue  Edgiue^  tradidit  ei  quendam 
locum  Abendonia  nomine,  quo  modicum  antiquitus  habebatur  roonas- 
terium,  sed  tunc  neglectum  ac  destitutum.  Contulit  ei  rex  ad  repara- 
tionem  domorum  de  thesauro  suo,  ac  mater  eius  largius  solatia 
munerum  ei '  direxit.  Factus  autem  abbas  loci  illius,  monachos  ao 
congregauit,  et  in  magna  vite  sanctitate.  illos  rexit  Venit  ergo 
rex  quadam  die  ad  monasterium  et  mensus  est  omnia  fundamenta 
monasterii  propria  manu ;  rogauitque  eum  abbas  vt  cum  suis  secum 
prandere  dignaretur.  Annuit  rex;  et  iussit  abbas'  habunde  pro- 
pi  nari  omnibus  idromellum.  Hauserunt  ergo  ministri  tota  die,  et  25 
vix  liquor  ipse  ad  mensuram  palme,  inebriatis  omnibus,  imminutus 
est.  In  eius  namque  congregatione  erat  frater  quidam  Elstanus 
homine,  simplex  et  magne  obedientie  vir:  quem  abbas  iussit  pre- 
uidere  cibaria  artificum  monasterii.  Qui  quotidie  cames  coxit  et 
operariis  sedulus  ministrauit,  focum  accendens  et  aquam  apportans.  30 
Accidit  autem  vt  abbas  quadam  die  ilium  fratrem  iuxta  caldariam 
ferucntem  stantem  aspiceret  et  videret  omnia  vasa  munda  ac  paui« 
mentum  scopatum ;  hilari  vultu  dixit  ad  eum  :  '  O  mi  frater  Elstane, 
banc  obedientiam  michi  furatus  es,  quam  me  ignorante  exerces. 
Sod  si  talis  miles  es  Christi  qualem  te  ostendis,  mitte  manum  tuam  35 
in  bullientem  aquam,  et  vnum  frustum  de  imis  michi  impiger  attrahe.' 
Qui  statim  sine  mora  mittens  manum  suam  ad  imum  lebetis,  abs- 
traxit  frustum  feruidum,  aque  non  sentiens  calorem.  Hie  post* 
modum  abbas  effectus,  ad  gradum  episcopalem  Wiltonie  promoueri 
meruit  Erat  namque  Ethelwoldus  ecclesiarum  ac  diuersorum  40 
operum  edificator  eximius.  Tetendit  ergo  ei  communis  aduersarius 
solitas  sue  malignitatis  insidias,  vt  eum,  si  vUo  modo  posset,  ex- 
tingueret.  Nam  quadam  die  dum  vir  dei  in  structura  laboraret, 
ingens  postis  super  eum  ceckUti  et  in  quandam  foueam  deiecit: 
>  £.  edgine.  *  T  *  om.  in  Vit. 


434  Bmu  Legenna  aiifftte. 

omnes  pcne  costas  ex  vno  eius  latere  confregit,  et  nisi  fouea  ilba 
suscepissct,  totus  conquassatus  extitisset  Virtute  dei  ab  hac  moleslii 
clto  conualuit.  lubcnte  tandem  rege  Edgaro,  vir  dei  EthelwoldDS 
a  sancto  Dunstano  cpiscopus  wintoniensis  consecratur.  Erant  antem 
5  in  Vetcri  tunc  monastcrio  canonici  nephandis  znoiibus  impiicitii 
elatione,  insolcntia  atque  luxuria  preuenti,  adeo  vt  nonnulli  eonm 
dedignarentur  missas  suo  ordine  celebrare ;  repudiantes  vxoics 
quas  illicitc  duxerant,  et  alias  accipientes,  gule  et  ebrietad  ingitier 
vacabant^    Quod  minime  fercns  episcopus,  accepta  a  rege  £dg^ 

lo  licentia,  expulit  eos,  et  monachos  de  Abendonia  introduxit,  qmba 
ipse  abbas  et  cpiscopus  fuit.  Misit  autem  rex  ministros  suos,  derids 
prccipiens  vt  confestim  loco  renunciarent  aut  habitum  monaaticam 
suscipcrent.  Qui  nimio  pauore  conterriti^  et  vitam  execnunta 
nionasticam,  intrantibus  monachis,  illico  exierunt ;  sed  tamen  post- 

15  modum  illorum  tres  habitum  induerunt.  Nam  vsque  tunc  in  gente 
Anglorum  non  erant  monachi  nisi  in  Glastonia  et  Abendonia. 
Clerici  tunc  predict!,  liuore  et  inuidia  ducti,  venenum  fortissimiiffl 
cpiscopo  propinarunt,  et  statim  facie  in  pallorem  mutata,  viscen 
illius  ingrassante  venc no  crucian tur.    Surrexit  a  mensa  etposoitse 

20  super  tectum,  dicens  in  corde  suo :  *  Vbi  est  modo  fides  tua  ?  vbi  sunt 
cogitationcs  sensus  tui?  Nonne  verba  Christi  vera  sunt  quibas  in 
cuangclio  pollicctur  dicens :  **  Et  si  mortiferum  quid  biberint  at- 
dcntes,  non  cis  nocebit"?  Nonne  ipse  qui  hec  loquitur  presensest 
diuinitate,  licet  absens  sit  corpore  ?    Ipse  proculdubio  hoc  virus  in 

25  te  cuacuarc  potest.'  His  dictis,  onmem  letiferum  haustum  qnem 
bibcrat,  fides  sua  protinus  extinxit,  et  hilari  vultu  fugato  doloit 
surrexit.  Annuente  autem  rege  Edgaro,  canonicos  de  Nouo  mooas- 
terio,  nunc  Hida  vocato,  expellens,  monachos  cum  abbate  introdnziL 
Ordinauit  autem  ill  is  abbatem  Ethelgarum,  qui  postea  Australinm 

30  Saxonum  episcopus  factus,  post  sanctum  Dunstanum  in  archiepisco- 
patum  succcssit.  Apud  Wintoniam  quoque  monasterium  monit* 
Hum  in  honore  beate  virginis  construxit  Locum  quendam  modo 
Holy  vocatum,  fisco  regio  redactum,  dato  non  modico  precio  emil^ 
monachos  ibidem  ordinauit,  Brithnotum,  prepositum  suum,  abbatem 

35  instituit  ct  locum  edificiis  reparauit.  Emit  quoque  a  rege  locum 
Medeshamstede  '^,  modo  Burgh  vocatum,  basilicamque  congniis  edi- 
ficiis ornatam  in  honore  beat!  Petri  consecrauit,  monachos  congre- 
gauit,  Eadulphum  eis  abbatem  instituit,  qui  post  sanctum  Oswaldum 
eboracensi  ecclcsie  in  cathcdrali  honore'  [p]residebat *.    Tertinm 

40  nichilominus  locum  precio  acquisiuit,  qui  propter  spineta  circumqoi- 
que  succrcscentia  Thorneia  vocabatur,  et  monachos  ibidem  statuit^  ct 
Godmannum  abbatem  eis  prefecit.  Sicque  factum  est,  consentieiite 
rege,  vt  partim  Dunstani  consilio  et  actione,  partim  Etheiwokfi 
sedula  cooperatione,  monasteria  monachorum  et  monialium  vfaiqae 
^  r.  vacantes.     '  £.  modeshamstede.      '  £.  in  c.  in  honore.     *  ^  i 


De  %mm  ^tjbeniioQw.  435 

in  gente  Anglorum  construerentur.  Circuiuit  vir  dei  singula  monas* 
teria  mores  instituens,  obedientes  vt  in  bono  proficerent  verba 
admonendo,  et  stultos  et  obstinatos  vt  a  malo  discederent  verberibus 
corrigendo.  Erat  namque  terribilis  vt  leo  discolis  et  peruersis; 
huniilibus  et  obedientibus  se  [quasi]  agnum  mitissimum  exhibebat,  ita  s 
serpentine  prudentie  temperans  seueritatem,  vt  columbine  simplici- 
tatis  non  amitteret  lenitatem.  Quem  si  quando  zelus  rectitudinis 
cogeret  vt  iura  discipline  subiectis  imponeret,  furor  ipse  non  de 
crudelltate,  sed  de  amore  processit,  et  intus  patema  pietate  dilexit, 
quos  foris  quasi  insequens  castigauit  Pater  erat  et  pastor  mona-  10 
Chorum,  peruigil  sanctimonialium  protector  et  virginum,  viduarum 
consolator,  peregrinorum  susceptor,  defensor  ecclesiarum,  corrector 
errantium,  recreator  pauperum,  pupillorum  et  orphanorum  adiutor. 
Accidit  enim  vt  acerba  fames  vniuersam  Britanniam  vehementer 
premeret,  et  inopie  magnitudo  plerosque  dira  clade  extingueret  15 
Vir  autem  domini  omnem  pecuniam  quam  habebat  in  vsus  pauperum 
cxpendit.  Cumque  pecunia  deficeret,  tolli  iussit  omamenta  queque, 
et  argentea  vasa  perplurima  de  thesauris  ecclesie  confringi  iussit,  et 
in  pecunias  redegit ;  intimo  cordis  suspirio  protestans  se  equani- 
miter  ferre  non  posse,  muta  metalla  Integra  perdurare,  hominem  so 
vero  ad  imaginem  dei  creatum,  precioso  sanguine  Christi  redemptum, 
mendicitate  et  inedia  perire.  Sustentauit  itaque  innumerabilem  multi- 
tudinem  egenorum  qui  periculum  famis  euadere  cupientes  ad  eum 
vndique  confugerant ;  in  plateis  omni  solatio  destitutos  refodllando 
subleuauit  ^ :  singulis  necessaria  ministrans,  donee  misericordia  dei  2$ 
de  celo  in  terram  prospiciens,  et  humano  generi  solita  pietate  sub- 
ueniens,  malum  inopie  temperaret.  Verum  quia  dominus  (sicut 
scriptura  dicit)  quem  diligit  corripit,  et  omnem  filium  quem  recipit 
flagellat ;  vir  dei  frequenter  infirmabatur  in  visceribus,  morborum 
tumores  ^  in  cruribus  sustinebat,  noctes  plerumque  insompnes  pre  30 
dolorc  ducens,  et  in  die,  licet  pallidus,  tamen  quasi  sanus  et  nil 
molcstie  sentirct  ambulans,  memor  apostolice  consolationis  qua 
dicitur,  *  quia  virtus  in  infirmitate  perficitur ; '  et  rursum :  '  Quando 
infirmor,  tunc  fortior  sum  et  potens;'  et  iterum:  'Libenter  glori- 
abor  in  infirmitatibus  meis,  vt  inhabitet  in  me  virtus  Christi.'  Et  35 
quamuis  acri  pulsaretur  molestia,  minime  tamen  esu  camium  vsus 
est,  nisi  semel  cogentc  maxima  infirmitate  iussu  Dunstani  archiepi- 
scopi,  ct  iterum  in  infirmitate  qua  obiit.  Contigit  aliquando  clericum 
sancti  episcopi,  cui  sanctum  crisma  fuerat  designatum,  minus  olei 
quam  necessitas  exposcebat  accepisse,  et  hoc  parum  quod  acceperat  40 
in  ipso  itinere  perdidisse.  Cum  autem  episcopus  pueros  confirmare 
vellet,  et  clericus  ampullam  non  haberet,  turbatus  ct  anxius  repetit 
iter  quo'  vencrat:  [et]  hue  illucque  diligenter circumspiciens, inuenit 
ampullam  in  via  iacentem  oleo  plenam,  cuius  nee  medietas  paulo 

'  T.  sulleuauit        '  BolL  morbumque  tumoris.         '  aL  unde. 
Ffa 


436  Jl^oba  legenoa  angtte. 

ante  fucrat  repleta.  Qua  assumpta,  cum  timore  et  gaudio  reaenos 
est.  Cum  monachus  quidam  furti  reatum  perpetrasset,  Ethd- 
woldus  cpiscopus^  niandauit  vt  qui  rem  abstulerat  quantodns 
rcddcrct  cum  sua '  bencdictione,  aut  in  tali  loco  proiiceret  vbi  inueniri 
5  posset.  Quod  cum  induratus  frater  facere  negligeret,  intrauit  e|>i- 
Scopus  capitulum  ct  ait :  *  Noluit  sacrilegus  pecuniam  quam  funtns 
est  rcdderc  cum  bencdictione :  reddat  earn  modo  cum  del  omni- 
potcntis  malcdictione,  et  sit  ipse  ligatus  non  solum  in  anima,  sed 
ctiam  in  corporc,  nostra  auctoritate.'     Et  ecce  monachus  ille  scdens 

10  inuisibi liter  ligabatur,  brachiis  sibi  inuicem  adherent! bus  sub  cuculli. 
Omnia  reliqua  membra  mobilia  et  ad  vsum  habebat  apta.  Tandem 
exiens  post  episcopum,  confessus  est  ei  se  fuisse  reum  ;  nihil  tamcn 
dc  ligatione  indicauit.  Cui  episcopus  blando  sermone  respondit: 
'Modo  saltem  bene  fecisti,  licet  sero  coniitendo   peccatum  tuum: 

If  habeto  nunc  nostram  benedictionem.'  Et  statim  soluta  sunt  brachia 
illius,  episcopo  ncsciente.  Cum  enim  magno  conamine  veterem 
renouaret  ecclesiam,  ct  fratres  frequenter  laborarent,  contigit  qucn- 
dam  fratrem  a  summo  culmine  vsque  ad  terram  cadere.  Qui  mox  \t 
tcrram  attigit,  incolumis  surgens  stetit,  nil    mali    de    tanta   niiu 

2o  passus.  Cum  nocte  quadam  lectioni  operam  daret,  contigit  eum 
ob  nimiam  vigilantiam  obdormisse,  et  candelam  ardentem  super 
librum  dccidisse.  Consumpta  fere'  candela,  et  expergefacto  episcopo, 
liber  illcsus  repertus  est.  Cum  autem  sanctus  Dunstanus  esset 
abbas  Glastonie,  vidit  in  somnis  quandam  mire  celsitudinis  arborem, 

af  que  ramos  suos  expandere  visa  est  ad  orientem  et  occidentem,  sep- 
tcntrionem  et  meridiem,  super  vniuersam  Britannic  regionem.  Cuius 
arboris  rami  innumeris  erant  maioribus  et  minoribus  cucullis  onustL 
Ipsa  vcro  arbor  in  summo  cacumine  gestabat  vnam  pregrandem 
cucullam,  que  manicarum  velamento  supereminens  protegebat  ceteras, 

;,o  et  ingenti  proccritate  supergrediens  vniuersas,  ipsum  contingebal 
celum.  Vir  autem  domini  Dunstanus  vehementer  attonitus  inteno- 
gabat  hec  sibi  demonstrantem,  canis  angelicis  decoratum,  dicens: 
*Queso,  venerande  senior,  que  est  hec  robusta  et  sublimis  arbor, 
cuius    rami    longe    lateque    expansi,   tam    innumerabiles    cucullas 

35  sustinent  ? '  Cui  ille :  *  Arbor  hec  quam  vides,  abba  Dunstane^  situm 
designat  huius  insule;  magna  autem  cuculia  que  [in]  huius  arboris 
summitate  crigitur,  ipsa  est  monachi  tui  Ethelwoldi  *,  qui  in  hoc 
monasterio  dcuote  Christo  famulatur;  relique  vero  cuculle  quibus 
hii  rami  videntur  onusti,  multitudinem  designant  monachorum  qui 

40  eius  eruditione  sunt  instruendi  et  vndique  in  hac  regione  ad  del 
seruitium  congregandi,  eiusque  ducatu  penienturi  sunt  ad  gloriam 
regni  celorum  et  ad  societatem  cum  Christo  regnantium  spirituum 
beatorum.'  Ipse  namque  Ethelwoldus  sompnium  quod  ipse  vident 
quibusdam  monachis  suis  referebat,  dicens :  '  Putabam  me  stare 
»  om.  in  T.  ^  al.  dci.         '  T.  fere;  E.  vero.         *  E.  ethelwaldt 


De  dancto  ^tliennolDo.  437 

iuxta  littus  maris,  vbi  mihi  videbatur  adesse  quedam  maxima  nauiSi  in 
qua  multitude  copiosa  piscium,  et  maxime  anguiUanim,  condusa 
tcnebatur,  ab  imo  vsque  ad  summum.  Cumque  mecum  tacitus 
cogitarem  quid  sibi  vellet  hec  visio,  repente  audiui  vocem  dicentem 
mihi :  **  Ethelwolde,  Ethelwolde,  hoc  tibi  mandatum  celitus  a  deo  5 
missum  est :  excita  hos  pisces  quibus  hec  nauis  impleta  est,  et 
orationibus  tuis  effice  vt  sint  homines,  sicut  antea  fuerunt"  Cuius 
iussioni  mox  ego  obtemperans  steti  pro  eis  ad  orationem,  et  lachri- 
marum  ymbre  perfusus  ingemiscens  dixi :  "  Domine  Ihesu  Christe, 
cui  nihil  est  impossibile,  respice  propitius  ad  animas  diabolica  fraude  10 
deceptas,  que  a  sensu  humane  rationis  alienate  simt  et  more  bestiali 
in  lubrico  huius  seculi  ceno  mirabiliter  inuoluuntur.  Ne,  queso,  bone 
Ihesu,  permittas  vt  de  eis  triumphans  glorietur  humani  generis 
inimicus  ;  sed  per  tui  sancti  nominis  omnipotentiam  resuscitentur  ad 
vitam,  vt  sompnum  eterne  mortis  euadenteSy  te  verum  et  vnicum  15 
mundi  saluatorem  agnoscant^  et  deinceps  semper  ad  tranquillum 
salutis  tue  portum  confugientes,  ab  omnibus  mundi  perturbationibus 
immunes  existant  et  sub  tua  gubematione  securi  permaneant  Tuum 
est  enim,  Christe,  mortuos  viuificare,  et  ymaginem  tuam  quam  creasti 
in  decorem  suum  pristinum  reformare :  qui  venisti  in  hunc  mundum  so 
peccatores  saluos  facere,  et  dira  mortis  supplicia  passus  in  cruce, 
fundere  dignatus  es  sanguinem  tuum  predosum  pro  salute  omnium 
nostrum.''  Cum  hec  et  hiis  similia  compuncto  corde  et  spiritu 
humilitatis  effunderem,  ecce  quos  antea  pisces  videram,  subito 
homines  effectos  et  a  morte  resuscitatos  vidi :  et  perrexerunt  *  festi-  2$ 
nanter  ad  terram  copiosa  hominum  multitudo,  quorum  multos 
agnoui:  inter  quos  vnus  retrorsum  cadens  iterum  in  anguillam 
versus  est,  ille  videlicet  Ethelstanus  qui  mecum  quondam  presbiter 
fucrat  ordinatus,  quern  deinceps  nullo  modo  exdtare,  nee  vt  homo 
fieret  poteram  efficere.  Reliqui  omnes  leuauerunt  vocem  in  celum,  30 
manibus  plaudentes  et  gratias  deo  referentes,  quia  per  inefiabilem 
eius  clemcntiam,  et  per  mee  paruitatis'  interuentum,  meruerunt  a 
morte  ad  vitam  reuocari  et  humane  ration!  quam  amiserant  resti- 
tui  ♦.  Ego  autem  gaudens  in  domino  et  congratulans  illis,  euigilaui ; 
et  hanc  visionem  vobis,  o  filioli  mei,  iccirco  refero  vt  et  vos  cum  35 
bonorum  operum  fructu  *  in  sancto  proposito  perseueretis,  quo  per 
gratiam  dci  possitis*  in  eorum  numero  computari  qui  mihi,  licet 
indigno,  commissi  sunt'  Hie  sanctus  episcopus  kalendis  augusti, 
anno  domini  nongentesimo  octuagesimo  quarto,  episcopatus  sui 
viccsimo  quarto,  regnante  Ethelredo  rege,  migrauit  ad  dominum :  4b 
cuius  corpus  subita  immutatione  fuit  renouatum,  lacteo  candore 
pcrfusum  roseoque  rubore  venustatum,  ita  vt  quodammodo  septennit 
pueri  vultum  pretendere  videretur;  et  apud  Wintoniam  in  Veteri 

*  al.  cognoscant.  •  al.  perrezit.  »  E.  peruitatis.  *  «/.  rcstAurari. 

^  a/,  cultu.  *  £.  positis. 


438  Ji^inia  lesenixi  anglie. 

monasterio  in  cripta  ad  australem  plagam  sancd  altaris, 
sibi  cclitus  ostensum  fucrat,  cum  magno  honore  sepelitur.  Anne 
duodecimo  post  obitum  cius  cuidam  ceco  appaniit,  precipiena  «f 
Wintoniam  pcrgcrct  ct  ad  eius  tumbam  visum  reciperet.  '  Iccxroo^ 
5  inquit.  tc  visito  ct  que  tibi  vcntura  sunt  prenuncio,  vt  per  tue  salutit 
signum  manifestctur  quia  mc  oportet  leuari  de  tumulo  in  quo  nunc 
iacco.*  Qui  cum  locum  tumuli  sc  ncscire  dicerct,  sanctus  ait :  *  Cum 
illuc  veneris,  monachum  accersiri  facias  *  nomine  WlsUmuro :  hie 
cum  verba  tua  audierit,  mox  te  ad  meum  pcrducet  tumulum,  ct  ibi 

10  recipics  lumen  oculorum  tuonim.*  Qui  cum  omnia  vt  iussum  fuent 
perfecisset,  sanitatem  integram  rcpurtando  ad  propria  remeaniL 
Translatum  est  corpus  [eius]'  quarto  idus  decembris,  et  in  choro 
ecclesie  colliKatum  ;  vbi  mentis  eius  multa  miracula  vsque  in  hodier* 
num  diem  operari  dignatus  est  deus.        Pucr  quidam   paniulua' 

15  in  infantia  luminc  oculorum  priuatus,  cum  ad  sancti  •cpulchnm 
perductus  esset,  mox  caligo  cecitatis*  absccssit'  et  oculos  puen 
veniens  splendor  lucis  aperuit.*  Quendam  furem  pro  multiplia 
reatu  sanctus  Elphegus  cpiscopus  tlagellis  cesum  milti  iussit  in 
cippum,  acrioribus  supplitiis  cruciandum.    Cumquc  diu  sic  in  penis 

)o  iacuissct,  quadam  nocte  appnruit  ei  sanctus  Ethel woldus,  dicens : 
*  Miser,  cur  tunto  tempore  sic  in  truncn  iaccs  cxtcnsus?'  £t  ille: 
'Dignas.  dnmine,  sustineo  pcnas,  quia  frequenter  in  funis  depre^ 
hensus,  ab  eis  non  cessaui,  sed  mala  que  feci,  itcrum  atquc  itenim 
repctiui.'    Cui  sanctus  ait :  *  Ccssa  vel  modo  a  furtis,  et  sis  solutus  a 

15  nexu  compcdis  huius.'  Qui  illico  surgcns  ct  exicns,  procidit  sc  ad 
pedes  sancti  Elphegi  episcopi,  narrauitquc  ei  rem  gcstam  per  or- 
dincm  ;  et  illc  pro  honore  tanti  patris  siuit  -  cum  abirc  indempnem.^ 
"Hie,  vt  in  cronicis  inuenitur,  inter  profusa  conuiuia  que  tunc  ui 
Anglia  a  I)annniin  aduentu  exhibebantur,  pane  ct  aqua  vtebatur,  vir 

30  pi-r  uinni.i  beate  Marie  et  sanctt>  Cuthberto  dcuolus,  cuius  sedcn 
p<»^t  obitum  eius  nunciuain  potuit  aliquis  impune  durmitando  prcmere 
quin  tetris  ymn^inibusi  territus  rcMlirct.  iniTcpantibus  illis  *  cur  acden 
epiv-npi  irulignus  vsurparct.  l)um  smicl  qucdam  simultas  anxia 
inter  ipsutn   ct  Cjodwinum  comitem  e*i^ct  sulM>na,  nee  pacifican 

35  pi»^scnt.  iratus  epismpus  rere<lendo  dixit:  'Tcr  dominam  meant 
Mciriam,  male  ^ibi  (.-rit.*  Nee  ab  ilia  hora  quieuit  Oiniwinus  a  visceruia 
tortura,  do  nee  benedictionem  ab  epi^Mi|xi  |)crcipcret.  Ad  Dund- 
muni  tandi-m  pmfectus  e^t,  vbi,  qu<Kl  magnc  vidcbatur  audacie. 
reutilso  scpuK'hri  (iperrulo  cum  s.ini't<i  Cuthberto  quasi  cum  arnica 

40  loqiK  hntur.  riumus  amoris  di-posuit  ct  abiit '  . 

'    1    fji-r.i«.  '  SO  T  :  <iin   ill  v..  '  v..  pcruiiliiv  '  K.  Mir  rrriiatM. 

'   I  aUt^^tt  *  K  a|t|>aiiiit  '  K.  sitiit.  *  l.a  Chrun.  Urunion,  tf). 

■  ftn    III  It:.  •     (iilli  It  III  T.    Antiph    w.intiiif*    : 

l>fl!^   <|iii  hoiiicniam  iIk  ni  U-ati  Kthrlwulili  t untr^nnrif  tui  atqur  pontiftnt 
«aiiii  iraii^rtu   ii-itM-t  r  atti.  cunrriir  pmpiiius  ut  cuius  rrudiriunr  ucn  I 
|i«  rturi'iirnur ,  «-iiii  iiitrzt  r^^i^iic  ctir  n*  f^  4u«iu  cun»c<|uAmur,  per. 


De  dtncto  /dice.  439 


**  Dc  «A!«cTo  Feucc  crtKoro  rr  co^ipsmorb*. 

HI*)ton.t^r4|>hu^  grnti*  Angli>nini  BedA  venernbilia  ucerdcM 
fn'-titi->rirtn  mrmoria  dignam  dc  sancto  FcHce  cpiacopo  facit. 
Iri<l'-irn<t  (|uip|K-  r^M-t  \'t  tam  aancti  vlri  opinioncm  sub  nilcntio 
iran^.rr  ili  hiii<.<*rt.  Fuit  rnim  admiHJum  doi-tUA.  et  que  docuil,  bonis 
o{»rr.'.i:<»  aoHiiliir  r&r^  titu^  r%t.  Cum  omni  dulccdinis  »uauilatc  que  5 
d  H .  >..it  pi..f'rrrr  vlrlui,  \t  c<>  Icuius  iugo  Christi  %u<t%  auditum 
|N.«.-.(  t  M:!i:ti^.ur.  Kr.ii  rniin  ortUA,  ct  educatun,  aique  apii-is  pontifi- 
r.i!  ^  .r.t.;l.i  -■iMtiii.iiii^,  in  liurgundic  partibus  :  ct  domino  duccntc,  ad 
.\r.«;!:'  p.irtf  "^  irin|>i»rc  Ifunnrii  papc  llonoriiquc  archicpi^copi  Can- 
tii.i.'i'  ;(ri]'ti:t.  Cum  cnim  in  terra  sua«  nuHias  commoiuA  turbine,  10 
pIiiT.i!;.!  nninili  p*impa  lirrumuallatus  e«Aet«  hec  omnia  mundana, 
I  t:rii  pr  >pr:j  (uin.i.  diuino  fragnin^^  am«>re  poitponens  dcreliqutt. 
N.i!Ti  \i:lKMi.tr  faiiu  rogn4«uit  plurimam  grntis  Anglorum  partem 
All^n.  )  .Ik'-imihiim  ^utxliiam :  nimio  iccirro  desiderio  banc  adire 
aiir!. iS.it.  \t  in  r:i  ali<|urm  iu%tit  ic  fructum  acquirere  poasiet.  Mari  t$ 
rn  ::i  ;>t'><«{M-rf  tranvurnci.  ad  llcinoril  arcbiepiscopi  presenttam 
in.  :..iii:<*  {Kriirnit.  Cumque  rum  cum  omni  charitatis  officio  ex* 
f  r{..>^<  t.  v%  mull  J  Mtii  inuicrm  que  dei  sunt  ccHiferrent.  Felix  tandem 
sr*t*iA  -t:i  |ir«>|>«iMii  ct  affrctum  \'oluntati9  sue  denudauit.  Quo 
«■>;'.  t  •.  {T*  t.inti  Mfi  (Iraidrrio  ac  ^imn^innr,  qua  le  perseuerare  in  99 
pf  1I .  .It  r.r  |M«*iMiMt.  nuKno  gaudiu  rrplrtus  cM.  Adiit  erg«>  quasi 
A\u\.\  .■«^.:iiti'«  |»rrliati»r  caiiipum  c*enamini!i,  dc  boste  inuisibili  trium* 
pti.itui  :n  .  *i  inif<i  \x  a^nu^  lupine  grnti  ac  immcrait  -  lupine, 
it:.i...iiTi.  «jiii.i  n«((|um  a);nin(i  vrllcrc  cimimamicta  toiamque  in 
Uit  -.1.  p:--tiiiii  uni  Onr nullum  Anglorum  ad  Adrm  ctmuertit.  Regno  9$ 
iiA^xi  ( >r:r  tit.ilium  Angl«»rum,  (m>m  Frim-aldum  Micccaaorem  Red* 
u.ili!:.  frairr  mu^  Sixl»rrtu4  prrfuit.  bom<»  bonun  ac  religiosus  qui 
<!  1.!  :;fi  in  (•.illu  dum  inimi«'itia%  RrdwaMi  fugiens  exulanrt  laua* 
•  Mr .:!::  K.ipitNnii  prrtrpit  rt  w  patriam  rcdiit.  \*bi  vero  potitua  est 
n  ^••.  ..  tti.'^  r.i  <|ur  in  (iallij  licnc  divposita  videral  imitari  cnpient»  ja 
It  h!  ;.i:t  ^totani  m  qua  purri  littehs  erudirrntur;  iuuante  aancto 
|ri..  r  «{.:%...)*•.  ijurni  *  dc  Canna  arceperat.  Venim  dum  adbue 
S^».'  Tins  frj;ni  infula%  Irncrrt,  rrrbn»ftancti  Felicia  monitu  in  tantum 
I  '•If  N*;"!  rrf^rii  amafur  fartu*  rM.  \1  rcbrto  regno  monaaterium  quod 
^il:  fr.rraf.  atcrpu  ton^ura.  Cbh«Co  militatuma  intraret.  Den 
fr..i:*.r  ..  \rf.i  riu<Mlrm  rrgi*  in  vita  aancti  Funei  babetur*.  Ac- 
I  f  ;».t  .r:trm  %anrtu%  Fclu  vdrm  rpiv^patus  inctuitale  Dommok*;  eC 
ri;i!)  «1r<  f  rn  rt  vpirm  anni«  ridrm  pnHiincie  prrfuiaact,  octaoo  idnt 
r«-.ar'ii  plmit^  NmiA  opcribu^  in  pace  quieuit,  et  in  eodem  loco 
%r}M-tiri  inrruit.     Kuolutu  autcm  aliquo  tempore,  aanctiatimvm  eiua  40 

•  •    •.  A.I   ss  f|..tt.  M«rth  I   p  779    ripanilrd  from  Bcda.  If.  15:  III.  t8 
*''*'•->'«  '   I-   <|tMm  *  I.  Icicrrt.         '   f.  %mIc.         *  Lc.  Uunwirli  m 

^    ■!     4     iww  twr|iC  «W«7  by  tlw  •€«>. 


440  Botoa  iLegenDa  attglie. 

corpus  magno  cum  honorc  '  ad  rcgiani  cximiamque '  \'illain  dc 
Sclinrn  trnnsfcrtur,  ct  in  ccclcsia,  quam  viucns  lapidca  stnictora 
domino  construxcrnt,  rcconditur.  Non  minima  namque  congregalio 
monnehorum  sub  abbntc  rcgularitcr  dcgcntium  tunc  ibi  floruit,  qni 
5  postoa  a  ncphando  ducc  Yngiiar  prouintiam  illam  vastante  tnid* 
dantur.  Tempore  quoquc  Canuti  regis  abbas  Ramcscic  EthclsCanus 
ossa  sancti  Fclicis  cum  magno  lion  ore  ad  ccclesiam  suam  transtulit, 
vbi  vsque  in  hodicrnum  diem  Cliristo  donantc  rcquiescit. 

^  Narratio^. 

lohanncs  prcsl)iterl)amasccnus,  grccis  litcriscnidilus,  infra  ii^plcni* 

10  annos  omncm^  libcralium  artiuni  scientiam  apprchcndit,  ct  munaAti- 
cum  habitum  assumcns,  missas  de  sancta  Maria  frequenter  cclcbrare 
consuL'uit.  OrationeSi  antipli«>nas.  rcspnnsoria,  ct  prosas  fecit,  quas 
in  eius  fcstis  ad  ipsius  laudcm  dccantabat.  Traditos  ci  nobtUum 
filios  crudicndos,  litcris  instruxit  ct  ad  dei  timorem  ct  amorcm  in 

15  omni  morum  honestatc  diligcntcr  inform«iuit.  Kgressus  dcmum  cum 
scnlaribus  vrbis  muros  spaoiandi  gratia,  a  sarazeiiis  capitur,  ct  in 
iVrsidcm  ductus,  cuiusdam  nobilis  tiliuni  litcris  ct  nioribus  instrucn- 
dum  sii^crpit,  ct  infra  paucos  annos  ita  informatum  reddidit.  \l  inter 
inngi>truni   ct  discipulum  nulla  differentia  inueniri  potuit.     Audita 

JO  tandem  fama  lohannis.  impcrator  Theodosius  missa  legatione  Hib 
p(.na  rapitis  d«>mini»  su<»  mandat  vX  ei  quantotius  mittcrcfur. 
Vrnicnti  ergo  lohanni  Const.intinopolim  dedit*  im|>erator  muna^cn- 
um.in  quo  deo  seniiret.  ct  ipse  sepius  vcnions  dc  statu  regni  el  &aJute 
anime  sue  cum  eo  tract  a  ret.     luucnis  autcni  ille  in  Per  side  rrlictus^ 

i}  ne(|uitie  spiritu  agitatus,  epistolam  dictauit,  ct  scriptam  Constantino- 
polim  furtiue  mittens,  in  loco  \bi  a  ministris  iinpcratoris  inuenin 
potuit  iactari  fecit.  Kratque  talis:  *  Dilcctis  aniicis  qui  sunt  in 
Ter^ida,  Damascenus  Inhannf  s  monaclit»nim  minmius.  salutcm. 
Nout-ritis  imp<  ratorem  rohur  exrrcitus  ad  diucrsa  bclla  in  nationcs 

.'o  cxtremas  misisse,  vrbemiue  n-gi.im  ct  fniitimas  hominibus  vacua5 
reman-^issf.  OuMiiiani  ergn  s.i  piques  est  is.  secum  congrcdi  p«>tcnti9 " 
et  viitnriam  vubis  par^itam  absipie  m>ira  vtiliter '  obtincrc.'  Inucnta 
igitur  a  mini>«tris  epistola,  et  ciiram  im|Mrrati>re  iK-rlccla,  traditio  ab 
onmibus  exclamatur;  forma  littcre  rt  nitKJus  scrilK-ndi  rcspicitur,  ct 

.^;  loliannis  osr.  imperati»ri  luinciatur.  Trahitur  ergo  cum  iniuna 
muh.i  ad  imperatnrcm.  ct  pi>pulus.  ipsum  n«in  s;icerdutcm  sed 
priHiitoit  in.  n«'n  m«inachum  scd  a{M»Htatam  proclamans*,  ct  fun- 
buiitlu**,  \ix  ab  riu>  i>iuli<«  crucndis  tontmelMt.  Tunc  impcrator. 
fai(«>    >il<iiti>>.   sii*.;iirans   ait:    *()   ne«.|uis«iiiiK-    |«»hannrs    bcncficiis 

43  inei^  in^'i.itr.  m.ilum  nuhi  pt<i  \n*\v\  red(iidi*«ti.     .Saiabaita*"  |>c»»imc. 

'  irn,-::  .  I  .:iii  I...!.  T.  <iii  ::.  I.  '  i-rn  ic  I  '  Kr< -III  Vini.  licll  XVII  lOjff 
•  .1/  tj  •  \  IJ  '•riiMiiiii.  •  I  i|r .  ■  VH  scLiiri  vcniic.  *  Vii.  innlitcr. 
'  \  It    (  i>i^!ani.iliat.  *     K.  Virrjtwiita 


De  dancto  iFlacria  441 

quantum  est  in  te,  patriam  perdidistiS  mihique  ac  ineis  libertateni 
auferens  in  captiuitatem  nos  retnisisti.'  Ostensa  autem  ei  epistola, 
respondit  ita :  '  Vere,  domine,  formam  scribendi  ac  dictandi  genus 
meum  hie  *  esse  cognosco ;  sed  testis  est  mihi  deus  quod  earn  omnino 
non  feci/  Cumque  omnes  eum  veritatem  occultare  velle  dicerent,  et  5 
absque  dilatione  eum  morte  puniri  exclamarent,  iudices  pari  assensu 
dicunt,  ipsum,  quia  specialis  imperatoris  amicus  fuerat,  non  debere 
occidi,  sed  manu[m]  que '  tantum  facinus  perpetrauerat,  abscidi.  Quo 
facto,  lohannes  gratias  deo  egit,  et  absdsa  manus*  ad  detestationem 
sceleris  et  monachorum  obprobrium  suspensa  est  in  monasterio  eius.  10 
lohannes  mox  ante  imaginem  beate  Marie  mancus  adueniens,  dis- 
cooperto  vulnere  et  extento  brachio  cum  ea  pie  rixabatur,  dicens : 
'[llJeccineS  domina,  nostrorum  premia  sunt  meritorum,  [h]ecce' 
tuorum  beatitudo  seruorum?  Esto,  domina  mea,  digne  pro  mentis 
peccatorem  flagellare  voluisti :  sed  vtquid  instrumentum  officii  tui  15 
permisisti  pcnitus  abscidi  ?  Hec  quippe  manus  hymnorum  laudis  tue 
cantica  sepius  scribendo  parabat,  et  deo  patri  sacratissimum  corpus 
et  sanguinem  filii  tui  in  honore  tuo  ad  peccatorum  salutem  offerebat' 
£t  ecce  tandem  regina  virginum  affuit  cum  ingenti  lumine,  et*  hilari 
facie  ait :  ^  Quid  agis,  puer  mens  fidelissime  ? '  *  Heu,  inquit  iUe,  ao 
domina,  quid  me  interrogas  ?  Quinimmo  interrogo  ego  te.  Ecce  ad 
meum,  immo  ad  tuum  dedecus  in  ecclesia  pendet  abscisa  clientuli 
tui  manus/  Et  ilia:  'Confortare,  fili,  in  domino^  manum  tibi 
rcstaurare  potest  qui  totum  hominem  plasmault  ex  nihilo.'  Et  eo 
vidcnte,  manum  ab  ecclesia  delatam  brachio  in  momento  restituit.  25 
Tunc  illc  gratias  agens,  manum  fratribus  ostendit  et  missam  beate 
Marie  cclebrauit.  Quo  audito,  imperator  pedes  ad  eum  venit,  et  ore 
manum  deosculans,  si  suum  dictandi  genus  et  formam  scribendi 
quisquam  haberet  inquirit  Quod  ille  quidem  eidem  retulit. 
('  Quesitus  calumniator  capitur,  et  peccatum  confitens,  suspendio  iu-  30 
dicatur :  sed  lohanne  interueniente,  mors  in  exilium  conuertebatur  *). 

1^  De  sancto  Fiacrio  heremita  et*  confessore^^ 

SAnctus  Fiacrius  confessor,  vir  vita  mirabilis,  in  Hibernie  partibus 
nobilissimis  ^'  extitit  natalibus  oriundus,  sed  a  propinquorum 
cura  solutus  et  seculi  tumultu  expeditus,  solitariam  cupiens  vitam 
ducerc,  parentcs  patnamque  reliquit  et  domino  ducente  in  Francie  35 
partes  aduenit  £0  tempore  quo  sanctus  Pharo,  relicta  seculi 
militia,  Meldorum  pontificium  possidebat,  eum  sanctus  Fiacrius  cum 
sociis  suis   hospitalitatis   gratia  expetiit     Quem  piissimus    Pharo 

^  VB.  prodidisti.  '  VB.  hoc.  '  T.  £.  manus  que,  VB.  manum  qua. 

*  E.  manu.  *  T.  E.  Eccine.  ecce.  •  om.in  T.  *  T.  reads  instead  (- VB.)  : 
et   ucritas  inquisita  innotuit   (so  also   MS.  Tanner).'  *  £.  connuebatur. 

*  hcrcmita  et  cm.  in  T.  ^  ed.  in  Messingham  Floril.  Ins.  SS.  p.  390;  abr. 
from  the  Vita  in  Act  SS.  Boll.  Aug.  VI.  p.  605 ;  other  abridgments  in  Brev. 
Abcrd.  and  Surius  30  Aug.  Ill,  399.  "  E.  nobilissimus. 


442  Botia  iLegenna  9n0lte« 

libcntcr  susccpit,  et.M  mentis  illius  affectum  indagare  valeret  quam- 
dill  vcllct,  seciim  inanerc  concessit  Cuius  vultum  simplicem  et 
religinsuni  intuens,  ait :  *  Obsecro,  charissime,  vt  mihi  origincm  tuam 
patriamqiic,  et  archanum  tue  mentis  affectum,  quo  tendis,  et  quo 
5  nomine  vocaris  innotescas.  Si  dcinde  consilium  tibi  congruum  prc- 
bercqiico.  teste  deo  libenter  donabo.*  Cui  sanctus  Fiacrius  rcspondit: 

*  Reucnntissime  pater,  Ilibernia  Scotorum  insula  mihi  meisquc 
gcnit()ril)iis  originem  dedit,  et  quia  solitariam  vitam  ducere  con- 
ciipison,   patriam   parentesque   fugiens  dereliqui,    locum    quemlibet 

10  congruum  heremitis  expetam\  sed  nomine  Fiacrius  vocor.  Nunc 
ergo  tuam  almificam  paternitatem  suppliciter  eflflagito  quatinus,  si 
locum  qncmpiam  ncmorosum  in  hiis  partibus  inesse  noueris  quo 
sacris  orationibus  insistere  queam,  mihi  indulgere  non  differas.* 
Hiis  auditis  bcatus  Pharo  gaudens  effectus,  ait    ad    eum :   '  Habeo 

15  vtiquc  non  procul  hinc  nemus  quoddam  in  iure  proprio,  quod  incole 
Brodilum  vocant,  ad  exercendam  vitam  solitariam,  vt  credo,  satis 
ydijncum.  Quod  si  contemplari  desideras,  illuc  vsque  pergamus.' 
Quo  ostcnso,  ait  episcopus :  *  Frater  charissime,  locus  iste  iure 
hercditario  ad  me  spcctat.  et  si  ad  habitandum  tiW  placuent,  (tantum 

20  ex  co)^  quantum  tibi  necesse  fuerit  deuotus  offero  et  alachriter 
concodo.'  Quo  dicto,  bcatus  Fiacrius  mox  ad  eius  vestigia  proniens 
et  obortis  lachrimis  de  collato  sibi  beneficio  gratias  referens,  ait: 
'  Beatissime  pater,  solo  intuitu  locus  iste  nimium  me  delectat: 
satis  *  cnim  est,  et  ab  omni  prorsus  hominum  frcquentia  remotus.' 

25  Digrcssis  ab  inuiccm  Sanctis,  vir  dei  Fiacrius  auulso  nemore  monas- 
terium  in  honore  bcatc  Marie  construxit,  et  de  die  in  diem  \'irtutibu5 
accrosccns  ct  sibi  austerus  effectus,  se  Christi  seruitio  arctius 
subdci^at  ct  quod  famelico  corpori  quotidie  subtraxit  peregrinis  ct 
paupcribus  miscricorditcr  errogabat.     Si  quipiam  *  lacertorum  robore 

30  priuati,  aut  elingucs  cffocti,  siue  neruorum  ariditate  contract!,  aut 
maligni  spiritus  infcstalione  vexati,  vel  etiam  totius  corporis  in- 
coni[iTi|()(litatc  dctenti,  ad  eum  veniebant  vel  deferebantur,  sola  manus 
ipsius  impositionc,  dei  suffragio  incolumitati  pristine  reddebantur. 
Fragrabaf'  igitur  vndique   opinio   illius  sancta"   ct   multi    ad   eum 

35  vcnii:bant  :  ct  vt  haberct  vnde  necessitatibus  aduenientium  sub- 
uenirct,  et  de  laboribus  manuum  suarum  inopiam  pauperum  rele- 
uarct  %  visum  est  ei  quod  amplior  et  spaciosior  locus  foret  x'tilis 
et  ncccssarius,  ad  hortum''  faciendum,  ad  plantandum*^'  olera  et  alia- 
rum  ^^  hcrbarum   diucrsarum  genera.      Et  quamuis   beatus    Pharo 

40  prius  ci  tantum  sui  ncmoris  concessisset  quantum  suis  necessitati- 
bus conucniret,  tamcn  locum  ampliare  et  hortum  facere  sine  li- 
centia  pontificis  humilis  hcrcmita  non  presumpsit.     Accesstt  igitur 

^  Boll,  txpcto.  '  E.  in  hoc  loco  tibi.  *  tantum  ex  co  om.  in  T. 

♦  ai  saccr.  *  T.  E.  quisquam.  •  al.  Flagrabat.  "*  a/,  sancti. 
'  E.  rcuclarct.            "  T.  ortum.             ^'^  al.  plantanda.             **  ai.  alia. 


De  damto  jFfaccio*  443 

ad  episcopum  et  rogauit  eum  vt  circa  domam  suam  liceret  ei  tantam 
nemoris  auellere  quod  ibidem  hortum  iacere  posset  ^  Cui  episcopus 
tantum  terre  concessit  quantum  in  giro  circa  domum  soam  propria 
manu  fodiendo  in  vna  die  fossato  circundare  posset  Tunc  sanctus 
inclinato  capite  gratias  agens,  et  ad  locum  suum  rediensy  facta  5 
oratione  baculum  suum  per  terram  trahebat :  et  tactu  baculi  terra 
dehisccns  patebat,  et  nemus  hinc  inde  comiebat.  Mulier  interea 
quedam  aduenit,  que,  viso  terre  hiatu,  rei  nouitate  stupefacta  hoc 
episcopo  nunciare  festinando  celeriter  properauit,  heremitam  [mag- 
nificum]'  asserens  esse  maieficum,  non  dei  cultorem,  sed  magum  lo 
et  incantatorem.  Reuersa  igitur  mulier  sancto  viro  conuitia,  con- 
tumelias  atque  blasphemias  irrogare  presumpsit,  et  eum*  auctoritate 
episcopi  ab  incepto  opere  cessare  precepit,  ipsumque  episcopum 
aduenire  nunciauit.  Vir  ergo  sanctus  ab  incepto  opere  cessans,  iratus 
et  tristis  super  petram  resedit  Et  ecce  petra  durissima  diuino  nutu  15 
moUita,  vt  sessioni  sancti  viri  esset  habilior,  sub  ipso  concauum  eidem 
prestitit  locum.  Eadem  enim  petra  in  eiusdem  sancti  monasterio 
conseruatur,  et  locus  sessionis  eius  demonstratur ;  cuius  tactu  debUes 
et  infirmi  restituti  sunt  sanitiatL  Videns  ergo  Episcopus  lapidem  contra 
naturam  cauatum,  et  tactu  baculi  terram  patuisse  et  nemus  hinc  inde  ao 
corruisse  fossataque  profunda  subito  facta  fuisse,  heremitam  deinceps 
feruentius  dilexit,  et  ei  familiarius  adhesit.  Ad  iram  siquidem  a 
muliere  prouocatus,  uir  dei  orauit  vt  deus  vldonum  dominus  iniuriam 
suam  ita  vindicaret  quod  omnis  mulier  monasterium  eius  ingrediens 
sui  corporis  infirmitatem  incurreret  Quedam  post  hec  mulier  as 
diues  et  nobilis,  cupiens  videre  quid  accideret  mulieri  que  in  monas- 
terium prefatum  intraret,  in  illud  ancillam  suam  manibus  impulit :  et 
domina  ilia  oculum  amisit,  ct  ancilla  illesa  permansit.  Mulier 
altera  pedem  in  monasterio  posuit  vnum  :  qui  statim  pes  intumuit,  et 
tumor  ascendens,  tibiam,  genu  et  cms  occupauit  Beatus  igitur  30 
Fiacrius  signis  et  virtutibus  in  vita  sua  claruit,  et  ad  eius  [sacrum]  * 
tumulum  membra  languentum  '^  modo  sanitati,  quolibet  morbo  fuerint 
grauata,  restituuntur.  Transiit  autem  ad  gaudia  celestia  quinto- 
decimo  kal.  septembris,  et  floruit  circa  annum  domini  sezcentesi- 
mum  vicesimum  secundum.  35 

[MS.  T.  adds:  Narration 

Circa  annum  millesimum  quadragesimum  ^  mulier  quedam  apad 
Laudunum  manens  habebat  generum  iuuenili  specie  decorum,  quem 
multa  diligencia  pro  a(more)  filie  accurabat  Vnde  exorta  turpis 
suspicio  de  muliere  et  de  genere  suo  ualde  earn  turbauit,  et  im- 
pacientcr  famam  suam  tali  obprobrio  turpari  paciens,  iniurie  sue  40 

'  T.  posset  faccre.  ■  om.  *  T.  cum.  •  so  T. ;  om.  in  £. 

^  T.  languencia  ?  •  Ex  Vine.  BclL  XXV.  90.  »  Va  1044. 


444  Boba  Hegenoa  angUe. 

causam  in  gcncrum  rctorsit  et  a  duobus  pueris  occidi  procurank. 
Ad  pcnitenciam  postmodum  facti  homicidii  conucrsa.  cuidam  presbi- 
tcro  confcssa  est.  Proccssu  temporis  presbitcr  idem  cum  ea  litigam. 
malum  quod  fcccrat,  in  faciem  ei  cxprobrauit  Quo  audilo,  parentcs 
f  hominis  occisi  muliercm  ad  iudicium  uocaucnint.  Ilia  autcm  factum 
non  ncgnnte.  igni  adiudicata  est :  set  prius  adducta  ad  ecclesiaun 
beatc  Marie,  peccatum  suum  coram  deo  et  hominibus  ex  ordiiie 
narrauit  et  mentis  et  precibus  sanctissimc  uirginis  Marie  seipsan 
commcndauit.  Deindc  in  ignem  missa,  inccndium  non  sensit,  act 
10  igne  consumpto  illesa  permansit  Augctur  ignis  ab  amicis  occisi 
sccundo  et  tercio :  set  egrcssa  non  solum  carnc,  set  etiam  uestc  d 
crinc  illesa  permansit.  Ad  eeclesiam  adducilur  ct  post  laudes  dco 
redditas,  uolente  deo  paucis  diebus  transaotis  transiit  a  seculo.] 

T    De   SERIO   DKI    Fin  AND   i:i'lStOI»0   ET   CONFESSORE  *. 

REuerentissimus  pontifcx  Finanus,  qui  ct  Wallico  nomine 
,^  "  Winninus  appcllatur,  patre  Capreo.  matre  vcro  Lassara, 
Aradeorum  gcntc  ct  nobili  pmsapia  de  Ulidia^  oriundus  fuit.  Quern 
beatus  Tatricius  llibernicnbium  cpi>copus  venerandum  insigncmqoc 
epiM'opuin  futurum  esse  prcdixit.  Cum  enim  cena  magna,  qui 
parcntc^  lius  totam  familiam  suam  per  tres  noctcs  satis  liabundc* 

20  pntcuraucrant.  vinuni  *  dcticcret,  de  pucri  sanctitatc  secundum 
btati  ratricii  vaticinium  confidentes,  tria  vasa  dcbili  ceruisia  plena 
per  inanuiii  eiusdcm  infantis  signantes\  in  colorem  et  saporcm 
uptiiiii  vini  ronucrsa  sunt.  Aducniente  post  hec  Colmonno 
antistitc.  ad  crudiiiulum  docilis  puerfei]  traditur;  cum  quo  in  c»mni 

2S,  «ibcdicnti;i  ct  luiniilitatc  aliquot  annis  instnirtus  est.  Factumque  est 
aliquanilo  duni  beatus  antistes  manum  suam  ad  sanctum  puenim 
iaiii  Ic^'f  ntcni "  quadani  dc  causa  pcrcuticndum  cum  flagello  sur»um 
cxtf  lulf-rct.  an^clus  dnmini  ipsani  in  acre  suspensam  retinuit.  Quo 
fariii.  Fiiwinus  in  terra  p  rostral  us  ait  :  *  Tatcr  mi.  cur  me  non  ccdis?* 

;.o  Kt  illr  :  Mill,  hnc  voln  fare  re  :  scd  tanien  diuinitus  impedilus  sum. 
Kr^d.  >i  vi^  naKt-lhiri.  acl  alium  mngiiitrum  ire  te  oportct.  Ego  cnin 
ad  h,\c  Imra  iuin<}uani  te  rtirripiam.*  Kt  niisit  cum  ad  venerabiirm 
serum  dn  Liiuiin.  N«m •n^l^lnlcn^em"  ablMtem.  ct  vl  Ci»q>«>ris  ilUus 
ac   aiiiine   nirain    haberet    diligenter  c<>ininendauit.     Al  illc   faucm 

ii  wuitin^  intiu-n^.  staiini  dixit:  *  Iste  nieu<«  nunquam  erit  discipulus  : 
vere  eiiini  in  (el«»  et  in  terris  honnre  et  merito  lunge  mc  prcceUiL 
Nam  <-pi^(Mpus  ent.  sapicntia  clams  et  rcligione  ac  sanitilatc  run- 
sph  iiii^.  ITk  auilitit,  Finanus,  proplietico  spintu  tartUN  ail:  *  Ncc 
niiira  xulebitis  hui*  v*  nire  quern    sequar  et    sub  quo  cnidiar  :  qui 

'  A  I  iti  in  lr:sh  srriii-  l<>  \tr  r\tjiil  in  thr  il:M.  Ihiium  liiir%.  ■!  Bruiarl^ 
Vol  I\'  |i  40  S  fiiiniaiiiiH  Mai^hl'ili- ;  rt.  Piini  c-i|iri»:^  nl  Ko>.  Ir.  Acad  IIL 
4H0  I'l-ti  r.      I.  iihiJia  :   I.  nmlia.  '    I.  atnimlc.  *  o^  la  T. 

'  r.  &it:iuri  liicrvint ;  que.         '  L.  IcKrntc.         '  Nocndrun  •  MaKcc  lUuid. 


De  dettio  Dei  jTitumo.  445 

mihi  in  omnibus  necessitatibus  succurrat'  £t  ecce  naues  quibus 
sanctissimus  pontifex  nomine  Nennio  cum  suis  inerat,  de  Britannia 
venientes,  portum  insule  coram  monasterio  tenuerunt  Quibus  cum 
gaudio  et  honore  susceptis,  prefati  patres  iuuenem  Finanum  vener- 
abili  episcopo  cum  omni  diligentia  commendarunt  Cum  eodem  5 
repatriante^  nauigauit,  et  in  eius  sede,  que  'magnum'  vocabatur 
*  monsrsterium '  *,  regulas  et  institutiones  monastice  vite  aliquot  annis 
probus  monachus  didicit,  atque  in  sanctarum  scripturarum  paginis 
non  parum  proficiens  insudauit,  et  per  inuocationem  nominis  Christi 
multa  miracula  fecit.  Quendam  hominem  genere  Grecum,  pro  10 
immanissimis  sceleribus  suis  multis  annis  vexatum,  quem  legio 
demonum  dum  per  quascunque  mundi  partes  sanitatem  querens 
ibat  infeliciter  sequebatur,  ab  omni  corporis  et  anime  languore  sua 
prece  liberauit  Regis  Britannie  filiam,  ipsum  camali  amore 
nimis  diligcntem  et  quadam  die  ad  illicitum  actum  impudenter  15 
allicientem '  et  iusto  dei  iuditio  coram  patre  et  populo  post  paruum  ^ 
interuallum  ob  hoc'  defunctam,  parentum  et  astantium  gemitibus 
compassus  ad  vitam  castam  et  sanctam  reuocauit.  Vas  aque, 
cuiusdam  hominis*  inuidia  veneno  infectum,  confidens  in  domino 
bibit :  et  nullum  omnino  nocumentum  postea  iude  sensit.  In  ao 
monachorum  itaque  regulis  et  in  sancte  scripture  paginis  non 
mediocriter  instructus,  apostolicam  petere  sedem  decreuit,  vt  quic- 
quid  scicntie  salutaris  forte  minus  haberet,  illic  ad  plenum  haurire 
posset  Ibi  enim  annis  septem  studiosus  indagator  permanens, 
ad  sacerdocii  gradum  ascendit.  Cum  enim  populo  romano  in  35 
ecclesia  quadam  verbum  domini  predicaret,  quorundam  clericorum 
inuidia,  ne  a  populo  vox  illius  audiretur,  organa  et  tubas  ceteraque 
niusice  modulationis  instrumenta  simul  sonare  fecit.  Hec  tamen 
omnia  altitudine  mirabili,  virtute  diuina,  vox  sua  superans,  com- 
mcndatur,  et  deus  in  sancto  suo  glorificatur.  Duos  post  hec  30 
numerose  multitudinis  populos  ydola  colentes,  predicatione  simul 
et  miraculis  ad  fidcm  Christi  iuxta  Italiam  conuertit :  et  quorundam 
pedes  ipsorum  in  eum  irruentium  terre  herere  fecit:  cumque  rex 
eorum  lignum  ad  crucifigendum  virum  dei  terre  infigi  iussisset, 
eidcm  ligno  altera  eius  manus  adhesit,  altera  suo  lateri  iimcta  fuit  35 
Omnes  tamcn  penitentcs  et  ad  fidem  conuersos,  illico  soluit.  Duo 
in  super  leones  de  silua  proxima,  viro  sancto  precedente,  venientes, 
ipsum  ^  catulos  eorum  in  sinu  portantem  quasi  vacce  vitulos  coram 
omni  populo  sequebantur  per  ciuitatem.  Si  enim  hoc  faceret,  deo 
suo  se  credituros  spoponderunt  ^  Insuper  et  virum  quendam  ab  40 
eis  occisum  vite  restituit.  Hiis  itaque  peracds,  famulus  dei  cum 
sanctorum  reliquiis,  altarique  marmoreo,  ac  tribus  rotundis  lapidi- 

*  £.  repatriantcm.        '  i.  e.  Candida  casa  at  Whithern,  founded  by  S.  Ninian. 
'  E.  alicientem.  *  E.  peruum.  '  om.  in  T.  *  T.  hominis  cuiusdam. 

^  T.  £  ipsumque.        '  £.  spospondenint 


446  iBoba  Hegenna  9ngtte« 

bus  angelorum  ministerio  sibi  traditis,  quibus  vite  sue  spacio 
Icgendo,  scribendo  et  orando  vice  lucernarum  noctumis  fungebatur 
horis,  repatriare  festinauit.  Accepto  post  hec  presulatus  officio, 
quantis  in  Hibernia  miraculis  efTulserit,  hominum  vere  nemo  nouit 
sin  ecclcsia  que  *  cclla  montis '  vocatur,  quandam  monialem  a  moite 
suscitauit;  ministrum  cuiusdam  cpiscopi  submersum  ad  vitam 
rcuocauit;  et  episcopum  nomine  Nathum  a  mortuis  reuocauit,  qui 
salutari  viatico  do  manu  Finani  suscepto  in  pace  quieuit.  Filium 
cuiusdam  viduc  triduo  defunctum,  et  resuscitatum,  baptizauit.    Ini- 

lo  quitatis  filium  qui  discipulum  eius  hasta  vulnerauit,  excoin[ni]unicans, 
dixit :  '  Carnem  tuam  volucres  celi  comedent,  et  ossa  vndique 
dispersa  terra  non  suscipict,  animaque  infelix  ad  infema  sine  fine 
descendct/  Modico  post  hec  elapso  tempore  ilium  del  inimicum 
vcntus  ab  austro  flans  in  profundam  vallem  mari  proximam  detnisit, 

15  vbi  lignea  sude  transfossus,  pendens  interiit  Filium  Dameni 
regis,  seruum  dci  dum  corpus  domini  consecraret  nimis  inquietan- 
tern  *  ac  ne  sanctum  opus  fieret  irreuerenter  prohibentem,  per  eius 
orationem,  ad  dominum  extensis  manibus  profusam,  malleus  ingens 
dc  celo  in  caput  eius  iam  descendens,  prout  meruit,  interemit    Duas 

20  quoquc  matronas  nobiles  et  ^  stcriles  concipere  et  parere,  sua  prece 
cffecit.  Rcgem  Diarmecium'  pro  quodam  amico  suo  suppli- 
caturus  accessit:  cumque  rex  ostia  opidi  obserari  iussisset,  illico 
diuinitus  aperta  sunt.  Quo  audito  rex  ascenso  *  curru  hominem  dd 
deuitarc  volens',  confracto  curru  cecidit,  et  cecitate  percussus,  virum 

25  sanctum  ad  se  adduci  iussit.  Quod  ille  renuens  dixit :  '  Si  meis 
acquieucrit  petitionibus,  a  deo  quod  vult  impetrabit.'  Tunc  nuncius 
regi  ait  • :  *  Verc,  rex,  ncgocium  pro  quo  me  miseras,  in  tuo  iuditio 
ponit.'  Illo  acquiescente,  vir  dci  aquam  benedictam,  qua  aspeigere- 
tur,  et  zonam  suam,  qua  cingerctur,  ad  eum  iussit  deferri.    Qui  aqua 

30  conspersus '  et  cingulo  cinctus,  ad  pristinam  rcdiit  sanitatem.  Tua- 
talus  quoquc,  dicti  regis  predecessor,  butiri  elemosinam  quam 
studiosus  diuinarum  scripturarum  tam  noctibus  quam  diebus  lector 
ad  opus  lucernarum  ab  eo  peticrat,  negauit.  Tunc  Finanus,  futuro- 
rum  prcscius,  aliquod  propheticum  matcrna  lingua  de  eo  verbum 

35  protulit,  quod  ilium  non  longo  post  tempore  precinebat  esse  moritu- 
rum.  Quo  ille  audito  penitentia  ductus,  flexis  genibus  veniam  petiit, 
ct  ait :  *  Domine,  indica  mihi  qua  morte  moriar.*  Et  ille :  •  VnuSi 
inquit,  de  ministris  tuis  interficiet  te.'  Vir  autem  ille,  in  oculis  suis 
sapiens  atque  superba  inflatione  nimis  tumens,  ausus  est  yzxMiice 

40  famulum  dci  adhuc  interrogarc  dicens  :  *  Quantum  spadum  est  inter 
nos  et  dci  rcgnum  ? '  Et  ille :  *  Non,  inquit,  nimis  longum  • :  Habita- 
torcs  enim  illius  vocem  viri  humilis  audiunt'  Quo  audito  adhuc  in 
sua  persistans  supcrbia,  ait :  *  Vbi  est  infernus,  in  celo  vel  in  terra 

*  E  incquiUntem.     ^  T.  set     '  E  diarmesium.     *  E. 
*  E  agit.        ^  T.  consparsus.        '  T.  non  tam  i.  longnm. 


De  %aiictD  jToOtano.  447 

\cl  Huh  irrra?  aul  quantc  Uticudinis  ct  proTuiidiuats  eat?  lonsumnc  ' 
r%i  ^)>.uiuni  inter  nu9  ct  ilium?*  Cui  doctor  egrefitis»  aliquAntulimi 
(!ri  /I  lo  i-iiinm<)Cus,  rcspondii:  *  Infcmum  ego  ikmi  mcnMiraui,  tn 
\rr>>  |ir<libu<k  tui^  mcnMirabim.  Via  autetn  que  ducit  ad  ilium,  quam 
*».t  1<'I.hm  (t  kirruiik.  ex  hoc  perpcnditur  quod  priusquam  huius  did  | 
4tlu'-ii<  tit  tiiu»,  tu  in  CO  crift.*    Q»€  prophetia  repentioa  morte  ipaius 

a!.!r-   vi%)»rrani  r^  complcta. Ilec  pauca  de  roaximis '  magni 

hi;iii<»  ^.%tu  ti*«^i^llquc '  |M>ntiticis  virtutibu*  ad  cdifkationem  Icgeatium 
o<  iioi.iir  cJrirrui.  qui  post  obacniaciuncm  mandaiorum  dci  omuipo- 
(rnii<«  *.  |HiM  4n(;rl«'rum  prc»cnliam  ad  »e  con»ulaiidum  aibique  con-  le 
^^uif  iMiutn  irrbrn  vcnicntiuin«  aliasque  diuinas  rcuelationes  quam- 
{'li:r:i:ia'«.  iiitiniiiuic  corrcpcus  tutiua  anni  circulo  in  doloru  decubuit 
In  t'  linininrntc  vcru  diMoluiiunis  eius  bora,  aacramenu  domtniai 
fijM.riH  ct  iunKuinis  ChriMi  »umpMt,  ct  kpihium  in  manua  crcatoria 
^Lii  <  iit.^;t.  (|iijirtu  idu»  ftcpicmbria.  Scpullum  cal  aulem  corpua  1$ 
ciuN  .Sii'tia  apud  Cunigham,  in  luco  qui  ab  ciua*  wallicu  nomine 
Kilv%i:un  appcllatur. 

•     Dt   HAM  TO   FoiLLAMO  CrifiCOrO  Vt   MARTYRr*. 

I  >Kj;u%  Knillanus.  in  llibcmia  ex  recall  pn>sapta  ortua,  nobilitatem 
^  ^  K'  ^^cTi'k  K^nrrti^iutc  mentis  eximie  nobilitanit.  Ab  ipaia  enim 
I'urutir  jniii%  diutnift  !«c  lugttcr  mancipauit  obicquiia.  IVr  incre- to 
till- lit. t  jiitrni  rtjils  ac  prubitatis  adultun,  dum  vtte  preaentis  peregiC 
till  ••;.ittiiii  «ri)»Mim  m  omnibut  cxemplum  bonorum  openim  prebuit. 
lilt  rfiiin.  cum  iMiriarcha  Abraham  audita  domtni '  voce  *exi  de 
ten. I  ft  de  ciignationr  tua.*  imilaluT  fidci  ct  opeha  libenter  pantiL 
K(  l:<|uit  i^iiur  i«i|enaiionem  el  palriam :  \'t  Aliua  Abrahe  ternua  •§ 
rr}.f..iiii%M,.nt«.  trrram  inquam  viuentium,  hereditJUiiL  Cuius  quasi 
tiMiii^^inuim  pignus  tenuit«  dum  h«»nore  pontificali  sublimacus,  ctin 
t*rai<i  IVtrii  a|>«>sti>lo  ligandi  solucndique  graiiam  aortitus  esL 
1  rtii}H.iiim^  cnim  regis  Francorum  Sigiberti*  cum  Grimoaldias 
r«Mt  iii4.«T  donius  regie,  et  lierkenaldus  quasi  paftrkius;  pool  fo 
r&trNMiii)  fratris  »ui  Fuinct*  qui  olim  secundum  reuelatiofieai 
anKfixam  in  Kranciam  vcnicns,  cum  preclahs  fulgeret  \nrtulibuOi 
a  (itfiliiti)  Krkrnaldo  cum  magno  suscepcus  et  habitiis,  eliam 
^rpiiitiM  lurrat.  h*in<ire;  S4icio  seniore  fraire  eorum  \luna,  et  ipoo 
(f  ir|;niiaiMni«  graiui  Franciam  adiit.  Cumquc  pluruna  euangeU- || 
/jiiilo  |»rraK'ra%4enl  loca,  tandem  diicenle  domino  nobiliaaime  tuae 
trni)fri'«  matrone  Itubcrgr  ciusque  Alae  Geretrudis  sanctiaalmo 
ftaiKta  adept!  sunt  conlubemu.  Beolus  itaque  preoul  FoUlaano 
ftancte  (#<  retrudis  contubemolia  effectna,  ftdei  feniorcn  ct  charilotio 

'  >    t  rirum\r  *  iim  in  T.         '  ofli  ia  T         '  mb.  in  T.  *  E.  dsi 

*  Atf.-igr*!  fr..n  Viull.  ,M^.  BcfiM,  n*r  w  AcL S& BolL )i  Oct. XIIL pc  jA 
whctc  5  b%r«  afc  fi««a.         '  lu  dooUoi  sal. 


448  ji^oba  iLegenna  9n0lie. 

dulcedinem  illius  iugiter  inserebat  mentibus.  Sancta  autem  vii^ 
agnita  tarn  cius  quam  fratris  sui  Vltani  sanctitate,  per  manus  eomm 
deo  obtulit  partem  hereditatis  sue,  villam  scilicet  quam  'Fossas' 
vocant,  vt  monastcrium  construerent  ad  perpetuum  peregrinomm 
5  hospitium.  Edificato  autem  monasterio,  Vltanus  rector  sedit  in  eo, 
Foillanus  vcro  beate  virginis  se  reddidit  officio.  Quod  cum  plunmo 
peregisset  tempore,  deuotasque  fidelium  mentes  ad  virtutum  culmen 
erigere  et  ad  perfection  is  studui[sse]t  ^  fastigia  concitare  * ;  cum  autem 
fratrem  suum  Vltanum,  necnon  fratres  in  cenobio  degentes  visitare 

10  decreuisset,  celebratis  missanim  solempniis  virgini  Geretnidi  vale- 
dicens  et  fratribus  et  sanctimonialibus,  eorumque  se  commendans 
precibus,  corporis  sui  sepulturam  quadam  animi  perspicacitate  [eis] ' 
attentius  commendabat  Et  assumptis  secum  tribus  fratribus,  dum 
vie    nescius    per    quendam    saltum    iret,    adest    quldam    minister 

15  diaboli,  qui  falsam  hospitii  simulans  humanitatem,  illis  necem  parat 
Neque  enim  latere  poterat  virum  spiritu  sancto  plenum,  dolosum 
satellitis  sathane  machinamentum.  Vnde  ad  omnia  aduersa  animum 
habens  paratum,  more  solito  in  spiritualibus  canticis  pemox,  [a]  quibus 
nocte  ac  die  deo  soli  vacans  non  cessabat,  euentum  rei  imperterritus 

ao  cxpectabat,  se  ac  socios  diuine  pietati  commendans.  Post  matutina- 
rum  ergo  expletionem,  cum  vir  sanctus  videret  commilltones  suos 
paucntes,  confortans  eos  dixit :  '  Nolite,  queso,  fratres  mei,  turbari, 
nolitc  mortis  formidine  concuti :  oportet  quidem  hec  fieri,  oportet  nos 
stare  ante  tribunal  Christi.    Mementote,  filii  charissimi,  verborum 

35  domitii  ^'nolite,  inquicntis^  timere  eos  qui  occidunt  corpus,  animam 
autem  non  possunt  occidere.'*  Quodsi  appropinquauit  tempus 
[nostrum] '  et  ideo  nunc  dominus  suo  iusto  iuditio,  licet  nobis  occulto, 
nos  in  manus  tradidit  iniquorum,  laudantes  eum  in  quo  non  est 
iniquitas  quia  iustus  est  in  omnibus  viis  suis,  eorum  verbis  qui  pro 

50  testamento  ipsius  in  mortem  sua  tradiderunt  corpora,  humiles  atque 
intrcpidi  dicamus  :  "  Moriamur  et  nos  in  simplicitate  *  nostra,  et  testes 
erunt  super  nos  cclum  et  terra  quod  iniuste  perditis^  nos."  Nam 
nos  serui  inutilcs  cur  mortis  viam  ingredi  pertimescamus,  sine  qua 
ad  veram  vitam   ncquit    fieri    transitus,  cum   deum  et  dominum 

35  nostrum  ipsam  subisse  veraciter  credamus?  Quin  potius,  ipsnm 
benedicentcs,  iuxta  illud  apostoli  sedule  mente  voluamus  ''quia 
non  sunt  condigne  passiones  huius  temporis  ad  futuram  gloriam 
que  reuelabitur  in  nobis.*"  Cumque  sanctos  fratres  dominids 
verbis  consolatus  fuisset,  prefatus  diaboli  satelles,  non  iam  hospes 

40  scd  hostis,  non  multo  stipatus  milite  sed  multo  demone  plenus, 
episcopum  sanctum  cum  sociis  decollauit,  et  abdita  siluarum 
petentcs,  in  vilissimo  loco  sanctorum  corpora  relinquunt,  et  vestea 
et  cquos  sanctorum  in  longinquis  partibus  vendiderunt.    Migrauit 

^  T.  £.  studuit.        '  Vit.  adds ;  iam  eius  vocatio  ad  sacrum  adermt  maityrimn. 
'  so  T.,  om.  in  £.     *  so  T. ;  £.  inquit     ^  cm.     *  £.  simplidte.     *  mL  perdimt 


De  dancto  iFoiOaiio.  449 

autem  ad  dominum  martir  del  Foillanus  pridie  kal.  nouembris. 
Admirans  autem  virgo  Geretrudis  tantam  viri  dei  moram,  ad 
cenobium  quo  vir  sanctus  tenderat  nuncios  mittit :  cui  vir  dd 
Vltanus,  sancti  episcopi  frater,  talia  verba  remisit:  'Tua,  inquit, 
virgo  prudentissima,  perspicax  viderit  industria  quid  portendat  5 
signum  non  absque  certi  causa  presagii  mihi  taUter  ostensum. 
Assistenti  siquidem  mihi  in  orationum  instanda  affore  visa  est 
columba  super  niuem  Candida,  sed  fuluido  roseoque  sanguine  alas 
perfusa,  ac  leni  ^  volatu  scandens  supera.  Quid  ista  significent,  tua, 
beata  virgo,  prospiciat  solertia;  nam  de  chari  fratiis  mei  presenda  10 
nulla  aliorsum  patent  inditia.'  Hec  audiens  ilia,  statim  vbique 
nuncios  dirigit,  nullius  certitudinis  responsa  ferentes.  At  ilia, 
triduano  omnium  fratrum  et  sanctimonialium  indicto  ieiunio,  pre 
omnibus  magis  se  afHigit  inedia,  prece  instat  assidua,  quatinus  de 
doctore  et  instructore  sue  a  dec  sibi  certa  darentur  inditia.  £t  ecce,  15 
post  vigiliarum  solempnia  astitit  ei  angelus  a  deo  missus,  dicens: 
'  Virgo  Geretrudis  deo  deuota,  vidit,  quem  pie  colis,  lachrimas  tuas, 
orationes  tuas  suscepit.  Fidelis  domini  seruus  Foillanus,  super  quo 
sollicita  es,  quem  tue  salutis  necessarium  '  et  augende  grade  uoluit 
fore  ministrum,  [post] '  peractum  fideliter  commissum  sibi  officium  30 
peregit  felici  mardrio  temporalis  vite  stadium,  et  promeniit^  vite 
perhennis  brauium.  Egrediens  ergo  diligenter  attende  signum  tibi 
per  me  ostensum,  et  in  loco  vbi  signum  videris,  corpus  semi  dei 
inuenies.'  Egressa  confestim  virgine,  maximi  splendoris  ostensa 
est  illi  corona  super  sanctorum  corpora,  a  terra  ad  celum  vsque  25 
por recta.  Inuentis  igitur  in  loco  illo  corporibus,  septuagesimo 
octauo  post  martyrium  illorum  die,  qui  est  sepdmus  decimus  dies 
kalcndarum  februarii,  quo  et  beatus  Furseus,  frater  eius,  huius  vite 
fecit  finem  :  Accidit  eo  tempore  Grimoaldum,  qui  erat  maior  domus 
regie,  et  Didonem  pictauensem  episcopum  illis  pardbus  immorari.  33 
Cumquc  orandi  gratia  sanctorum  frequentarent  limina,  illo  die  quo 
beati  Foillani  sociorumque  eius  corpora  sepelienda  essent  delata^ 
prefatus  cpiscopus  post  vigiliarum  officia  cum  sopori  membra 
dedisset,  talia  per  visum  accepit  monita  vt  quantodus  occurreret 
ad  Helie  prophcte  corporis  obsequia.  Qui  consurgens,  audiuit  voces  .^5 
psallentium  deumque  collaudantium.  Percunctatus  autem  quid  hoc 
esset,  comperit  eos  virorum  dei  obsequiis  inseruire,  sicque  intellexit 
quod  sibi  imperatum  sit  de  corpore  Helie  prophete.  Sepultum  est 
autem  corpus  eius  cum  maximo  honore  in  monasterio  quod  frater 
eius  Vltanus  edificauit  super  lluuium  qui  Beruenna  dicitur,  et  ex  40 
exitu  ^  loci '  Fossas  *  ^  nuncupatur.  Vbi  usque  hodie  ad  declarandum 
sancti  martiris  meritum,  per  orationis  eius  interuentum  exaudiuntur 
preces  hu milium,  et  perficiuntur  desideria  fideliter  poscentium. 

'  K.  Icui.      ■  Vit.  tibi  pro  tempore  necessarium  tueque  s.  ct.     '  cm.  in  T.  E, 
*  £.  pcnncruit.    ^  Vit  deferebantur.    *  ai.  situ.    *  i.e.  Fosses,  near  Namur. 

eg 


450  JQotia  Legenna  anglie. 

[MS.  T.  adds:  NarraHo\ 

Quidam  senex  scdens  in  cella  sua  et  sustinens  temptadones. 
uidcbat  demones  manifeste,  et  contempnebat  eos.  Cum  aotem 
diabolus  se  uideret  a  sene  uinci,  uenit  et  ostendit  se  ei,  dicens :  'Ego 
sum  Christus.'  Videns  autcm  eum  senex,  clausit  oculos  snos.  D 
5  dixit  ci  diabolus  :  '  Ego  sum  Christus  :  quare  clausisti  oculos  tnos?* 
Respondit  sencx  :  '  Ego  hie  Christum  nolo  uidere,  set  in  alia  niti.' 
Audiens  autem  hoc  diabolus,  non  companiit.  *  Quidam  sena 
pcrscuerauit  ieiunans  septuaginta  ebdomadibus,  semel  in  ebdonudi 
reficiens.    Hie  postulauit  a  deo  de  quodam  sermone  scripturanm 

lo  sanctanim,  et  non  reuela(bat  ei  deus.  Dixit  ei^go  in  semetipso: 
'  Ecce  tantum  laborem  sumpsi,  et  nichil  profeci :  uadam  er^  ad 
fratrem  meum,  et  requiro  ab  eo.'  Qui  cum  egressus  dausisset 
ostium  suum  ut  abiret),  missus  est  ad  eum  angelus  di(cens): 
'  Septuaginta  ebdomade  quas  ieiu(nasti,  non)  te  fecerunt  proximnm 

1 5  deo :  nunc  uero  qu(ando  es)  humiliatus  ut  ad  fratrem  tuum  pergeres. 
missus  sum  indicare  tibi  sermonem.'  Et  aperiens  ei  de  re  qoam 
querebat,  discessit  angelus  ab  eo.] 

%  De  sanxto  Fremundo  rege  et  martire*. 

TEmporibus  regum  antiquonim  fuit  in  Anglia  quidam  rex  nomine 
Offa,  qui  a  primcua  etate  cum  vxore  sua   Botilda  paganias 

ao  dctentus  ritibus  viuens,  prolis  inter  se  consolationem  vsque  ad 
decrepitam  etatem  habere  non  poterant  Eadem  vero  tempestate 
in  eadem  prouintia  quidam  nomine  Algarus  ex  coniuge  sua  Thoua 
filium  procreauit  qui  tertia  die  natiuitatis  sue  contra  nature  modmiif 
dei  voluntate  id  agente,  loquclam  edidit  et  de   prefato  rege  Ofi 

25  prophetarc  cepit.  Asseniit  enim  quod  in  vltimo  senectutis  tempore 
ex  vxore  sua  filium  a  deo  electum  procrearet,  qui  et  patrem  suum, 
incredulitatis  errorc  dctcntum,  vna  cum  matre  et  maxima  gentia  sue 
multitudine,  ad  fidci  vcritatcm  verique  saluatoris  agnitionem  con* 
ucrterct,  in  infantia  autcm  sua  leprosos  mundaret,  cecos  illuminaret, 

.\o  ct  candcm  patriam  ab  hostium  irruptione  simul  et  strage  liberaret; 
in  cuius  ortu  super  domum,  in  qua  nasceretur,  arcum  celi  nouen 
dicbus  et  totidem  noctibus,  ad  sanctitatis  eius  indicium  iugiter 
constare  prcdixit ;  ct  quod  Fremundus  *  vocaretur,  insuper  insinuamt 
Quo  dicto,  in  sanctc  trinitatis  nomine  idem  puer  baptismum  peCiit, 

II,  ct  baptizatus.  statim  spiritum  emisit.  Concepit  tandem  regina,  et« 
sicut  ctiam  in  sompnis ''  sibi  preostensum  fiierat,  promissum  a  deo 
Frcmundum  sine  magno  dolore  pepcrit.  Super  domum  autem»  in 
qua  natus  est  pucr,   lucis  columpna    apparens,  illius  notitiam  et 

1  Ex.  Vit.  Patr.  965.  ^  ib.  966.  *  Abridged  from  m.  life  professing  to  be 
written  by  Rurchard.  another  abridgement  of  which  is  extant  in  MS.  LnnsdL  4316 
f.  3a:  Lydgate  in  his  <  Kdmiind  and  Frcmund'  uses  the  same '  Burchard ' ;  t 
metrical  life  from  the  same  source,  by  William  of  Ramsay,  is  extant  in  lfS.Qir. 
Dd.  ii.  78  ^i3th  cent.).        *  L.  FrithemunduS|  Frethemundus.        '  £.  i 


De  dancto  iFtenumoa  45  < 

sanctitatis  laudem  circumquaque  diffundebat.  Cum  enim  ad  in- 
telligibiles  ctatis  annos  peruenisset,  cum  pluribus  aliis  predictis 
signis  prouocatis^  ab  episcopo  Heswi'  baptism!  gratiam  suscepit 
De  virtute  in  virtutem  quotidie  excrescens,  leprosos  mundauit,  et 
varie  infirmitatis  incom[m]odo  depressos,  inuocato  Christ!  nomine  5 
curauit ;  parentes  suos,  gentilitatis  errore  vsque  tunc  detentos, 
tantorum  prodigiorum  magnitudine  allectos,  ad  Christ!  fidem,  cum 
infinita  nobilium  et  plcbis  multitudine,  conuertit.  Parentes  vero 
eius  ctatis  grauitate  press!  et  corporum  infirmitate  inualidi,  post 
acceptam  Christ!  gratiam  regi  celesti  militare  volentes,  filium  suum  10 
Fremundum,  iusticie  cultorem,  pacis  et  concordie  amatorem,  licet 
plurimum  renitentem  ad  regni  regimen  promouerunt  Necessitate 
igitur  compulsus,  non  sue,  sed  parentum  voluntat!  satisfaciens,  regn! 
gubcmaculum'  anno  integro  et  d!m!d!o  suscepit,  pauperes  fouity 
pacis  gratiam  auxit,  et  rebellium  proteruiam  potenter  depressit  15 
Dcitatis  tandem  amore  preuentus,  huius  honoris  culmen  quasi 
nihilum  et  inane  ducens ;  ne  curis  terrenis  deditus  salutis  eteme 
detrimentum  incurreret,  parentibus  suis  et  regn!  incolis  insdis, 
cum  duobus  clericis,  scil.  Burghardo,  qui  eius  vitam  conscripsit 
et  vsque  ad  vite  finem  cum  eo  mansit,  et  £debr!do\  clam  fugiens,  ao 
heremi  loca  quesiuit  £t  cum  in  littore  maris  nauem  modicam  et 
neglectam  sine  omni  nauali  instrumento  repperisset,  in  de!  dementia 
confisus  illam  intrans  intrepidus,  non  ventis,  sed  de!  auxilio  se 
commisit,  et  quo  cam  manus  de!  impelleret,  ire  precepit.  *  Quinto 
itaque  nauigationis  die,  sine  omni  remigio  cum  duobus  sociis  ad  S5 
loca  in  quibus  ante  eum  nemo  propter  demonum  ibidem  habitan* 
tiiim  infestationem  viuerc  potuit,  incolumis  p>eruenit  Hec  insula 
mari  vndique  circumfusa,  propter  altitudinem  eius  nimiam  vno 
tantum  in  loco  aditum  prebet  Hec  a  longe  eam  cementibus  in- 
stabilis  et  vaga  creditur,  dum  nunc  hac,  nunc  quasi  alia  parte  30 
nauigantibus  esse  conspicitur,  et  ideo  Ylefage  *  appellatur.  Hec  situ 
paruula,  nemoris  altitudine  circumquaque  decorata  ^  pratorum  viridi- 
tate  venusta  ^  fontis  ad  haustum  *  habilis  amenitate  irrigatur.  Hunc 
locum,  a  deo  sibi  donatum,  rebus  omnibus  mundi  ac  deliciis  pre- 
posuit,  thezaurorum  copiis  plus  dilexit.  Septem  vero  annis  ab  35 
hominum  sequestratus  consortio  ibi  viuens,  syluestrium  pomorum 
fructu  radicibusque  quibusdam,  necnon  auium  ouis,  que  ibi  habunda- 
bant,  ad  victum  quotidianum  vsus  fuit  Vestimenta  autem  sua  per 
septem  annorum  curricula  ita  deus  incomipta  conseruauit,  vt 
ipsorum  decorem  vsu  assiduo  diminui  non  permisit,  nee  vetustate  40 
in  aliquo  lacerari.  Tugurium  paruulum  sibi  construxit,  et  cellulam 
in  houore  sancte  Marie,  in  qua  diebus  et  noctibus  oration!  incumbens, 

'  E.  prouocatus.         *  Lydg-  Oswi.  '  E.  gubernaculo.  *  L.  Edebrito. 

•  L.  Tandem  a  ciuitatc  Carliun  (MS.  Carliuri),  etc. ;  cf.  Lydg.  •  «/.  Ilefaye. 

'  L.  dccoratur,        ■  venustatur.        •  L.  hauriendum. 

Gg2 


452  jQotia  iLegeniia  angtte. 

seipsum  sacrificium  deo  ofTerret,  cum  suis  sociis  velociter  edificnuL 
Diabolus  enim,  sancti  Fremundi  sanctitatem  non  ferens — nee  conuift- 
tur  nisi  qui  legitime  certaueiit — eius  patientiam  sepius  aggressw, 
omnimodis  temptationibus  eum  a  statu  rectitudinis  deiicere  couatiir; 
5  pre  oculis  cordis  gloriam  terrene  dignitatis,  pro  Christi  amore 
sprctam,  sepius  obiiciens,  et  quantum  sibi  suisque  sub  iuuenili  flore 
proficere  posset  cordi  immittens,  innumeris  temptationibas  eum 
decipcre  satagebat.  Christi  tamen  miles,  qui  cordis  statum  in 
sublime  ercctum  habens.  que  mundi  sunt  pro  Christi  amore  coo- 

10  tempserat ;  retro  respicere,  et  contempta  itenim  amplecti  dedigna- 

tur;    et  qui  solum  celestia  fenienti  desiderio,  penitus   transitoria 

calcando,  concupiuit,  diaboli  temptationibus  fatigari,   non   superan 

o     potuit.        I  His  enim  diebus  paganorum  exercitus  ex  transmarinb 

partibus  adueniens,  Angliam  cum  habitatoribus  suis  cede  et  incendio 

15  consumens,  idolatrie  illorum  subiici  nolentes  diuersis  penis  predpoe 
af!lixit,  afilictos  cnideli  morte  dampnauit,  non  ordini,  sexui,  dignitid 
parcens,  nee  etati.  Horum  exercitui  Ynguar  et  Hubba  crudelitafte 
nimia  duces  effecti,  regiones  Anglie  occidendo  perlustianteSp 
sanctum   Edmundum,  suis  legibus  subiici  nolentem,  post  plurima 

ao  penarum  genera,  fera  morte  occiderunt  Huiusmodi  enim  iaiiia 
vbique  diuulgata  ad  aures  Offe  regis  perueniens,  et  legem  dei 
religionisque  cultum  inhumana  hostium  feritate  deperire  expa- 
uescens ;  accepto  a  suis  consilio,  vigintiduos  legatos  nobiles,  filium 
suum  Frcmundum  per  mare  per  terras  vndique  quesituros  mittit, 

35  fidei  christiane  cultum  hostium  depopulatione  citius  peritunun 
mandat,  nisi  ipse  pro  Christo  pugnaturus  adueniens,  fidei  hostes 
expugnet,  fidelibus  auxilium  ferat  et  cultores  Christi  potenter  de- 
fendat.  Peragrata  tandem  tota  Anglia,  ad  ^  maris  insulas  exquirendas 
nuncii  regis  perlustrare  moliti  sunt.    Ascensis  itaque  nauibus,  quo 

30  eum  qucrerent,  quo  pergerent  ignorantes,  diuino  nutu  magis  quan 
humano  ad  insulam  qua  vir  dei  cum  suis  degebat,  ex  insperato' 
perueniunt,  et  eum  per  loca  varia  et  nemorum  occulta  querentes, 
eius  cclle  tandem  approximant,  et  more  solito  oration!  vacanten 
repericntes,  habitu  considerato  et  vultu  ipsius  annotato,  eum  recog- 

35  noscunt.  Genibus  igitur  eius  prouoluti,  patris  et  amicorum  necesa- 
tatem,  hostium  aducntum,  christianorumque  necem  palam  annnn- 
ciant ;  parcntum  interitum,  fidei  religionem  ab  hostibus  deperire, 
coram  eo  dcplorant.  Quibus  auditis,  miles  Christi,  qui  seculo  re^ 
nunciaucrat,  quomodo  ad  seculi  certamen  redeat ;  quomodo  Chrisd 

40  tironcs  pro  Christi  amore  perire  conspiciat  * ;  quomodo  suonun 
interitum  vindicare  presumat;  quomodo  mala  sibi  vel  suis  in- 
fcrentibus  mala  bonus  ipse  rependat,  cum,  nisi  mala  sibi  inferentibus 
bona  rependat,  bonus  esse  non  valeat  ?  Si  profecto  ad  vinim  hunc 
beatissimum  solum  hostes  ferocissimi  christiane  fidei  peruenissent, 
^  om.  ad,  r.  cxquirendo.  '  £.  inspirato.  '  £.  conspiccat. 


De  ^aticto  ircemuiaKi.  453 

mortem  pro  Christo  dtius  pertulisset,  quam  resistendo  quoquo  modo 
deuitasset.  Sic  igitur  hinc  inde  discussa  sententia,  de  re  sibi 
ambigua  dubitans,  elegit  dei  voluntatem  orationibus  ezquirere  quam 
ex  proprio  arbitrio  pro  incertis  quasi  certa  presumere.  Orationi- 
bus ergo  solitis  incumbens,  et  ex  corde  non  suam,  sed  dei  volun-  s 
tatem  exquirens,  quidnam  ei  in  hoc  negotio  agendum  sit  efflagitat 
Noctuma  autem  visione  angelus  ei  apparens  precepit  vt  contra 
fidei  hostes  fide  *  munitus,  infidelium  rabiem,  se  illis  obiiciendo,  non 
declinaret  ct  fide  non  ficta  victoriam  a  deo,  cut  nihil  impossibile  est, 
speraret.  Addidit  etiam  angelus  vt  quot  socios  secum  ad  bellum  10 
adduceret,  tot  hostes  milia  cum  eo  pugnatura  putarent  Fide  igitur 
munitus  progrediens,  cum  ad  patriam  suam  festinus  venisset,  patrem 
eius  cum  exercitu  christiano  iam  ab  hostibus  prostratum  repperit 
Nunciato  igitur  Fremundi  aduentu,  Ynguar  et  Hubba,  timore  magno 
resoluti,  nuncios  ei  mittunt,  vt  si  cum  eis  pacem  habere  voluerit,  15 
et  fidei  christiane  renunciauerit,  eum  in  amidtie  gratiam  susciperent, 
et  totius  Anglie  principatum,  *idolatrie  legibus  subditum*,  traderent 
in  potestatem  eius.  Audiens  autem  vir  dei  nunciorum  verba,  pro- 
missa  derisit,  regnum  spreuit,  dd  legibus  se  nolle  contraire  re- 
spondit.  Dixit  enim  non  pro  terreno  regno  in  pugnam  se  procedere  to 
velle,  sed  contra  dei  hostes,  vt  eos  puniret,  dimicare.  Vtroque 
igitur  exercitu  ad  pugnam  parato;  quot  socios  vir  dei  secum 
adduxit,  tot  milia  ipsum  habuisse,  paganorum  ezerdtui  videbatur. 
Fide  ergo  magis  quam  armis  Fremundus  securus,  hostes  aggreditur, 
et  cum  duobus  sociis  suis  et  aliis  viris  vigintiduobus,  qui  eum  15 
quesituri  aduenerant,  quadraginta  hostium  milia  Christi  virtute 
prosternit.  Neque  enin:i  de  terra,  sed  de  celo  victoria  datur. 
Fremundus  igitur  armis  continuo  exutus,  orationi  incumbens,  super 
hiis  que  acciderant  diuine  pietati  gratiarum  actiones  ac  laudes 
immensas  exoluebat.  Sed  quid  tutum  apud  homines  esse  potest?  50 
iLcce  quidam  nomine  Oswi,  qui  dux  exercitus  regis  Offe  quondam  * 
fucrat,  ct  ad  idoiatrie  cultum,  fide  relicta,  confugerat,  *  et  pro  regni 
regimine  sibi  promisso,  si  fidem  Christi  negaret,  cum  eisdem 
hostibus  pacem  fecit  \  Timens  autem  *  ne  vir  dei,  victoria  potitus,  in 
eum  vindictam  faceret,  '  et  sceptra  regni  sibi  promissi  ab  eo  potens  35 
aufcrret  ^ ;  latenter  acccssit  et  crudeli  ictu  gladii  caput  eius  amputauit 
Cunique  lictor  ille  caput  martiris  amputasset,  sanguinis  gutte  deci- 
dentes  super  eum,  totum  corpus  eius  quasi  ardore  ignis  intollerabili 
protinus  accendcnint.  Hoc  ille  percussus  incom[m]odo,  et  tanto  ob- 
stupcfactus  miraculo ;  ad  martiris  pedes  prostratus,  lamentationis  40 
verba  et  singultus  cum  fletu  maximo  proferens  et  reatum  agnoscens, 
misericordiam  implorauit,  cumque  sanctum  nomina[t]^  et  Christi 
martirem  penis  obsessus  appellat.  Nee  mora,  abscisum  caput 
respondens,  hac  eum  voce  absoluit :  *  Apostolus  Christi,  cul  a 
*  K.  fidei.        '- '  om.  in  L.        '  om.  in  L.        *  so  L.,  T.  £.  nominans. 


454  n^otta  legenna  angrtte. 

domino  absolutionis  collata  est  potestas,  te  a  reatu  mortis  mee 
absoluat  et  ab  huiuscemodi  penis  eripiat,  et  me  in  eius  confessioiie 
punitum  ad  vitc  celestis  gaudia  introducat/  Passus  est  autem  dna 
annum  domini  octingentesimum  sexagesimum  sextum,  quinto  idos 
5  maii.  Martir  autem  Christi  post  mortem  in  Christo,  cui  omiiia 
viuunt,  viuus  existens,  ct  se  post  mortem  in  Christo  viuere  docens; 
quasi  viuus  se  crigens,  manibus  caput  de  terra  extulit  et  cum  muhiSk 
hcc  niiracula^  obstupesccntibus  et  deum  laudando  prosequentibusi 
ad  locum  quendam  inter  Vchintoniam '  et  Hareburebury  caput  mani- 

10  bus  ferens  pcrrcxit,  et  ibi  sedens'  aquam,  qua  corpus  eius  et  caput 
ablueretur,  a  deo  precibus  petens  impetrauit.  Nam  fbns  in  eodem 
loco,  ix:renni  fluens  dccursu,  excreuit  et  martins  meritum  celeriter 
declarauit.  Hausta  igitur  aqua,  vulnera  lauit,  deum,  cui  omnia 
viuunt,  adorauit,  et  ad  orientem  se  vertens  in  terra  mortuus  pn>- 

15  cubuit.  Prefatus  autem  Oswi  cum  ceteris  qui  aduenerant,  hiis 
visis  miraculis,  corpus  eius  et  caput  suscipiunt,  [et]  *  in  loculo 
plumbco  illud"  ponentes,  in  loco  qui  Oifecherche*  appellatur,  intra 
domus  regie  septum,  cum  hymnis  et  laudibus  sepulture  tradunt 
Elapsis  autem  post  obitum  eius  annis  sexaginta  sex,  tres  puelle 

10  diucrsis  corporum  incom[m]odis  a  prima  natiuitatelaborabant :  quarum 
Elfleda  muta,  Toua  manu  contracta,  Brightena^  auditus  beneficio 
carebat.  Hiis  angclus  in  visione  apparuit,  predpiens  vt  sanitatis 
gratia  obtinendc  ad  locum  qui  Ofifecherche*  appellatur  properarent: 
ct  quia   locum   prefatum   se  ignorare    assererent,    quandam    luds 

25  columpnam  "^  a  martiris  sepulchro  vsque  ad  celum  tendentem  seqni 
precepit.  Illis  igitur  columpnam  lucis  vsque  ad  martiris  sepulchnim 
cum  gaudio  scquentibus,  corpus  sanctum  in  locello  plumbeo  con- 
signatum  inucnicntes,  iussu  angeli  domini  in  loco  quodam  inter 
Charcwellc*  ct   Bradcmere   bitumine  circundato,  vbi   inuicem  hii 

30  coniunguntur  fluuii  ^",  plumbco  locello  in  priori  loco  relicto,  inuento 
diuinitus  '^  lapide  niueo  mirabilitcr  insculpto,  martiris  corpus  decenter 
collocarunt.  In  loco  vero  quo  sepulchnim  cum  corpore  sancto 
humandum  esse  decrcuerant,  virgam  de  salice  excisam  ibidem 
plantantes,  ad  sepcliendum  ibidem  martirem  in  crastino  reucrsure; 

35  appropinquante  iam  vcsperc  ad  proximam  villam  quiescendi  gratia 
perrexerunt.  Redcuntcs  mane  ad  locum  vbi  corpus  sanctum  re- 
liquerant,  ncquc  sepulchrum  nee  corpus  in  eo  locatum  inuenire 
potucrunt;  scd  virgam  quam  scro  defixerant,  in  immense  magni- 
tudinis  salicem  sub  vnius  noctis  spacio  excreuisse  admirantes  vide- 

40  runt.  Dcus  cnim,  a  quibus  voluit,  sui  martiris  corpus "  in  eodem 
loco  scpcliri  fecit.    Quia  vero  quid  de  martire  factum  fuerat  scire 

^  hec  m.  om.  in  L.        '  i.e.  Long-Itchington,  near  Warwick  (Lydg.  wrongly 
Whitton;.  ^  L.  conscdit,  gladii  cuspidem  humo  defixit.         *  so  T. ;  £.  in  1. 

quoque.  *  om.  in  T.  •  T.  offechirchc.  '  Lydg.  Bryhteba.  •  L 

quendam  fumum.  *  E.  charcwel.  ^®  L.  adds :  qui  locus  a  Banneburi 

per  tria  I'erc  miliaria  distal.  "  a/.  L.  "  E.  corporis. 


De  ^ancto  iPtemmiMi*  455 

non  poterant,  dolore  nimio  afllicte,  lachrimosis  suspiriia  del  miseri^ 
cordiam  implorabant,  vt  ipse,  cui  omnia  secreta  patent,  quid  de  sud 
martire  illis  ignorantibus  factum  fuerat  illis  innotescere  dignaretur. 
Reuclatum  est  illis  nocte  sequenti,  quia  martiris  corpus  erat  huma* 
turn ;  nee  amplius  nosse  *  quererent  quod  eas  latere  vellet.  Dc  5 
Christi  ergo  mirabilibus  admirantes,  ad  propria,  sanitati  restitute, 
cum  gaudio  regresse  sunt.  Omni  vero  tempore  quo  corpus  sanctum 
ibidem  humatum  latuit,  ad  sepulture  locum,  herbis  virentibus  re- 
dimitum^  et  floribus  variis  insignitum,  nullum  animal  accedere 
potuit,  nee  auis  aliqua  super  arborem  illam  sub  qua  sepultus  fuerat  to 
(licet  defessa)  descendebat  Cum  autem  herba  ilia  decisa  in  fenum 
foret  desiccata,  animalium  morbis  frequenter  profuit,  et  ab  egro- 
tantibus  depasta,  eorum  incom[m]oda  cito  curauit  Et  factum  est  vt 
locus  ipse  ab  incolis,  causam  quidem  ignorantibus  sed  vtilitatem 
cernentibus,  reuerentia  quadam  honoraretur,  et  eidem  sanctitatis  15 
alicuius  gratia  inesse  crederetur '.  Accidit  enim  vt  quidam  nomine 
Aelbertus  orationis  gratia  Hierosolimam  profidscens,  ante  sepul- 
chrum  domini  vigiliis  et  ieiuniis  multo  tempore  vitam  duxit  Cui 
nocte  quadam  vox  celestis  insonuit,  precipiens  vt  ad  patriam  rediret, 
et  locum  quendam  super  fluuium  Charewelle  situm,  vbi  quinque  a^ 
saccrdotes  mansionem  acceperant,  solidtus  quereret,  et  in  prato 
non  longe  posito,  sub  arbore  salicis  thezaurum  preciosissimum  sub 
terra  defossum  inueniret  Cum  vero  secunda  nocte  eandem  ad- 
monitioncm  audisset,  tertia  eidem  nocte  angelus  visibiliter  apparens 
minas  intulit,  et  pro  incredulitate  sua  eum  taliter  increpauit :  '  Quare,  15 
inquit,  iussionem  dei,  secundo  tibi  exhibitam,  non  implesti,  nee 
voci  mee  hactenus  credere  voluisti  ?  Perge  velox  ad  patriam  tuam, 
locum  prefatum  sollicitus  querens :  et  arborem  salicis  magne  in- 
uenies,  sub  cuius  radice  sepulchrum,  thezauro  precioso  intus 
dccoratum,  effodics,  in  quo  corpus  sancti  Fremundi  martiris,  pro  30 
Christo  innocenter  occisi,  reperies;  sub  eiusdemque  martiris  se- 
pulchre scropham  inuenies  vnam  cum  tredecim  fetibus,  nee  tamen 
ingressum  corum  vel  exitum  videbis.  Quia  vero  iussionis^  mee  et 
admonitionis  incredulus  hactenus  extitisti,  nee  voluntati  diuine 
obedisti,  (ob  incredulitatis  tue  meritum)*  banc  inobedientie  tue  penam  35 
recipics  et  per  corporis  penalem  sententiam  angelico  iterum  oraculo 
non  contrairc,  talibus  admonitus,  disces' :  Ad  eum  igitur  quasi  iratus 
accessit,  brachii  dcxteri  iuncturam  a  scapula  diuellens  distraxit,  et 
ipsam  cius  dexteram  ad  dorsi  spinam  distorsit ;  nee  ante  corporis 
salutem  eum  recuperare,  quam  ipsius  martiris  corpus*  inueniret,  40 
cuius  meritis  curaretur,  veritatis  nuncius^  asseuerauit  'Omnia, 
inquit,  qui  ad  dei  laudem  huius  martiris  sancti  se  predbus  com- 
mendauerit,  et  sibi  deuotus  extiterit,  laboris  sui  et  deuotionis  premia, 
*  E.  nosce.  '  E.  redemitum.  •  The  place  is  now  called  Bodicott? 

*  iussioni.         ^  ob  -meritum  om.  in  T.  •  E.  corporis.  '  E.  nunciit. 


4s6  jQotia  Legeniia  angtte. 

sancti  adiutus  mentis,  consequctur.'  Talibus  itaque  admonitni 
oraculis,  et  corporis  dolorc  constrictus,  Romam  proficiscens  cuncta 
que  acciderant  summo  ptontifici  per  ordinem  patefecit.  Qui  habita 
matura  super  relatis  deliberatione,  taliter  ei  respondit :  '  Redi,  inquit, 

5  ad  patriam  tuam,  et  que  tibi  ostensa  sunt  diligenter  inucstigare  ne 
differas :  et  litteris  nostris  episcopo  loci  presentatis,  vt  martiiis 
corpus  de  terra  eleuet  et,  quousquc  ad  limina  apostolorum  Petri  et 
Pauli  accedat,  in  proximo  monasterio  illud  cum  honore  reponat, 
denuncies.'    Arrepto  autem  itinere  cum  difficultate  locum  quinque 

lo  sacerdotum  mcmoratum  inueniens,  et  vna  cum  illis,  vt  valuit, 
efiodicns ;  viso  martins  sepulchro,  ad  deum  et  eius  sanctum  preces 
fudit,  et  brachii  sanitatcn  perfecte  consequi  meruit.  Ceci  quoque, 
claudi,  aridi  et  muti,  vanisque  languoribus  detenti,  ad  locum  ilium 
festinantes  salutis  bencficium  leti  reportarunt.    Cumque  sepulchri 

15  locum  altius  effodissent,  scropham  vnam  cum  tredecim  fetibos 
prosilientem  mirantes  prospiciunt,  sed  eorum  ingressum  vel  exitom 
non  inucniunt  Sacerdotes  itaque  duo  cum  Aelberto  ad  episcopum 
dorccstrensem  ^  Birinum  pergentes,  quod  factum  fuerat  pandunt, 
ct  litteras  papales  humiliter  presentant.    Episcopus  igitur  cum  suis 

10  ad  locum  accedens,  aperto  sepulchro  corpus  gloriosi  Fremundi,  de- 
center  pannis  inuolutum,  cunctis  admirantibus  ostendit :  et  in  eodem 
sepulchro  cum  corporc  ipsius  vitam  et  passionem  anglicis  apicibos 
annotatam  inuenit.  Facto  autem  triduano  ieiunio,  et  assumpto  cum 
magna  deuotione   sanctissimo    corpore,  ad   vicinum    monasterium 

25  iuxta  apostolicum  mandatum  illud  deferre  decreuenint.  Cumque 
ad  locum  quendam  qui  Ridic'  vocabatur  peruenissent,  sanctum 
martiris  corpus  a  loco  illo  nullo  modo  mouere  potuerunt.  Episcopus 
ergo  continuis  prccibus  domini  voluntatem  in  tanto  articulo  im- 
plorarc  non  cessans,  hunc  locum  martirem  sanctum  elegisse,  angelo 

30  nunciantc  cognouit.  Constructa  autem  ibidem  capeila,  Aelberto 
prefato  ct  quinque  saccrdotibus  memoratis  sanctum  corpus  custodi- 
endum  episcopus  commendauit;  et  Romam  proficiscens,  mirabilia 
dei  gloriosc  in  sancto  martire  demonstrata  summo  pontifid'  in- 
sinuauit.     Susceptis*   vero    litteris  apostolicis,   Birinus    episcopus 

35  patriam  redicns,  conuocatis  episcopis,  abbatibus,  nobilibus  in- 
numcroque  cetu  plebis,  in  loculo  laminis  argenteis,  que'  fidelium 
deuotione  oblate  fuerant,  decenti  opere  compK>sito,  sanctum  corpus 
cum  hymnis  et  laudibus  de  sepulchro  veteri  eleuatum,  .v.  kal. 
aprilis,  choruscantibus  vndique  miraculis,  coUocauit ;  et  ex  cemento 

40  et  lapide  postca  super  eum  oratorium  fabricauit.  Diebus  enim 
nostris  in  prioratu  canonicorum  rcgularium  de  Dunstaple*  sanctom 
eius  corpus  requiescens,  in  magno  honore  habetur. 

^  E.  dorsccstrcnscm.  ^  £.  redic.  '  £.  pontifice.  *  E.  Susceptus. 

^  E.  qui.  •  T.  dunstapil. 


L 


De  ^ancta  iFrilieiBitDilNt  457 

[MS.  T.  adds:  NamOioK 

(Narratur)  cnim  (de)  Frigdiano  lucane  urbis  (episcopo,  quod) 
Aus(eris)  fluuius  qui  iuxta  ur(bis  mur)os  influebat,  sepe  inundacio(ne 
facta)  cursus  sui  alueum  egressus,  per  (agros  diff)undi  consueuerat, 
ut '  qucquc  sa(ta  et)  plantata  repperiret,  euerteret  Tunc  (uir  domini) 
Frigdianus  rastrum  sibi  paruulum  fecit  et  ad  alueum  fluminis  accedens,  5 
solus  oracioni  incubuit,  et  precipiens  aque  ut  se  sequeretur,  per  loca 
que  ei  uisa  erant  rastrum  per  terram  traxit  Quern  relicto  alueo  proprio 
tota  fluminis  aqua  ita  est  secuta,  ut  locum  consueti  cursus  funditus 
desereret,  et  ibi  sibi  alueum  ubi  tracto  per  terram  rastro  uir  domini 
signum  fccerat,  uendicaret ',  et  quecunque  essent  alimentis  hominum  lo 
profutura,  sata  ucl  plantata  ultra  non  lederet  *  Cum  iuuenis  quidam 
sanctimonialem  quandam  rapuisset  et  derid  talem  iuuenem  coram 
beato  lohannc  elemosinario  exprobrarent,  et  ipsum  excommunica* 
tum  esse  dicerent,  utputa  quod  duas  animas,  suam  uidelicet  et  illius 
perdiderat,  compescuit  eos  sanctus  lohannes  dicens :  '  Non  sici  15 
fratrcs,  non  sic.  Ostendo  nobis  quod  [et]  uos  duo  peccata  committitis. 
Primo,  contra  prcceptum  domini  fadtis  qui  ait:  ''Nolite  iudicare 
ut  ^  non  iudiccmini.''  Secundo,  quia  nesdtis  pro  certo  si  usque  hodie 
peccent  et  non  pcnitcant.'] 

H  De  sancta  Frideswida  virgins  ^ 

TJ^Rideswida  virgo  sancta  Didani  subreguli  et  Safride  vxoris  sue  to 
^       filia  extitit,  qui  in  vrbe  Oxonia  morantes,  filiam  suam  omni 
morum  honestate  educari  fecerunt.    •  Transacta  autem  infantia,  super 
terram  nudam  sompno  victa  recumbebat ;  illam  assidue  prostrata 
gcnibus'    petcbat  *,  quando    orationes    domino  fundebat^    Vilium 
olcrum  pulmento,  modicoque  pane  ordeaceo*  famis  expugnauit  pro-  35 
teruiam,  et    aqua  sitim    extinguebat      Parentum  demum  assensu 
habitum  monialium  suscepit:   cuius  exemplo   duodecim  nobilibus 
orte  natalibus  puelle,  rclictis  omnibus,  secute  sunt  dominum.    Ex 
regis  itaque  munificentia  cenobium  construxit ;  ieiuniis  et  orationi- 
bus  instabat  continuis,  ccntiesque  per  diem  centiesque  per  noctem  30 
flexis  genibus  deum  exorauit.    Sed  quis  preualet  esse  bonus,  cui 
non    inuideat    qui    singulariter    est    malignus?     Omnes    namque 
conatur  deiicerc,  qui  primum  '^  hominem  a  ^*  paradisi  gaudiis  potuit 
propcllcre.    Corporeis  cius  oculis  ••  corporalem  speciem   exhibuit, 

'  Ex  Grcgor.  Dialog.  III.  9.         *  T.  ct.         »  T.  uendicauit         *  Leg.  Aur. 
p.  13a  :  cf.  Vit  Patr.  377.  »  Ed.  in  Act.  SS.  Boll  Oct  VIII.  p.  564  fipom  k 

MS.  Rub.  Vallis  and  £. ;  abr.  from  a  life  partly  extant  in  Sar.  Brev.,  which  it 
derived  from  the  Viu  in  MS.  Nero  £.  i  fol.  jSa  (abridged  in  MS.  Lansd.  496 
f.  loi,  with  an  extract  from  Philip's  Hist  Translat).  •-•  «/.  cm.  *  T. 

petcbat  genibus.  *  £.  T.  petebat ;  BoU.  poterebat  *  E.  ordeaco.  BolL 
panis  ordeacei.  '*  Boll  primus.  ^^  BoU.  de.  "  oculis  eius. 


45^  Boioa  iLegentia  Znsflit, 

elatusque  in  antique  vesanie  sue  presumptionem ',  qua  se  altissimo 
fore  similem  promittcbat,  Christum  se  esse  mentitur,  magnaque 
demon um  constipatus  catenia,  angelorum  lucis  speciem  menti- 
entium,  hiis  virginem  aggreditur  verbis:  'Veni,  dilecta  mea,  veni: 

5  quia  tempus  est  vt  percipias  immarcessibilem  eteme  glorie  coronam, 
quam  promeruisti.  Veni  et  ad  pedum  meonim  prouoluta  vestigia, 
quern  diu  dcsiderasti  adora.  Apparere  quippe  tibi  ad  hoc  volui  vt 
me,  ad  quern  tanta  auiditate  suspiras,  in  hac  etiam  vita  mortali  con- 
spicercs,  ct  me  adorato  ad  perpetue  vite  com[m]odum  absque  corporis 

10  incom[m]odo  ingredi  preualercs.'  Cui  virgo  sancto  '  edocta  spiritu  ait : 
*Quid,  miserrime,  quod  non  habes,  nee  habere  pre  superbia  vales^ 
aliis  promittcre  presumis  ?  Quid  tibi  cum  vita  immortal!,  qui  viuens 
mortuus  es,  et  manens  semper  in  interitum  vergis'?  Sed  et  ego 
infclix  et  miserrima  peccatrix  interitus  tui  pardceps  fuissem,  nisi 

15  mc  redemptoris  mei  Christi,  quem  tu  te  esse  mentiris,  misericordia 
preuenisset  \  Ipse  enim  spes  mea  a  iuuentute  mea.'  Hec  humil- 
lima  virginis  verba  sup>erbus  ille  non  sustinens  spiritus  euanuit,  et 
acrem  vlulatu  horribili  fetoreque  pestifero  impleult.  Beata  vero 
virgo  in  oratione  perscuerans  equo  erat  animo,  et   intrepida  per- 

20  mansit.  Nee  enim  sic  antiquus  hostis,  licet  victus  et  confasus 
absccsscrit,  ab  impugnationis  sue  arte  quieuit.  Regem  namqoe 
Algarum'^  virginis  amore  impudico  tactum  inflammat  Hie  enim  rex 
suggestionum  inimici  stimulis  furibundus,  concitatus  nuncios  ac- 
cclerare  prccepit,  qui  Frideswidam  adducant,  et  nolentem  eque  vt* 

25  volentcm  properarc  compellant.  Nee  mora  nunciis  ad  virginem 
vcnientibus,  voluntatcmque  regis  declarantibus,  respondit :  *  Si  me, 
inquit,  hominis  contubcrnio  disposuissem  sociare,  nequaquam  regis 
Algari  postulationi  contradicerem.  Nunc  quia  regi  ixnmortali 
Christo  desponsata  sum,  nephandum  sane  arbitror  vt  eo  contempCo, 

30  assensum  mortali  prebeam  peritura  cum  ipso/  Et  illi :  '  Hec  enim 
te  versutia  iuuare  non  poterit,  quoniam  si  acquiescere  ac  obtemperare 
regis  voluntati  nolucris,  ad  lupanar  tracta  multas  sustinebis  iniurias ; 
inuita  lenonibus  ludibrium  facta  ct  ignominiose  corrupta  doceberis, 
sani  capitis  non  esse  huiusmodi  regiam  contempnere  dignitatem.'  Ad 

35  hec  virgo  :  '  Nullis^  reucra  pollutionum  contagiis  contaminari  potest 
corpus,  nisi  ex  consensu  mentis.'  Hiis  auditis  cum  vim  inferre 
illamque  rapcrc  pararent,  sancta  Frideswida,  ad  deum  protecto- 
rem  suum  confugicns,  preccs  cum  lachrimis  in  excelsum  porrexit 
Et  ccce  subito  nuncii  amisso  lumine,  ab  iniurils  illius   desistere 

40  compel luntur  vel  inuiti.  Concurrunt  vndique  de  duitate,  stupent 
vniucrsi  pauentque,  ac  pcdibus  virginis  pro  excecatorum  com- 
passione  prouoluti,  vt  cius  prccibus  lumen  reciperent  suppliciter 
postularunt.    Cum  autem  virgo  pro  eis  preces  ad  deum  fudisset, 

^  so  SB. ;  Boll,  presumptionis  sue  vcsaniam.     '  £.  sancta.      *  E.  virgia.      *£. 
pcrucnibset.      '*  He  is  rex  Leiccstrensium  in  N.  L.      *  Boll,  ac     *  E.  Nnlis. 


De  ^emcta  jTtiDejBiiiiflMt  459 

et  luminis   beneficium    reccpissent,  humiliter  ad  pedes  eius  cor« 
ruenint,  veniam  flagitantes.    £t  post  hec  ad  domum  redeuntes,  que 
gesta  sunt  regi  ex  ordine  nunciarunt     Quibus  ille:  '  Nequaquam, 
inquit,  incantationes   eius  falsaue  dogmata  aut  ars  magica  a^  meis 
earn  cripient '  manibus.    Sed  quoniam  me  contempnere  ausa  est,  5 
postquam  ilia,  vt  libuerit,  abusus  fuero,  lenonum  tradetur  polluenda 
ludibrio/    Hec  '  dixit,  et  furore  agitatus  ad  vrbem  qua  virgo  mane- 
bat  progreditur.    Et  ecce  sancte  Frideswide  orationi  more  solito 
incumbenti  nocte  ilia  angelus  apparuit  dicens :  *  Ignoras,  o  virgo, 
quia  rex  Algarus  eras  pre  foribus  vrbis  istius  aderit,  libidini  sue  10 
satisfacturus,  si  detur  possibilitas  irrumpendi  pudicitiam  integritatis 
tne?    Ne  timeas,  inquit,  dominus  lesus  Christus  iocundum  quod 
in  tua  virginitate  habitaculum  preparasti  custodiet,  illususque  rex 
et  spe  frustratus  redibit,  ac  penas  cecitatis  perpetue  soluet    Tu 
autem  propera  et  semitam  que  ducit  ad  fluuium  Thamisie  ingredere :  15 
repertura  enim  es  scapham  a  deo  paratam,  et  in  ipsa  ducem  itineris 
nautam/    Sancta  vero  [virgo]  gratias  deo  agens,  duas  sorores  secum 
assumens,  concita  ad  fluuium  peruenit,  et  nauiculam  inuentam  in- 
gressa,  a  iuuene  albo  *  habitu  splendido  vultuque  venustissimo,  sub 
vnius  hore  spacio  decem  miliaria  transferuntur,  et  sub  villa  nomine  96 
Bentona  '^  exponuntur.     Exposite  vero  nee  nauem  nee  itineris  ducem 
vspiam  conspexerunt.     Nemoris  profunditatem  *  intrantes  virgines, 
porcorum  tutamen  contra  aeris  intemperiem  constructum,  ab  edera 
succrescente  ex  omni  parte  contectum,  ingredluntur.    Algarus  in- 
tcrea  rex  Oxoniam  veniens,  minis,  precibus  ac  premiis  conabatur  i$ 
ab  incolis  dinoscere  quonam  Frideswida  diuertisset     Cumque  se 
ncscire,  ciucs    cum    iuramento   assererent,  iratus  rex  in  ciuitatis 
subucrsionem    coniurauit.     Cum  vero  porte   aquilonari  appropin- 
quarct,  cecitatis  plaga  confestim  diuinitus  percussus  est.    Expauit 
itaque  stultus  repentinam  in  se  diuine  potestatis  vltionem :  nee  a  30 
malignitatis  sue   desistens  obsfinatione,  cor  Pharaonis  ad  propria 
reportauit.    Ob  cuius  equidem  tiranni  supplitium  innatus  est  horror 
regibus  Angtie,  vt  nee  vnus  vrbem  Oxonie,  vt  fertur,  presumat 
intrarc.        Sancta  autem  Frideswida  tribus  fere  annis  solitudine  ilia 
in    magna    abstinentia,  vigiliis   et   assiduis  precibus  deo   vacabat.  3$ 
Pucllam  quandam  ab  hoste  antique  cecitate  percussam,  aqua  lotionis 
manuum  eius  oculis  linitam '  illuminauit  'Tandem  Oxoniam  rediens,     ^ 
nc  sororibus  in  ccnobio  dimissis  onerosa  esset,  in  loco  quodam  iuxta 
vrbem    multis    arboribus    consito,    nomine    Thombiry,    oratorium 
cdificiaque  construxit,   fontemque  vsque   hodie  iugiter  manantem  40 
precibus  et  mcritis  impetrauit ".      Cum  iuuenis  quidam  diei  dominice 
non  deferens  ligna  incideret,  manus  eius  illico  adherens  manubrio 
adeo  inccnditur  vt  pre  doloris  intolerantia  terribiliter  exclamaret. 

^  om.  in  Boll.  '  Boll,  eripiet  *  om.  in  BolL  *  E.  albi ;  om.  in  T.  '  N. 
Bcntonia,  L.  Bamtonia,  Le.  Bampton.  *  L.  nemua  de  Beneseya.  ^  T.  linita* 
'-"  ai.  om. 


46o  ji^otta  legetiDa  anstte. 

Nee  enim  manum  laxare  valuit,  nee  digitos  a  manubrio  soluere. 
Frideswidc  tandem  addueitur,  et  eius  precibus  liberatur.  Quen- 
dam  piscatorem  a  demone  arreptum,  fusa  ad  deum  prece  sanitati 
pristine  virgo   deo  deuota  restituit.        Cum  quadam   vice'  vrbem 

5  Oxonic  intraret,  tota  illico  in  obuiam  ruit  ciuitas,  et  ecce  inter 
vtriusque  sexus  turbam  adest  iuuenis  lepra  immanissima  et  pustulis 
toto  deformatus-  corporc,  vt  dc  forma  hominis  nihil  fere  inesse 
vidcretur  preter  exteriora  liniamenta.  Sie  enim  vlcera,  sic  tumoreSi 
sie  iniquus  eolor  euncta  obduxerant  ^  vt  monstnim  potius  putaretur 

10  quam  homo.  Cum  autem  iste  ad  sanctam  virginem  appropinquaret, 
quanta  potuit  voce  horribiliter  rauca  emisit  sonum  satis  confusum, 
verba  tamen  exprimentem,  sic  dicens :  '  Adiuro  te,  virgo  F^ideswida^ 
per  dcum  omnipotentem,  vt  dcs  mihi  oseulum  in  nomine  Ihesu 
Christi  filii  eius  vnigcniti.'    At  ilia  eharitatis  igne    accensa  illico 

15  accessit,  et  signo  crucis  prius  impresso,  oseulum  leproso  dedit.  Ore 
enim  virginis  os  leprosi  tangitur,  et  eontinuo  toto  corpore  mundatur. 
Cutis  aspcra  ad  squamarum  modum  soluitur,  et  velut  exuuie  colubrine 
dcponuntur,  et  statim  caro  eius  sicut  caro  pueri  paruuli  efficitur. 
Instante  tandem   tempore   dissolutionis  sue,  ecce  angelus  domini 

JO  eidem  oranti  astitit  dicens :  '  Quarto  deeimo  kalendas  nouembiis 
finis  tibi,  Frideswida,  agonis  a  deo  deecrnitur,  et  merces  serapitema 
preparatur.*  £t  hec  dicens  disccssit,  et  Frideswidam  febris  grauis- 
sima  corripuit,  vnde  ct  viribus  cor{K>ris  cepit  destitui.  £t  intentis  ad 
superna  luminibus  aspexit  inde  venientes  ad   se  virgines  quas  in 

25  veneratione  maxima  semper  habebat :  Katherinam  scilicet  atque 
Ceciliam,  quibus  et  ait :  '  Modo  veniam,  mee  domine,  mode  venlam'; 
ct  valcdiccns  astantibus,  migrauit  ad  dominum.  Lux  enim  celitns 
emissa  domum  subito  illustrans  ita  totam  repleuit  vrbem  odore 
inestimabilitcr    suauissimo,   quatinus    non   dubitaretur    vnigenitum 

30  affuisse  patris  luminum,  cuius  nomen  vnguentum  efTusum  vniuersum 

implcuit  orbcm. ^  Antcquam   iuri  Normannorum  deus  Angliam 

subdidisset,  abcndonicnsi  abbati  eeelesia  sancte  Frideswide  cum 
possession ibus  suis  a  rcge  quodam  donata  fuityCt  expulsis  canonicis* 
per  annos  aliquot  monachorum  dispositioni  res  addicta   subiacuit, 

35  donee  mutata  tandem  voluntate  regis  cuiusdam  canonicis  cunctt 
restituta  sunt.  Auxilio  vero  ct  assensu  Willelmi  vicecomitis,  patroni 
ecclesic  sancte  virginis,  cleuata  sunt  de  terra  sanctissime  virginis 
ossa,  ct  in  scrinio  honorifice  collocata.  Propter  peccata  [enim]  ^ 
inhabitantium  primo  per  Danos,  postea  voraei  flamma,  cenoluum 

40  sancte  virginis  Frideswide  extitit  consumptum^  Clericus  quidam* 
ornamcnta  ecclesic  Sancte  Frideswide  auferens,  coram  iudice  accusa* 
tur  :  et  cum  se  purgare  innoccntiam  suam  ofiferret,  placuit  cunctis 

*  In  N.  L.  she  now  returns  from  solitude.  '  Boll,  deforatus.  •  BoD. 

obduxcrat.        *  £.  frideswido.         *  The  following  is  from  an  unknown  sooroe. 
•  r.  clericis  ?      '  so  T. ;  E.  vero.      ■  Cf.  Will.  Malm.  G.P.  iv.      •  E.  quidem. 


De  %mtto  iPitcMO.  461 

rum  mi H urn  prtmo  atidire,  et  poMea  punpoionefii  lacere.  Cum 
|\rrn;^  vinrius  c«>ram  sanrte  virginin  tumba  vaqoe  ad  cnangelium 
miHsr  Marrt  mlrrpidu»,  ftubito  aaltus  mirabiles  in  ahum  dare  cefiil. 
dirrf)^  -  '('iintitror  d«4nina,  confiteor  domtna,'  cf  continuo  cadciia» 
nanimiH  \i(irl»atur.  AMumpco  tandem  tptritu,  circumiuntibut  all :  § 
*  Niiii<{ui<l '  Hiin  vidrtii  dominam  tium  virginem  aanctam.  qualilcr 
tur  iUuAtun  mantpuhn  virxanim  manihus  tuis  non  aolum  verberauil, 
tiiifiiM  I  nnlrlicrr  \t  hoc  furtum  ctmfttcrer  cogit  ?  Celare  itaque  noo 
l>i>«^um  (ontitriir  ^acnlrgiuni.'  Lt  cxutis  veiMibua, scapularum culia 
rt   iMtiu*!  cl«>rM.  \^ntri»  rl  pectoris   ac  lalena  vtriusque  per  inter*  ta 

iuil.1  <li*M-i><va.  ipv»4  accuMtorea  ad  miAehct>rdiam  mouiL Flonail 

Aiitrrii  ^anit4  Kridr«wida  circa  annum  domini  teptinipentesimiam 
f|ii:n«|iM(*''^imiim  *,  et  quartodecimo  kalendaa  nouembria  aeculum 
rrlupiit 

I  Ms    r  jclcU:  Smrraim\ 

r.\t  ^.i«  Aiit«<nMi!i,  drfirirns  in  considrracione  profunditaiis  iudlcio-  if 
mm  tin.  {HtMiilautt  dirrnn  :  *  IK>mine,  quomodo  aliqui  in  paniok  tern* 
(M.rr  ctr  s  ur  miiriunlur  et  aliqui  ultra >decrrpitam  uiuunt  aenectutem? 
rt    ipi.irr   qtiidjmt  r|cr^un«i  ftunt.  alii  autem  facultatifbut  diitan- 
iiir  '  rt   ()iiom(N]ii  tniu»ti  «>pulrnti  Mint.  iiuft»ti  uero  paupertate  pre- 
muntur  "     Ft  urnit  ri  uox  diren^  :   *Antoni,  ad  teipaum  Intende :  •• 
hrr  r  n:iii  iiidu  M  dri  sunt,  ct  te  M'ire  ea  nnn  conuenit.'        *Quidam 
TM-n.ifhii^  riiiiui  dure  trat'tauit  uitam  «uam.  net  *  cum  factum  fuiaaet 
r;»:M  ..ptit.    uolutt    i|>^    duHcia    uti    in    ciuitate   quam    in   herrmo 
li.ih'.iri.it  ft  nun  prrualuit :  iicircti  pri»«trauil  <ie  in  conapectu  domini 
ditrn^      '  I*ut.i*inr.  duminc.  pn>ptrr   epivopatum    diacessit    a   men 
KT.i.  :.i   1 11.1 ' '     Kl  rruc latum  r^  ei  quia  mm  :  T  Mrt)  cum  in  aolitudine 
rr:k^.    \\\t\\\\x    ti«»i.  rt  rum   (ncHi)  eiMet  auxiliator,  deua  tuua  erat 
^u>«rp  t'ii  iiiu^i.  nunc  Autrm  hie  in  terulo  c«  uhi  homines  (auii* 
li  .intur  titn'.'I' 

^     I>l    s%^(  Tfi    Kt'RHCO  AaaATK   KT  lOffrKMOMK  * 

\*Ir   fuit  \itr  vpnrrabili%,    Furneun   nomine,  ex    llibemla  nalus,  ja 
n  hilii  tiiiiflrm  K^ucrr,  %rt\  nobilior  fide ;  iiecuh  dignitate  inter 
«ii '^  «!.tiu<«.  ^t'd  (iiiiinj  gratia  vbiqur  prectpuus.     Krat  enim  forma 

'   •»     I'.   ::  *  I'    N.inquit  *  In  MS   Nrru  the  dx^  in  7*7  •  Ea  Vit. 

Pjt'    p   .»•.  i  •  I  ■  Vit   P«tr.  p  Q36.         •  \  r.  rt.         •  T.  t«i 

\  r    .    ^i..!a  «-«  uircii  f  riilrawHSA.  que  rarmi*  drutlmM  rcttrtMU  ct  ia  IbaM 

(  K'--'  -<-..■  |'4-ifn«n«i«ii ,  i|««uin  ri-fs  ut  itnliii  indignis  mita  caw  digaalar 
tn  ■  -•    •'     .'.  •  aS^-ir  in  fiilurt«       \'  (>ia  \\ti*  ntil*i« 

<  )'~-    |.  t.  n«  ^rmpifrrnr  ifrtn  cU  m  \n%  m  r<««nflirilifirarMMir  Miff^Kiait  tMe  MactT 

In  ',riM   \r  cinKrua  ttru«« niat  ^%»dirxr.  ui  et  pocmciMi  immb  la  wnm  aaaara* 

*     «  .  -t  ••!  .4    «l  |if.'u,«iim  ntitii*  |>rrii|HAfliu«  autillMHi.  per 
'  }  •    ri  M   •    i.KliAin  f  Kir  p  jq)     AUnJicrJ  frooillie  oU  ViU  in  Surtia.  Art 
NN    li   ..    I«ri    II    p    4UI    iftifhA  litirr  Miro*    .  Il«billi*ii  II.  a07.  CoI^m  1.  75; 
<   Iw  ^\\{   19     CI.  UcMMjr.  Life  ol  ^  I  ,  Pknt  ite?. 


i 


462  ji^otia  iLegenDa  anglie. 

dccorus,  corporc  castus,  mente  deuotus,  affabilis  colloquio,  amabilis 
aspectu,  et  bonorum  operum  ac  gratia'  plenus ;  ah  infantia  sacris 
litteris  et  monasticis  disciplinis  eruditus.  Et  dum  infirmus  quadam 
die  vespertinalem  exorsus  esset  psalmodiam,  orationi  intentus,  non 
5  longe  a  donio,  tenebris  subito  circumdatus  stetit*,  et  quasi  iam 
mortuus  ad  proximam  donium  deportatur.  Tunc  quatuor  manus 
ad  se  desuper  extensas  conspexit,  que  tenentcs '  ilium  p)er  brachia, 
niueis  pennis  subuolabant  et  ilium  ex  vtraque  parte  sustinebant 
Manus  quippc   sub  pennis  erant,  et  quasi  per  caliginem    angelica 

lo  corpora  ccrnebat.  Tertium  quoque  angelum,  armatum  scuto  candido 
et  gladio  fulgoris  niuei  *,  se  prccedere  conspexit.  Hii  tres,  pari 
fulgore  splcndentes,  mire  suauitatis  dulcedinem  alarum  sonitu  illi' 
anime  inferebant.  Canebant  autem  vno  incipientc  :  *  ibunt  sancti  dc 
virtute  in  viitutcm,  videbitur  deus*  deorum  in  Syon/     Erat  cnim  in 

15  carmine  cleuatio,  et  ad  '  finem  positio.  Audiebat  quoque  aliud  quasi 
ignotum  canticum  multorum  milium  angelorum,  et  vix  pauca  potuit 
intelligcre :  *  cxierunt  obuiam  Christo/  Tunc  vnus  ex  supemis 
agminibus  prccedenti  armato  iussit,  ad  corpus  reducere  animam,  et 
suam    secum    dcferrc "    debere    solicitudinem.     Et   tunc    cantabant 

20  ilium  dimidium  versiculum :  *  videbitur  deus  deorum  in  Syon.* 
Cuius  carminis  suauitate  letificata  anima  qualiter  in  corpus  intrauit, 
intelligcre  non  potuit.  Media  vero  nocte  tertie  ferie  in  extremis 
languens,  audiuit  horribilcs  magne  multitudinis  voces  clamantes,  et 
ipsum  cxirc  compellentes.    Apertis  autem  oculis,  solos  tres  predic- 

■2^  tos  vidit  angelos,  duos  vtroquc  latere  positos,  tertium  vero  arma- 
tum ad  caput  suum  stantem,  eorumque  cantica  cum  omni  suauitate 
audiuit.  II lis  eum  leuantibus,  vlulatus  et  clamores  demonum  audiuit, 
ac  per  medium  eorum  transiens,  vnus  illorum  dixit ;  *  Antecedamus, 
ct  ante  faciem  cius  bclla  moueamus.'    Tunc  vidit  nigram  nubem  ad 

30  sinistram  partem,  ct  ante  faciem  illius  bellicam  aciem  constitutam ;  et 
dcnioncs  ignitas  sagittas  contra  eos  iactabant,  sed  angeli  eas  scuto  ex- 
tingucbant ".  Erant  autem  corpora  demonum  plena  dcformitate  et 
nigredine,  collo  cxtento,  macie  squalentia  et  omni  horrore  plena,  et 
capita  tumentia.  Quando  vero  volabant  vcl  pugnabant,  nuUam  corporis 

;.r  formam.  nisi  horribilem  et  volaticam  vmbram  videre  poterat.  Facics 
eorum  propter  tencbrarum  horrorem  nunquam  \idere  potuit.  Tunc 
angclus  prcccdcns  aducrsariis  dixit :  *  Nolite  tardare  iter  nostrum, 
quia  hie  homo  non  est  particcps  pcrditionis  vestre.'  Contradicente 
aduersario  et  blasphcmante,  iniustum  esse  deum  homini  i>eccatori'* 

40  conscnticntcm  nihil  dampnationis  habere,  cum  scriptum  sit:  *Non 
solum  qui  faciunt,  scd  ctiam  qui  conscntiunt  facientibus,  digni  sunt 
morte.'     Pugnante  vero  angclo,  existimabat  vir  sanctus  clamorem 

'  (il.  pratie  friutibus.         ^  aL  restitit.  '  al.  tencntesque.  *  al.  fulgurcs 

nimiiim.         ^  <?/.  illius.         ^  om.  in  T.         '  E.  in.         •  E.  differre.  •  «/.  cx- 

tingucbantur,  cas  om.         ^^  a/,  deo  homincm  peccatoribus. 


De  dancto  ihiciia.  463 

pii^nr  rt  v(i«ifrrantiufii  dcmonionim  in  omnem  terrain  audiri.  Et 
<irrii>i)r>  iltirrunt  :  *  Ocic»o»  •ermonet  ftcpc  proCuUt,  cf  ideo  iUcflOS 
v.ta  U.iu  (>rrfrui  mm  dcbcu*  Angelut  ait:  *  Niii  prindpalia  vkia 
1  ;.(r.i  rum  (imculcritis,  propter  minima  non  peribiL'  Et  demon': 
"  >i  n.tn  rriiiiM-ritift  hominibut  pcccata  eorum.  nee  pater  veater  5 
f  ( :r  «tiN  iliiiiittet  \iAn%  pcccaU \'eiira.**  Anfelua  ait :  *  Vbi  le  vindica* 
u:t.  \«  1  I  111  iiiiuriani  fecit  ?'  Et  demon  :  *Nun  ett  scriptum:  si  noo 
V ;.-....  f !.% .  M-d  M  lion  rrmi»ehti»  de  cordibua  veslhftV  Et  ail 
.!:.«:« ...s;  '  lii<li(riiiur  ante  dommum.*  Vidua  ininiicus,  herum 
\<  : «  :..!  M  Huurac.  (JicriiA :  'Si  iuscuft  est  deus,  homo  iste  in  regniun  10 

•  •  :•:  .;iii  n«'ii  iiitraUL     Scriptum  est  enim :  **  Nisi  conuersi  fueritia  cC 

•  ::«.  ..iniihi  ^k  uc  paruiili.  non  intrabitis  in  regnum  celonim."*  Hoc 
V . !  I .i;i:i  iiuiiiiiir  iiiiplcuit/  '  Angelus  eicusans  dixit :  *  Indulgeniiam 
Ml  .>  ;.!r  hjlmit.  ««ed  omsuetudine  Humana  continuit'    Et  demon: 

>.,  I.:  .1.  i(|»ii  iiuluni  €X  ronsuetudine.  ita  accipial  vindictam  a  if 
^'\\^  i  I)  •  iiulii  c  V*  '  ludicemur,  inquit  angelus.  ante  d(»minum.*  iVe* 
liii.t«  .iiiKfltiri  I  ontnt  14  aduersariis.di  ait  angelus:  'Respicelin]  tmin* 
<liiMi '  l.t  \i«lic  voJlrni  tcnrbriMam  sub  se  in  imo  positam,  et  quattwr 
i^:ti  ^  111  .!<  rr  tiitrndi  aliquibus  spaciis  a  se  diatantea.  Et  ail 
ji.^'  lii>     '  Hii  Hunt  qu.itui>r  igiies  qui  mundum  sucrendunt :  Primtia  •• 

•  -I  ii.f  luia*  11.  ( tun  h«ic  qutnl  abrenunctarr  diabolo  et  omnibus  pompia 
f  ..i-*  in  l».i|iti'^inM  tininr<»  pre unise runt,  nimime*  implent.  Secundna 
.  ,.,>..:.i.it.N.  I  iiiii  muiidi  diuitun  amori  celestium  preponunt.    Terlina 

t  .t    <.i%%«  iitifiiiH.  cum   anim(]«    pruximurum   in   superuaruis   rebna  • 
It   "iti-  t.iii<^  frtriidrrr   n<*n   formidant.    Quanus  im|Neuaia,  cuoi  •§ 
.1  ;•  (i  III  ^  rx|H>!iufr  rt  ri» fraudem facereet  opprimere,  pc4entes*  pro 
i..;..;  .    i!ti(  uiii.     Vnu!iqui«<|ue   ignis  tncendit  alium,  quia  per  au^ 
n.<  r.:^  '    inaLitiiii.  |)ri<at.i  cx  culpis  crrMunt.*     Et  cum  ignes  lali 
iii..i^i  III  \iiuiii  Kloitirran  vidrrrntur,  expauit  Fur»eu9  cf  clamauil : 

I*  :  ..i.< .  i^iu<«  iiiihi  appr«>piiiquat.*  Cui  angelus:  'Quod  non  in*  ga 
ii;.>l  ^\i.  iioii  .iiilrbit  ill  tr.  iJcet  enim  terrilalis  et  grandis  cal, 
t.i.  «  (t  <>« « iiiitliiiii  mrriia  tiprrum  singuUi*  examiiiat.  Sicut  I'orpua 
a:..'t  )'« I  iHiittuiii  v*ilupt«iirm,  ita  et  anima  ardebii  per  deUtaoi 
I"  i::i  I  iit.t  .iii^rltiHprri-rdcnft  diuiMt  ignem  flamme  in  duos  muroa 
w.  ,  .«  I.it<  If.  rt  lain  dun]  ab  igne  drfrndebant  cum.  Tunc  vnua  || 
*:  ■  .;:i  1)111  ifi  i^nr  v«>lalial,  dixit.  *  Srruus  qui  scil  Vc4untateni 
li  r.  I..  ^.11.  rt  iii.il  fat  it.  plagis  vapulabit  multia.'  Angelus  all: 
-  ij  .  .)  f  :..i:i  i<«if  dr  \iiluntate  dumini  sui  non  impleuit  ?'  Et  demon: 
'>:;!.  :i  «  M  "  l^ifia  miqiMrum  reprobat  alttssimus*.***  Cui  an* 
p.*'---  (rtil.dit  rniin  i\u*ti  vnu%quisqiir  CfHiim  penitentiam  «a 
i  ^. '  '  \  it  >llr  .  'Ante  drlmit  pnilMire  |»enitrntie  persetterantiam. 
It  •  t:u.  t:.iti  MiMi^M-rr.  Muncra  emm  excecant  oculoa  sapientinm, 
f  t  ;«  II'  rt  lilt  \rrtia  luMnnim.*  Angrlus  ait :  *  ludicemur  ante  domW 
t  .-Ti  I  »t.iU>lii<«  Mici  unilirn*,  in  blasphemia^  contra  auctorrm  erupil, 
4    *  I  J  *v  r.plitai  r%x  ■  mL  bcfr  foU«««  '-•.  •  T.  E.  rt  I 

.  |.  4;  .4a        *  I.  sMcawBta.        *  fft  sdrf    nie  dona  i 


464  jSmoa  LegenDa  9n0tte. 

diccns:  'Vsquc  nunc  existimabamus  deum  esse  veracem,  qua 
omnc  delictum  quod  non  purgatur  super  terrain,  de  celo  esse  vindi- 
candum  promisit,  Ysaia  propheta  clamante  :  ^  Quod  si  volueritis  et 
audieritis  me,  bona  terre  comedetis.  Quod  si  nolueritiSy  et  me  ad 
5  iracundiam  prouocaueritis,  gladius  meus '  deuorabit  vos."  Hie  homo 
non  purgauit  delicta  sua  in  terra,  nee  vindictam  hie  recipit :  vbi  cat 
ergo  iusticia  dci  ?  *  Angelus  dixit :  '  Nolite  blasphemare,  dan 
nescitis  occulta  dei  iudicia/  £t  ille  :  'Quid  erit*  hie  occultum?' 
Angelas  ait :    '  Quamdiu    speratur    penitentia,  comitatur  hominem 

10  diuina  misericordia'  £t  ille :  *  Sed  nullus  tamen  hie  locus  est 
penitcntic/  Angclus  dixit:  ' Profunditatem  misterionim  dei  igno- 
ratis :  Fortasse  ctenim  hie  erit.*  £t  demon :  '  Discedamus  ergo,  dum 
iudicandi  ratio  non  est.'  £t  superueniens  alius  demon  dixit :  *  Ad- 
hue  restat  illi  angusta  porta  per  quam  non  nisi  pauci  intrant:  ibi 

15  ilium  superare  possumus:  '^Diliges  proximum  tuum  sicut  te 
ipsum."  *  £t  angelus :  *  Vir  iste  in  proximos  suos  operatus  est 
bona.'  £t  ille :  '  Non  sufficit  bona  operari,  nisi  etiam  pn>ximuin 
suum  sicut  semetipsum  dilexerit.'  Angelus  ait :  *  Fructus  dilec- 
tionis  est  bona  operari  :  quia  deus  reddit '  vnicuique  secundum  opera 

30  sua.'  £t  demon  :  '  Sed  quia  verbum  dei  de  dilectione  non  impleuit, 
dampnandus  erit.  Si  enim  deus  iniquus  non  est,  et  si  mendacium, 
et  verbi  illius  transgressio  [ei]  displicet,  vir  iste  penarum  expers  non 
erit.  Promisit  enim  seculo  abrenunciare,  et  econtrario  seculun 
dilexit,  contra  apostoli  prcceptum  dicentis :  "  Nolite  dillgere  muD- 

35  dum  neque  ea  que  in  mundo  sunt." '  £t  angelus  :  *  Non  sibi  soli 
ea  que  sunt  seculi,  sed  omnibus  indigentibus  dispensanda,  dilexit* 
Demon  ait :  '  Quocumque  modo  diligatur,  contra  preceptum  diainan 
est,  et  contra  sponsionem  christianitatis  in  baptismo.'  Victus  ad- 
uersarius,  ad  callidas  conuertitur  accusationes,  dicens :  '  Scriptum 

^o  est :  <'  Nisi  annunciaueris  iniquo  iniquitatem  suam,  sanguinem  eins 
de  manu  tua  rcquiram."  Hie  non  annunciauit  digne  peccantibas 
penitentiam.'  £t  angelus  :  '  Quando  auditores  despiciunt  verbunif 
lingua  doctoris  loqui  prepeditur  dum  videt  quod  audita  predicatio 
despiciatur.'    £t  ille :  '  Ille  tamen  vsque  ad  passionem  annunciare 

35  debuit,  nee  conscntire,  nee  tacerc.*  Tandem  deuietis  aduersariis, 
immensa  claritate  vir  sanctus  circumfusus^  respieiens  sursum 
vidit  agmina  angclorum  et  sanctorum  immensa,  claritate  fulgentia, 
qui  aduolantcs,  quasi  alis  choruscatione  eximia  circumfusis*  dr- 
cumdantes  eum,  omnem  formidinem  ignis  et  demonum    terrores 

40  procul  abigcbant.  £t  audiuit  quasi  quatuor  choros  angelonim  can* 
tantium  atque  dicentium :  ^'Sanctus  |  sanctus  |  sanctus  dominusdeus 
Sabaoth."  Et  ait  angclus  ad  cum  :  '  Vbi  supemus  eonuentus  est, 
indc  et  nos  sumus.'  Tunc  mens  Fursei  omnem  laborem  ac  tribu- 
lationcm  obliuiscens,  immensa  letitia  repletus,  dixit:  'Magnum  est 
*  ai,  om.    '-'  a/,  enim.    ^  a/,  rcddet.     *  E.  circumfulsus.    *  E.  circumfulsis ;  mL  cm. 


De  %ancto  jTiitico.  465 

l(.iuii:iini  hrc  carniina  dulcisoiui*  Auaculurr/  Et  angclut:  *Hoc 
aiitlit^i  n<t%  |>n>  ministrho  dispenaadonis  humane  aepe  priiiamur; 
ct  t^-.:.Hl  nti^  anniiiicuindu  lahonunus,  dissipant  dcmunia  hiunana 
oTt<:ni{M-i;(l.i  cor  da.  In  h«K-  celesli  rrgno  nulla  vnquam  triatilia, 
rui:  Kir  }i  .iMiiHim  |»crdiiionr.  ftrri  iMiCcst.*  Tunc  vidit  duot  aanctoa  f 
rp:«.  ;n,^  ii|iun  prtKiintic  in  qua  hcc  vidit,  dudum  ad  celcatia 
{rjii«:.i!  's.  |i«.iniim  viiirrt  c%  Mcldanum, angelica  forma  radianiet  ad 
^*  \f  7  .r«  «|ui  ct:m  cm  fainiliaritrr  loquenles,  vt  ad  leculum  rediret 
I  !•  ■;  -.int  Kt  cum  cum  inatu'ia  repletum  propter  auum  nuncium 
Hi*.  'f  n<>M  in<<itcu  c<»n4piccrent,  dixenint :  '^id  timea?  Vniua  la 
«t.'  1!'  t  f  Ht.  i)iM  lalMiratunis  es.  Fredtcans  ergo  omnibua  annnncaa 
i|  ...t  II.  ;>r..\.in<i  r%t  vindicu.*  Intertogante  autem  Funeo  de  muadi 
t'.i.'  r«  .'...ndrrunt  fincm  creature  iam  tunc  non  eaae,  quamuit  in 
]>:•  t:iii>  lit:  M-d  famin  ct  mortalitatii  plagia  ease  vesandiun 
h:.:i.  .•  .iiti  KVI1U4.  *  Kt  quamuift  h«Hnmibuft  diuina  monita  con*  t§ 
tr :!  ;  I  r!.t  StiH  %ii|>rrni  itidici^  ira  lam  imminct.  maxime  tamen  auper 
<1-.  ttt>  r«>lr'«tr.  ct  pnncipcA  furor  illius  cxcandeacit:  quia  per 
(ji:.i!i:-<r  rm  maiiinc  animc  fidclium  dcprrcunt :  l*tr  huiua  mundi 
i::«.rSr>.Hj  viti.1  |irr  MigKTAtioncm  dtaboli,  per  prelatorum  negli- 
i;rr.t:jiii.  }KT  inic|ii«»nun  prmcipum  exeropla  praua  aiue  doctonim.  «• 
ft'-  !  ff  ^  n.iiii(|iir  r«-clcMc  rt  rrctores.  \*iri  dimidii  operia  aunt :  quia 
prt  .  inn.i*..frntin  drt  mivhcordiam  alii  largitatia  gratiam  aunt 
a(l«i>t:.  V  (t  carina  incontinentia  aunt  lubrici :  Alii  vero  corport 
c]u.<l«  111  i.iNiitair  |Hillrni.  »cd  cstilMia  auahtie  anelant  Alii  gratiam 
h.ih«  lit  I' nit.iti^.  M-tl  ranccifc  animi  Mint  puaillanimea :  Alii  autem  i| 
n>t^  i«  •  fi*!.!!)!!'*  in:iinaA  Mia^,  cito  tgnovcunt,  acd  minua  cor  cautc 
t  :-t— li«  !)•!•>  iitiii%4)iir  tra«c^n<^«,  nxaa  pnniocant.  Quod*  ergo  deua 
««.r:.:ii!.^  !.it^iriicl«i  f!<>natiit.quajii  pn>prio  latwre  acquiaitia  gloriantur : 
V;t.i  \rt»  «)iir  ro^  irii|MiKnant  rt  dcuincont,  corde  vigili  et  operum 
I-  T.  -ti.iti  ii)«*(4tit:u  vinccrc  nrgligunt.  Nonnulli  vcro,  omiaaia  apiri-  fa 
1.1!  ^'.,>  «{i:i!>i!s  impuKnantur  vitiia,  curpus  abacmcntta  aAligunt, 
i\  •*:•:: I. A-^Hir  i\\\isutnt%  vcl  IcuM  qucquc  quaai  grauia  caiatimantea 
cir':.  t.i  <»iip«-r(iiatii  vrro.  que  angrln«  de  celo  ciecit.  pro  nihilo 
rrj-.vir.t.  .iii.ifiiMin.  que  httinincm  phmuni  de  paradiao  expulit* 
V.  -r.  f  I'  •  i.intur  ;  inuicliaiii.  per  quam  Abel  occiditur,  lalaum  teaCi*  if 
r:  Lin.  ;•«  r  f)ti(Hl  ^aluatur  dampn«tu«  cat.  n«»n  conaiderant.  A 
.  *      •,  :  *•  «!mi^  I  U111  Kratianim  actitme  Mimcndua  crrauit  alMlinentea. 

•  ,-  i^  .iiri.  .iiMiiitam.  inuMiiam  ct  cetera  vttia  quaai  licita  aumunt : 
<j.«  '  \«t  •  ItiiH'ra  in  iuditii*  dci  ciiitunt.  gniuiua  iudicant,  grauia 

•  ^  .1-:  ?.i  r«  pniantr^.     Ni*n  Mitit  cM  ct>rpu»  aflbgerc,  aa  animtta  fa 
4  It,  I.:!..!  «t   iirf]iitiia   lion   «-uratur.     I)octorea  eccleaie  et  rectorea 
\:i!,   ti    |.r-.  \iir,   ct  ainum   pro  uliua  non   plantent,  hoc  cat,  plua 
tfiM!   .:!i  rt  intni«ttii»um  laborrm  diligant  quam  charitatem,  que 

111.  r.iilis  rt  culmrn  b«>nurum  «»pcrum  non  ignoratnr.    Contra 

•    I    .!aU  .«tona.  W  o«.  •  r.  g^e.  •  C  Qm^ 

Nh 


(I.; 


466  Btmti  iLegenna  angtte. 

doctorcs  iratus  est  dominus  qui  libros  diuinos  negligentes,  coras 
huius  mundi  cum  omni  affcctione  agunt.  Rex  enim  et  sacerdos^cC 
vnusquisque,  non  quod  scriptum  est,  sed  quod  rectum  sibi  videtor, 
hoc  facit.  Tu  autcm,  inquiunt,  fidelis  esto  dispensator,  nihil  tibi 
3  prctcr  \ictum  et  vestimentum  vendicans.  Qui  enim  sic  libenter 
dampnum  sicut  datum  susceperit,  os  mutorum  aperire  potent  Esto 
nihil  mendicans,  nuUi  ncgans.  Deo  odibile  est  aliena  appctere,  ct 
propria  rctinere.  Pauperi  enim  et  vinctis  conuenit  petere ;  habcnti- 
bus  autem,  indigentibus  dispcnsare.    Elemosine  vero,  nullo  rogaiite» 

10  pauperibus  crrogande  sunt ;  bona  quoque  in  omnes  homines  ope- 
randa  sunt.  Nullam  curam  huius  seculi  suscipias,  pura  mentis  in- 
dulgentia  bona  pro  malis  semper  rependas.  Nullum  boni  opens 
sacrificium  sic  deo  acccptum  probatur,  sicut  contra  omnes  iniurias 
rnansuetudo  cordis,  per  quam  aduersa  et  dampna  quasi   lucra  ec 

1 5  prospcra,  spe  future  remuncrationis  in  domino  letus  suscipit'  Illis 
autcm  in  celo  rcccptis,  Fursco,  cum  tribus  angelis  solo,  maximns 
appropinquabat  ignis  :  scd  angelus,  sicut  ante,  medium  findens^ 
(^t  diuidens  ignem,  virum  vnum  ex  igne  prosilientem  demones 
super  huincrum  Fursci  et  maxillam  eius  proiiciunt.     Co^ouit  enim 

23  virum,  quod  ci  vestimentum  proprium  moriens  contulerat.  Humero 
vero  et  maxilla  Fursei  a  vcste '  combustis,  [in]  igne[m]  •,  vnde  cxiuit, 
ab  angclo  proiicitur.  Tunc  demon  viro  sancto  ait :  *  Noli  repcllere 
quod  *  ante  susccpisti ;  quia  sicut  eius  bona  suscepisti,  sic  de  penis 
eius  particeps  esse  debcs.'    Cui  angelus :  '  Non  propter  auaridain, 

jj;  sed  propter  animam  illius  liberandam  suscepit.*  Cumque  cessasset 
ignis,  ait  angelus:  ^Quod  accendisti,  hoc  arsit  in  te.  Si  enim  huios 
viri,  in  peccatis  suis  mortui,  vestem  non  suscepisses,  nee  pene  illius 
in  corpore  tuo  arderc  posscnt'  Multis  enim  exhortationibus  in- 
structus ;  corpus  suum  quasi  ignotum  cadauer  considerans,  et  ab- 

;,c  horrens,  nolle  [se]  cidcm  appropinquare  respondit.  Preccpto  tamen 
angeli  qualitcr  corj)us  i?uuni  intrauit  scire  non  potuit.  Et  exur^ns, 
ac  circumstantes  aspicicns,  magnitudinem  humane  stultitie  ingemuit, 
arduuni  et  difticilcm  transitum  admirans,  et  remunerationis  diuine 
magnitudinem.     Deindc  enim  signum  incendii,  quod  in  anxma  sola 

3:  pcrtulit,  visibiliter  in  huniero  et  in  maxilla  semper  portauit.  Elapso 
vnius  anni  circulo,  vnius  dici  iter  sibi  iniunctum  fuisse  recolens, 
molcstia  corporali  correptus  vidit  angelum  domini  vnius  diei  iter 
sibi  cxponentem,  ac  duodccim  annos  in  opere  predicationis  ipsum 
completurum  prediccntem.     Dcmum  in  Angliam  cum  paucis  fratii- 

40  bus  aducniens,  a  rcge  Orientalium  Saxonum  Sigiberto  honorific^ 
susccptus  est.  Complctis  autem  duodecim  annis,  infirmatus,  pre- 
dicationi  insistere  angclo  sibi  apparente  monetur.  Nullum  vitc 
lincm  ab  angelo  audiuit :  scd  intulit :  *  Vigilate  et  orate,  quia  nescitis 
diem  neque  horam.*  Quod  intelligens  vir  del,  in  loco  Knoberes- 
'  so  T. ;  E.  scindciis ;  Boll,  findcbat,  ct  om.  ^  a  v.  oA  om.  •  T.  E,  db  igat. 
'  al.  qucm. 


De  %aiicto  iFimvo.  467 


hu  ,:'%  \'HAt-*.  a  rr^r  Sigil>rrlo  ftibi  collatA.  nmnAiCeriuin  conalniiit ; 
«ft.-..;  ;-i'«tm<«<hiiii  Anna,  eiuAdrm  prouintie  rrx,  rdifltitt  ct  pomes- 
*.  .fufiiH  non  nKKlifuin  auiil.  Kt  cum  in  tenui  \'rice  scdcret  ct 
\i^.>rw  .  «.tM%  iiinrntilm^  drum  narrare  contingeret,  ct  in  media 
hi*  111'  ^' rn;>rr  nuilauit  prr  timorc '.  Curam  monastcrii  fratri  5 
^M  »  I  :ii.in>i  i.indrm  commiMt,  rt  cum  altcro  frairc  suo,  Vltano, 
.Iff  -r:  iti(ffc;nifn.  (|ii4»ticiiani<i  viurni  lahnnbua.  in  hrrrmo  pcrcgit. 
I*.  •' >::  t]«  .i.tif  MiiurHitinc  K^'itti^fn  \'idenfi  pr«>umtiam.  (ialliam 
n.iu  ^ .    !     It    «*)H-    Krkrnwaldt  *    patncu    l.alinuu-um    monaAtciium 

.\,t:  (t   sf)iiini«>  drcuno   kalrndas  fcbruarii  m  pace  quicuit,  10 

•  t  ii:  \..:.i  .jiir  Iviiina  dicitur.  »c|>cliri  meruit.  VoU  quatuor  \'cro 
^.:.:>  -!.:  .ii.ii'i^  .1  %antti<t  cpi»copis  Eligio  ct  Autbcrto*  cuqius  ciua 
nun  I-  t.'.itiiui  '«inr  vlU  putrcdmc  cum  hunurc  tran%fcnur.     Moniit 

.ii.ti  in  « ti«  .1  .inninn  domtni  sczcmtcsimum  triccsimum  »catum. 

*  i*Mi:->:r  ill.i  SiKiltrnu%  prcfaiu%  inimicitiaa  RcdM-aldi  regis  in  15 
(*.ili.iiM  ttu'i*  ritlx  driiinann.  tidcm  Christi  »uvcptt  Patriam  autcm 
r«n«i-i:v  rr-i:rvrt)ur  |Mi|itn^.  Kolam  in  qua  pucri  cnidiri  posscnt, 
iii'i  !'.!•  «.in<  t«>  Vt  lirr  rpi^o»|Mi,  quem  dc  Cancia  accepcrat,  instituiL 
('!•'!  ^  i.iiif!riii  rr^ni  amdt«>r  effrctUA.  regni  ncKotiis  cognatu  suo 
K  L'f.'  <  ••iniiirr-.tUiii.  in  m«»naMcnn  a  sancto  Fursco  sihi  constnicto  to 
h.it>.!-.:-ii  iii><n.i«  h.ilf  in  MiH4-rpit.  l\>nii|Ctt  *  p(>«tca  rcgrm  Mcrcionim 
IV  11^1  ;:ii  •  iiitt  ^tf»  rxrri  iiu  aducrMis<>ricntalc!i  Anglos  in  bellum  pro- 

•  r,t.  If     I  hii  liiifn  sr  infr  ru*rr%  luMtibu^  ad  prcliandum  connpiccrcnt, 
r  .t;.i  trriiM    Sti-iU-rtum    ad    ntnlnrtdndiM   militcs   Accum   venire  ad 

u  I   Mn     <  '  iitiatlitcntr  illn.  inuitum  mfina%tcrio  cnientcii  in  certamcn  »$ 
>'«rrTi   <li:.  lit^t.  «|K-r.intr^   niilifum   anim<>«  minus  trrpidare.  minus 
.n«  wf».   t.intii  iluir  fiif^am  mrditan  pi>»»e.     Ipse  veto,  pmfc«»ii»ni« 
<«-:«    r<n   iinriii  nt<>r .   non    ni««i   \-irgani  in  manu   habcn^,  ncci%u»  est 
» P.I  i '  TM  I'icr  I  i:'i«<».  rt  ruiu'fun  rtinim  rxcrritus  a  paganis  ccsus  est 
\f\   «'  •;«-:*.i:-.   .intKi   d«»niini  M-xrrntrMmn  quln<|uage«imu  tcrundot.  ^» 
*^  :■ . «       i    :mi»-iii   AniM.   ^ancir    KfhHrrdc  vifginis  patrr.        *Cum 
.III!'  ••!    sll«-.    ilirlum    un«-iii%    KliKiuA    qurndam    sacrrd<>trm    nimis 
I'-'ir-.'-j    tifi|n*titrr   «'»rn;»rrrt  ct  act  mnfr^Moncm   Hindis  omnibus 
•   •.  »f    illf   01  itijiT!    cnmrn   Mnim   drirgrrrt ",  Mnctun  Kligius 
'  »      ...  .  :   .  .mt  1  'iin  rt  vt.  r|UMii«<|iir  |irnifrrrt,  null«>  muttft  crlrhrafc  j« 
j.r«       ••  *  -'t    j»ri.  f  ^.1!       I*rr«»hitrr  XTfn,  nrgligrnn  Ct  rpivtipi  M>mcn« 
f  ivt      ."    ;■«  11.!'  r.N  '.  <  utn  |>i*M  aliquiit  dirs  rrlrliraturu%  altah  a««is« 
?•  ■••      '1  !«f.iMi   •    rriirn*  rx{»irjnif.         **Illis  rfum  dirhuA  sanctus 
*,*■'•     •  •  K'.    "ju*  tn!.in»   LiUiim   irMrni   m   9«tnipnin    rrdargiiit,  apprc- 
»    '  '   •  ■  i'li    tMMtni  nil*.  tjl«ati»rrni  viM-autt.     Cum  auirm  riprrgc*  40 
!  ■  •    -^  !  i>  :•  1:1  l.iii.iM'i  \Kitri  VMftnrnt  rcfrffrt,  cxtrnsa  manu  na^um 

*«         r      .       .-.ti'  It:  s   f1  .ih       'illlrU       '  «/.  I  rchrfMkU       •  T.  C  AMftbrno. 
J       '^W    I     "^    iN      *»     <  ..ntrcil  l.ftVllM    HcU.  XXIII.  87.      •  •! 

}    {./ ..)<.M«ni.     "  Vine  bell.  XXlll. 901 

H  h  a 


46S  Bcma  Legenna  angtte. 

suum  tetigit,  et  statim  in  vase  de  manibus  eius  cecidit.  Ob  supertw 
tamen  I'astum  aureum  sibi  nasum  fabricare,  cathenulisque  anreis 
aptare  conatur.  Quern  iteruin  idem  sanctus  per  visum  admomiit, 
dicens  :  *  Nonne  tibi  naturalem  abstuli  nasum,  vt  te  omnibus  falsmn 
5  testimonium  dixisse  monstrarem,  et  nunc  ob  superbiam  ausus  cs 
aureum  apponcre  ?  Vade  et  quantotius  ilium  proiice,  et  te  folsum 
testimonium  protulisse  *  cunctis  innotescere  stude/    £t  factum  est  ita. 

f.  De  sancto  Gilda  abbate  et  confessore*. 

REx  quidam  Albanie,  nomine  Can ',  viginti  quatuor  filios  ex  regina 
sua  genuit,  quorum  vnus,  nomine  Gildas,  bohe  indolis  paer, 

lo  litterarum  studio  traditus  et  in  liberalibus  artibus  eleganter  imbutns, 
transito  mari  in  Gallia  per  septennium  erudition  is  gratia  monm 
traxit,  et  cum  magna  diuersorum  voluminum  mole  Britanniam  rediiL 
Cuius  audita  fama,  scolares  plurimi  in  scientiis  diuersis  erudiendi  ad 
ipsum  vndique  confluebant ;   nee  poterat  inueniri    in   terra  ilia  in 

15  virtutibus  sibi  similis.  Velut^  heremita  ieiunabat,  in  orationibos 
assiduus  crat  cilicio  asperrimo  ad  carnem  vtens.  Quicquid  a  diuitibus 
sibi  datum  fuit,  egcnis  et  pauperibus  statim  errogabat.  Games 
oninino  non  gustauit,  herbas  cum  pane  ordeaceo*  cinere  mixto  in 
cibuni  sumpsit,  et  aquam  modicam  de  fonte  bibit.     Tanta  in  facie 

20  eius  macics  propter  iugem  abstinentiam  apparebat,  vt  quasi  febri- 
citans  aspicicntibus  appareret.  Aquam  fluuialem  nocte  media  intrans 
deo  laudcs  pcrsolucbat,  et  oratorium  post  hec  repetens  flexis  genibus 
vsquc  ad  diem  orationibus  vacabaL  Vestitus  solummodo  veste  vna 
supra  pctram  iaccns,  sompnum  modicum  sumpsit.     Celestia  premia 

25  in  dcsidcrio  erant  ei ;  precipiebat  discipulis  spemere,  admonebat 
dcspiccre,  que  transeunt  in  hoc  mundo.  Cum  autem  in  Epidane* 
rcgione  predicarc  incipcrct,  vox  eius  diuinitus  impedita  et  retenta 
fuit.  Admirante  ergo  plebc,  precepit  sanctus  astantes  exire,  vt 
cognosccrct  si  per  aliquem  illorum  impedimentum  fieret  predica- 

30  tionis  sue.  Cumque  cgressis  omnibus  verbum  facere  populo  nequiret: 
si  aliquis  in  ecclesia  latenter  esset,  quesiuit.  Cui  Nonnita^  mater 
sancti  Dauid,  prcgnans,  respondit :  *  Ego  turbam  vitare  volens,  hk 
mxta  parietem  latco.'  Qua  iussu  eius  egressa,  populo  intranti,  vt 
voluit  predicare  cepit ;    ct   finito  sermone  rem    gestam    patefedt 

35  ^  Mulicr,  inquit,  sancta,  filium  paritura  sanctissimum  et  a  deo  elec- 
tuni,  in  ecclesia  mansit :  vnde  predicare  non  potui,  diuina  potestate 
sernionem  retinente.  Tanta  gratia  puer  ille  preditus  erit,  vt  nullus 
ci  tcmporibus  nostris  comparari  possit  ".*  Transiens  Gildas  in  Hiber^ 
niani,popuIuin  multum  ad  fidem  conuertit.  Occiso  autem  ab  Arthuro 

40  IIowcIo,  fratre  suo,  in  Britanniam  rediit,  et  confluentibus  ad  earn 
*  E.  pcrtulissc.  ^  Ed.  by  Giles,  Caxt  Soc.  1854,  with  the  Vita  by  Candoc 

Lancarbanensis  in  MS.  Corp.  Chr.  Coll.  Cbr.  139  Ced.  before  in  Stevenson's  Ed. 
of  Gildas.  Engl.  Hist.  Soc  1838. ;  the  Vita  in  BoIL  Ian.  III.  573,  is  thst  of 
another  Gildas.  '  Vit.  Nau.  *  E.  Vel  vt  *  E.  ordeoceo.  •  Vit.  Pfepidiaiic  a 
promontory  in  Pembrokeshire.    ''  Vit  adds :  Ego  relinquam  illi  istam  regiooea. 


D(  dincto  ^miu  469 

pro; it'  r  ^in«tit.iirni  %uskm  pnncipibui  cl  clero,  regi  \'enuun  huniiltter 
IMirnti  '•M-tiltim  drdit.  rt  inimiro  indulxeni  benedixiL  KomAin 
^ji).  til-  (•liila^  |>i*M  hrc  jnIiii  ct.  \x  in  \'iu  Mncti  Cadoci  exprimuur, 
imI.iiii  (..i;ic  Alrsjiidrt)  (»bCulit.  Schpsit  cfiim  qiMtitor ciiangelisuuiiin 
lihiiiMi.  :ri  tiiiilu  vrnrrati«»nc  ab  incobs  habttum*  qucm '  apehre  s 
ri'>n  .iii.tr(;t  ;i(l  vuirndum ;  ct  nisi  \*olumcfi  in  primia  fucrit  appuattunit 
|i.i«':ii  intrr  iniiiiicti<i  rt  ronc(»rdiain  non  reputant  rrfomuum*. 
I  i.ii>.:.iui(  (Irrnuin  \ir  dci  m  insula  quadam  fluuii  Sabhnc.  ct,  fundata 
ihi  «..:«-.. I  in  ru(M'  qiudam,  c»randi>  mictca  duccbat  insompnea. 
(  wu.j.;<  .«i|iMiti  dult nil  prcirr  gutlaa  pluutalca  super  aaxa  retcntas  la 
t\'-:.  ii.iUict.  t'intrin.  in  rtrrnum  manantcm ',  auia  precibus  dc  nipe 
l>rxl.i\.(  AtUiitu<ft  nimium  tandem  a  piraiift,  ct  lamutia  iui»  cum 
%()•..;<«  ••tniutm<«  111  riiliuin  aciis,  rrlkta  insula  Gbistoniam  \'enit,  ct  ab 
.iS^  t!f  h  •notiiur  Mi<M-rptuH,  fratrcs  ct  picbcin  inatnixit,  historiam  dc 
rrvS.;-  ItiiLiiiiiir  (irruiicr  drucripftiL  N«>n  longe  a  Glaatonia  super  15 
t'.i:::  ...:;  i  <lttu  .ii.i  r\ i  irM«i.  \ lUm  hcfcmiticam  cilicio  indutus  duxit,  ad 
(,.:«  r.i  .:<  !'ii^.i)f}iii^  lirtuiiiitc  parlibuft  viri  sancti,  sapicntiam  cius  ct 
(:>.!:  .t..irn  .41. it. tun  dttrdrlMni.  *(l'ust  aliquanlum  tcmporis  spacium 
ill-  ..j.*  .11  f^Tiiudinrin,  cl  M'lrni  immincrr  diem  dcpusitionis  sue, 
i  .!ii:— .iit.t  at'tutrm  riUMi*nir.  n»gans  cum  \t  fSnito  cursu  presentsa  to 
v.if  >!f!«tM  t4<(-frt  Mirpua  »uuin  ad  monaMcrium  ibidem  sepclicn- 
<l.:tti  Artiiiit  .i(>)si^.  Ki  iniKrantc  sancto,  quarto  kalcndas  ■  Fcbru* 
.K.i.  inuiti  \.(1<  Mint  <»pU  mlorcni  angclicum  circa  corpus  ud<irifcrum. 
i*.>-t  «  'tii;.!*  tatti  t*>iniiirtuUtionrm  lachrimabilcm,  dcfcrtur  sanctum 
«.*ti'iis  .1  hatiitiiin  jfl  iiionaMrnum.  ct  cum  planctu  magnuet  honore  9$ 
<i:^i.i<^  I'll  <M  |««-litur  in  iiirdio  vctuntc  ccclcsic  pauimento.  Anno 
(I'll.  •..  iju  :i|;i  iitr^iino  4luti«lr«'imi».)* 

I..  •!  '  S.i^  rrf^inj  Al!r*>^iKli^  vimtum  Carilcfum  pniptcr  abatincn- 
t  .i:!i  •  i:-*  f  X  vitiititatr  Ml  vidrrr,  ri  rtlificatiiinum  \*rrba  ab  ipso  audtre 
.i'*>  t  r  .  tii.s<.i««  ,u\  i  lint  luiiuiin  omnia  fisci  illius  in  cuius  parte  re*  fa 
^'•!t  ^  ji* .  .hiM  riti<»  4fHuirn%  adram\Tnirct,[prcdui]*  secidaturam 
;  r  :.  .«  Vji  atiti  in  iln  rr%|Mindit  :  *  I>tcitc  d«miinr  vcMrr  :  si  quid 
;  -•  .  I  •  •  {•(••  (.1  f  t'lratkii.  Icrluni  tanicn  habrat  :  qiiamdiu  viicni, 
!i    •         i.i.!':.^  M'ti  \i«lrbi>;  nrf|iir  h«N-  ccni*bium.  c|uud  prrt'ipicnte 

•  >  :  -tiiiii.  Kri-'iMii  inulirns  calvabit  \     N<>n  cnim  dccct  not  || 
-,  i   •!•   <  :ri^ti  If  nw-intir*  fainili^.  nostrum  mulirhbus  vrndcrc  aspec- 
!  .-T.     .1  .t    I'Ut  u'lK-Mrnda  Irrr4   humani   generis   initniru    anlmam 
-   •-.••.ir:i    ;  -  ••%!i(itf-i«-.     Iitr.»«|iir    aniiiuim    »utiin    ab  hac   intcntionc 
.'  r-.     *  .i*.    '•  p.ittt  111  %iii  h^>  I  I  III  \«*lurrit  Irjulal.' 

'    I    rrformnriauiii.  *  |;  ■unrntrfli ;  T.  ■uaAnlrai. 

•■»*•    •^•ra<t     Antmatn  Ufiilrm  voAn  inawnia«doauni. qiMrtoktl  Mnaaru 

•  •  ]«M«    :.".  fnri*>.i  |i«uimrnii«  r<«lr«ir  ««iKir  Manr  if UaKHiir  •rprlitiir.  uM 

r-     •'.mrnn. If.*  trrr«t.liiur   fto  •!•«*  Ms  Taiiiirr  .         •  Ka  Viae  BcH.  XXI.44 
I    n<rti  ««lr«htt  *   [ 


470  Bona  legenna  angtte. 


T   De  SANCTO  GiLBERTO  CONF£SSOR£  \ 

SAnctus  enim  Gilbertus,  in  loco  Sempingham  ab  incolis  vocato, 
nobili  prosapiaortus;  pater  eius  locelinus,  miles  strenuus-jgenere 
Normannus,  mater  natione  Anglica  fuit.  Cui,  priusquam  nasceretur. 
visum  est  in  sompnis  quod  quasi  desccndentem    a  supemis  lunam 

5  susccpisset  in  sinum.  Natus  autem  puer  sanctus,  in  dome  patrissui 
adco  abicctus  mansit  quod  nee  famuli  domus  cum  eo  cibum  sumerc 
dignarcntur :  Corporali  enim  sc[h]emate  incompositus,  et  incultus 
crat.  Littcristamen  traditus,  et  parum  proficiens,  patriam  deseniit,et 
libcralibus   in    Gallia   studiis   deditus,   magistri     nomen    ct    gradom 

lo  habere  meruit.  In  Angliam  demum  rediens,  pucros  et  puellas  in- 
struxit :  qui  primi  erant  in  quibus  ordo  sempinghamensis  initium 
sumpsit :  quos  adhuc  secularis  et  ipse  non  solum  scolasticis  rudi- 
mentis,  sed  et  moralibus  et  monasticis  instituit  disciplinis.  Silere  in 
ecclcsia,  simul  quasi  in  dormitorio  dormire,  non   nisi  locis  statutis 

15  loqui  ct  Icgere,  cos  informauit.  Ab  ineunte  enim  etate  animas  dec 
lucrifaccre,  et  quibuscunquc  poterat  verbo  ct  opere  proficere  et 
exeniplo  satagebat.  Preciosis  et  nitidis,  secundum  natalium  [suorum]* 
dignitatem,  vtens  indumentis,  iusticie  et  veritatis  erat  amator :  omnium 
sibi  fauorem  et   gratiam   comparauit.     Eius  denique    conuersatiooe 

20  laudabili  delcctatus  pater  ad  ecclesias  de  Sempingham  et  Tirington 
cum  multum  rcnitentcm  presentauit.  Assumptus  itaque  ad  regimen 
animarum,  vna  cum  suo  capellano  in  domo  cuiusdam  parochiani  sui 
hospitatus  *;  cum  [super]  '^  forma  filie  hospitis,que  ei  sedulo  ministrauit. 
occulta  vtriquc  surriperet  contagio,  visum  est  Gilberto  *  in  sompnis 

2=  quod  nianum  suam  in  sinum  predicte  puelle  iniecisset,  nee  inde  cam 
extralicrc  posset.  Vir  igitur  castissimus  vehementer  expauesccns,  a 
loco  illo  vclociter  se  transtulit.  Hec  enim  virgo  postmodum  dc 
septcni  primis  erat  in  quibus  vir  sanctus  ordineni  inchoauit.  Qui- 
dam  parochianus   suus   cum   dc   decimis   frugum   suarum    fraudem 

50  rccisset,  compulit  Gilbertus''  rusticum  ilium  ex  grangia  bladum  eiicerc 
et  per  singulas  garbas"  coram  se  numerare;  et  decimam  partem  in 
aceruuiTi  congcrens,  in  media  platea  accenso  rogo  in  detestationem 
tanti  criminis  ct  terrorem  aliorum  consumi  fecit.  Quicquid  enim 
preter  stipendia  vite  necessaria  habuit,  pauperibus  et  egenis  errogare 

35  curauit.  Gradum  sacerdotii  tandem  adeptus,  elemosine  largitioni 
indulgcns  paupcres  elegit  quorum  paupertas,  timore  dei  pariler  el 
aniorc,  essct  lioncsta.  Septem  virgines  a  strepitu  mundi  et  hominum 
aspcctu  iiiclusit,  prcccpta  vite  dans  eis  et  discipline  ;  monastehi 
ncccbsaria  ediiicia  construxit,  fcnestram  vnam  patentem  per  quam 

^  Ed.  in  Act.  SS.  Boll.  4  Fcbr.  I.  p.  577  from  a  MS.  Rub.  Vallis  and  Capgr.; 
abridged  from  the  Vita  in  MS.  Cleop.  B.  1.  cd.  in  Monast  Angl.  VI.  946;  another 
abridgment  in  A.  SS.  Boll.,  Febr.  p.  576.  ''  E.  strenuis.  '  om, ;  so  Vit. 

*  T.  hospitatus  bui.  ^  T.  gilebcrto.  *  T.  g^lebtTtus.  ^  E.  gerbas. 


K 

U'      » 

•;• 

•  '  'i  ' 

Ul 

.-  ■  !:■  ■ 

1  ^• 

t   :  ■  ■• 

!'• 

•  •I, 

.»!   \;:-; 

*;i 

1  ■*'«■.■« 

-.11' 

■■'.'...t 

Z)e  %ancto  <>iUiccto.  471 

r.«  >  •  ^<».iii.i  inrnitfi  p«>ftvnt  stalurndo.  C're^ente  demiiin  numcro 
tra!f  .;(ti  rt  <>»>r>irtirn.  CiMcrcium  jnI  pap«m  Eugcnium  adiit :  mooachot 
«»r<iir'*H  :!liii>.  \C{>i*cc  rcgulc  an-thms.  »uo  open  inccpto  preficcne 
ti'  <  :'  i.t.  I»<>mifius  auirni  papa  cC  riiler&iLnfte%  ablwtct,  oitlinis  Mii 
:ii-:!.t  h><-  .ili.iniin  rcligioiii.  rt  prcacrtiin  monialium,  precMC  noti  | 
t..  •  .-'  <i..\<  rune.  I>.ita  c»t  autcm  et  iiituncU  bcato  Gilberto  a  papa 
«  u-^t  h1  J  f;rr^i!i  5U1 ;  ct  bcatia  Malachic  hibcrnicnM  archi* 
rt  Jt'  iii^nl'i  clarruallrn^  abbati  in  illo  iuncre  adco  falnili- 
>  in^  f  ot.  \i  ip^n  v*lo  prrftcntc  per  orationcm  cunim  cuidam 
.t  :t  ^an.t.i^  tolUta.  In%i|cnia  ctiainamuria,  baculum  »cil.  tam  10 
•  ;i:.iin  ahluus  in  (|uiImis  \'irtutc»  facte'  Mint,  accepit,  et 
I  uiii  inanipuio  in  mimimcntum '  »ui  abbaa  tledit  ci.  Re* 
ji;u  ni  in  Ani^liam,  xiros  diacretiis,  qui  tain  vim  qiuun 
!•«  v:.itn  ».iliiti<«  pandcrent  et  paMorale  ufficium  exhiberent, 
li.i(Mi4«uU  ilrnionim  a  domibus  munialium  procul  itatult,  1$ 
I'.  M  .  I  l>n^:u^  ah  illi«  mnuti,  nullum  ad  eas  Kaberent  acceasum, 
ir.M  }.r  I  .iiliniitiNirjnd'i  4!i«|iki  diuino  sjcratncnto,  lub  multurum 
t'  >f  t:  :..  >.  \  i«)rri  atitrm  dcicita  facie  umnino  monialca  prohibuit. 
(J.  ,  1.4]  .ikiirin  iiitus  uuc  extra  fieri  aiue  MgniAcari  op«>rtet.  duo 
V  :i>  ^  ;>t.>li.tii  (Xtrinvcus,  rt  doe  !iorure%  mature  interia»,  deputantur,  »e 
(X  :  <jii*«  1. 11: 1  urn  |  m-*  audimtc^rt  mutuo  n«in  \  idcnte;^  quicquid  nrces* 
*•.!(. t. lit  r  ^i  ntiii.  :atiir.  Monialibua  regulant  brati  licnedicts,  clericia 
\(  r.-  It  ^o:!.!:!!  -.iiu  ti  Au|{u»tini  pn>p(iauit :  et  ra  que  minus  In  reguba 
;:.iH  ii;u(  tut.  .1  niiiitiH  mttna^tcnis  atatuta*  racerp%it  et  cuUegtt.  pape 
F  lU' i;  •  ll:.-^t  ft  titntirnuta  rrrepit.  Tretrr  pauperum  et  infirmo'  9$ 
I. nil  i<  i'r.».<ii]tn.  viduarum  et  orphanorum  lenodochia  que  con« 
««ti.ix  t.  •  •  I !« ti.1%  iMiiiirniujIrn  trcMlecim  niagno  Ubore  et  indusiria 
ill  \  '.I  •%  1.1  t  .nHtiiutt,  in  (|uitNi4  duorum  milium  et  ducentonim 
r.i.Mi-  :  .:!!  11:  -iMtii  MM  rcliquit.  Omnium  *  cccle^aa  equaliter  dllexit. 
r:  .  •>.\  ::ir-.:tiiii  n«K<»«  la  rqur  M>llicitU9  fuiL  Maiorca  culpaa  eiua  |o 
•  \  t;  '•  Nf  fu.in  •«tjtuil.  mihtira  crtrri«  di»cuticnda  reliquit.  Libros 
:ti  ..:  >  ^. :  psit .  \rita  riiM  iiirhil  aliud  quaiu  Mpientiam  Ct  ■denttam 
>■  t.  •  : ..  t  iifinalrin  i^nr  libidinia  Miccrn<iam  aapeni  caatigatioae 
*..-  I.:  It  tiaiirni  irr  Miiiiulii  agitatum  Irui  baculi  aua  icttt  ta 
:;;  I  it:i  inaiiMircudinrm  nmurrtit.  K«|uiutura  cms  simplex,  ct  if 
*  .^  )>  'IK- Mils  :  alii«  lart;\i<i.  %au%  si\h  parcus  appaniiL  A  cami* 
:i.-::  triii|>iirr.  niM  in  niaiiiiio  languote,  abatinuit,  ab  esu  ecuun* 
;  .  1:1  ^>«  I  «^»iia4trai;rMniain  rt  Adiirnluin  »e  trniperauil ;  olera  ct 
:.  ^•.:'.  r.i  «t  )iiiiii^in«Hli  vilia  lilMrntius  numpatt.  lYimam  piscium 
{•.irtt  :ii  •{'•<.  rflit)iiain  fcrr  |i4am  rfimnicnAulibus  cummunicaitit  40 
f  :  ;!  (11  111  \a%  (>iiMtuni  in  nirn^a  coram  ipvo  «|u«id  'dtacum  domiai 
l.'f  r  .i|>;>«uarr  coiimieuit.  in  quo  nc»n  allium  ctborum  rclaquic,  ted 
M    ;  ft'      {tti.ituc   ad   u\ni%   |iau|»rruin   rc|ii>Mtc  cranC      Sicpe  ad 

1*  .'    ^t-N  *  I    moiiumrnium.         '  Vii.  Si  quid.  *  ViL  a  arallorum 

ir.    :._      1:.    i..jii   <!«luli»  *    Vll    OuUIC«.  *    I.  CL 


472  Botta  legenDa  anglte. 

mensam  sedens  lachrjTnas  fudit ;  vasis  ligneis  et  testeis,  et  cocleari- 
bus  tantum  corneis  vtens,  omnem  mundi  vanitatem  exclusit  et 
metallorum  supcrfluitatcm.  Post  mensam  lectioni,  orationi  sacreqoc 
meditation!  indulsit.  £t  toto  anni  circulo  equalibus  vtens  indumentis, 
5  nee  plura  in  hieme  nee  pauciora  in  estate  quesiuit.  Rogenim  quen- 
dam  ex  filio  patrem  et  ex  discipulo  magistrum  sibi  prefecit,  et 
obedientiam  illi  faciens  habitum  canonicum  suscepit.  Cum  autem 
sanctus  Thomas  exul  in  Gallia  moraretur,  a  ministris  regiis  multam 
trans  mare  pecuniam  contra  preceptum  regis  sancto  episcop>o  misisse 

10  notatur.  Coactique  sunt  tam  ipse  quam  omnes  cenobiorum  suorum 
prepositi  et  procuratores  coram  iudicibus  regis  assistere  :  propterquc 
eius  sanctitatem  oblatum  est  ei  vt  prestito  sacramento  fidem  faceret 
falsum  esse  quod  suggestum  erat.  Ille  vero,  quia  id  in  iniuriam 
ecclesie  redundaret,  renuit,  malens  subire  exilium  quam  tale  prestare 

15  iuramentum.  Suspensa  itaque  diu  sententia,  cum  iudices  ilium  con- 
dempnare  timerent :  superuenientibus  litteris  regis,  cum  suis  ad 
monasterium  suum  redire  permittitur.  Wexato  aliquando  sancto 
viro  valida  febre,  accessit  quidam  ad  eum  compatiens  ilii.  Cui 
sanctus:  '  Numquid,  ait,  sensisti  quanta  est  febrium  anxietas?*    Et 

20  ille :  *  Non.'  Cumque  quesisset  sanctus  an  febres  illas  vice  sua,  M 
ipse  liberaretur,  vellet  suscipere,  et  ille  annuisset,  mane  sequenti 
corripitur  febre  homo  ille,  patrc  sancto  omnino  liberate.  Quidam 
sancti  patris  pedules  in  pedibus  gestans,  a  podagra  qua  detinebatur 
omnino  liberatur;  et  alter  febricitans  ex  cipho'  sancti  potando  cura- 

25  tur.  Cum  autem  flamma  ignis  inualescens  hospitio  sancti  Gilberd 
appropinquaret,  et  ille  residens  in  fenestra  oraret  et  psalleret,  mox 
alteram  partem  domus  flamma  depascens,  eius  presentiam  quasi 
abhorrens  illam  vbi  resedit  partem  transuolauit,  et  viciniora  loca 
circumquaque  arripiens,  alia  hospitis'  edificia  intacta  reliquiL     Anno 

;,o  autem  domini  millcsimo  ccntesimo  octuagesimonono,  et  vitc  sue 
centesimosexto,  sanctus  dei  seruus  Gilbertus,  operibus  bonis  el 
excmplis  plenus,  celestia  penetrans  pridie  nonas  februarii,  in  monas- 
terio  Sempinghamie  ah  eo  fundato  cum  honore  sepelitur.  Canoniza- 
tus  est  autem  ct  in  sanctorum  cathalogo  ascriptus  a  papa  Innoeentio 

.^5  anno  domini  millesimo  duccntesimosccundo,  et  eodem  anno,  tertio 
idus  octobris  corpus  eius  de  terra  translatum  in  scrinio  reponitur.  In 
nocte  vero  diem  [translationis]  *  sue  precedente,  viderunt  multi  globum 
igneum  immensum,  quasi''  candclas  multas  simul  accensas,  tertio  de 
cclo  dcsccndcre,  et  rursum  ascendere  supra  tectum  basilice  contra 

40  sepulchrum  eius  :  ct  tertio  quasi  culmen  ecclesie  penetrare  et  intro- 
cadcre  vidcbatur.  Die  vero  quo  seculum  reliquit,  circiter  viros 
rcligiosos  septingcntos,  et  sorores  religiosas  mille  quingentas,  deo 
famulantes  reliquit. 

■  The  following  is  wanting  in  the  Vita.  *   =  scypho.  •  r.  hospitii? 

'  T.  E.  obitus  sui.         *  T.  E.  ct  quasi. 


De  %aiicto  ailfemo.  473 


Il):«  «hrhii<»  fiiit  in  Afij^lia  uir  quidam  magnanim  utrium  corporis, 
rt  )>r  •••  trr  ilbn  iiirr^  niagni  nntninift.  ^i  pott  <mulu  peccaUi  A 
«-<<nM:«n>i.i  ^ii.i  rrprchrn^uik.  ordinrtn  ctfttercicnsem  iiicran^,  lulde 
trn:rn%  in  rr  li^ionr  r%%c  cr pic,  poiUca  ueni)temputu«  asatha'na  mu* 
t.iuit  |>r--p«i%itum  rt  pn>p<>Miil  9e>  c«»rpnraliler  iturum  'llicnisalem.  % 
S*  t  f^iii.i'  tiinr  aM>a«  prcM-ns  n«>n  (crat,  diitulil  rc>cc»sufn  contra 
H>.i.ini  i:-It:titj  tf  III  in  dirm  crastinum).     Kadem  mictc  cum  de  necca- 

•  N.iri^  .kI  lr«  fiirn  rrdirrfi,  uidit  Mipra  qisandam  arabetn  dormitorii 
<tf'iii  'lu-iTi  t  ^rdrntrm  in  npn'ir  simir.    Et  ccptt  cugitare  quod  diabolut 
r^^^ff-t      K{   Nrncirnn  ^  ri»|{nitum  dcimon.de  trabc  auper  ilium  dcailiit  lo 
rt  t.irn  t.>rtitrr  urrbcrauit  qucid  sanguis  dc  naribus  cius  exiret.    Tunc 

r*.  •.!.«  ii:<«  trititiH  dirhun  iin  Icctot  magi*  mortuut  quam  uiuus  iacena* 
.i;*riti^  .N  tills  nil  hit  uidt-hat.  Appaniit  autrm  ci  tanctus  Bcncdictuii 
il..'-iis  '  Sr(}urrr  nir.*  Kt  ccperunl  ascendere  wblimct  gradua,  ct 
r;.irit  in  <>in^ulis  gradilm^  drmonra  duo,  qui  mHitcium  pcrruciebant :  %% 
i\\:\  t.it.^Mtiis  %iiiim  diirfiirrm  um  icqui  non  ptiCcraL  Sanctus  cnim* 
p..Ht  <•'-  irspti-irn^.  (XI9U1I  manum  uipcr  caput  nouictt  ct  confortauit 
rtirn  I'l'M  Kt'tdiin  iii'>^  uidit  l«>cum  magfic  claritatu  et  uiriditatta  in 
f,;:<iir  ptiti  jrris.  rc  uidit  ibi  capcllam  in  acrr  pcndentem  tam 
pjrt:.i:ii.  \(  inir.irriiir  ad  qiiKl  facta  craL  Cui  tanctus  .  'Noli  mirari  to 
<  ;»ri.i  <!ri.  i}iii  H.»lu%  ^cit  rac-ioncm  opcrum  suorum.*  Cum  autem 
i:t{.i«<«<  t;t  i  .i(»rll4tn,  rt  ductuii  fui»«ct  nuuiciuA  coram  ulrgine  Maria 
t.t«  t    ii.t*.tiit.«rii   ( andidatoriini   multitudincm  sicut   ft«>l   inter  itellaa 

•  -t:«r  <!«  rit«-.  pr<iiniMi  (vruirr  rii  et  in  seruicioeiu*  Uftque  ad  mortem 
p'-irn  III'  rr.     Kt  m\  d«imina  .  *  Keduclte  eum  unde  adduaiatit.'    Tunc  f% 
s.iiitii;^  ltrnriiiitu«  |»ii«uit  cum  pt>st  hoMium,  dicens:  *  Atpice  diU- 

K'  ti!rr.  rt  If  tinr  <|iir  ut%urun  r%.*  Et  ecce  beata  uirg«>  pedes  timnium 
iSi  w«irM.  itiMi  |»rr  ordinrm  Uuare  cepit«  et  tanctus  Benedictut  poM 
r.ir!i  \\»  \\s  tci-riiSii^  rxtrrMt.  Tustf  hec  tanctut  lienedictut  iuiail 
K  i;iS.if  li  .ir*  h.ini;r|ii  ui  dut'crrt  nnuii'ium  quo  ducendut  erat  Et  |a 
• 'ii'i  lin-rirttir  .i«l  pnradi^iim.  mdit  ciuitatrm  ex  auro.  cuius  porta 
■•i?!:f  r.-i   ;.ul.  r:tmlinis  rrat ;  lirrfas  rt  arbi>rrs  (HiK'hrrrimas,  et  auea 

•  .'!.!!)*«  >  .IK  I  it      Sii(*  iiri.i  arlMirr  «Tat  fons  limpidis^imus,  cuius  riui 
;•'  r   :(  •  .!  .Ill  I  .i::t.itrrn  tliirlunl.     Sub  alia  arb«ire  mire  altitudtnit  ct 

:  •  :.i!  l:<>rtM  puli'hrrriiiiii«  rt  stature  pregrandis  quasi  gigat,  a  i| 
;-«•!  *  ]  .:-..ji:r  uil  |»r(tu«  iirMr  diuersonini  cnlt»rum  uestituft.  *  Hie 
'  ^!  :'  ,  .  I  .i:-,;rlti«,  |Mtc-r  huiiiani  grnens  pnith«>plastus  Adam«  per 
^.iti^Ki;f  Ml  Itir^ii  1  hriMi  rrdrniptus.  Vnaimmtum  eius  est  ucttia 
.!  .1  ^\  r  r  ipi.i  «>|iii!i4iirrai  rum  humani  grnens  iniroicua,  per  trana- 
^"  N-^.  :-.<  ;n  •litnrii  man<!ati.  Ab  Abel,  filio  «uo  primo  iualo  cepit  ipac  4^ 
%* .  u}>f  r.«.«-  \i*  sum  %iiain  prr  \*»*t\A  «>pera  filiorum  tuonim  et  filiarum 

la  v.iH.  iscii  XXIX  a.  '  r. 


474  Bona  legenDa  9ngUe. 


suarum  :  quando  totus  ucstitus  crit,  tunc  sanctorum  numenis  erilcon- 
siiminatiis  ct  finem  habcbit  seculum.*  Post  hec  ductus  est  ad  regionem 
uinbre  mortis  et  terram  tencbrosam  :  ct  uidit  hominem  in  ardcnre 
cathccira   scdentcm,   ante  qucni  stabant  quasi    pulcre    femine.  que 

5  tcncbant  ccrcos  ardcntcs  quos  iinpingcbant  in  faciem  eius  et  in  os, 
ct  rctrahcbant  similiter  ardcntcs  per  cius  intranea,  et  semper  banc 
pcnam  pacicbatur.  '  Hie  homo,  ait  angclus,  amicus  fuit  carni  sue, 
ct  inimicus  animc  sue,  gulosus  ct  liixuriosus.  Cathedra  significat 
quod  j)()tons  fuit  in  malicia ;  amauit  mulicrcs  et  ideo  malig^ii  spiritus 

lo  in  tali  specie  torquent  cum.'  Post  hec  uidit  hominem  quem  niger- 
rimi  spiritus  cxcoriabant  ct  sale  fricabant  et  super  craticulam  as- 
sabant.  *llic,  inquit  angclus,  potens  fuit  ct  crudelis  in  subditos.* 
Post  hec  uidit  hominem  super  equum  ardcntem,  clipcum  igneum 
gerentem,  et  super  collum  cqui  (sui)  capram  tenentem,  et  ad  caudam 

15  equi  sui  trahcbat  habitum  monachi.  *  Hie,  inquit  angelus,  pauper 
fuit,  semper  de  rapina  uiuens.  Capram  unam  a  quadam  pauperc 
femina  rapuit :  et  in  line  uitc,  non  ucre  pcnitendo,  set  ut  ignominiam 
suam  parumper  protegeret,  monachus  fieri  voluit — nam,  si  uiueret, 
cogitabat  se  ad  priorem  uitani  rcditurum  :   et  ideo   trahit  habitum, 

:o  sicut  rem  quam  paruam  estimabat.  Capra  et  clipeus  tormenta  sunt 
dampnacionis  sue.'  Post  hec  uidit  diucrsas  personas  religiosas. 
monachorum,  monialium,  cpiscoporuni,  prcsbitcroruni,  et  cleri- 
corum,  quorum  quidam  ridebant,  alii  studebant  gule  explende, 
alii  libidini  saciande.     Non  quod  iste  uoluptates  post  mortem  sint» 

25  set  ad  maiorcm  coufusionem  ct  cxcruciacionem  similitudines  preteri- 
torum  peccatorum  representant,  demonibus  ad  hoc  eos  cogcntibus, 
qui  postea  per  media  capita  usque  ad  cxcussioncm  cerebrorum  el 
eieccionem  oculorum  incessantcr  fustibus  eos  percuciebant.  Post 
hec   ductus   est  ad  profundum  infcrni,  ubi  uidit  rotam  horribiJem 

30  igncam,  et  huminem  extentum  dcsuper.  Et  dum  uolueretur  rota, 
qucdam  uox  ad  nuuicium  dixit:  * Vides  rem  terribilem,  set  adhuc 
uidehis  tcrribiliorem.'  Et  ecce  rota  rapido  cursu  descendit  in 
profundum  inferni,et  tam  magnum  sonitum  (fecit  in  cadendo  ut  toiusi 
mundus  cecidisse  uideretur,  (et  omnes  anime  omnes}que  demones 

35  malediccbant  (homini.  Hie  erat  ludas.  Post  hec  Raphael;  :  *  Oportet, 
inquit,  (te  redire)  ad  corpus  tuum:  et  uisioneni  is(tam  nulli;  reuelabis.* 
Tunc  ille  qui  tribus  (diebus  iacuerat  mortuus),  reuixit,  et  oscitare  (et 
gemitus  dare  cepit.  Et  oblitus)  precepti  angeli,  statim  circumstantibus 
dixit:  'Vidi  infernum,  uidi  paradisum.'    Et  ecce  sanctus  Benedictus 

40  subito  uenienscumbaculo  OS  inobcdientis  pcrcussit.  Qui  op[p]onens 
manum,  percussus  est  grauiter  in  digito.  Et  qucrenti  causani  per- 
cussionis  ait  sanctus :  '  Quia  inobediens  fuisti ;  ct  si  Icsus  cs  in 
carne,  scito  (juia  magis  in  anima  lesus  cs.  Et  quia  peccasti  loquendo, 
nouem  diebus  loquelam  perdes.'     Post  illos  nouem  dies  grauiter  in- 

45  lirmatus  est  et  manus  eius  intumuit ;  et  demum  sanus  elTectus,  soli 


*    I  >.\tfr  ^jiuli 


£)e  ^criio  £)ei  tfMDrico.  475 

4h)t.iti  rjiir  uidcrjl  rcueljiuit.    Abbas  uem,  qui  precepCum  ucendi  non 
ji «  r| « r  jt,  ail  rditicjKiimcm  audicficium  lel  lefcncium  uisioiieni  rcue« 

^    \h    GtitiHIiii  sikl'o  I>l  t  1.1   tllKLMITA*. 

^jiuii  (MHlrii-i  (liitui  ci4  Ailwarduft,  maccr  veru  Edweniui, 
I  tiur^.  M-d  lusaicu  ct  \'inutibut  alHindantca.    <Jui  de  f 
\' :::.:  !.  .4  *    n.iti,   111  \ilU  dc   \VAlpi»l  *  diutJ»!«inic  c«»nucnuiti  Mint; 
i(>ti  It  iiin«H  r:itr<«,  ci  4i»rani  dm  Miiipluilcr  ainbuUnlcs.     Ill  cum 
-■•i--  •  III  iioM  iLiUrttit.  dcu«iCis  prcciUss  c»r4Uifit  \t  pmlcm  ad  dci 
tiiit   :.»   i.i..iir.ifii     K*'"''r<*i'^i)^    C«»nccpit   iicilur    mulier,  et   pcpcnt 
t;l:i::i:  M-Miiiir  (fidruuiti.  qu«Ml  iiitrrprctatur  *b(inuin  rc|{iiuni*  siuc  to 
'  <!•  i  M  ^:..it:i.'     r«i<«i  ali(|UiiC  drindc  anncMi  nati  sunt  ci%  Alius  Willcl- 
11..*^.    1 1   ^'•{••r  riu<ft   liurwciina.      Fucrilibui   anni»  in  ftimpliciUie 
t(.i:.-.i.  {;•«  inf-ii.ii«ir  cfticitiir,  ct  priniu  circa  villas  et  ruin  mcrcibua 
III... -r.N  piK.t  « irrcciiir,  rt  |>ost  ciuitatrs  ct  nundinas  lucn  gratia 
If  <.,..« :.!.!! r  « c  }iit.         E<a  liMUs  in  niAritiinis  Wcllrstrem  dictu*,  villc  15 
>)\ii    ^,  aiti.ii^j  \<i«-4tur  ptiic  cuntiguus,  \'bi  rvlluxiis  maris  picrum* 
«,i.i    \x .   x^iiMU'ff  uuUjkTtJk  sici-As  rcknc|uit  arenas:   ibi  die  quadam 
•«<>;.M  il«  .iiiitfulaiii  iMKjncus,  trcs  dclphinc*'  inuenit  in  aiccu:    duoa 
\.i:'  i.!i  ^  fi  liijuii  ini4ii«>s,  dc  niortuo  sibi  |>anem  secuit,  et  uneracua 
il.>  1  -^^.r     Nrt  uutfjk,  rcdiciis  Huctus  mam  cunscquitur  festinanteiii«  jo 
1 1  i-i.tit  •  \H*\r>  cx  titii4i»  iii«ideUcit, dcindc  * cur|Mas vallauit abissus \ ct 
«.i}>i;t  <-|M  Mill  '     lllr  Ittrtis  in  tide,  vsque  ad  littus  sub  aquis  onustua 
til.  •  t!.i .   ;.4ii  niilni%  |iiMc  tradito  cutic-ta  rrtr&uit.  et  ad  enarrandum* 
>!• .  t^:  •:..iii) « .»  inuiuuit.        In  Ijndcshcta  |»er  quatuur  annus  mintn 
ii.f-i.  II.  ii:.i  )H(}c^  ririi'uit,  ct  itidc  prius  ad  Sanctum  Andreain  in  15 
><••!.. nil.  ilf  iiulr   |»iiiiritu9  est   Kcmitini.     Kcuersus,  neguciaturibua 
ail..iitt  til'*    r>iiiaiiiiMin.   Klandnam.  Uaciam  nauiKi«»  aggressus,  diui* 
ii.iN  fii^ir^uiiit.  tiauiA  dimidiuni,  rt  altcnus  quartam  partmi  acqui* 
•t.ii.t.  ft  ^uFm  tujii.r  iiJuiA  pru  sua  prntia  lien  meruit.     Erat  enim 
4ii:ii.<'  "tit  i:iiu<«,  \iiiliuft  niirgcr  et  robust  us.  stalura  mtMticus,  humcraa  ja 
t..itM  :is  l.ii..'..  (Ml till  ainplum.  Cicicm  prtidm-tam,  ocuJos  glaucos  d 
i  ..1: .   <.ii:«    i.i<li.int«  n,  liirMiij  Aupercilia,  frtMiiciii  latsm.  narcs  patulaa 

i      .  '.    .  I 

i  •     4  .  .  ..«    ui.\  ritlr^w.  C»il«-brrti  diur*  prrvrnru;  Frlis  tc4«  Irtaliir  Ancha 
',  *        ,-^'--     .    .%'.iM  Kliirui        N«iKtr     iMlcr,  to  crb  curu  Nus  sU  Ukm  Iniute 

•         \      0«   ,-.sti  iiirttitAtillur 

P     ■  4*1    -•!    n   i' \    ftrrnr    ««lu«f'tr.  fur    uirtuti«   i>|»rrarr    McvlrUm.  ut   q«l 

; .t-.* '- 4.  (•.:•  (>crli  I  ofilrMiiri*  lui  Mrriu  vrnrramur.  ipMsa  sdniti  I    ' 

a  •  .1    '      ':     I  .A. .in  I.  vUf  Alum  UiifftiM**  lilirrrmur.  i|ut  iiiuia. 

'    \'      '.•:'■   Ill  tl.i    «ni*ii\m>>u%  hlr  ID  Mn   IIjuI  i^j.  whKk  fpnai  tke  I 
.  I  K-  »   ■  ^    '  w:i   •,   ■!.  uilrti  iiti     rt!.  hy  Sir%rn*-in.  Suflfr**  Soc    lg47  ;  thr  lifc 
!•>  i.a.i'.  I   •  .t  111  .Vt   N'^.  H*ill ,  SI  May.  V.  70.  n  drn««4  frusi  KigiasM  sad 
(.<  I  :  jiit.-»  III  I.    «n«l    I«nnrr  .  a»  lo  Itarl..  Ihr  sccoiiat  al  bow  llus 

1  .'.  .  4  :.<  I  .  *■«  MT  (t>  II  pir«r.tr«  ««  rfitl>j<ur.  whkk  is  K  fuUows  Utcff.p  497. 
'  I  <  •^  *■  4  K  l|j.n|...lr  *  T  >duiiram  '  T  ikmncs.  *  T.  sbjrwM. 
*   II    i.AfiAiitl«m. 


476  jQoioa  legenna  9n0tte. 

ct  prtKlurtns.  nnsuni  ck'ccntcr  in  cxtrcino  recuruum.  mcntum  uipi»- 
tutn,  bnrbnm  copiosnin  ct  alic{uantuluin  longam  :  os  cral  decena,  labui 
tumcntin  moticratc,  capillatiira  capitis  ct  barbc  in  iuiicntute  nigra,  in 
srncctiitr  per  ranii-icni  Candida  ^ :  culltmi  habcbat  breuc,  scd  gras^um. 

5  til)ias  mod  ice  quant  itatis,  plantas  |)cdum  incunias,  genua  pn>plrr 
frcqucntos  gcniciilationcs  callnsa  ct  dura.  Scpius  |cnim]*  Sanctum 
And  ream  in  Scotia  inuiscrc  ct  vi>ta  soUicrc  consncuil.  In  ncg«>ci- 
ando  soxdccim  annos  cxplcnit :  cl  llicrosolimam  proficisccn^  srpul- 
chruMi  doniini  visit«iuit.   Ncc  multo  post'  ad  Sanctum  Egidium. rt  m- 

to  dc  Rom  am  pro  feet  us  est.  Rediens  vern,  pari  deuotione  tactus.  cum 
matrc  Londoniam  venit,  vbi  niatcr  vestigia  nudans.  Romam  rum 
filio  niulis  pedibus  visitauit :  Godrictis  humilitcr  itbsequens  grnitnci. 
cam  supportauit  humeris,  quotiens  difficultas  itincris  cxigrbaL 
Mulicr  enim  magni  decoris  ex  impriniiso.  cum  Romam  |>ctcrcni.  ad 

!•;  cos  accessit  et  illis  comes  fieri  supplicitcr  flagitauii,  et  in  ob^equii^ 
eonim  dili^ens  ct  deuota  permansit.  Nam  pedes  eorum  lauic.  ct 
oscula  pedilnis  impressit :  ncc  ab  illis.  que.  vel  vndc  csset.  intcm>- 
gat  a  t'uit.  Cum  vcro  redeuntes  London  i  is  appropinquarcnt«  hrc 
verba  protulit :  *  Kccc,  totius  itineris  pcricula  per  dci  graliam  cua- 

:o  sistis,  ct  vest  re  fines  patrie  iam  tenc-tis  :  tempus  est  vt  rgo  illuc  \'nde 
sum  dijjressa  regrcdiar.  Vos  deum  benedicite.  qui  speranic^  in  %€ 
nun  d('s<*rit.  insuper.  tpiod  apostulos  Rome  postulastis  cfKcict.'  Po«t 
hec  disce<«^it,  nee  vnqtiam  postea,  vndc  venisset  vel  quo  iui»«t 
I n not u it.     Nee  aliquis  de  comitatu  cam  vidcre  potuil.      Omnia  post 

jt  htv.  que  acquisirTat.  vendidit  et  pauperibus  ern*gauic.  rt  apud 
Carii-olum  veniens.  pauper  et  cunctis  incognitus  moram  fecit.  Paal- 
mos  it.t  diligf.nter  didicit.  quod  in  breui  psalfcrium  totum  mrmontcr 
tenuit.  Seiitiens  autrm.  e*>se  detrimentum  animc  honf»rcm  lilum 
qucni  ei  nuiiti    ibi  defi-rebant,  siluam  H«tlus  expcliil,  et  silur9tribu4 

.;o  lierbjs  ft  frurtibus  vilam  dux  it.  Sedes  ei  ccrta  mm  cral.  9«1  \*t>i- 
cunqiif-  n«'X  (-UU1  orcupaltat,  in  orationibus,  quantum  prrmitlclut 
huni.in:!  tra;^ilitiis,  pi-rnortabat.  Serpentes  ct  ferr  arrrdrntrs  ipsum 
diiitn:^  iiitiif  b.uitur,  <-t  mmx  cum  omni  mansueludine  rrcrdcKant. 
Vix    df  <  iiiiain    Madii    pcrtransiit    |)arteni  \   quin    vel    genu    f\rxn   ct 

.'.:  ni.iinlMi^  i!>ii,iti».  V(  I  Initiu  pros(ratu*«  <ir.irri.  Tandem  Militanum 
»|Ui  mi. nil  pr.i-rrH^u»»  nuirnit  :  r\i\  M-nrx  mgrenv*  in  ••jM-luncam  «uam 
n;t  :  '  I'.i-iv  \*  iiia-«.  fr.itrr  (»i«Inrf  ' ;  rt  ille :  '  Kt  lu  lH.ne  vuias  |>a!er 
Ailiiii  ■  «  iiiM  -ilii  I  --.iiii  iiiuittui  aiitea  pPTsus  ij^notJ.  Kl  inmuiu**^ 
lutntti    .iiiip!^  \ii-«.    pn-  ^atidht    lattirvuianiur.      *  Ad  bm*  r4.  inquit 

^:  ^«  fi«  X.  tu:-«-ii^  a  il»  «•.  \t  ui«init.i  *i.i!utis  rdin-ra*!.  e!  ci»rpu^  htv  senile 
s(  p4  lia-^.'  NiiIUis  I  i-i  eiat  unniHti  r  aut  siH'iu*f.  srd  ipM  icrtatim 
iMiMtt  til    iiiMM-trabant.  C  utn   aufrm    M-n«-x    c'Kri»tarc-t.   (nidnrus 

a-*i«liH'  »i  niirii'.trauit.  •■j;r"l.inii  aH^«dil  :  e!  jntr.i  ••r  dtxil :  '  Voln  prr 
tit  1  ;;ia(i.ini  iti  i^t'i,  I  iiiuoMiiuli  <«it  traiiMtub  bominis  \itam  finicnti% 
'   }.   <  .i;i  ]-I.i:n  •  s.*  1.  .  i.iii.  in  I'..  *    I    (lartrin  prrtrmiMiit 


£>e  •crao  Oct  tfoorfco.  477 

at;n"s«  rrr  :'  rt  addidit :  '  O  •piritus,  qui  ad  timilitiidinein  dci  crratus 
r«  r  t  .icMuic  ror|ma  Imw  vefctJtt.  adiurti  %c  per  deum  omnipmcntem, 
\1  n\r  nr-t':rntr  dr  hoc  oirpUMrulo  non  rrccdaa.'  Et  vidit  vincula 
(••r|i"ii*«  ciini-ta  di<i«oluK  ct  Aptritum  a  c<»rp<tns  nexibus  liberari. 
I>r  .  inu<«  r»rnij  vrl  s|iecie  intefTo|paus,  iu  rmpondit :  *  Animc  tub-  s 
M.iiTt:a  nii'li  hi  •mini  rat  pcirrpcibilis.  I  lane  autem  vidi  vehit  in 
niitiiliiu'linr  \rnii  vrrntis  rt  frruidi.  UtrmM  qiiaii  sprrica  rt  rotunda, 
cjnr  in-Mr  \itri  liictdusimi  tciu  rr^plrnduit.  rt  illam  \'ndiqur  incom* 
|i.ir.ihiliH  .  jn<|i«r  oUluxit.  Mcxium  vero  qualitatit  ip«iuft  nrmo  pcitrrit 
r  \;iii.  .irr.  Aftamrn  rrrtus  rinm  cuius  r«aet  aiiima,  rt  inde  dubitare  10 
n«n  )-  till.'  Srpultti^  r»t  vir  ille  lanctus  in  cimiteho  dunrlmenai. 
post  hr«  rNMlnruft  hcsitan*  quid  de  ipso  diuine  ait  placitum  \x>lun* 
t.it;.  f  mil  %u]M-T  h<ic  deum  attentiua  rzorarvt,  vox  de  celo  bipaa 
iti<>"niiii  clurn^:  *  Kx|irdit  tibi  adirr  Hirrosolimani  et  rruerti.*  Kt 
« ••ni:rrirn^  it  jticmrm  ad  ftanrtuni  Cuthbrrtiim.  ait ' :  '  Nunc  adeito,  t$ 
%.(?!« ti«s;:iir  (  hriMi  cimfrmaor  Cuthbrrtr.  rt  quid  iacere  drbeam 
«iik;ti.intrr  oMriidr  ^*  Nrc  mtira,  vox  itrrata  inaonuit :  *Vade  Hiero- 
«"hrnaiii.  mm  duminn  crucifi|p :  et  rrueraus  querc  locum  in  ailuis 
<  irt  4  I  »tinrlmum  "  Kincale  **  nominatum.*  Et  mox  ad  drxtrmm  *  vidic 
\irinii  Miliu  \rnrrabilrm.  pontificalibua  tndutnm.  dicentem :  *  Ego  so 
otitti  (  uthlirrfiin.  tibi  futurua  adiutor  in  omnibus  et  patronus;  con* 
s(iiiiin.i(<i  huiun  itmrhs  labtirr,  sub  mea  pnitectione  apud  Finkale 
(I'ltiMio  iiiiliubt^.'  lire  dixit,  et  atatim  dispaniit.  In  ilia  peret(rina« 
t:«<iir  \ititi^  rrai  ri  panis  i»rdracrus  siccus,  et  modicus  aque  potua, 
<i':uru}ti  \;.>lff-iiia  Umin  aniniMia  compellrbat.  Planes  quoa  emit  tf 
irtc  titr  <«.  in  |>cra  irrrbac  mtactus  donee  diutumitate  essent  temporia 
iri<liiraii  Vr%timrnta  mm  mutauit,  nee  abluit,  antequam  ad  Boca 
•Atu*,A  firrtirnit :  lalciamrnta  nee  emendauit  interim  hee  detraxiL 
Vti«lr  .1  LipiIliitM  rt  arrm^*(|ur  subintraurrant.  fiedum  non  modicoa 
:n  i{:r:rrr  HUHtiiiiitt  cniciaiu^ :  Iter  tamen  soeits  rquale  quotidie  fecit  ja 
A  \u  Nr|ir  4liurrtrt>at  et  icmibus  flexis  vel  pmstratua  orabat.  Ad 
1  riLiiirii)  \riiirn«,  rihcmm  lauit,  vestes  tunc  primo  cxuit  et  calcin* 
iiiriiiu  ijriruxit.  Kx  arrni%  et  lapillis.  pelle  pedum  consumpta,  caro 
iiiiftit.1*  I's^iltu^  MX  hrrrbat :  rt  rxtunc  calciamenta  pedibus  suit 
r.>  11  .iiliiiisit  Krdirn^  m  Anitliam.  cum  majtna  demum  diffieultaCc  || 

jk'i  \  iiiL.tlr  \rn:f  \t»i  lupus  tmmrnv*  maicnicudinissruirnsei  oceurrit, 
t.tr  .,  ijin  lit  Mr  11m  (In  vrllel  imirre  vrl  vmum  absorbrrr.  Cui  signom 
..'I..  1%  •>p{M.^iiif.  <|i<cn«  *Adiun>  te  in  ni>minr  sanctissime  trinttalis 
111-  11:1.  .'11  iii'lff- Mium  farta^.  rt  %i  mre  seniitutis  obsequium  domino  ail 
4<  •  r|itiiit).  frMinanlrr  abseedas  V  Fera  sUtim  lUius  pedibtia  ae  pro-  4a 
Ml 41111.  rt  4«f  rpta  hccntta,  mansurte  discessit.  ilium  aepe  respiciena^ 
(•liti«at4  \rii*  luxta  npam  Weri  flumtnis  domuncula,  aolus  manere 
crjHt  <Mi<!ri«u4.  hominis  fai'iem  raru  omspieiens;  ncc  verba  cum 
4(1  urn  lent  ibu^  iiii«cl»at,  srd  tacrbat.  Nimia  ct  terhbilis  erat  in  loco 
**ufliiiillafi     •  r  dcalcruu.    •  T.  iMrcsliL    •Ccrvratala.    •  C  abrcdSa. 


/■ 


47S  Bona  iLegenna  9nglie. 

illo  scrpcntium  multitiido  :  viro  tamen  sancto  se  mites  et  palpabiles. 
ct  ipsiiis  iussionibus  obedicntes  exhibebant.  Ipsius  casulam  in  hiemc 
intiabant,  et  viro  dci  ex  vna  parte  ad  ignem  sedente,  grex  illonim  in 
parte  altera  discunibebat,  et  vno  latere  calefacto,  reliquum  applicabat 

5  Inter  illos  erant  duo  ceteris  mole  prestantes,  et  viro  dei  familiarius 
adhercntes,  qui  se,  Godrico  ad  focum  sedente,  inter  ipsius  tibias  sepc 
cxteruicbaut,  et  calcfacti,  voluebantur  in  spiras  '.  Visum  est  tandem 
Godrico  quod  suas  co^itationes  ab  oratione  quandoque  distraherent : 
post  plures  annos  ait  illis  :  '  Nolo  vt  me  vlterius  ab  orandi  proposito 

10  diucllatis'  :  ct  iussit  eis  ne  suam  domum  amplius  introirent  Moi 
omncs  absccdentes  vltra  case  limen  intrare  non  presumebant  Ma- 
nons  ibi  diu  Godricus  ij^notus,  nichil  plus  quam  vultus  hominum-et 
oolKK]uia  formidabat,  ne  per  fauorem  aut  multiloquium  caderet  in 
pcccatuiii.    Cum  aliquorum  ergo  presentiret  aducntum,  ad  nemoris 

15  interiora  confugieus  delitebat.  Aliquot  annis  cibum  non  sumpsit 
huniaiuim,  scd  fnnidibus  et  foliis  atque  radicibus  vitam  inopera 
susl<  ntabat.  Cum  tandem  essct  cognitus,  quidam  illi  cibaria  defere- 
bant :  quorum  dona  respuens,  fugiebat  ab  eis.  Quidam  munuscula 
proiocerunt  et   recedentes  ibidem,  eo  fugiente,    reliquerunL    Que 

JO  postniodum  rcpericns,  elcuata  in  celum'  cum  lachr>''mis  domino 
comnicndabat,  dicens:  *Suscipe,  Ihesu  bone,  tuorum  dona  fidelium*. 
ct  rcpcndo  ipsis  pictatis  aflfectum/  Et  deferens  ea  in  collem,  flexo 
poplitf  diccbat  :  *Omnipotens  et  misericors  deus,  qui  puUiscoruorum 
te   iiiuocantibus,  et   iumcntis  das  escam  ipsorum,  confer  ista  illis* 

^r  aniniantibus  quibus  ca  noucris  expedire* ;  et  deponens  ea,  quid  inde 
licrct   tlcinccps   non   curauit.  Mulier  quedam    attulit    ei   panes, 

(*ascuni  ct  butirum  ;  ct  illc,  cam  contristari  nolens,  munera  suscepit. 
rustquam  ilia  disces.sit,  munera  ferens  in  manibus  ascendit  in  collera: 
ct  cuni   fj:cnu    flcxo   mulicrem   et   munera  domino    conimendasset, 

;,o  ^ur^t  ns  nichil  dc  illis  prorsus  inuenit.  Vnde  gauisus,  intellexit  quod 
sacriliciuni  illud  duo  fuissct  acccptum.  Sic  ei  postmodum  sepius 
conlini^cbat,  ct  crcbroccnte  eius  fama,  \'triusque  scxus  homines  ci 
don;iria  j)rcscntabant,  ct  ille  ca  statim  pauperibus  errogabat  vel 
domin«)  coninicndabat,  noc  in  suos  vsus  aliquid  assumere   volebat 

.'.r  Tandem,  vt  victuni  sibi  proprio  labore  perquirerct,  terram  fodere 
copit  ct  scrcrc,  ct  ortuin  faccre  copiosum.  Rustici  hoc  videntes, 
l)roptir  pascuc  diniinutioncni  indignati,  quas  poterant  ei  molestias 
intV  rtbant.  C'irca  frstum  sancti  lohannis,  cum  segcs  surgeret  in 
ari^tas,  ininiiscrunl  in  cam  (rustici)''  armentorum  copiam,  a  quibus 

40  adco  (Icpasta  est,  vt  nulla  spcs  '  fructuum  rcmaneret  Viruni  insuper 
(lei  sepius  deridebant,  ct  frequenter  ei  conuicia  ingerebant.  Ipse 
vero  nee  respondit  conuitiis,  ncc  iniurias  moleste  sustinuit.  Succe- 
denle   autmnpno,   tanta   messc   rcpletus   est   ager  ille   depastus,   vt 

'  r,.  sjx'ias.  -  K.  hominis,  '  E.  adds  voce.  *  E.  fidelium  dona. 

•  T.  illis  ista.  ^  oni.  in  T.  H.  ^  E.  species. 


*'!u>  titif  .i««»r  triplicitrr  vidrrrfur.     Hoc  ru4tiri  videnleii,  nibi  vrl  trtre 

•ii«'  .irnpliiiH  ri'M-rrc  non  pre^umrhanl.        Cum  a  ftpirilu  fomicntionis 

Kr.iif  *»  |w-rt'frrrt  in^uUti^,  larhrymi^  ac  iriuniis  itiMMrbal.  vt  *  non 

*>  •)<:i:i  t*:-ii]<i  \r\  inc!u<>.  vrnim  plrrumquc  per  arx  dte%  ahMincrd  '  a 

I  i>M.     \':^*  hiH  tn^rniK  Uit  a«(«iHuiA.  el  dum  luna  lucrrct.  ab  oralionc  5 

<...i^'<ri^    ••;wra    nunuuni    diimnima    exercebat.      Quodm    libidinis 

.1.  ul't:*^  n<  ri  I  r%<i:irrt.  o*rpu!t  nudum  vrpribus  tmmiltchat  ct  spinia* 

\t  \<    ::  !.iirin  vrrtrrrt  in  <li>lfirrm.     ToM  fortia  luiurir  trmptamenta, 

-•«-:  \.i;.  initn  •«|lr«-lr^  frranim  nmatuii  rM  rum  terrrre  diab«>lu«  :  sed 

:i«    t  :!i^  111  tnlr.  i»mniA  o>ntrmpnrbat.    Vl  inccndia  camia  extingue-  ta 

'  t.   .  ••Tpii^  r<l<>mjlijt   .i^prrhino.  ct  lohcam  nudo  corpore 

tf'ii'^it.  |T  .iMH'H^  frrr  quinquafinu.     llec,  prefer  duriciei  pon- 

<irr  ■•,  .«    ii...trMia%  in  e<4iu«i  »udore   pe<liruloa  procreauit,  quorum 

iiii  t.t  .•!  Ill- tn  himuu  ilcMiiKT  cilicii  villi>^iiaa  nutriebat    Trrs  entm 

iTi.  .tH    t%    titn|>i»ri4  dHitumitale  ctmsump^il.  cilicia  veru  infSniUi  15 

i!<  t;  .:  t        ConMniKif  landrm  moduani  canamde  liKniainfitrmibua  el 

\:r.::..-  #!  '  <  .i;h  lluiii  brjtr  Manr  *  appellauit  ilbini';  ec  d(»mum  ab 

•  -  .f«  :!«  in.i:><rrm.  iH  qiia  molani  *  erexil,  el  in  ilia  urana  in  farinam 

•  -I.  p.. 'Hit.  •^u.iin  tn  |unr«  h«H-  m«>do  C(»mpuftuit.    Ramos  el  radicea 

.1'  jS.iriiin  in  i  ir.vrr%  rrtlrigtt.  qu<>4  lalicer  cum  fiirina  permiwruil,  vt  «o 

r:  .1(11  p.irt«-m  tiiirrr^  tiUtnrrrnt ;   cl  pane«  inde  coxil,  quos  *de« 

..!:  1^ '  n  .in::'..iuit.     Vanr%  i\\n%  per  ^x  men^ea  obdurari  permiait«  vt 

:   ir.t   fii.it.clxpir   sin  iijtr   et    duricie    horrtdi    p^)rMla  ct   in^ipidi 

:'«!!•  [f  niiir.     Kr.iMl  autrm  rx  ordro  farli  \*e1  auena,  quia  tunc  fru- 

ri '    Vim    K)iM.irr    n«»!iiit.      (JutKi^i    nuH'idi  *   propter   diutumitalem  if 

•  !  ii  tii;*'>r.s.  ii..n  t urabai.        Siiue«ire«  hertMift.  bpide  \t1  ligno 

'    !.!«  1:1  4i|ii.i  «ittr  %alr  f!r«-iuii.  et  p<^  qtuiuor  vel  M*x  ^epttnunaa 

IS  ;.  I!    .iH  r«4iinct.i^  t  <>iii|Mi4uit.  et  in  eadem  aqua  fetrnte  dimiail, 

:   '•      f  ,.  i—.i  tri«t:iiiitii%.  1.11111^  inedia  c«»gcntr.  mmederet.     Ilanc 

:  -(iratKit  «|ii<>ii^r|tir  r:iin.  nati^  inde  ^-ermiruli*!,  ak>hcirrebat.  fa 

•    t  :•'  l.ifuildii  Ijtiini  ImIiui!  pro  nirn%a.  \'bt  nichtl  qu<>d  mortia 

^   ^..1.  •  t  i  •  Mir  ill  ImI  :  rt  qtiaM  cum  alien*  l«M|uerelur,  vipaum 

.1  •  !    I  -.  ..'.  :iri;.i!Mt.  <li« «  n*     M  >  vrnirr  exactor  pewmr,  cur  michi 

■  '•    •.    '  .;.i-   ill  tiiinnit.*.  rt  t«4  nrquuir  MiKKrrti  blandimenia ? 

I>'.  t^-'MlKi.  nil    ^«Iii<o:  in%jtiabili%  et  jiLirvt*.  quanto  plua  f| 

I  *  .'.'    ;>;ii'^  .ip|>«  lit :  ft  niichi  M*  in  )H-r  Ingram «.  n<  in  ni<«i  cauMa* 

;  '  n  !f  MTii    inr.i  rr)»rniit%  «»b«M^uin.*         Ram  ^e  rcfiriebal 

•  t  ;>  M:«  ti>t.i  clir  tian\.  \rl  terram  f«idirn«  rt  ljlM»ran«,  ciboa 

-   "..'  ^.lt       I'lifiiH   illi   ttiii    |piMu%  aque   |>rmi<*dicus   et  nlai 

*s   .iri<iit.i;r    f>rn;>uNii«.   hunr    nun    Mimrbal.     Nunquam  «a 

•    .1'    II   !'    r>.  <»«-<l  in  htitnn  nmia.  Mralo  dr4U|*cr  cilicio,  faligattia 

.*    -■     'xu-'iii.  bpitlr  ill«i  rjptli  Mip|Hi«itn  qui  mcn^a  ipsiua  eraL 

-   ':  .  M.i:i   M  .n  a(liii.<«it  tii^i  qui  ^umpirbat   inuiln.  el  tunc   |uirieti 

i     '(  .   II    itj  <ii  *  •.»  r.  :  I    AUiiflM>l«t.  *  1:   iUmr  apfH-IUuM. 


4So  jisotja  legetiDa  anglie. 

acclinis'  aut  lapidi,  vcl  procuruus,  accubuit.  Luna  vero  iucentcas- 
siinipla  sciuri  foras  cgredicns  operibus  insistebat,  et  sompni  torporc 
cxcus.st),  rcgredicns  orationibus  vacabat.  Orationibus  plerumque 
tota  die  ct  iiDCtc  curuatis  gcnibus  incumbcbat ;    ocium  summc  \'ita- 

f  bat,  (>rati(jni  vol  meditationi  semper  intentus.  Hieme,  gelu  et  niue 
rigcntc,  nudo  corpore  flumen  ingrcssus,  tota  nocte  domino  \-iuani 
scipsuin  hostiam  iininulabat.  Quodsi  aqua  essct  desuper  congelata, 
cxcisa  *  tamcn  glacic  tota  nocte  vel  dimidia  in  ilia  perdurabat.  Hoc 
cniin'  (»pus  propter  pluuiarum  aut  niuium  abundanciam  non  omisit 

10  Multocicns,  quando  per  mensem  frigoris  durabat  asperitas,  omni 
nocte  se  nicrsit  in  aquis,  et  ibi  vsque  ad  rutilantcni  *  stetit  auroram. 
Quando  corpus  totum  pre  nimietate  frigoris  diriguit,  et  ipse  deniibus 
collisis  infrcnduit,  tunc  dicebat :  *  Ista  videntur  horrida,  sed  mulio 
magis  liorridus  est  inferni  cruciatus/        Cum  autem  staret  in  aquis, 

15  apparuit  ci  diabolus,  ore  igniuomus,  asininis  dentibus,  oculis  quasi 
vnius  cubiti,  aduncis  pedibus,  et  membrorum  vniuersitate  distonus. 
Cunique  in  eum  pararet  irruere,  vir  dei  signum  crucis  opposuit. 
diccns  :  *  Pominus  michi  adiutor  est,  et  ego  despiciam  inimicos  meos.' 
Et  sic  postifcr  ille  confusus  abscessit,  et  vestimenta  que  vir  dei  in  ripa 

io  relicjucrat,  asportauit.  Quod  Godricus  aduertens,  ipsum  clamore 
<'onii)<;scuit.  Ille  vero,  timcns,  in  loco  suo  cuncta  reF>osuit  et  effugii. 
Rcsidcntc  ad  focum  viro  dei,  subito  quasi  manus  emissa  tarn  fortitcr 
(?um  collni^hizando  pcrcussit,  quod  pcne  corruit  pronus  in  terrain. 
V'ir  autcni  dei  ait :  '  Deo  gratias,  qui  michi  talem  tribuit  exactorem 

25  qui  nunfjuam  patitur  ociari.'  Mox  oratorium  ingressus  moram  ibi 
fecit,  donee  malignum  discessisse  cognouit.  Cum  vero  sic  eum 
teminator  supcrare  non  posset,  ipsum  vehementi  libidinis  igne 
succcndit.  Hoc  ille  persentiens,  vigiliis  longioribus  et  ieiuniis 
corpus  cdoinuit,  ita  vt  quatuor  noctes  continuas  duccret  insompnes, 

30  ct  per  integram  septimanam  cibum  omnino  non  sumeret ;  corpus 
ctiain  vcpribus  ingcrcns  adeo  cruentauit,  vt  sanguinolcnta  eius 
vcsti;:::ia  ai)parerent ;  et  huiusmodi  temptationes  per  aliquot  annos 
cum  graui  difticultate  sustinuit,  et  vix  post  quadraginta  annos 
illud  inccndium  prorsus  extinctum  fuit.     Dolium  quoque  in  capella 

35  beatc  Marie  tcrrc  solo**'  infodit  et  aqua  impleuit,  vbi  vsque  ad 
rncntum  liora  temi)tationis  se  immersit,  et  feruorem  frigore  supe- 
rauit.  I  )ic  quadam,  cum  hora  vespertina  psalmos  decantaret, 
diabolus  foris.  illudens  ei,  cantare  cepit,  et  dixit:  *0  rustice,  tam 
bene  noui  r<ro  psallerc  sicut  ct  tu.*        Cum  semel  curuatis  gcnibus 

40  orarct,  ingrcssus  oratorium  inimicus  conabatur  eum  a  proposito  ira- 
pcdirc.  Ipse  vero,  non  tcrritus,  ilium  adeo  contempsit,  quod  versus 
eum  neo  oculos  dcflcctcbat.  Indignatus  igitur,  pixidcm  que  hostias 
contincbat   proiccit  in   eum.     Et   cum  '^  adhuc   immotus    eum    non 

'  T.  K.  ailiiiis.  K.  cxcissa.         •'  a/,  autcrn.  *  E.  rutulantem.         *  T. 

E.  solus.  *'  om.  in  T. 


r'~-;:i '  :r(  r..rrui  rum  vmi>  iactauic,  ct  super  eum  quicquid  confine* 
Imi  r •*].!((  Siniilitrr  rl  vrrr«»lum  cum  aqua«  et  omnia  que  super 
ir.ifrf  rTi  li'.irii  ^t.iluni.  %inKillatim  icril  in  rum.  Cumque  vir  dri  lib 
(•i.i!i..f:«  r..n  %iir);rrrt.  lignum  in  quo  crux  infixa  crat.  cum  omnibus 
r)u«  .  t.t.iu  ^.ll  .iitifMii.  Ki  rum  vir  dci  ncc  sic  pcmset  commmieri,  } 
rt  t- r.i  it.-t'-  ;II.i  maliifiitM  m  rum  sruicns  nil  profirrret :  tandrm 
I  <t.*i:<.i:s  .i!i<*.  '.lrn% '.Mnttim  frt«irrm  ibi  rrliquit,  qutid  vis  posset  lib 
hofM.ri'-  •>i:^tiiif  ri.  Intr)>ra  Umcn  furrunt  omnia  que  pnticccrat,  ct 
im.t-..  .  n:.  it-.xt  |»rnitti«»  illr^.  Vir  dci,  quia  laicu^  eral,  ilia  ci»n- 
i.'t^ri.  I.. .-I  ;.rr<.urnpHii.  srd  vrK*ati>  prHire  dunelmensi  Rogero,  illi  lo 
I  iiii<  !.i  n.irr.iviii.  rl  |»rr  rum  omnia  suis  rcstituta  sunt  loci<t.  Node 
^<l':«  r !.  «utM  prior  illr  <l<irmirct,  asiitit  ci  diabolus,  dicrns:  *Tu 
ruxti.  rn  <lrlir.inirm  r»«Klrirum.  quod*  cfo  \*tar  fantasiis  atque 
prrs*  ^.  <%  il.HutMi.  rt  IUI4  contra  mc  monitis  animasti :  accipe  pro 
tti.>  !.,'.. rr  inrftf  ilcrn'  lice  dicrns  ct  disccdcns,  nimio  ilium  fetore  i| 
«  'tii;  :•  ..!.  ijiiriii  t'llrr jrr  vix  p«>tuil.  Kstiuo  tempore  venientes 
trif  >  :-.:fvtr«  <«  \irKuli.i  <*M«drici  tcnera  scpius  discerpebant :  et 
.1.  .t.!f:^  .1,1  trruunt  artniM-uIas  corrodcntcm,  nc  reccderct  im- 
(Ht.iit  Kf-ra  Hii)»HiMrris  rt  tremens,  sancti  pedibus  prou»luUiv 
•|ii.iM    If  tr'.^^'t«  •.Htofii*!    \rniam    flj|ptauit.      file    cingulum    M>luit    et  M 

•  ••!!••  iiM    « .r«  iiin)M«%iiit.  rt  ad  i»rti  scpcm  pn>dui'cns  abire  preccpit. 
I'"-*!    in  •    iriarurii    ^m   («ipio%us   a<lucnicns   tcneras  orti    fnmdet 

•  n^i'iiH  tr.   •  otiitini^rrr.  dmcllcrc   sataj:cbat.     llle   profcresaus,  tur- 
ham   <i*    t<-<   iir  )»r.*liilitiit.  rt   vn.im   iltantm   vir|ta  tcr  in   latere 
(Mi.t.^-«.t.  rt   per  «irTi:iii   rAtn   drduxit.  dampna  que   ab  tilis  fuerat  t| 
p.k^>us   <>-:«  nilniH  :    rt    tu**x   ciruata  manu  et   \-oce  sic  diiit:   'In 

r  ■■•  111.  Htj  \.  /.Ill  r.i  ,  iiii  rrcr«litr,  ncc  ante  mensem  hue  accedere 
prf^iiiiiat:'^ '  Illin  lU'tx  ri{rrdirntibuA,  vtr  dri  infirmioreii  blanda 
pumi  ii.iii%  ..rii  *rpia  <lr|M*ntiit.  Ncc  vltcnus  fcra  •^ilucstris  artMirea 
r.t;^  !«  ^  t.  i.«  t  Iiiiutfin  prrhtum  prctrmt.  Cum  frAtribus  G<idncttt  ja 
i^iA  i.titatii  ••tuuff^aKat  Immmr^  obMinatos  qui  del  precepta  con* 
tf  ri.;:  isiii.  •{uandiMpiidrrn  animaha  bruta  <ieru«»nim  dci  \*erlMi  re* 
uc-if  rii  r    <  \i  ipitiiit.         Iltirridj*  birmc  semper  ntidis  pedibus  in« 

•  rii.  h.it    \rnli'  \  :i Ir  rrHriti%pr<lr%  I  hi  !iilci%*patcrevulncrilHis.\i  digitus 
ta.  Ill-  p..^s«t  !riim«i;;i.  rl  inuliiphcrs  ciratncum  nniulas  same  pro- j| 
f^:«  f.!«  ^  rt  \^i\\f  m\*'^^a  cliMi«i%an.   Kcra«  manus \-enantium  fu|pentei 

v*r.i  «j.iti:  ,\  .rnuiii  ailmi«ii,  rt.  litis  rrccdrntibus,  ad  solita  mos  locs 

•  n.i^  !  Mr « .ini.m^  p«aliiiM%  inMlncu^  vidit  crucifixum  et  cruecm 
"  ••■.(  «>;  'Kt  {<.ir.tr  r  i  ••tntitonm.  ct  p«Mt  modicum  de  ore  cmcilljti 
«.(!it  •  \:f  pii«  riiliiiii  |M-r  mriiibra  fiaulatim  :  ^i  ad  imaginem  beale  fa 
v:ti;  r.:>.  Mai  !« Ill  ii;  «  a«lrin  tral)c.  draccndil.  et  gremio  ipaiua  insedit. 
liij  fiiiiM.H  ..  :.trj  \riiirfitrnt  ritcndit.  et  amplcsum  per  trea  lere 
rl••l.l^  t>t.i.  hi:«  <  ••iifiiiiii      Tuc  riilu*  drinde,  eodem  modo  qno  vencrali 

I    •i^.tUum  I.  nc.        *  II.  mMs  qMMaaUbci.        •  T.  C  Hcii^ 

li 


482  jQotta  Legenoa  anglic 

in  OS  crucifixi  rciicrsus  est,  non  f^radicn.s  vrl  podcA  mourns,  icd 
Icnitcr  spaciiim  ncris  inane  pert  ran  >icns.  (Juaindiii  in  Kcemio  mJtru 
pucr  srdit.  vt  viuens  in  cor  pi  ire  se  mmietiat.  Ad  rtiiUA  ad  urn  turn 
paritcr  ct  disressiini.  tuta  sacre  virgin  is  iina^^n  iia  oMitrrmtiii.  «i 
5  vidcrrtur  statini  dc  traho  I'asiira.  In  huinana  }«|x-cic  diabMi|u» 
sopcm  <{iiandam  vetcrem  viri  dri  diripere  manibus  ct  dis<«ipjre  prr- 
suinpMt.  OuihI  ille  citnspiricns,  dt-xti-rc  Iriii  protensionc '  i[r%uni 
coMipcM'iiit.  llle  mux  in  cni;;iiMii  pauperis  se  mutant,  sjncii  \in 
niisrrieordiam    tiagitauit :    s<'d    eo    iuhentr.    statim,    nichd    ni'iratu^ 

10  etrii;;it.  Snlibat  fraudi-s  rt  in>i(iias  deinniiiiin  vidi  re.  c|uil)U^  h«>mini- 
hiis  illiidiint  ;  rt  <|iitiinod<i  siil>  nitcturna  f|uirtr  pliihmos  inquirlrni. 
}riM|iiri)t<'r  exptinerc.  Cnulrirti  iM'ante  in  rcll.i.  aipia  Wen  fluinini<i 
intiiinot'i-ns  Dninc-s  dnniiis  ipsius  dperiiit.  ct  ariurrmiCH  virini  \irum 
dei  <{iia>i  niortiiuni  di-pl<indjant.     V*t-%x  paiii-d-^  dM*>  aipia  drtum:iii . 

15  et  <li mills  illc^a  prur-^us  apparuit.  L'oiiunnrnti's  amiri  qurrrlont 
a  (jndriot  qiialitcr  in  Ipic  prrirulo  itl<-^us  |M-rnianMt.  tjuibus 
illi-  ait  i{iuni  de  ha<-  inund.itii>ne  pL-nitiis  nit  hil  M-iuit.  x*d  \u*c  -^(mtiu 
ti*in|M>n^  <irati<>nilius  si-  vaf.i^M-  dixit.  Ita  Mtva  c-rant  iimnia.  \t  inin 
dtinuini    nt-c   vnius  ;^iitti-  vt-sti^iuiii  appanret.         Cum   fati^atu<»  J 

20  lalxirt-  paii*«.in-t.  vir  (piidain  i;;nnti:s  aN-%iH(fnN.  rum  dtutius  eum  css^ 
intuilii>.  ita  dixit  :  *  Niiiutpiid  nIi-  antiipii  patre>.  qiinrum  te  imitato- 
rmi  c^^r  (Miiliilis,  in  diMitu  itiiini  it  pallidi  lalniraliant  r  Kci-r  a 
ni.nii  v*>i|iii  atl  iinTitlicm  vix  ipiini|ue  piiluni  tt-rre  ^pai  lum  ciTodi^i. 
iiiin    (1(  )M-a>    aiiiini    di-iiiiti<»iicin    rr^a    di-um    d«-ni>instrarr    t.prnft 

^5  (pKiMtit.iti* '  Ad  f|iiriii  vir  ilt'i  siiliritii-ns  ait:  * 'I'u  vr^**  Umi  ••prp.s 
e.\«-iiii>liiin  priiiiii*^''  upt-ratiir  (•>triidi-.'  riitaliat  f  mm  qu«H|  r%«cf 
vir  Ijiiiiii^.  a<l  I  iii-^  «TiiditiM|]<-m  mi'^-^u-*  a  di-<i.  Tradi  nn  ilacpir  Ah 
t*i  ^^>ii  Mini,  ait  *>»<>|itf  p(ii-«iiinis  rfddi-nd«'  hura  m^  ad  orali»nuni 
mliP   I  ••inp'-llit  :  miiiMi^  aiidiam  U\  rt  ipuKl  rrrte  d«H-nrrin  liltrntrf 

.;o  ixi  ip;.iiii.'  nil  r.i--iirnmi  li^liiiantcr  arnpit-n^,  t«Trani  f.irtitcf 
(ill  1:1  1 1  ii|iit.  Ki  lilt  i)>  (Midruii-.  pills  iipiTis  inui-nit  rxplrium 
ijiMtn  ip^'  •>«  t'l  di<  hii^  I  Ifirr  re  (iiM^iii  lilt.  I  iilir  .lit  llif*  :  '  Sit*  rt  tu 
«!<-!iiioti  |ialiiiiii  I  \t  iiipi.i  ni.i.:Mi^  suilni  ilms  «  niulari.*  ||<h'  \idrni 
\.i    -.iii'tn^   i{;)h>rriiit.    (pii.i    i|i-<um    imii   i  «s«-   \cTum   lionnnrm   in- 

...-  i(-!i<  \it.     l.r.it  ijiiKh  Ml  t'ltiis*  nipfi  r  «l  lii'<piilii^.  i-t  >tatiira  pri«rru9: 
t  I  pill  taii!<»  IiuIk  niii  iipi-n-  nuMiim  p«-nitiis  Hi^niim  siiilnriH  jut  tabi.>ns 
a|ip.ii  lilt.    ( iiM  ji  irii^  at]  « illaiii  n-^rt  ilitiir. « t  as^iimptii  in  siruini  li^irlki. 
n  <!.•  !  •«  .i:t  :    '  Pu    niii  hi  <|ii!^  tu  -^i^*.  rt  ad  ipild  liiir  viiirriN  -         Ll  die 
■.\-m'.i     \iii'^   tjii'Mi   li'iiii'i  Mini   till   Niiii.iis :  *     "Si    h'^MM  cs   intjuil 

4:  ( i. .•::,.  !:-«.  •:!•  an  1  ri-«iaH  m  patri  in  rl  tiiiuin  it  spintum  %an«  lum, 
ft  iiniti'iit  il-'MMii  inn  nil  i  iim  aii>>ra.'  Kt  iilr :  '  Nr  ms  dr  mra 
«  r*  ■iisiivt:-  -■  !.•  iiii^.  iw  •  i«»t.i  inipii-^it.-i  ad  u-  s|N-i-tat.'  Kl  atirdrn* 
ait  •  i:;ii  <  11  <.  <  xlia*  Im  lihi-lhi    s.iliia(<>ri<«  •  t  heale  Marie  el  MHUti 

i  .  •■  :.■  •    I     j-.'t -.111.-.  .    I     jif.;:ijs  ■    K.  l.»%«4.<\iB 

'     1      :   .{>.ri. 


De  ^erito  Dei  emim.  483 

lohannis  imagines  continente^  ad  os  illius  festinanter  apposuit*, 
'  Ecce,  inquit,  si  credis  in  deum,  has  deuotus  imagines  osculare.' 
I  lie  vero  vltra  non  sustinens,  quasi  sputum  protulit  in  libdlum,  et 
subsannando  dispaniit.  Terram  autem  quam  efibderat,  septem  annis 
dimisit  Godricus  incultam,  sed  aqua  benedicta  sepe  conspersit';  et  5 
post  septennium  excoluit.        Godrico  foris  in  labore  opens  con- 
stitutor tintinnabulum  ^  per  se  diuinitus  pulsabat  quotiens  ipsemet 
de  hora  pretereunte  non  meminit    Et  audito  sono,  ad  oratorium 
properabat,  et  cum  horam  agere  incepisset,  desiit  mox  nola  pulsari. 
Hoc  miraculum  a  multis  sepius  est  auditum,  vnde  rogauit  deum  vt  10 
sonus  ille  decetero  a  nemine  preterquam  ab  ipso  solo  audiretur.    Et 
factum  est  ita.        Cum  fluuius  Weri  subita  inundatione  intumescens 
officinis    Godrici    mine    periculum    minabatur,    ille*  egressus    ad 
alueum  fluminis,  dcxtera  virgam  pretendit,  et  ait :  '  In  nomine  Ihesu 
Christi  cui  seruio,  tibi,  aqua,  precipio  vt  versus  officinas  meas  vltra  15 
solitos  fines  excedere  non  presumas,  quin  potius  in  rupem  ex  parte 
altera  prominentem,  quantum  poteris,  erigaris.'    Mox  fluuius  montis 
instar  excreuit,  eleuatus  pene  ad  medium  collis  aduersi :  Vnde  mag- 
nam  lapidum  multitudinem  transtulit  in  torrentem,  de  quibus  post- 
modum  fabricata  est  ecdesia  sancti  lohannis  Baptiste.       Wems  30 
itcrum  excrescens  Godrici  edificiis  prapinquabat  Ipse  autem  obuiam 
processit  intrepidus,  et  tres  passus  a  casa  sua  dimetiens,  ibi  *  crucem 
de  virga  erexit,  dicens :  '  In  nomine  illius  qui  pro  nobis  est  passus 
in  cruce,   impero  vobis,  aque,  ne  hunc  terminum   transcendatis.' 
Stabant  autem  fluctus  ad  modum  parietis  eleuati,  prefixum  limitem  35 
transgrcdi  non  audentes.     Et  cum  pontes,  domos,  arbores  illo  die 
seuiens  vnda  conuclleret,  ad  Godrici  habitaculum  pertinentia  omnino 
non  Icsit.    Sicut  autem  crucem  ferens  orti  sui  fines  ipse  lustrauerat, 
sic  nutu  dei  aqua  substitit,  nee  transiuit        Scotorum  rex  Dauid 
exercitum  in  Angliam  ducens,  regionem  rapinis  et  incendiis  de-  30 
uastauit.    Venientes  igitur  quidam    irruunt    in   ecclesiam   Godrici, 
cuncta  dirripiunt,  oblatas  cum  vino  comedunt  et  bibunt,  et  virum 
dei,  grauissime  cesum,  capillis  virga  ^  intorta  decollare  proponunt. 
Cumquc  mortem  paratus  expectans"  ceruicem  libenter  extenderet, 
quidam  potens,  ne  perimeretur,  de  manibus  eorum  eum  eripuit  35 
Dicebant  cnim  ei :  *  Vbi  est  thesaurus  tuus?'    Ille  autem  eis  non 
respondit,  scd  conuersus  ad  crucem  ait:  'Domine  Ihesu,  tu  scis 
quia  non  est  michi  thesaurus  in  terra  nisi  tu  deus  et  dominus  meus/ 
Vnde  indignati  cum  amplius  verberabant.    Vnus  autem  eorum  citra 
tertium  miliare  reccdendo  in  insaniam  versus,  linguam  suam  pro-  40 
priis  dcntibus  comedit,  et  in  lacum  se  precipitauit :  Alius  furens  in 
Weri  flumine  se  demersit  et  periit;  nee  aliquis  qui  sancto  iniurias 
intulerat,  ad  Castrum  Nouum  viuus  peruenit,  sed  diuersi  casibus 

^  al.  om.        '  E.  opposuit.        '  T.  consparsit.         *  £.  tintinabilum.        *  T. 
I  lie  ucro.        •  T.  E.  et        ^  H.  virga  capillis.         •  H.  excipere. 

I  ia 


4^4  Botia  IcgenDa  9ngUe. 

iMtcricrc  diucrsis.  A  I. it  n  mi  bus  fmiiicntcr  (iiHlrk'us  tniiiri.i«.  vin- 
rula.  VL*rb(.T:i<|iic  siistiniiit  patii-MtiT.  ct  ill  is  rccodcntibus.  m  i^uid 
torif  reman scrai,  rurrciis  post  nis  nh^rcralut  vi  cli.ini  tllud 
ail t'( Trent.  Respicicns  CnKlriciis  ad  altaiv  bcate  Marir.  \idit 
5  dii:i*«  vir«^inrs  ad  diu>  ciuiiua  altaris  Mantes.  Krat  aiitcm  lilis 
spi.'rifs  |iiilrtKTrini:i.  ft  vr?^t<s  niiici*  eandjirc  splcndciilo-'.  «l  ipjc 
dill  sc  iiiuirtMii  ronti-mplantcs.  (indricus  adinirans  rt  stiiprlottuf 
intri'Miiiit,  I't  m<'X  tantn  n  pli-tus  r<«t  ^audi«i.  vt  ptnc  Mbi  vidf-rttur 
a    tt-ricni    p<ind(-ri-    I'lirpmis    liberal  us ;    et    tai'ena    ^epiii^    in    roA 

looeiilos  i-iiniurti-bat.  Stante  \  iia.  stabat  et  altera:  fcradii  iitc  \:\a, 
;;ra(lii-i*.itiir  alti  r.i.  Ad  ('••Mlririnn  denitpie  arre^-*e runt,  et  H:ar:Cr« 
aiicpi.inidiii  tactii-ritnt.  'I'line  ilia  que  a  dextris  erat,  cum  lalitt  r  r.< 
aflata  :  *  Numqiiid  nf.  (ii>drire.  i'<i;^ni»i-is  ? '  Kt  illc  :  *  Doniina.  b<< 
ncnin    piitot    nisi    cm    tu    vulueris    reiielare.*     *  Bene,    imput    i.la, 

15  <li.\i>ti  :  (piia  [iiater  C'hri^ti  sum.  et  per  mc  ipsiiiH  |;i-atiam  l•btlnr-^.a. 
Ista  c^t  api>Mi>l<>ruMi  ap«iMMl.i  Maria  MaKdaieiia.  N<>s  tibi  pa!r<- 
cinabiiiuir,  et  solatium  in  nnwii  tribulatnMic  prcstabiinu-*.'  Mc 
pcdibus  vir;;inis  aduMhitu-*:  '  tilii  me.  incpiit,  dtmiina  mea,  comniittii, 
vt    mc    |)'  rpetun   nistodire   di.^nrri^.'     I'une   vtratpie    iiianu*«    **i:(<r 

io  caput  illiu>  ap]>ii>iiit,  et  ('e**.ii-it  mi  citinplanante*i.  dniiuiiii  xiicc 
duK'inuM  P-pli-iierunt.  I'n'^t  hi.i-  dei  |;enitrix  eantieiim  I'liram  iiiu. 
i]un^\  etiram  pui-i«)  ili>renti-.  i<-«init,  et  ip'^um  eaniare  d<Kiiii:  ip4C 
ven>  p'>*^t  e*iiM  lr(-<pienifrr  11  (Milt  tt  nieriione  firmiter  ciMiiiiRr.daa.t. 
Krat    auiriM    rithmire   in   an^^lKn  1  i>mp<isiium ;   ipiinl    liui-    m<Ht«i    tn 

i:  latiiMiMi  ti'.iM**t'i-ri'i  potest:  '  S.ihi  ta  M.iria  vir>;*i.  mater  IIh-hu  i  \iTi<i 
Na/arini.  ailmittc,  priite;^t-.  .tduiu.i  luiim  tmilruuni:  sii«tip«-.  adJuc 
ntii  t*  •  iiMi  in  di-i  re;^num '.'  Tii  i  rpit  vt  (|Ui«tieM«i  temp:ationi  sxac 
riMiib"  i«-  t'oi'iMid.in  t,  li«»c  -c  c.inUio  scil.ireiur  ;  •nu.ind'i,  imjuit.  ^*c 
mr  inii'K.ilM^.  iM'Uiii  >i  iitie>  iii'>taMier  auxiliuin.'     Kt  si^tmni  cruris 

-,■5  iap:li  eui-*  MMjUf -^it.  it  .tlt<  ra  ii!«  111  !"•  i  it ;  «t  ip^o  iernrnte  in  a^U 
•  •::^ii  mi'siit.  "Mi'iiiin  MiiKmji.iralnIi  in  r<Iin<pi'.i:tc-T>.  Ve^tf*  earum 
I  i;.l'  -ii'-tilit.!!:-*  ir.iiit.  ijM'id  h'lni.iii^  ta^  turn  su-^tim.re  n«»n  iHi^^-nl. 
I.r.irit  f  :-,ini  -:i  ut  p(  llh  u!.i  ipn  inlia  mii  tt  x(ani  iiiiilinetur  .  I  IjlVo 
b.ii  .inti  IM  <i>><]r:iui  \iiii.iiii  van  am  :  rui  et  dixit:  '  iVrt  :p.>i  in 
:  ni>!M:i.<  d>M'..r.i.  \t  ^irn-  diiiixi'  .i<!  pa^i  i:a  \.idas.  it  b<ira  mui^*  ndi 
riiii.i^  .ti]  m*-.  \lMiUii<iU<-  Mil-  I  III  :  i>  imu«mmi-.'  I.\  i11<>  die.  a»  m 
i.ilioiii-  M'Ktnr.  nMp<  r.iMti  p.nuit.  l.t  ^1  lu'ia  nuil^i  ndi  it«i«iri«u« 
III   '•r.it"M--  »  --I  t.   Iii.'i^   *t.in-   j:iii.;  lIiu*-   ip*uiii  adii<H.tbat.  \  rtsc- 

:i:r.!  .;-!   ii-'lr-jwiii   i"«;M.il.   1  ;i:-.  iii-«ti  s- il  p,iupiM«-^:   in:i  r  tpi<»«i  rral 

4^  'ill!':  :;■-.■:-.  ft  !:.l'.  •;..-  Wii.'liiiu*..  it  ^.^-.r  iLiiwenna.  vlt^ 
.II- ■It  1;;  !.i.  1  «  ■  :l  .ii:ti  ;:.  --r-'ii  ^{-.i-  n  llaiii  in  !■•»-»  ab  «*ra:i>r«u 
ii;-«l.ii;I>    :    .ii  1,1.1  <  li.-  )••   11. •  ut.i.  il   i;nt!ti«>  a::'i:i  ti«ir.ibu<^  niai  <  rata.  m1 

K'  .    .    ■■     :!  .  ...   .  I-  *!    *^. 

Dm  '.       -.     ■!.  I  .    ,.   •    -.  !..■:.    . 

«;..:.•  :  .1..     ».    t  .       II..   ... 


M..    . 

^  ■  .• 

.  .  M     .. 

i    {'-..it  ri. 

't     SAZATwr.e. 

..-■..;    1 

I-.   ;:.: 

.  .ti...li 

.1/    l.«iili. 

(•<        |i^     :r     iS 

.  .1  ^ 

..I.-    ;■ 

■    ''-rxr-I 

Ill  \Vt  rti 

i-cr    %*i:h   aa 

De  ^eruo  ^ei  eiiOtin.  485 

fratris    oratorium,   vt    missas  audiret  venit;    et  quando  frater  ad 
horam  signum  pulsabat,  ilia  genibus  curuata  procubuit  et  oradonis 
pensum  deuota  persoluit.        Defuncta  tandem  matre,  graui  merorc 
conficitur,  et  ad  illius  expiationem  precibus  et  lachrymis  instanter 
insistit.    Post  longum  vero  tempus,  nocte  quadam  suo  more  des-  5 
cendit  in  fluuium  ibique  demersus  vsque  coUum  consuetas  orationes 
celebrauit.     Ascendens    tandem    de    aqua   et   in    oratorio    preces 
fundens,  vidit  subito  quasi  duos  homines  ad  gradus  altaris  stantes, 
quorum   alter  dixit   ad  eum :  'Nunquid   me,   Godrice,  cognoscis?* 
Et   ille :   *  Nequaquam,  domine   mi.'     *  Ego   sum,    inquit,    lohannes  10 
Baptista,  cui  pro  tue^  matris  anima  preces  totiens  obtulisti.    Ecce 
anima  tue  matris,  quam  hac  nocte  domino  iubente  de  penis  eripui, 
et  hue  gratia  tue  consolationis  adduxi ;  que  mecum  deinceps  pcr- 
henni  gloria  perfruetur.*    Tunc  ipse  diligenter  oculos  intendit  in 
earn,  et  spiritum  sue  matris  esse  cognouit    Illi  statim  abscedunt';  15 
et  Godricus  multa  iocunditate  repletus,  grates  et  laudes  pro  tali 
visione  deuotissime  deo  persoluit.        Vir  dei  solebat  diuinitus  re- 
motissima  tanquam  proxima  contemplari.    Vnde  et  quandoque  dice- 
bat  :   *  Paulo  ante  fui   Hierosolimis,  et  ibi  edificia  dirui  conspexi 
que  olim  vidcram  sublimius  fabricari.'    Figuram  indicabat  et  situm  ao 
diuersarum    regionum,    vrbium,  et   locorum.    Aliquando  naues  in 
pelago  periclitantes  vidit,  referens  quomodo  se  tunc  habebant  vela 
nauis  et  remi.     Portus  illis  mortiferos   nominabat,  predicens  vbi 
essent    postea    submergendi.     Quandoque    sermonem    sibi    collo- 
quentium  interrumpebat  dicens :  *  Orcmus,  fratres,  quia  nauis  peri-  25 
clitatur   in   mari';  et   facta  oratione,  dicebat:    'Modo   applicuit  et 
pericula    tempcstatis    cuasit.*      Dixit    enim    quod    adeo    perspicue 
vidcbat   cordis    aspectu    nauigantes  in   mari,  sicut  oculis  corporis 
gradientcs  in  terra.     Per  dccennium  vero  ante  ipsius  obitum  vidit 
omnia  que   ficbant  per  decem   miliaria   circa   ipsum.      Multotiens  30 
autcm  omnia  que  in  mundo  erant  solitus  est  videre.        Accesserunt 
ad  eum  vir  quidam  et  vxor  eius,  obsecrantes  vt  super  eos  miseri- 
cordia  moucatur :  et  mox  proiiciunt  saccum,  in  quo  filie  sue  corpus 
mortuum  erat ;  et  pedibus  eius  prouoluti',  cum  lachrymis  sui  mi- 
seriani  infortunii  protcstantes  V    At  ille  nichil  respondens,  processit  35 
in  agrum.     Illi  vero  discedentes,  reliquerunt  corpus  in  oratorio,  et 
diccbant :  '  Ilabeat  sibi  cadauer,  et  infodiat,  vel  puellam  vite  resti- 
tuat :  quia  posset   earn  suscitare,  si  vellet*     Godricus  in  vesperc 
rcdicns  corpus  inuenit,  et  ad  deum  tota  cordis  intentione  conuersus, 
precibus,   suspiriis  et  gemitibus  humilis  et  deuotus  exorat  vt  qui  40 
vita  est  omnium,  non  pcccatorum  ipsius,  sed  misericordie  Sue  con- 
sideret  quantitatem.    Puella  tandem  vite  restituta ;  parentes  accitos 
iurare  coegit,    quod    secretum   ipsius,  eo  viuente,  non  proderent. 
Preceptorcs  sibi  elegit  priores  Dunelmi,  quorum  imperio  se  sub- 
'  K.  tuL  ^  £.  abccdunt  '  H.  advolvuntur.  *  r.  protestaotur  ? 


486  ismia  legenoa  angtte. 


iugauit ;  vndc  nee  loqui  voluit  alicui  nisi  de  mandato  prioris— frvstn 
illuc  vcniens  laborabat  quicumque  signum  a  priore  non  fereboL 
Quatuor  diebus  in  ebdomada  continebat  se  prorsus  a  colloquiis. 
videlicet  die  dominica,  feria  secunda,  tertia,  et  sexta  ;  sed  dominka 

5  semper  orationibus  erat  intentus.  Et  quando  aliqua  festiuitas  erat, 
silentium  obseruabat.  A  prima  quoque  Aduentus  dominica  vsque  ad 
quintum  Natalis  diem,  similiter  a  Scptuagesima  vsque  post  Pasclu, 
et  in  festo  Pentecostes ',  a  colloquiis  abstinebat.  Cum  essct  post 
meridiem  in  agro,  vidit  speciem  hominis  venientis  ^  ad  se,  non  per 

loterram  grcssu,  sed  per  aercm  leui  motu.  Videbatur  autem  quasi 
vestibus  candidissimis  cooperta;  et  cum  accessisset  ad  vinim  del, 
salutauit  eum  dicens  :  *  Spiritus  sanctus  tecum  sit/  Cui  moz  ille 
respondit :  *  Amen,  amen,  dico  tibi.'  Et  cum  neuter  plura  diceret, 
cognouit  in  spiritu  quod  esset  anima  sibi  familiaris  olim  matrone, 

15  pro  qua  deum  intentis  prccibus  exorabat.  At  ilia  pertransiens 
disparuit:  et  intellexit  vir  dei  earn  esse  a  cruciatibus  liberatazn; 
et  ingressus  oratorium,  gratias  egit  deo.  Cum  sorer  ipsius 
vniuerse  carnis  viam^  esset  ingressa,  plurimum  contristatus\ 
propter  absolutioncm  ipsius  orationes  et  lachrymas  impcndere  non 

io  cessauit.  Beatam  quoque  virginem  Mariam  attentius  exorabat  vt 
illius  aninie  propicia  subueniret.  Quadam  ergo  nocte  dormiens^ 
vidit,  precedente  beata  virgine,  duos  viros  albis  amictos  oratorium 
sancte  Marie  ingressos,  qui  spiritum  sue  sororis  ferentes,  earn  super 
altaris  crepidinem  statuerunt.    Et  cum  super  hac  visione  gauderet 

:5  Godricus,  ilia  consistens  in  medio  altaris,  hec  dulci  melodia  verbis 
anglicis ''  cantare  ccpit :  *  Christus  et  sancta  Maria  me  deduxerunt 
ad  vitam''',  ne  in  hac  terra  nudo  pedc  calcarem^  Tunc  duo  viri, 
siue  angeli,  voce  sua**  cantantes  responderunt  Kyrieleison,  Christ- 
eleison,  Kyrieleison.    Qui  libellos  tenebant  opertos*  quasi  de  pelli- 

.^o  bus  rubricatis,  et  canentes  manus  plaudendo  iactabant  et  librorum 
tblia  dispcrgcbant.  Cumque  sic  diutissime  cecinissent,  recedentes 
in  aera  conscenderunt.  Vir  dei,  iocundatus,  Christi  misericordiam 
collaudauit;  quod  anima  sororis  absoluta  esset  a  penis  inteliigens. 
Fratcr  Godrici,  vite  secularis,  nauigans  in  Wero  flumine   tempes- 

.15  tatis  violentia  submcrsus  interiit.  Godricus  ergo  graui  dolore 
afllictus,  per  aliquot  annos  velut  inconsolabiles  penitentie  luctus 
sibi  indixit,  et  tanquani  ei  peccata  fratris  incumberent,  durissimis 
cruciatibus  se  maccrauit '",  loricam  recentiorem  et  cilicium  asperius 
induit,  orationes  multiplicauit,  vigilias  protelauit  et  solito  vehemen- 

'  E.  pcnthecostos.  *  E.  vcnientcm.  '  om.  inT.  •  T.  contristatur,  E.  coo- 
tristabatur.  ^  T.  E.  ang:clicis.  *  H.  in  scamno,  Reg.  super  acamni  sedile: 
'  Reg.  ap^s. :  Crist  and  Seintc  Marie  sio  al.  swa)  on  scamel  me  iledde,  ^iet  ic  oa 
J)i.s  hi-hcrthc  nc  sculde  unit  mine  bare  fot  i-trcde. 

Galfrid*s  Vita :     Nc  pedc  calcarcm  tcrrac  contagia  mundo, 
Sic  mca  me  Domina  deduxit  Sancta  Maria. 
-  H.  .siiauihsima.  '•'  E.  apcrtos.  "  H.  mactauit. 


tius  totum  corpus  edomuit.  Igitur,  miseratione  diuina,  node  quadam 
cum  orarct,  astitit  ei  subito  frater  eius,  veste  candidus,  vultu  decorus, 
eiusdem  forme  et  stature  cuius  fuerat  ante  mortem,  dicens :  '  Eya, 
frater  mi  Godrice,  seme  dei,  hactenus  multa  mala  sustinui,  sed  nunc 
precibus  tuis  adiutus,  in  Hierusalem  sancta  ciuitate  consisto  et  5 
eterna  bona  possideo :  vbl  et  tu  solutus  a  corpore,  Intenninabili 
gaudio  perfrueris.  Agnosce  quia  ego  ipse  sum  qui  mortuus  fui  et 
modo  vita  fruor  eterna.'  Et  his  dictis  disparuit.  Ille  multum  huius- 
modi  consolatione  letatus,  gratias  diuine  reddidit  pietati.  Cum 
lepusculum  olera  sua  depascentem  inueniret,  fiigientem  in  nomine  10 
Ihesu  Christi  stare  precepit.  Et  accedens  cepit  ipsius  iatera  cum 
flagellis  cedere,  cesumque  duxit  ad  exitum,  et  fasciculum  de  oleri- 
bus  ailigans  dorso  eius,  dixit  ad  eum :  '  Precipio  tibi,  et  vniuerso 
gcneri  tuo,  ne  hue  amplius  accedere  presumatis.'  Et  factum  est 
ita.  Rogero  priore  dunelmensi  a  seculo  migrante,  cuidam  dui  15 
super  eius  transitu  dolenti  ait  Godricus :  '  Reuera,  fili,  dies  quatuor 
transierunt  ex  quo  neminem  prorsus  vidi,  scio  tamen  quando  vir 
ille  discessit.  Obiit  enim  in  crepusculo  die  nudiustertiana,  et  migrauit 
ad  gaudia  lucis  eteme,  viditque  miser  Godricus  et  agnouit  eadem 
hora  spiritum  emigrantem,  et  certus  est  eum  esse  perpetua  quiete  ao 
donatum.'  Ediflcata  quadam  capella  per  amicos  eius,  postulauit 
frequenter  a  domino  vt  indicaret  in  cuius  eam  vellet  sancti  nomine 
dedicari.  Igitur  die  quadam  astitit  ei  spiritus  quidam  predarissimus 
et  vndique  luminosus,  qui  taliter  est  locutus :  '  Seme  dei  Godrice, 
ne  timeas !  ego  sum  lohannes  Baptista,  cui  tue  ^  vite  custodia  est  15 
a  domino  delegata.  Ideo  secums  in  omni  tribulatione  me  inuoca, 
et  mei  semper  habeto  memoriam,  quia  tibi  ero  promptus  adiutor : 
et  hoc  edificium  meo  nomini  consecrabis.'  His  dictis  discessit ;  sed 
cuius  esset  speciei,  a  Godrico  perpendi  pre  nimio  splendore  non 
potuit.  Diccbat  autcm  se  cum  beato  lohanne  sepius  fuisse  locu-  dO 
turn;  et  ita  fixam  post  hec'  habuit  illius  in  mente  memoriam,  vt 
omnes  actus'  suos  ei  committeret,  nullumque  sanctorum  sine  ipso 
inuocaret.  Loquens  Godricus  cum  hospite,  vidit  moueri  cmcem 
super  altare,  hospitemque  commonuit  vt  hoc  aspiceret  attencius  et 
oraret.  Vident  igitur  crucem  et  crucifixum  eleuari  de  ligno  cui  35 
stabat  infixa,  ct  descendere  super  altare.  Post  in  lapideo  coram 
altari  se  deposuit  pauimento,  et  inde  ad  gradus  inferiores  descendit, 
ibique  per  vnam  fere  horam  procubuit ;  et  imago,  quasi  viueret, 
palpitans  mouebatur.  Deinde  eodem  ordine  quo  venerat  suble- 
uatur,  et  in  ligni  foramen  infigitur.  Vocato  igitur  episcopo  Godricus  4^ 
euentum  rci  exposuit ;  cui  mox  ille  respondit :  '  Arbitror,  hoc  stu- 
pende  nouitatis  miraculum  esse  tibi  propinque  mortis  indicium.'  Cui 
vir  dei :  '  Non  nieam,  inquit,  mortem,  sed  tuam  esse  vidnam,  nouitas 
ista  portendit:  quia^  huius  anni  terminum  non  videbis.'  Quod  re- 
»  E.  tui.  *  E.  hoc  •  E.  actos.  *  H.  qui. 


4BS  Botia  iLegentia  angtte 

sponsum,  licet  cpiscopo  non  placuerit,  rei  tamen  exitus  comprobauit 
Dum  itcrum  solus  orarct,  vidit  de  crucifixi  eiusdem  latere  mem- 
bratiin  pucruluin  proccdcntein,  prinio  caput,  et  post  humeros,  et  sic 
per  urdiiicm   cetera   conscqucnter  exire.     Qui    primo    sedlt  super 

5  altare,  postea  descendit,  ct  per  oratorium  ambulauit.  Erat  autcm 
rubicundus  et  candidus,  ct  vestibus  niuei  candoris  indutus.  Transi- 
ens  aiitein  per  Godricum,  dextcram  erexit  ct  cum  *  crucis  signo 
benedixit.  Tostea  reuersus  ad  cruccm,  \'t  cxierat  introiuit.  Tunc 
vir   dei    gaudio   repletus   ccpit   gratias  agere    saluatori.         Quidam 

lo  forma  peregrinus  et  habitu,  pulsauit  ad  ianuam,  dicens  se  esse 
hereinitain  in  proximo  mancntem,  ct  venisse  ad  colloquium  Niri 
dei.  Introinissus  autem,  ante  limen  ecclesie  prostcrnitur  genibus 
curuatis ;  quein  Godricus,  aqua  prius  aspersuni  bcncdicta,  eleuans 
introduxit.     Tunc    siinul    in    orationc    procunibunt,    et    postmodum 

15  paritcr  eriguntur,  ct  residentes  verbis  sc  inuicem  spiritualibus  con- 
soiantur.  Krat  autem  vir  illc  procerus  et  hispidus,  capillo  nigro. 
ve.ste  vilh^sa  quasi  caracalla ;  corporis  vcro  superficies  interior 
api  arebat  nuda,  prcter  illam  partem  quam  caracalla  vclabat:  el 
dixit :  '  Kama  tue  sanctitatis  audita,  iam  dudum  te  videre  desideraui, 

io  sed  liactenus  ne;;otiis  Tui  prepeditus;  nunc  vero  clenicnter  exaudi: 
Kgo  pauper  nimis  in  Northumbria  cellam  constituo -,  sed  fere  nullum 
liabeo  adiutori m :  vndc  rogo  \t  meam  in  aliquo  rcleuare  vclis 
inopiam.'  Vir  dei  pittate  commotus,  ad  altare  conscendit,  et  in- 
uentum    ibi    panem,    et    denarium   dedit   illi,   dicens:    *Accipe  hoc 

25  parum  (juod  habco ;  quia  si  plus  haberem,  plus  tibi  conferrera.' 
(Juod  illo  su^cij)iens,  cum  lachrymis  ait:  *  Obsccro  doniine  mi,  nc* 
vlcerosum  corpus  meum  tangerc  dcdigneris.  Spero  cnim  indc 
michi  Icuanien  alicjuod  aflbturum :  ct  tu  potcris  ea  que  pro  deo 
pertiili  dura  bciuire.'     Vir  dei  compassus,  manum  adhibuit  corpus- 

.^o  (jue  palpauit  :  (|uod  erat  simile  corpori  anseris  dcplumati,  et  quando 
niaiuiin  im|)rinicbat,  caro  ilia  quasi  contactum  fugiens  recedebat 
Viulc  vir  baiu'tus  inliorruit  manumquc  reduxit.  Tunc  ille  sic  ait: 
*  Taiiiis  doloribus  indcsinenter  aftligor  quod  pre  niolestia  vix  sub- 
sisto ;    et  tu  similiter  faceres,   si   verus   heremita  esses.     Continuis 

35  ieiuniorum  atcjue  vigiliarum  laboribus  crucior,  pericula  nocte  dieque 
sustineo.  Scpe  iehennalibus  penis  corpus  immergo,  et  aliquando 
super  celos  cuolans,  angelos  in  conspcctu  diuinc  maiestatis  aspicio. 
NuiKjuam  cibis  me  relicio,  nunquam  dormio  vel  quiesco.'  Intelligcns 
vir  dei  (juis  esset,  precepit  in  nomine  domini  vt  cito  discederet.     Qui, 

40  cum  donis  (jue  acceperat,  mox  aufugit,  et  ibi  fetorem  niniium  derc- 
liquit.  Godricus  ex  tactu  illius  tanta  sustinuit  temptationis  incendia, 
vt  obscenis  delectationibus  virtus  pene  victa  succuml>eret ;  sed 
orationibus   inuigilans,    scutum    diuine    protectionis   accepit.     Sepe 

'  T.  K.  cum.  n   cum.         -  H.  con.stiiui.         "  so  T. ;  E.  vt  .  .  ne  dcdigneris. 


De  ^eruo  Dei  ^lAirico*  489 

vero  cum  lachrymis  conquestus  est  quod  ei  munera  dedisset,  et 
ideo  penitentiam  grauem  egit.  Hoc  autem  vehementius  mirabatur 
quod  aspersus  aqua  benedicta  non  fugit,  immo  postea  cum  i|>so 
orauit  et  genuflexit  et  ecclesiam  introiuit.  In  quandam^  vir  dei 
incidit  corporis  egritudinem,  vt  pustule  quedam  saniose  totam  cor-  5 
poris  superficiem  occuparent.  Intra  carnis  molliciem  mordads 
cuiusdam  doloris  angustia  per  artus  singulos  fere  intollerabiliter 
discurrebat,  exterius  vero  per  hiatus  vlcerum  ardens  et  putrida 
sanies  profluebat '.  Nee  tamen  volebat  aliquid  mitigationis  apponere, 
sed  dicebat :  *  Si  deus  in  me  punit  mala  que  feci,  iustum  est  vt  etiam  10 
ego  puniam  quod  deliqui/  Aduocans  ergo  ministrum,  iussit  hiatus 
vlcerum  sale  conspergi*,  et  torta  straminis  confricari;  nee  prius 
eum  cessarc  permisit  quam  tota  superficies  cutis  maderet  sanguine 
cruentata.  Sic  autem  ministro  quandoque  lassato,  ipse  prouocabat 
eum  vt  viribus  reparatis  fortior  ad  hoc  opus  insurgeret  Quodsi  15 
minister  forte  mitius  ageret,  ipse  tortam  arripiens  manu,  sibimet 
non  parcebat.  Huiusmodi  cruciatus  longo  tempore  sustinuit,  donee 
per  dei  misericordiam  tota  vis  illius  doloris  abscessit.  Quidam 
abbas  ab  eo  discedens  petiit  sibi  aliquid  dari  quod  posset  ad  ipsius 
habere  memoriam.  Qui,  nichil  aliud  habens,  panem  auenaceum  *  ao 
dedit  ei.  lUe  vero  panem  gratanter  accipiens ;  et  quindecim  egris 
distribuens,  dixit:  Mn  nomine  domini  Ihesu  Cliristi  et  semi  eius 
Godrici,  portionem  huius  panis  accipite,  vt  virtutem  ipsius  in  vobis 
possitis  agnoscere.'  Qui  omnes  pane  illo  sanitatem  consecuti  sunt. 
Villlcus  episcopi  dunelmensis,  Ethelwoldus,  diffamatus  est  apud  35 
eum  quod  dissipasset  bona  illius.  Hie  duello  sibi  scelus  impositum 
purgaturus,  Godrici  se  precibus  commendauit.  Die  crastino  duellum 
ingrcssus  occiditur,  cum  tamen  ab  illo  crimine  innocens  extitisset 
Eadcin  hora  vir  dei  tintinnabulum  pulsauit,  et  ministros  adesse  pre- 
cepit,  qui  bus  et  dixit :  *  Orate  pro  anima  Ethelwoldi,  quia  nunc  30 
victus  occubuit.  Audiui,  inquit,  subitos  demonum  tumultus,  et  vidi 
Ethclwoldum  spiritum  exalantem.  Facta  est  autem  altercatio  malo- 
rum  bonorumquc  spirituum,  in  quorum  partem  anima  deberet  ac- 
cedcrc.  Attollens  oculos  in  sublime,  conspexi  quasi  sacerdotem, 
candidis  coopcrtum,  ante  tribunal  Christi  consistere,  qui  defunct!  35 
aniruam  domino  commendabat.  Igitur  angelis  dei  preualentibus, 
malign i  spiritus  effugerunt ;  et  nunc  illius  animam  purgatorius  ignis 
ad  tenipus  exurit,  pro  aliis  quidem  peccatis— quia  reus  non  erat 
facinoris  quod  ei  fuit  impositum,  sed  per  inuidiam  ductus  est  ad 
ignoininiosc  mortis  infamiam.'  *  Quidam  specie  peregrinus  ad- 40 
ucniens  dixit  ei  :  '  Godrice,  michi  et  consimilibus  deberes  elemosinas 
dc  laboribus  tuis  dare,  sicut  faciebant  olim  sanctissimi  heremite, 
qui  alius  rcficicbant  et  ipsi  ieiunia  obseruabant.'  '  Nos,  inqult  ille, 
'  K.  quadam.  *  E.  pcrflucbat.  •  T.  conspargL  •  E.  auenacium. 


490  jootia  Legenoa  Zntflie. 

pauperibus  libcnter  pro  facultate  succurrimus.'  Alter  vero  stonu- 
chatus  adiunxit :  '  Immo  falsus  es  hcremita,  et  nisticus,  qui  stereo- 
rarius  dcbcres  vocari  potius  quam  Godricus :  quia  te  sanctum  iingis 
ct  mundum,  cum  sis  dctcstabilis  et  immundus.'     Ad   hec  \ir  dd 

5  subridens,  ait :  '  Adiuro  te,  spiritus  maledicte,  vt  citius  hinc  recedas. 
nee  me  seruum  Christi  vltcrius  molestare  presumas.'  Mox  in  anras 
tenucs  spiritus  ille  blasphemus  euanuit.  Cum  solus  sederet  in 
cclla,  malign  us  tcmptator  affuit  in  forma  speciosissime  mulieris,  et 
iuxta  ipsum  latcraliter  sedens,  ait :  '  O  Godrice,  cur  mulieres  deuitas 

loct  abhorres,  cum  tu  dc  mulicre  sis  natus?  Tu  facis  te  sanctum, 
cum  sis  ipocrita  * ;  et  hercmitam,  cum  tua  vita  sit  turpis.'  Ille  vero 
ad  cam  conucrsus,  ait :  *  Nullius  bone  mulieris  vito  consortium, 
immo  talcs  charissimas  habeo  et  sepius  eis  loquor;  malis  autem 
communicare  nolo.  Te  igitur  adiuro  per  nomen  domini  Ihesu  Chrisd, 

15  \t  si  aliud  es  quam  simulas,  quantotius  hinc  recedas.'  His  dictis 
ilia  disparuit.  Dum  in  obscuro  ecclesie  loco  quandoque  solas 
orarct,  tanta  lux  ilium  circumdabat,  vt  in  earn  aspectum  defigeze 
non  posset.  Vnde,  sicut  secretins  fratribus  ipse  narrauit,  quotiens 
hoc  signum  deus  ostcndit,  tunc  se  postulata  eflicaciter  impetrasse 

20  cognouit.  Cum  pK)ma  colligeret  in  autumpno,  quidam  procerus 
ct  circa  humcros  plus  quam  homo  distentus,  lustrabat  sepem,  habens 
cxterius  opcrimentum  quasi  de  cortice  viridi,  ab  humeris  vsque  ad 
renes  dissutum,  interius  autem  -  velut  corium  bonis  hirsutum.  Qui 
vocifcrans :  *  hcremita,  inquit,  da  michi  de  pomis.'     Ille  prius  tacuit, 

25  sed  cum  importunus  instaret,  conuersus  ad  eum  :  ^frustra,  ait, 
laboras,  nisi  pro  charitate  rogaueris.'  Tunc  imperfecta  verbi  pro- 
latione :  *  pro  charitat  *,  pro  charitat '  rogo '  dixit,  '  et  postukx' 
Ad  hec  sanctus  poma  proferens,  *pro  charitate,  ait,  accipe,  et  deo 
gratias  age*     Ille  oblata  respuit  et  cepit  recedere  lento  gressu  cum 

30  fctore,  postcriora  sua  ostendcns,  et  verenda  nimis  longa  et  honida 
post  sc  trahcns.  £x  hoc  turpi  aspectu  ita  vir  sanctus  inhomiit,  vt 
omnes  sui  corporis  pilos  tanquam  setas  porcorum  exurgere  et  rigere 
scntirct.  Quanto  autem  ille  tcmptator  longius  discedebat,  tanto- 
magis  et  fetor  et  turpitudo  crescebat\        Nocte  quadam  astitit  d 

35  quidam  in  sompnis,  diccns :  *  Godrice,  eras  poteris  hie  thesaunun 
grandem  fodiens  inucnire,  qui  hucusque  ceteris  occultatus,  nunc 
tuis  est  mcritis  reuelatus  '.*  Vir  sanctus  tempore  aliquanto  hanc 
visionem  in  animo  sepc  voluebat,  estimans  bonum  esse  Ifdnc 
thesaurum  pauperibus  errogari°.     Die  igitur  quadam  ibi   fodienSi 

40  cum  ad  interiora  venisset,  vidit  dc  terra  procedere  quasi  pueros 
quosdam  nigros,  tonsis  capitibus,  et  semicubitales  vt  pigmeos:  qui 
cachinnantes  iactabant  in  eum  pillulas  fumigantes  multumque 
fctentcs.     Ipse  illusiones  fantasticas  cognoscens^:    ^pecunia,  inquit, 

'  T.  ypochrila.        ^  T.  aut.         '  T.  caritat.        *  T.  cresceret,  H.  creacebuit 
*  H.  rcuclatur.  "^  H.  erogare.  '  H.  recognoscens. 


De  ^eruo  Dei  ^tutin.  *49i 

thesauri  vestri  sit  in  perditione  vobiscum/  et  terrain  quam  effoderat 
rciecit  in  foueam.  Ab  illo  die  nunquam  auri  vel  argenti  quippiam 
sibi  voluit  conseruare  *.  *  Quidam  vir  sterilem  habens  vxorem,  pro- 
fectus  est  ad  virum  dei,  et  cum  lachrymis  causam  sue  tristide  ex- 
posuit.  Qui  compatiens  lachrymanti :  *  hoc,  ait,  anno  tibi  pariet  5 
vxor  tua  filium ;  quern  vocabis  nomine  meo  Godricum.'  Ille  gaudens 
abiit,  ct  eodem  anno  filium  de  vxore  suscepit,  et  Godricum,  sicut  ei 
iussum  fuerat,  appellauit.  Qui  post  breue  tempus  cepit  infirmari  et 
ad  extrema  perduci.  Tunc  parentes  contristati  ad  virum  dei  corpus 
detulerunt,  cum  lachrymis  auxilium  eius  postulantes.  '  Cur  ploratis  ? '  la 
inquit  ille :  '  Ne  putetis  puerum  defunctum :  ponite  ilium  super 
altare,  et  mecum  flexis  genibus  deum  pro  salute  eius  exorate.' 
Oratione  completa,  puer  viuens  et  ridens  inuenitur.  'Sedente* 
viro  dei  solo,  affuit  mulier  super  omnes  filias  hominum  speciosa, 
delicata  nimis  et  tenera.  Que  sedens  propius,  et  eum  blande  re-  15 
spiciens;  illo  silente  diutius,  taliter  est  exorsa:  'Ecce  mi  Godrice, 
postquam  cepi  dulcem  tui  nominis  habere  notitiam,  iuuenes  diuites- 
que  contcmpnens,  tuos  amplexus  pre  ceteris  concupiui.  Nee  potero 
quiescere  donee  amoris  mei  desiderium  fuerit  te  consentiente  com- 
pletum/  Tunc  ille  :  *  Si  talis '  dixit '  esses  qualis  appares,  nunquam  ao 
spretis  magnatibus  complexum  Godrici  senis  et  rustici  quesisses. 
Quapropter  adiuro  te  per  nomen  domini  Ihesu  Christi,  vt  cito  fugiens, 
michi  vlterius  non  illudas,  et  te  patenter  ostendas.'  Mox  ilia  deformis 
effecta,  relicto  ibi  fctore  disparuic.  "Godoctis  tandem  ita*  etate 
confectus,  vt  alieno  erigeretur  auxilio,  graues  demonum  perferebat  2$ 
insultus.  Aliquando  se  inimicus  vertebat  in  vrsum,  quandoque  in 
coruum,  aut  aquilam,  simiam,  arietem,  et  similia.  Quidam  capita 
super  trabes  domus  attollunt,  quidam  ad  celum  coUa  protendunt, 
quidam  vno  pede  incedunt.  Quandoque  saccus  videbatur  stramine 
repletus,  omnino  membra  non  habens.  Quandoque  contra  virum  30 
dei  puluerem  dispergebat  ^,  et  quandoque  lapides  parieti  celle 
exterius  allidebat".  Frequenter  in  vespere  malignorum  spirituum 
infinita  multitudo  cellam  eius  introibat,  et  erant  nigerrimi,  et  statura 
permodici.  Quidam  cachinnos  in  eum  mouebant,  quidam  stridente 
sibilo  seuiebant,  quidam  eum  telis  ardentibus  appetebant.  Dicebat  55 
autem  vir  sanctus,  nichil  eis  esse  molestius  quam  quod  aspectum 
auertcbat  ab  eis ;  nee  aliquo  modo  melius  eorum  vesaniam  declinari, 
qMafti  si  clausis  oculorum  palpebris  contempnantur.  '  Quando  enim 
aspiciuntur,  de  facili  ad  malum  anime  s^sus  inflectitur.'  Dixit  enim 
vir  del,  se  munitum  signo  cnicis,  non  magis  illorum  fremitus  quam  40 
factum  circa  se  motum  aeris  formidare.  Cum  vir  sanctus  iaceret  in 
lecto,  dyabolus  astitit,  et  damans  ardentem  frameam  vibrabat '  in  eum. 

»  E.  obscruarc.  '  Reg.  p.  4 18.  •  Reg.  p.  354.  •  T.  Dedente. 

^  Reg.  198.  *  om.  in  T.  ^  £.  dispergelxuit  *  £.  allidebant. 

•  E.  vibrauit. 


492  s^om  legenna  anglte. 

Ex  ore  ipsius  ignis  exibat  quasi  ex  ore  fornacis,  et  duorum  cubito- 
riiin  mcn^^uram  oculorum  latitude  vincebat.  *  Ecce,  inquit.  o  Godricc 
ego  dcmonum  princeps,  qui  tc  per  medium  sccturus  adueni ;  meis 
hiicus(]uc  satellitibus  illusisti,  scd  modo  michi  non  illiides/  Senilis 
f  dri.  qui  cxacto  iam  quinquennio  non  nisi  aliena  sustentatione  sur- 
rcxcrat.  rcpentc  solus  contra  cum  pugnaturus  exurgit.  Erat  auteir. 
toto  nudus  corpore  ;  et  signo  crucis  armatus,  magna  voce  sic  ait :  '0 
princeps  funeste  [dcnionum  '],  quid'Mn  me  furis  inaniter  ?  Defensorem 
hal)C()  d«>niinnrn  Iliesum  Christum,  qui  tuus  est  triumphator  et  iudei: 

10  sub  tali  protcctorc  tua  commcnta  ^  non  timeo.*  Clamores  eorura  potc- 
rant  ioris  audiri,  vnde  quidam  *  minister  accurrens  hec  tremebundus 
asjH'xit.  A  prima  diei  hora  vsquc  ad  nonam  perdurauit  hoc  singu- 
larc  ocrtamcii.  Tcr  ilium  dyabolus  est  aggressus,  et  totiens  a  Christi 
militc    superatus.      Multa    quidem    fuerunt  verba     pugriantium,  ct 

15  claniosa,  grauisque  conllictus;  donee  malignus  hostis  confusus 
absccssit.  Cum  vero -interrogaretur  quare  digitus  suus  auricu- 
laris  sic  in  palmam  erat  recuruatus,  subridens  ita  respondit :  •  Hoc 
si^no  sanctus  Cliristi  confessor  Hieronimus  me  cognoscet  in  die 
iudicii,  pro  cuius  doctrina  talem  profero  lesionem.'     Ex  diutina  con- 

20  suetiuline  portandi  psaltcrium  ita  incuruatus  erat  digitus  eius. 
Ouadam  fcstiuitate  paschali,  media  nocte  altissima  voce  cantare 
cepit ;  ct  mane  a  quodam  fratrc  interrogatus,  sic  ait:  *  Vidi  angelos 
ad  sopulchrum  domini  dcscendcntcs  et  ibi  dulcissimis  modulationi- 
bus  iubilantcs.     Inter  quos  beatus  Nicolaus  afTuit,  qui  rue  cum  iliis 

25  cantare  comnionuit,  diccns  quod  vox  hominum  bone  voluntatis  bene 
vocibiis  consonarct  angelorum.*  Et  addidit :  *  Heu  michi,  quia  in- 
colatus  mens  niinium  prolongatur  et  mors  desiderata  differtur!  0 
pic  Ihcsu,  (juanidiu  dcprcssus  ista  corruptionis  mole  sciungar  a  ter' 
llcriiin  ciiidam  monacho  multa  gallicc  loquebatur;  asserens  se  nun- 

oo  quain  illius  lingue  habuissc  scicntiam,  *sed  spiritus  sanctus,  inquit, 
hoc  tcni])orc  tradidit  apostolis  notitiam  omnium  linguarum  atquc 
scrnionuin.'  Interrogatus  dc  animarum  exitu  de  hoc  m undo,  ita 
rcs[><Mi(lit :  '  Sancta  anima  leuitcr  exit  a  corpore,  velut  faba,  quando 
matura  est,  dc  silicpia  spontc  procedit ;   sed  peccatrix   aniina,  velut 

35  ininiatiira,  nuiltis  flagris  ad  cxitum  perurgctur.  Egressa  vero,  ad 
acris  lastiginm  sine  mora  consccndit :  ibi  moram  facit  aliquando, 
([uid  (i^us  dc  ipsa  fieri  vclit  expcctans.  Est  autem  ibi  quasi  porta 
qucdani  ferrca  ct  angusta,  hincinde  bonorum  spirituum  et  malorum 
custodiis   circumcincta  :    Per    banc    anime    iustorum    leui    transitu 

j^o  pcnncant,  iniuste  vero  coangustantur  et  grauiter  cruciantur  et  ad 
infcnora  miserabilitcr  dcprimuntur.  Hodie,  inquit,  conspexi  animam 
iusti  hbcrain  transuolare  per  cam,  et  idco  cum  angelis,  illam  deleren- 
tibus,  ccpi  pre  gaudio  decantarc'         Monachus' dominica  die  cele- 

'  0111    in  E.  -  K.  minquid.  '  so  T  .  K.  tormenta.  •  T.  quidem. 

*  sc,  Ro^inald. 


De  ^etuo  IDti  etanito.  493 

brans  ei  missam,  audiuit  sonitum  veluti  campanarum,  adeo  dulcem, 
vt  ab  ofRcio  aliquantulum  tardaretur.  Veniens  autem  de  longinquo 
son  us,  paulatim  acccdebat,  vt  tandem  foris  iuzta  parietem  auditus  S 
post  modicum  inde  pertransiit.  Interim  Godricus  manibus  eleuatis, 
voce  clamosa  prorupit  in  lachrymas.  Expletis  misteriis,  monacho^ 
querenti  quid  hoc  esset,  ait:  'Sonum  ilium  audiui,  et  te  audiuisse 
congratulor.  Cuiusdam  viri  deo  dilecti  spiritus  pertransiuit :  cuius 
exequias  comitabatur  son  us  ille  predulcis.  Venit  quidem  de 
regione  longinqua ;  et  existimo  quod  in  hac  vita  sacerdotis  officio 
fungebatur.'  Idem  monachus,  iterum  reuersus,  quesiuit  de  quo  lo 
sanctorum  missam  vellet  audire.  Qui  'hodie'  dixit  'de  sancta 
trinitate  missam  audiui,  et  communionem  de  candidati  cuiusdam  viri 
manu  percepi,  qui  de  celo  descendit  et  iterum  ascendit  in  celum,  et 
similiter,  vt  tu  soles,  misteria  celebrauit  Vt  peccata  confiterer 
admonuit,  et  estimo  de  peccatis  meis  nichil  meam  tunc  fiigisse  15 
memoriam.  Sic  autem  absolutus  ab  illo,  reuerenter  eucharistiam  de 
manu  ipsius  accepi.  Officio  celebrato,  manibus  eleuatis  in  celum 
sublatus  est,  et  hunc  locum  suaui  odore  compleuit  Laudasne,  fili, 
vt  post  hec  modo  a  te  disciplinam  communionemque  percipiam?' 
Ille  autem  respondit  quod  hoc  facere  non  auderet ;  et  quisnam  to 
sanctorum  ille  fuisset  quesiuit.  Dixit,  hunc  Petnim  fuisse  apostolum, 
qui  celi  portam  claudit  et  reserat,  et  missum  se  esse  a  domino  Ihesu 
Christo  asseruit,  vt  ipsum  a  peccatis  absolueret  '  Tu  missam,  inquit, 
in  honore  beate  Marie  celebrato,  vt  eius  interuentu  fillum  ipsius 
mereamur  habere  propicium/  Vir  quidam,  cuius  vxor  tres  peperit  35 
abortiuos,  venit  ad  virum  del,  et  modum  sue  calamitatis  exposuit 
Cui  zonam  tradidit,  dicens:  *Hoc  cingulo  precingatur  vxor  tua 
partus  tempore :  et  penitentiam  de  peccatis  agite,  quia  pro  delictis 
patrum  huiusmodi  vindicta  venire  solet  in  prolem.'  Vir  iussa  com- 
pleuit :  et  deinceps  partus  vitales  ab  vxore  suscepit.  Iturus  ad  30 
virum  dei '  monachus  quidam ',  equum  habere  non  valens,  animo 
conturbatus  fuit.  Nocte  sequenti,  cum  dormiret,  astitit  ei  quidam 
iuuenis  vcste^  succinctus,  baculum  in  manu  tenens;  qui  dicebatquod 
Godricus  ilium  ad  eum  venire  precepit.  At  ille  euigilans,  iterum 
dormirc  cepit :  et  ille  iterum  astitit,  et  sic  ait :  'Godricus  mandat  vt  35 
mane  facto  missam  celcbraturus  aduenias.  Nee  propter  equum  sis 
sollicitus,  quoniam  ad  ostium  claustri  necessaria  preparata  inuenies.' 
Mane,  vt  dixerat  cuncta  inueniens,  ad  virum  dei  venit  Qui  clausis 
oculis  fratrcm  ex  nomine  vocauit,  dicens  quod  ilia  nocte  bis  propter 
ipsum  nuncium  niisisset,  media  nocte  et  ante  auroram ;  et  habitum  40 
iuuenis  ct  verba  ex  ordine  descripsit,  et  subiunxit :  *  Reuera  propter 
ine  cicmcntia  dei  voluit  ista  contingere.'  Postquam  locum  ilium 
inhabitarc  cepit,  tribus  tantum  vicibus  fines  illius  exiuit        Frater 

'  H.  audirctur,  ct.         -  om.  in  T.        •   sc.  Reginald.         *  E.  veste  iuuenis. 


494  Botia  Hegenoa  angUe* 

quidam  Wcstmonasterii  venit  ad  virum  dei,  a  quo  interrogatur'  si 
not  us  cssct  ci  Thomas  nouus  cantuariensis  episcopus.  Qui,  sic  esse, 
rcspondit ;  ct  conscquentcr  adiunxit :  '  Numquid  et  tu  ilium,  domine, 
cognouisti  ? '    *  Oculis,  ait,  corporeis  eum  non  aspexi,  et  tamen  ipsum 

5  adco  bene  cognosco,  \1  inter  multos  positum,  nullo  docente,  moii- 
strarem.  Quedam  illi  sccreta  mandabo,  si  meus  ad  hoc  nuncius  esse 
volucris/  Quo  libenter  annuente,  ait :  *  Obsecro  vt  ipsum  ex  pane 
Godrici  salutes,  et  moneas  vt  in  proposito  suo  firmiter  perseueret 
quia  dco  gratum  est  quod  proponit  efficere.    Attamen  multa  patietnr 

loaduersa,  et  nouiter  in  exilium  compelletur.  Peregrinabitur  vcro 
inter  alicnos  vsquc  ad  terminum  penitentie*  constitutum,  et  postei 
reuertetur  in  Angliam  ad  sedem  suam,  potentior  atque  sublimior 
quani  inde  recesserit.  Ipse  quidem,  ct  Scotonim  rex  MalcoIniiis\ 
inter  magnates  qui  sunt  ab  Alpibus  vsque  ad  fines  regni  Scotonim. 

15  dco  sunt  magis  accepti ;  sed  rex  premii  sui  denarium  cito  percipieL 
Hec  dices  ci :  et  absolutioncm  ipsius  de  peccatis  meis  scriptam  michi 
perquircs.*  Reuersus  in  patriam  monachus,  et  mandata*  diligenter 
exequens,   interrogauit  archiepisoopum  vtrum   nouisset   Godricum. 

*  Optime,   inquit,   noui   ilium,  ct  scio  quia  prophetico  spiritu  sold 
20  multis  Ventura  predicere.*    In  crastino  archiepiscopus  ei  •  litteras  am 

absolutione  direxit,  ct  eius  sc  orationibus  attentius  commendanit 
Post  hcc  infra  mensem  [tertium]  **  archiepiscopus  in  exilium  pulsus  est 
Elapsis  aliquot  annis,  venit  idem  frater  ad  virum  dei,  et  inter  ceten 
sic  de  nrchiepiscopo  loqui  cepit :   '  Domine,  cantuariensis  archiepi- 

25  Scopus  diu  iam  in  exilio  moram  fecit,  nee  est  spes  aliqua  quod  amplios 
in  Angliam  redeat,  cum  tot  illi  videamus  imminere  contraria.* 
*Modico,  inquit  Godricus,  tempore  patietur  exilium,  et  spacio  peni- 
tentie  tunc  peracto,  reuertetur  lionorabilior  quam  discessiL'  Mo- 
nachus  quidam  cistcrciensis ",  peccati  cuiusdam  grauioris  mole  de- 

30  pressus.  perniciosa  nimis  peccandi  consuetudine  tenebatur.  Mntto- 
tiens  enim  compunctus  et  lachrymans  ad  confessionis  remedium 
venicbat,  sed  itcrum,  quasi  canis  ad  vomitum,  rediit  ad  peccatum,  el 
ita,  quod  vno  tempore  mundabat,  altero  maculabat.  Hie  ad  virum 
dci  vcnicns,  dixit :  'Domine,  quidam  notus  michi  grauissima  tempta- 

35  tionis  molestia  fatigatur" :  laqueis  dyaboli  miserabiliter  irretitus, post 
pcnitcntiain  et  confcssionem  sepe  relabitur  in  quoddam  gninde 
peccatum ;  et  cum  lachrymis  postulauit  vt  eum  tuis  orationibus 
comniendarcm.'   Ad  hcc  sanctus,  cum  silenter  orasset,  ita  respondit: 

*  Quamdiu,  frater,  huiusmodi  perpetrabis  ?  quando  a  tam  detestabili 
40  operationc  cessabis  ?    Cessa^  iam,  cessa*  te  magis  et  magis  tanti 

peccati  vinculo  innodare.*     lUe  confusus:  'alius  est,  inquit,  domine, 
de  quo  loquor.*    *  Immo  tu,  ait  vir  sanctus,  hoc  fecisti :  quia  sic  et  sic 

•  T.  K.  inicrrogratus         '  al.  om.         "  E.  Malcolinus :  T.  Malcolmus.         *  E. 
inaiuiita.  ^  T.  cis.  ^'  om.  '  £.  cistet sieiisis.  *  H.  fatigatus  et 

^  '1'.  Sc^^sa. 


De  ^eruo  Dei  ^tmito.  495 

agens,  hactenus  in  tali  dedecore  volutaris/  et  modum  sue  consuetu- 
dinis  ei  diligenter  exposuit  Tunc  ille  procidens  ipsius  misericordiam 
flagitauit.  Quem  vir  dei  erigens,  et  benedicens :  '  Spero,  inquit^  quod 
deus  te  in  hoc  peccatum  ampHus  cadere  non  permittet :  tu  operibus 
penitentie  deuotus  insiste.'  Frater  ille  deinceps  a  potestate  diaboli  5 
liberatus,  in  abbatem  postea  promotus  est.  A  parte  aquilonari 
ecclesie  prodienint  quasi  tres  viri  de  pariete,  qui  velut  orantes  coram 
altari  genua  flectebant  pectoraque  tundebant,  et  conuersi  aliquando 
ad  sanctum  dei,  tanquam  venerantes  ilium,  genibus  curuatis  capita 
inclinabant  Cum  sic  diutius  agentes  aduerterent  ilium  non  esse  lo 
deceptum,  excrescentes  in  altum  super  trabes  capita  efferebant, 
et  iussi  a  viro  dei  in  auras  euanuerunt  Miles  quidam  causam 
habens  coram  iusticiariis  decidendam,  pro  terra  sibi  violenter  ablata, 
et  mittens  Godrico,  negocium  suum  eius  orationibus  commendabat 
Cumque  redisset  domum,  eadem  nocte  secreto  precepit  vxori  sue  vt  15 
duos  solidos  mitteret  viro  dei.  Quos  ilia  suscipiens,  viro  nesciente 
retinuit,  et  suis  vsibus  reseruauit.  Causa  militis  per  biennium  non 
terminata,  misit  ad  eum  Godricus  quod  duos  solidos  promisit  sancto 
lohanni,  quos  vxor  eius  accepit  et  adhuc  non  transmisit;  'Ego, 
inquit,  si  venissent,  illos  pauperibus  errogassem,  et  causa  ipsius,  que  ao 
adhuc  pro  ista  transgressione  suspenditur,  finem  sortita  esset  idone- 
um.'  Qui,  mirantes,  pecuniam  reddiderunt :  et  statim  ad  militis 
voluntatem  lis  per  concordiam  est    sopita.  Morbo   correi>tus 

acerrimo,  per  superficiem  corporis  liuidus  tumor  extenderat,  et 
interius  dolor  edacissimus,  quasi  vermium  interiora  pascentium,  dis-  25 
currebat.  Et  nocte  quadam,  cum  iaceret  velut  exanimis,  cepit  elata 
voce  diu,  cunctis  admirantibus,  iubilare,  et  tanquam  sanitati  restitutus 
apparuit  hilarior.  A  monacho  vero  interrogatus  cur  cecinisset,  ait : 
*  Dulcia,  fill,  fuerunt  que  vidi,  et  ideo  me  a  cantu  cohibere  non  potui : 
Tanta  michi  lux  per  fenestram  illuxit,  et  tantus  odor  dulcedinis  cum  30 
hac  luce  me  perfudit,  vt  michi  pristinam  recuperasse  videar  sos- 
pitatem.  Audiui  quidem  Kyrielcison  Christeleison  a  supemis 
ciuibus  decantari,  et  ideo  eadem  verba  consequenter  ego  cantaui.' 
Miles  quidam  strenuus  cum  sociis  militibus  in  Scotiam  proficiscens, 
apud  Tyncmutham  hospitatus  est.  Vbi  de  nocte  vidit  in  sompnis  3S 
Christum  venientem  in  nubibus  crucifixum,  et  recentia  vulnerum 
stigmata  proferentem :  Et  ecce  vir  statura  modicus,  et  canicie  vene- 
randus,  asccndit  ad  eum,  primo  ad  pedes,  post  ad  genua,  deinde  ad 
succinctorium  ;  et  tunc  eum  crucifixus  benigne  respiciens:  'salue, 
ait,  Godrico,  noster  amice ;  quod  modo  postulas  consequeris.'  Postea  4^ 
diu  aspoctu  blando,  vultu  sereno,  sermone  iocundo  ad  inuicem  sunt 
locuti.  Miles,  qui  hoc  videbat,  dei  clementiam  inuocabat:  et  accessit 
ad  eum  quidam  circumstantium,  dicens :  '  Si  feceris  ea  que  audieris  a 
Godrico,  salutom  consequeris  optatam :  quoniam  et  ipse  tui  meminit 
apud  deum.*     Intorca  vidit  crucifixum  in  se  oculos  conuertentem  :  et  45 


496  Btfina  iLegenDa  angtte. 

manus  in  sublime  protendens,  'domine,  inquit,  Ihesu  Christe,  mi- 
serere mei\  tantumque  clamorem  edidit,  quod  socios  expergefecit 
Et  excitatus,  et  quesitus  cur  clamauerit,  cuncta  seriatim  retulit;et 
quis  esset  ille  Godricus,  inquirit ;  et  ad  eum  perrexit.  Quern  videns. 
5  ipsum  esse  quern  in  sompnis  viderat,  exclamauit.  Tunc  vir  sanctus: 
'ego.  inquit,  fui  quern  vidisti  cum  domino  loquentem  et  pro  too 
crimine  deprecantem.  Tu  vero  faciem  eius  in  confessione  preueni, 
vt  mea  possis  intercessionc  iuuari.'  Ille  accedens  ad  sacerdotem, 
quod  antea  pre  confusione  celauerat,  compunctus  aperuit;   et  \iro 

lo  dei  absolutus  assedit.  Qui  de  lineo  panno  crucem  fecit,  et  ait:  *In 
nomine  Ihesu  Christi  hoc  signum  crucis  accipies  :  quoniam  ipse  ad 
hanc  peregrinationem  te  vocauit  quando  *  tibi  crucifixus  appaniit.'  Et 
factum  est  ita.  Apparuerunt  ei  tres  viri  de  celo  des<:endentes. 
quorum  ille,  qui  stabat  a  sinistris,  ita  est  locutus  ad  medium  :  <  Dominc, 

15  hie  nosterGodricus  quamdiu  hoc  modo  cniciabitur  et  a  nostro  collegio 
disiungetur  ?'  *  Adhuc,  ait  ille,  est  in  eo  aliquid  expiandum,  nccdum 
venit  hora  eius  vt  transeat  ex  hoc  mundo.'  Et  vultu  placido  eum 
respexerunt,  et  verba,  que  hominis  lingua  explicare  non  potest,  ab 
eis  audiuit.     Medius  illorum  fuit  dominus  Ihesus,   a   dextris  cell 

20  clauicularius,  a  sinistris  lohannes  Baptista.  •  Tunc  flere  vehementer 
inccpit,  adeo  vt  singultus  atque  suspiria  loquendi  adimerent  facul- 
tatem.  Die  quadam  raptus  in  extasim  ab  hora  diei  prima  vsquead 
nonam  pal  mas  in  celum  tenebat  erectas,  lachrymisque  fluentibus 
inuocabat  dci  piissimam  genitricem  quasi  presentialiter  assistentem. 

J5  Sepc  psallcbat,  frequenter  orabat,  semperque  plorabat;  canticnm 
plerumque  dulcissimum  decantabat.  Et  adiccit :  *  Sancta  Maria 
miserere,  succurre,  auxiliare,  et  protege ;  et  de  hoc  ergastulo 
erutum  ad  te  perducito,  et  tecum  in  perhenni  gloria  collocate.  Non 
me  vltcrius  in  prcscnti  miseria  derelinquas,  quia  tibi  coherebo,  nee 

30  te  aliter  abire  pcrmittam.*  Post  hec  quasi  cum  aliquo  secreto  diutius 
est  locutus.  Delude,  vocatis  fratribus  quibusdam,-  ait :  *  Grauis  est 
inichi  curporalis  pugna  milicie,  multoque  melius,  dissolui  et  esse 
cum  Christo.  Nam  senio  pregrauatus  eonsuetas  orationes  nequeo 
persolucre,  nee  spiritualibus  et  iocundis  meditationibus  animum  din 

35  tenere  suspensum.  Cum  beata,  inquit,  virgine  sum  locutus,  que 
mecum  scdens,  de  patria  celesti  multa  narrauit.  Promisit  etiam 
quod  me  non  descreret,  sed  habitaculum  vite  perhennis  michi  opor- 
tuno  tempore  prepararet.*  Alia  vice  vidit  celos  apertos,  et  beatonim 
spirituum  clioros  summam  trinitatem  laudantes,  et  pro  salute  humani 

40  generis  cxorantcs.  Vidit  etiam  patrem  omnium  ereatorem,  et  filium 
omnium  rcdcmptorem,  et  spiritum  omnium  consolatorem  adesse 
prescntcs;  vndc  pre  nimia  iocunditate  vocem  et  linguam  cohibere 
non  potuit.     Post  hec  tundens  pectus,  cum  lachrymis  ait :  *  Miserere 

'  T.  quoniam,  E.  qui. 


De  ^eruo  Dei  Politico.  497 

domine,  miserere !  quamdiu  in  ista  calamitate  relictus  a  tanta  gloria 
separabor  ? '  Tanta  quidem  fuit  vehementia  compunctipnis  iUius,  vt 
vltra  effari  non  posset  Monachus  quidam  a  sancto  Thoma  archi- 
episcopo  ad  Godricum  missus,  dixit :  '  Quare,  domine,  dissentio  regis 
et  domini  cantuariensis  tot  annis  nulla  compositione  sopitur  ? '  5 
'  Quia  vterque  illonim,  inquit  Godricus,  in  huius  honoris  collatione 
peccauit,  diuina  seueritas  vtrumque  flagellando  castigat  Elicit  vero 
deus  plerumque  de  malis  bona,  et  que  malo  sunt  inchoata  principio, 
bono  fine  concludit  Die,  mquit,  archiepiscopo,  ne  nimis  moleste 
ferat  si  ad  tempus  duriora  sustineat :  nam  tanto  erit  corona  glorio-  10 
sior,  quanto  pena  fuerit  prolizior.  Infra  sex  nempe  menses  verbo- 
tenus  reconciliabitur,  sed  Godricus  tunc  non  erit  in  vita ;  et  infra 
nonum  mensem,  ablatis  omnibus  restitutis,  ad  sepem  propriam 
remeabit  Ibi  finem  totius  negotii  sorcietur  ad  honorem  dei,  et 
salutem  sui,  consolationemque  multorum.  Hec  autem  verba  nouis-  15 
si  ma  et  eorum  archanum  archiepiscopus  bene  perpendet.'  Dixit 
autem  monacho  qui  ei  ^  missas  celebrare  consueuit :  '  Ego,  fill, 
spiritus  angelicos  sepe  vidi,  et  cum  illis  verba  conserui,  et  ab  illis 
frequenter  auxilium,  consilium,  solaciumque  percept  Sed  eorum 
tam  crebram  visitationem  post  inquietationem  huius  infirmitatis  so 
amisi,  quia  cogente  molestia  compellor  et  vana  profari  et  de  tempo- 
ralibus  meditari.'  Dixitque,  eorum  speciem  non  posse  hominis  in- 
telligentia  comprehendi ;  se  nuper  eorum  interfuisse  colloquio ;  sibi 
cuiquam  aperire  secreta  que  dixerant  non  licere.  Altera  die 
subito  excelsa  voce  dulcique  modulatione  cantauit  et  hec  verba  25 
sepius  itcrauit :  '  welcome ',  Symund.'  Verba  quidem  plura  non 
protulit,  sed  quotiens  ea  repetiit,  totiens  cantandi  modulos  permu- 
tauit  Moderata  demum  voce  subridens  ait:  'welcome',  Symund.' 
Sunt  autem  diutissime  collocuti ;  et  tandem  Godricus  oculos  in  celum, 
tanquam  aliquid  aspiciens,  erexit,  et  postmodum,  an  aliquis  presens  30 
csset  inquisiuit  Et  accedentes  ad  eum  aliqui,  ipsum  vultu  solito 
sereniorem  esse  conspexerunt.  Et  dixit:  *filii,  Symonem  Petrum, 
cell  clauicularium,a  longe  vidi  venientem,  et  cecini  ad  eius  aduentum. 
luxta  me  sedit,  et  mecum  loquens,  multa  michi  retulit  secreta,  .que 
mens  humana  non  capit,  nee  humanis  possunt  sermonibus  explicari.  35 
Ipsum  abeuntem,  primo  ad  alias  regiones,  deinde  celum  penetrare 
conspexi/  (^  Clericus  quidam  beato  Godrico  valde  deuotus,  accessit 
ad  eum  et  ad  pedes  eius  residens,  multis  sermonibus*  cepit  per- 
suadcre,  quam  vtile  foret  actuum"  ipsius  noticiam  ad  posteros  per- 
uenire.  Nouissimc  adiecit  quod  libenter,  si  annueret,  vitam  ipsius,  40 
eo  docente,  conscriberet.  Ille  conticuit,  et  in  clericum  oculos  con- 
uertens,  post  silcntium  tandem  ait :  *  Ita  quidem  facturus  eris ;  verum 
hoc  nequaquam  ii^ present!  tempore  consequeris.'     Clerico  vero 

^  E.  missas  ei.      '  T.  welcum.      '  The  following  account  is  given  in  T.  as  an 
Introduction  to  the  Life,  and  is  om.  here.        *  om.  in  T.  H.        *  H.  accuratam^ 

VOL.  I.  K  k 


498  H^otia  iLegenDa  angtte. 

curiosius  insistente  vt  que  scribere  posset  ediceret,  sic  vir  dd 
respondit :  '  Vitam  Godrici  talem  esse  cognoscas  :  Godricus  primo 
nisticus,  pinguis,  fornicator,  immundus,  fenerator,  falsarius,  deceptor, 
periunis,  adulator,  discurrens,  petulans  et  gulosus:  modo  pulez 
5  mortuus,  canis  fetidus,  vilis  vermiculus,  non  heremita,  sed  ypocrita; 
non  solitarius,  sed  mente  dififusus ;  deuorator  elemosinarum,  fasd- 
diosus  deliciarum,  cupidus  et  negligens,  ociosus  et  stertens,  ambi- 
ciosus  et  prodigus,  et  qui  non  esset  dignus  aliis  seniire^  qnotidie  sibi 
ministrantes  verberat  et  obiurgat.    Hec  et  his  peiora  scribere  poteris 

10  de  Godrico.'  His  dictis,  velut  indignatus  obticuit,  et  clericus  cum 
confusione  discessit.  Interiectis  aliquot  annis,  vir  del  illius  derid 
miscrtus,  vitro  cepit  exponere  que  volebat.  Libruniy  quein  scripserat, 
profccturus  arripuit,  et  tenens  eum  manu,  ad  sancti  genua  prooo- 
lutus  dixit :  *  Obsecro,  pater,  vt  ad  del  honorem  et  fidelium  vtilitatem 

15  hunc  libellum  benedicerc  et  deo  commendare  digneris.'  Tunc  ad 
ilium  conuersus  ait:  'Fili^  quisnam  liber  est  iste?'  £t  ille:  'De 
gestis  cuiusdam  religiosi  hominis,  qui  multa  pro  deo  pertulit  in  hac 
vita :  ipsum  vera  narratione  composui.'  Cunque  libellum  aliqnantu- 
lum  contrectasset,  tenens  eum  inter  manus  erectas,  et  oculos  eleuaiis 

20  in  celum,  ait :  *  Pater  omnipotcns,  et  tu  mi  domine  Ihesu  Christe,  et 
tu  sancte  spiritus  omnium  consolator,  et  tu  piissima  dei  genitrix  ec 
virgo  perpetua,  et  tu  sancte  lohannes  Baptista,  cum  omnibus  Sanctis, 
obsecro  vt  benedicere  dignemini  hunc  libellum,  quatinus  vobis  fiat 
acceptus  et  posteris  profuturus.'    Et  signo  crucis  ilium  consecrans 

i^  bcnedixit,  et  deosculatum  clerico  tradidit,  dicens :  '  Adiuro  te,  fili,per 
nomcn  Ihesu  Christi  et  per  dilectionem  qua  michi  coniungeris,  vt 
ncniini  me  viuente  hoc  detegas,  nee  scriptum  istud  ostendas.  Sdo 
cnim  tc  propter  hunc  libnim  aspera  et  amara  esse  passunun  ab 
emulis  :  tu  vero  ne  mouearis,  quia  Veritas  liberabit  te.'^     Cum  anoos 

.^o  scxaginta  in  heremo  peregisset,  tantus  faciem  ipsius  et  membn 
tumor  obsedit,  vt  vix  forme  priori  similis  appareret.  Dolorem 
nimium  intcnus  sentiebat,  tanquam  vermes  viui  circumquaque 
discurrcrent  et  medullitus  cuncta  consumerent.  Agebat  autem 
gratias  deo,  quod  cum  sic  a  peccatis  mundare  dignaretur,  et  ait: 

35  *  Vermes  isti  recte  corpus  comedunt  in  hac  vita,  vt  vermis  ille 
perpetuus  animam  non  laceret  in  iehenna.'  Per  annos  fere  octo  in 
lecto  languidus  dccubuit,  nee  vnquam  nisi  aliene  manus  auzilio 
exurgebat.  Intcrea  vcnerunt  duo  zabuli  deferentes  lectulum,  et 
dicentes:   'Hue  venimus  vt  te  ad  inferos  deportemus,  quia  senex 

40  dclirus  es,  et  de  sapiente  factus  insipiens.'  Ille  crucis  signaculo  se 
muniuit,  et  orans  demones  protinus  effugauit.  Postea  follicnli 
ipsius  intumuerunt  instar  muliebrium  mamillarumy  et  ex  eis  fere 
omni  die  quasi  vcncnosus  humor  exprimebatur  manibus  ministrorum. 


E.  Sterili;  T.  fili. 


jm 


De  ^eruo  Dei  ^ODtico*  499 

Ibi  enim  vetus  ^  apostema  diruptum  fistule  patentis  vlcus  effecerat, 
vnde  liquor  iugiter  emanabat ;  nee  ante  ipsius  obitum  sanari  potuit. 
Hostis  interim  antiquus  videns  post  quietem  sompni  ilium  tepidiu$ 
agentem,  lecti  humentia  declinantem  et  sicca  querentem,  subito 
pepulit  improuisum  de  lecto,  et  scamno '  caput  illius  allisit  Ostendit  5 
autem  gibbum  in  capite  ad  quantitatem  oui  columbe,  et  hec  verba 
subiunxit :  '  Ita  celeriter  me  preuenit,  quod  me  non  potui  premunire 
signo  crucis,  et  ait :  **  £n  Godrice  nisticane,  de  quo  per  meos  satellites 
hactenus  triumphare  non  valui,  nunc  a  me  occideris,  dum  lecti  mollia 
queris  et  sicca."  Quid  ergo  nobis  tuti  superest,  cum  tantas  contra  10 
nos  vires  habeat  inimicus?  Perpendamus  quam  periculosum  sit 
delitias  adhibere  corpori,  et  moUicie  ddectari,  cum  deus  non  possit 
in  terra  suauiter  viuentium  inueniri.'  Ingrauescente  autem  morbo, 
lucis  aurora  dixit  ministro :  '  Cito  excita  fratres  illos,  vt  migrantem 
spiritum  veniant  commendare.'  Illi  festinanter  accummtS  ipsum  in  15 
cilicio  cineribus  superiecto  deponunt,  et  induunt  stamina  et  cuculla — 
quia  iam  dudum  fuerat  monachus  dunelmensis.  Obiit  autem  duo> 
decimo  kalendas  iunii,  anno  domini  millesimo  centesimo  septua- 
gesimo,  et  transiit  ad  claritatem  solis  eterni,  perpetue  iocunditatis 
gaudium  possessurus.  Nobilibus  de  sancto  corpore  quascunque  ao 
reliquias  exigentibus,  coacti  fratres  vnguium  excrementa  de  pedibus 
preciderunt\  Dum  minus  caute  hoc  quidam  faceret^  camis  pard- 
culam  secuit,  et  statim  sanguis  effluxit  et  manum  secantis  madefedt 
In  omni  nemore  circumiacente  frondes  et  folia  rore  melleo  sunt 
compluta,  et  saporem  optimum  per  duos  menses  integros  senia-  35 
uerunt.  Hora  qua  migrauit  a  seculo,  audiuit  puella  quedam,  que 
cues  minabat  ad  pascua,  dulcissimas  in  aere  cantilenas,  de  Finkale 

ad  celestia  conscendentcs. Post  obitum  vero  viri  dei  infra  paucos 

an  nos  ducenta  vigintlocto  miracula  pro  viro  dei  Godrico  dominus 
opcrari  dignatus  est ;  que  breuitatis  gratia  omittere  decreui.       Sco-  ^q  . 
lares  Dunelmi  admirantes  loquebantur  in  scola  de  Sanctis  Thoma  et 
Godrico  adinuicem  in  hunc  modum :  *  £cce  quam  breui  tempore  beatus 
Thomas  tarn  excellentem  gloriam  promeruit;  et  sanctus  heremita 
Godricus,  qui  tot  annorum  [circulis]  *  deo  militans  tot  et  tanta  sus- 
tinuit,  nichil  virtutis  ostendit.'    Nocte  sequente  sanctus  Godricus  35 
donnienti  magistro  scolarium  astitit,  ita  dicens :  *  Heri  multa  dixistis 
in   scola  de  me  sanctoquc  collega  meo  Thoma,  quoniam  pro  ipso 
magna  fiunt  miracula,  pro  me  nulla.     Reuera,  cum  ipse  fuerit  archi- 
episcopus  et  multarum  custos  animarum,  pro  quibus  etiam  libenter 
occubuit,    dccet    vt    multis    opem    conferat   et    salutem.     Godrico  40 
autem,  qui  fuit  animc  tantum  sue  prepositus,  sufficit  esse  cum  deo, 
vt  quemadmodum  vixit  ignotus,  ita  nee  post  obitum  fiat  notus.    £t 
tamen  sanctus  Thomas  et  beatus  Cuthbertus  et  ego  veniemus  in 

*  T.  E.  vcluu      '  T.  scanno.      '  E.  occurrunt.      *  T.  preaidcrunt       •  om. 

K  ka 


500  jBotia  iLegenna  angtte. 

Fincale,  vt  indigentibus  et  infirmis  auxilium  conferamus.'  Post 
hcc  dicta,  disparuit,  et  magister  ille  discipulis  suis  visionem  in  oas- 
tino  propalauit. 

H  De  san'cto  Grimbaldo  abb  ate  \ 

SAnctuin  Gnmbaldum  monachum,  litteratura  et  cantu  peritum,  de 
J,  partibus  Gallic  acciuit  rex  Alfredus  Westsaxonum :   et  con- 

structo  apud  Wintoniam  Nouo  monasterio,  eum  abbatem  constituit 
Qui  congregata  monachorum  catenia,  abbas  et  doctor  eonim  venera- 
bilis  effectus,  litteris  ct  moribus  discipulos  instnixit.  Elemosinis 
dcditus,  orationibus  deuotus,  vigiliis  assiduus,  et  omnibus  bonis 
10  cxemplis  planus,  in  sencctute  bona  octauo  idus  iulii  terras  reliqiiit, 
et  pro  opcribus  deo  placitis  premia  in  celo  recepit.  Apud  Wintoniam 
in  monasterio  ab  cuentu  *  Hida'  vocato,  corpus  eius  in  magna  venerat- 
tione  habetur.  Floruit  autem  circa  annum  domini  octingentesimum 
octuagesimum  octauum. 

[MS.  T.  adds  :  Narration 

15  Arscnius  (ex  senatore  monachus)  effectus,  per  quinquaginta  qain- 
quc  annos  in  heremo  uixit.  Cui  uox  facta  est  dicens  :  *  Arseni,  fuge 
homines,  et  saluaberis.'  Iterum  de  celo  uocem  audiuit:  'Arseni, 
fuge,  tace,  quifcscc:  hcc  enim)  sunt  radices  non  peccandi.'  Die 
sfabbatorum  ues)pere  solem  relucentem  per  dorsum  suum  (dimisit) 

20  nee  orare  dcsiit  nisi  sequcnti  die  (sol  iterum)  oculos  eius  surgens 
implesset.  Cum  (autem  parum)  pro  nature  fragilitate  quiescere 
(uellet,  dice)bat  somno :  *Veni,  seme  male,*  et  subripiebat  parum 
somni  sedendo ;  et  statim  surgens  dixit :  *  Sufficit  monacho  si  dormi- 
crit  una  hora,  si  est  tamen  pugnator.'        'Cum  autem  pater  eius 

25  senator  nobilis  moricns  hereditatem  Arsenio  magnam  dimisisset, 
tcstamentum  sibi  allatum  recipiens,  uoluit  illud  scindere  :  set  nancius 
eius  pcdibus  prouolutus  rogauit  ne  hoc  faceret,  quia  caput  eins 
prescideretur.  Cui  Arsenius :  *  Prius  mortuus  sum  quam  ille :  ipse 
igitur  cum  modo  mortuus  sit,  quomodo  fecit  me   heredem?'    Et 

^o  remisit  testamcntum,  nichil  accipere  uolens.  *  Facta  est  autem  uox 
ad  cum  dicens  :  *  Veni  et  ostendam  tibi  opera  hominum.'  Et  ostendit 
illi  cthiopem  incidentem  ligna  et  facientem  sarcinam  magnam,  quam 
portare  non  poterat :  et  iterum  ligna  incidebat  et  ad  sarcinam  adde- 
bat ;  et  hoc  sepius  faciebat.     Ostenditque  [ei]  hominem  haurientem 

.^5  aquani  de  lacu  et  eHundentem  aquam  in  cisternam,  et  ipsam  implere 
uoluit  et  non  potuit.  Et  ostendit  illi  templum  et  duos  uiros  in  equis, 
portantes  lignum  transuersum  :  et  uolentes  introire  in  templum,  non 

^  Ed.  in  Act.  SS.  HoII.  hily  II.  p.  651.    A  Life  is  quoted  by  Leland  Script 
Brit.  I.  156,  Coll,  i.  18.     Cf.  Liber  de  Hyda  ed.  Edwards  (Rolls  SerO.  ■  S 

Vine.  Bell.  XVII.  63.         5  Cf.  Vit.  Patr.  888.  *  Cf.  ViL  Patr.  978,  7^ 


De  Sancto  ^umoalo*  501 

poterant,  eo  quod  lignum  in  transuerso  portarent  £t  ezposuit 
dicens :  '  Hii  sunt  (qui  portant)  quasi  iugum  iusdcie  cum  superbia  et 
non  humiliantur :  propterea  remanent  foris  a  regno  deL  Qui  uero 
ligna  inscidit,  homo  est  in  peccatis  multis  et  pro  eo  ut  agat  peni- 
tenciam  non  subtrahit  se  de  peccatis,  set  addit  iniquitates  iniqui-  5 
tatibus.  Qui  autem  aquam  haurit,  homo  est  bona  opera  faclens,  set 
quia  cum  eis  permixta  sunt  mala,  perdit  opera  sua.'] 

%  De  sancto  Gudwalo  episcopo  et  confessore  ^ 

SAnctus  Gudwalus  Britannie  finibus  ortus  ex  nobili  prosapia ;  eius 
tempus  natiuitatis  erat  quo  se  mucro  furoris  domini  a  terra  ilia 
suspendit,  quam  eo  vsque  gladio,  fame,  et  peste  afflixit.  Gudwalus  10 
in  infantia  litteris  imbuendus'  traditur ;  et  cum  adoleuisset,  ad  sacer- 
dotii  gradum  promouetur;  et  tandem  ad  episcopatum  assumitur. 
Hie  enim,  que  in  mundo  sunt  abhorrens,  quicquid  sibi  mundane 
ambitionis  arrisit,  ad  gloriam  dei  conuertit  Videns  ergo  se  ex 
pastorali  cura  ac  si  cathenis  quibusdam  seculo  innecti,  ab  his  absolui  15 
et  exonerari  studuit :  Vnde  electo  a  se  idoneo  successor!  ecclesiam 
commendans,  quoddam  sue  diocesis  monasterium  expetiit'.  Con- 
tigit  enim  vt  mare  monasterio  proximum  *  e  medio  sinus  sui  rupem 
vastam  prominentem,  instar  habitabilis  insule  ostentaret,  quam 
marmoree  soliditati  innitentem,  mare  quasi  in  giro  concludebat  et  ao 
nullo  inter  se  compugnantium  fluctuum  turbine  quassabat.  Vir 
autem  dei,  vno  tantum  comite  contentus  illuc  properans,  angustam 
sibi  in  petra  mansion  em  excidit ;  et  cum  aque  penuria  laboraret,  fusis 
cum  lachrymis  ad  deum  prccibus,  baculo  rupem  percussit :  et  statim 
stillam  limpidissimam  dcsudarc  vidit.  In  illo  enim  loco,  a  fratribus  2$ 
exciso,  centum  octoginta  octo  fratres  congregauit.  Et  quia  locus  ille 
tante  multitudini  nimis  angustus  csset;  cum  mare  die  quadam  ex 
more  in  sinum  recederet  et  reflueret,  et  vastam  arenarum*  super- 
ficiem  proprio  recessu  detcgeret,  vir  dei  illuc  accessit  et  pastorali 
virga  arenam  tangens,  cum  magna  fiducia  dixit :  *  In  nomine  Ihesu  30 
Christi,  accipe  interdictum  quo  tibi  idem  dominus  termini  huius 
interdicit  transgressum.  Ipsius  auctoritate  legem  tibi  describo,  quam 
testamenti  vice  ratam  statuo :  vt  fluctus  tui  intumescentes  in  te* 
rcsilcant,  et  in  te  remanendo^  penitus  dispereant.'  Dixit,  et  mox 
elemcntum  maris  imperio  paruit  diuino.  Videres  indomabile  pelagus  35 
mitigari,  potestatem  arccre,  impetus  retinere,  tumores  deponere: 
statutum  sibi  tcrminum  transgredi  non  presumens.  Cum  enim 
discipulos  SUDS  ad  quendam  locum  misisset,  et  maxima  pluuia  de 
celo  cadcret,  mentis  sancti  Gudwali  via  per  quam  incedebant  ab 

'  Abridged  from  the  Vita  in  (^Surius  and)  Act.  SS.  BolL  lune  I.  p.  718;  some 
miracles  are  added.  '  T.  imbuendum.  '  T.  cxpediit.  *  T.  proximo. 

*  T.  harenarum.         •  Vit.  indc.         '  Vit  remeando. 


502  ji^otia  iLegenm  9n0lie. 

omni  pluuianim  gutta  immunis  fuit  Quidam  artifex  de  junni* 
templi  cadens,  ad  mortem  precipitatus,  pauimenti  saxis  irremedi- 
abiliter  contritus  et  conquassatus  est  Orante  autem  pro  eo  viro 
sancto,  anima  in  *  corporis  sui  domicilium  regreditur,  et  homo  vinens 
5  in  statum  pristinum  fauentc  deo  restituitur.  Mulier  quedam 
filium  habens  a  natiuitate  mutum,  venit  ad   vinim  dei  et  dist: 

*  Homo  dei,  scio  quia  quecunque  poposceris  a  deo,  dabit  tibi  dens: 
Filio  igitur  mute  tacentis  lingue,  queso,  vincula  dissolue,  vt  creatorem 
omnium,  quem  corde  confitctur,  communi  etiam  sennonis  vsu  bene- 

10  diccns  vencretur.*  Tunc  vir  sanctus  ait :  '  Omnia  quecunque  voloit 
dominus  fecit,  in  celo  et  in  terra,  in  marl  et  in  omnibus  abyssis: 
ipsum  fideliter  roga,  ipsi  vota  sponde,  preces  funde  :  solus  enim 
potcns  est  filium  tuum  saluare  et  lingue  eius  retinacula  laxare.'  Ad 
preces  tandem  mulieris,  extensa  manu  digitum  in  ore  pueri '  posuit 

15  et  plectrum  lingue  tetigit,  dicens :  *  Repleti  sunt  onines  spiritn  sando 
et  ccpcrunt  loqui.'  £t  statim  mutus  natus  loquelam  recepiL  Coo- 
tigit  vnam  ex  ouiculis,  ab  ipsis  pene  lupi  faucibus  ereptam,  ante 
p>edes  sancti  viri  extinctam  a  pastore  deponi :  quam,  fusa  prius  ad 
dcum  humili  prece,  baculo  tetigit,  et  ad  vitam   restituit.     Et  ad 

20  dominum  rursus  conuersus,  ait :  '  lube,  domine,  cruentum  gregis 
nostri  inuasorem  adcsse,  vt  et  in  ipso,  quod  tue  gratie  est  operemur.' 
Quo  dicto,  lupus,  placito  *  cane  blandior,  recenti  adhuc  preda  cnientos 
adest,  quasi  conscius  commissi  beato  viro  satisfaciens,  et  eius  pedi- 
bus  in  tcrram  se  prostcrncns.  Cui  sanctus :  '  Recede,  inquit,  cruenta 

2.:;  bestia,  recede ;  nulla  dcinceps  lesione  oues  nostras  inquietare  pre- 
sumas.'  Que  ad  impcrium  sancti  cum  mansuetudine  illico  recesaiL 
Vidcns  vir  dci  lupum  in  campestribus  tarn  ambulandi  quam  ctiam 
currendi  inualidum,  eius  incom[ni]odo  compassus,  leuata  in  altumvooe 
claniauit :   *  Siluatice,  simplicium  gregum  insidians  innocentie,  quid 

30  sinistri  contigit,  quid  asperi  accidit,  vt  naturalis  a  te  recederet  celeritas, 
et  non  naturalis ''  tarditas  succederet  ? '  Ad  quem  sermonem  accessit 
ad  sanctum,  et  ccruiccm  supplex  reflexit,  et  vngulam  pedis  perforati 
ostendcns,  nutu  quo  potcrat  quasi  preces  fundcbat.  Sanctus  autem, 
extensa  pastorali  virga  qua  ouem  mortuam  suscitauit,  claudum  besde 

35  pedem  leui  attactu  contingens,  ait  ad  dominum :  *  Homines  et  iumenta 
sanabis,  domine.'  Et  statim  sanus  factus  est.  Cui  et  ait:  *Nulli 
vnquain  creature^  ledas,  sed  omnibus  diebus  tuis  fenum  quasi  bos 
carpas;  fcno,  inquam,  vtere,  siliquis  saturare,  et  seniata  natura 
innocentie,  ad   solucndum   commune   mortis   debitum   tende.'     Et 

40  factum  est  ita  ^.  Cum  paupercs  elemosinam  ab  eo  peterent,  et 
nichil  quod  porrigcrct  eis  haberet,  equum  quendam  dedit  illis..  El 
facto  nianc,  conqucrcntibus  operatoribus  de  equo  pauperibus  dato,et 
oculos  Icuantibus,  equus  apparet  in  campestribus  depascens,  quem 

'  E.  pina.       •  ora.  in  T.       '  T.  pueri  in  ore.       *  al,  placida        •  E.  natan. 

*  Vit.  iNullam  .  .  .  creuturam.         ^  T.  ilt  ita  f.  e. 


M 


De  ^ancto  ^umoalo.  503 

eundem  effigiabat  simillima  membrorum  et  todus  molis  habitudo ;  et 
cum  vere  alius  esset  essentia,  idem  ipse  tamen  videbator  in  specie. 
Quern  statim  acdpientes,  operi  imponunt  Appaniit  aulem  ei 
angelus  domini  iocundo  aspectu  de  celis  elapsus,  dicens :  *  Athleta 
dei  indite,  gaudium  domini  tibi  semper  accrescat,  et  pax  eius  tecum  5 
permaneat.  Esto  paratus :  quia  post  modicum  diuina  vocatione  hinc 
transiturus,  regi  tuo  cum  palma  victorie  eris  occursurus.'  Diuque 
cum  eo  moratus  ille  supemi  regis  nuncius,  soli  deo  notam  suaui- 
tatem  eructauit  ^  mellificam.  Alia  vice  appaniit  ei  angelus  domini, 
diceos :  '  Ego  sum  ^  inquit,  Michael  archangelus ;  legatione  domini  10 
mei  functus,  ex  ipsius  imperio,  que  tibi  in  proximo  sunt  ventura, 
innotesco.  Ecce  horam  transitus  tui  prenuncio,  quia  abhinc  solari 
orbita  decies  in  se  reuoluta,  de  camis  ergastulo  letus  exilies  et 
mundi  huius  carcerem  liber  euades.  Occursurus  igitur'  regi  tuo 
inestimabili  leticia  procedes,  qui  te,  nostro  subuectum  auxilio,  cum  15 
gloria  susdpiet,  et  ciuem  atdicum  sibi  in  regno  suo  conscribet.' 
Adhuc  eo  loquente,  Petrus  clauiger  regni  dei,  Paulus  quoque  aposto- 
lus, eidem  viro  sancto  gloriose  apparentes,  immortalitatis  desiderio 
fatigatum  blande  demulcent  Obiit  autem  sanctus  Gudwalus  octauo 
idus  iunii,  et  cum  corpus  eius  in  plaustro  ad  sepeliendum  poneretur,  ao 
boues  immobiles  irriguere,  hec  pedem  mouere  poterant  vllo  impulsu. 
Inito  igitur  consilio,  diffinitum  est  vt  due  indomite  vacce  plaustro 
iungerentur,  et  vbicunque  eas  dei  gratia  impelleret,  gressus  liberos 
haberent  Quo  facto,  a  priori  itinere  suspendentes  gressus  suos 
erga  locum  insule  nomine  Plecit  recto  tramite  fadem  dirigebant ;  vbi  35 
honorifice  sepultus  est  Peractis  demum  annorum  multorum  curri- 
culis,  ob  infestationem  barbarorum  et  paganorum  gens  britannica 
magna  ex  parte  hinc  et  inde  dispersa,  relictis  sedibus  per  orbem 
diffusa  est  Hinc  fratres,  assumpto  corpore  sancto,  mare  transeuntes, 
Franciam  adeunt,  et  apud  clarum  montem  in  monasterio  Blandinio  ^  30 

locum  perpetue  reliquiarum  sanctarum  quietis  eligunt ^*Anno 

autem  domini  millesimo  quadragesimotertio  in  festo  sancti  Gudwali, 
cum  corpus  eius  in  processione  deferretur,  imago  crudfixi,  que  in 
medio  ecclesie  exaltata  erat,  cum  ingenti  fragore  fixura  clauonun 
cedente,  manibusque  sublatis  a  cruce,  toto  ad  orientem  conuerso  35 
corpore,  quasi  in  obsequium  sancti  Gudwali  visa  est  tertio  humiliter  se 
inclinare.  Post  annos  vero  inde  quadraginta  unum  in  festo  dusdem 
sancti,  hoc  idem  et  ordine  eodem  accidit  Cum  autem  sicdtas  magna 
esset  in  regionc  ilia,  .et  plebis  processio  cum  sancto  corpore  per 
campos  diffusa  domini  clementiam  exoraret,  subito  [in  celo],  contra  *  40 
sacrum  loculum,  tricolori  pulchritudine  corona  resplenduit,  in  cuius 
medio  signum  crucis  intermicans  appaniit :  quod  oculos  intuentlum 

*  T.  cructuauit.         '  om.  in  Boll.        '  Vit  occursuroque  tibi . . .  obuiam  pr. 

*  i.e.  Blandinbcrg  near  Ghent        *  From  the  Sermo  in  Translat.,  Boil.  p.  791. 

•  T.  E.  quasi ;  in  celo  cm. 


504  H^otia  iLegenna  Zngflie. 

pariter  ct  animos  admiratione  suspendit ;  faculaque  quasi  ignea  de 
cclo  lapsa  est.  £t  cum  ad  ccclesiam  corpus  sanctum  deferrentet 
cimitcrium  lustrarent,  signum  vsque  ad  ostium  ecclesie  secutum  est: 
ct  pluuias  statim  largissimc  celum  dedit 

T  {Narrah'oy. 

5  Legitur  in  vita  Henrici  imperatoris  quod  cum  ipse  et  Radeguodis' 
vxor  eius  virgines  insimul  permanerent,  dyabolo  instigante  de  quo- 
dam  milite  vxorem  suspectam  habens,  super  candentes  vomeres 
quindccim'  nudis  pedibus  incedere  earn  fecit.  Qua  ascendeAte*. 
dixit :  '  Sicut  me  ab  Henrico  et  omnibus  intactam  noulsti,  ita,  Qiriste, 

lo  me  adiuua.'  Cui  vox  [dixit]':  'Virgo  Maria  te  virginem  liberabit' 
Cum  igitur  Cesar  obissct,  multitudo  maxima  demonum  ante  celiam 
cuiusdam  heremite  transibat  Qui  aperta  fenestra  interrogauit  viti- 
mum,  quinam  essent  ct  quo  pergerent.  *  Legio,  inquit,  demonum 
sumus,  qui  ad  mortem  Cesaris  properamus,  si  forte  aliquid  proprimn 

15  in  eo  repcrire  possimus.*  Adiuratus  autem  vt  ad  se  redeat,  reuersns, 
dixit :  '  Nichil  profccimus  :  quia  dum  falsa  vxoris  suspitio,  et  alia 
bona  ct  mala,  in  statcra  fuissent  posita,  adustus  ille  Lamrntfus 
ollam  auream  immensi  ponderis  attulit,  et  dum  superasse  vide- 
bamur,  ilia  iactata,  pars  ilia  statere  plurimum  ponderauit.    Tunc  ega 

20  iratus  vnam  aurcm  olle  prcrupi.'  Ollam  calicem  vocabat  qoem 
dictus  Cesar  ecclesie  enistensi*  in  honore  sancti  Laurentii  fecent, 
cui  propter  magnitudinem  due  aures  inerant.  Repertumque  cat,  ct 
impcratorem  tunc  obisse,  et  vnam  aurem  calicis  fractam  esse. 

^  De  saxcto  Guxdleo  rege  et  confessors  T. 

SAnctus  cnim  Gundleus  Rlius  regis  Australium  Britonum  eztitit : 
.^  ct  post  mortem  patris,  regno  in  septem  partes  diuiso,  sex  ems 

fratres  portiones  suas  acccperunt,  et  ipsi  quasi  seniori  in  omnibos 
parcbant''.  Gundleus  vero  ex  vxore  sua  Guladusa*  filium  suum** 
nomine  Cadocum  genuit,  virum  sanctum  et  deo  placcutem.  Cmn 
enim  nocte  quadam  in"  thalamo  sopirent",  vox  angelica  illos 
30  alloquitur  dicens :  *  Rex  celestis,  rector  terrestrium,  hue  me  nusit, 
vt  conuert[er]emini "  ex  toto  corde  vestro  ad  suum  ministerium.  Vos 
inuocat^^  ct  inuitat,  vos  elegit  et  redemit  ascendens  in  patibulum. 
Ostendam  vobis  rectum  tramitem  quem  tenere  debetis  ad  heredi- 
tatem  dci;  erigite  mentes  vestras,  et  pro  caducis  ne  contempnatis 

*  Title  in  E. :  Vincentius  in  Spcculo.   The  Narr.  is,  however,  taken  from  Le(. 
Aiirca,  p.  495.        '  L.  A.  Kuneg:undis.        '  L.  A.  xv  pedum.  *  E.  aacende. 

•^  om.  in  E.  •  L.  A.  Aystetensi.  ^  Ed.  in  Act  SS.  Boll.  Mkrch  III.  n.  781, 
from  a  MS.  Rub.  Vail,  ct  E.  The  orig.  Vita  in  MS.  Vesp.  A.  XIV.  is  ed.  in 
Recs.  "  E.  parcebant.         •  Boll.  Gladusa.         "  om.  in  BolL  ^  E.T. 

dum  in.  '^  Boll,  sopirentur.  "  T.  conuerteremini ;  £.  conuertemiiii ; 

Boll,  convcrtamini.        '*  Boll,  vocat. 


JOt  ^ancto  0uniileo«  505 

animas.    Circa  ripam  fluminis  est  quidam  monticuliis :  et  vbi  stare 
videbitur  bos  candidus,  ibi  erit  locus  habitationis  tue.'    Mane  autem 
surgens  regale  palacium  deseruit,  et  regno  Cadoco  filio  suo  com- 
mendato,  ad  monticulum  sibi  ab  angelo  nunciatum  peruenit.     Et 
inuento  boue  candido,  ecclesiam  construxit,  et  ibi  in  magna  absti-  5 
nentia  et  vite  sanctimonia  viuere  cepit.    Vtebatur  autem  cilido,  et 
pane  ordeaceo  et  cinere  in  tertia  parte  admixto ;  aquamque  potare 
consueuit.  Nocte  vero  media  surgens  in  aquam  frigidam  se  immersit ; 
et  nichil  de  alieno  sumens,  proprio  labore  vitam  duxit    Sanctus 
autem  Cadocus  filius  suus  \  abbas  nancarbanensis  effectus,  ipsum  lo 
sepe  visitans  confortabat,  asserens,  non  inchoantibus  coronam  esse 
promissam,  sed  perseuerantibus  in  bonum^    Gundleus  autem  pro 
ariditate  monticuli  orationes  ad  deum  fundens,  et  aridam  terram 
baculi  cuspide  tangens,  fontem  in  eodem  loco  perluddum  et  iugiter 
decurrentem  manare  fecit.  Appropinquante  tandem  termino  vite  sue,  15 
misit  ad  Dubricium  landauensem  '  episcopum  et  filium  suum  Cado- 
cum,  vt  eum  visitare  dignarentur.    Qui  cum  eum  confortassent  et 
eius  animam  sacra  communione  munissent,  migrauit  ad  dominum 
quarto  kal.  aprilis.     £t   sepulto   honorifice   corpore   eius,  crebra 
visitatio  angelica  circa  locum  sepulture  eius  visa  est,  et  egroti  eius  >o 
suffragium  implorantes,  ab  omni  languore  curatl,  deum  in  sancto  suo 
glorificabant.        Griffinus  autem  rex  Venedocie,  a  finibus  Britannie 
per  regem  Willelmum  seniorem  expulsus,  et  timens  insidias,  ad 
Orchades  nauigauit  insulas,  et  congregatis  vigintiquatuor  nauibus 
rediens  predas  multas  egit.     Cuius  semi  ecclesiam  sancti  Gundlei  ^5 
infringentes,  quicquid  in  ea  preciosum  repertum  fuit  rapuerunt :  Et 
dum  ad  Orchades  insulas  redire  vellent,  videbant  virum  terribilem 
die  et  nocte  equitantem  et  pcrsequentem  illos.    Et  quanto  remiges 
diligcntius  naues*  regebant,  tanto  amplius  maris  vnde  retrudebant 
per    transuersum.      Vnaqueque    prora  ruebat  in  alteram,  et  tota  30 
classis  preter  naucs  duas  exigentibus  dementis  submersa  •  est.    Rex 
autem  Griffinus  rapine  conscius  non  erat,  sed  cum  suis  sociis  pira- 
tarum  aduentum  expectauit  in  littore.    Qui  postea  regi  Willelmo 
pacificatus,   mirabilia  que  viderat   cunctis  enarrauit.        Tempore 
enim  sancti  Edwardi  regis  Haraldus  comes,  Wallensibus  offensus,  35 
cum  exercitu  veniens,  vbique  combussit  et  vastauit;  nulli  *  parcens, 
totum  rapuit  quod  inuenit.    Quidam  enim  ecclesiam  sancti  Gundlei 
sera  fracta  intrantes,  omnia  reperta  rapuerunt.    Cunque  casei  rapti 
incidcrcntur,  intrinsecus  sanguinei  apparuerunt.    Stupefactus  ergo 
excrcitus  omnia  que  rapucrat,  vna  cum  oblationibus  multis  restituit  4^ 
Fur  quidam  nocte  quadam  ecclesiam  sancti  Gundlei  intrans,  calicem 
ct  vestes  sacras  auferens,  ad  sua  redire  cepit.    In  itinere  autem 
videbat  marc  sibi  obuium  fluctuans  et  supereminens  contra  vultum 

*  Boll.  eius.  *  Boll.  bono.  '  E.  laudanenseoL  *  Boll,  navem. 

*  Boll,  subvcrsa.  •  Boll,  nulliquc. 

VOI^  I.  L  1 


5o6  ji^otia  Legenna  anglte. 

suuni.  Intantum  ^  tandem  reuertebatur*  ex  visa  marina  occupatione. 
donee  reincaret  ad  liinina  ecclesie.  £t  intrans  in  ecdesiam,  \'sque 
mane  ibi  permansit.    £t  comprehensus,  per  episcopum  landauensem 

n  mortc  tcmporali  liberatur. 

%  Narratio\ 

5  Eo  tempore  sanctus  Antidius  in  tertia  feria  post  dominicazn 
palmarum,  cum  noctem  orationibus  peruigilem  ducens,  et  cimiteria 
circuiens,  pontcm  quendam  transiret,  vidit  agmen  demonum  gesta 
sua  principi  suo  referentium,  et  inter  eos  ethiopem  in  nianu  sanda- 
lum  *  prcfcrcntem,  ad  indicium  ',  quod  romanum  presuleni  per  septera 

10  annos  impugnauerat  et  tandem  ad  lapsum  traxerat.  Qui  vocansad 
so  ethiopem,  et  in  virtute  dei  et  sanctc  cnicis  super  eum  ascendens, 
preccpit  vt  eum  Rome  sub  manu  domini  eadem  velocitate  qua 
vcnerat  saluum  ct  incolumem  deferret.  Itaque  demoni  superpositus, 
ilium  versiculum  iterans  '  Deus  in  adiutorium  meum  intende  etc./  eo 

15  vcctante  Romam  peruenit,  hora  celebrandi  officii  feria  quinta.  Et 
dcmonc  pre  foribus  expectante,  pape  rem  rctulit,  negantem  per 
sandalum  ^  ad  penitentiam  mouit  Et  missa  vice  eius  celebrata,  et 
parte  crismatis  a  se  consecrati  assumpta,  demone  reducente  sabbato 
sancto  hora  celebrandi  officii  ad  ecclesiam  suam  rediit.     Hie  sanctas 

»o  cpiscopus  postea  a  Wandalis  martirizatus  fuit     Hec  Vincentius. 

'  Boll.  Interim.      -  Vit.  vertebatur.       »  Ex.  Vine.  Bell.  Sp.  H.  XIX  cap.  3. 

'   L.  bcandalum.         ^  E.  indicium. 


FINIS  TOMl  PRIMI. 


i8/io/oi 


Clatenbon  ]pte6S>  ©yforb. 

SELECT  LIST  OF  STANDARD  WORKS. 


STANDARD  LATIN  WORKS  .  .  . 
STANDARD  GREEK  WORKS  .  .  . 
OXFORD  CLASSICAL  TEXTS  .  .  . 
MISCELLANEOUS  STANDARD  WORKS 
STANDARD  THEOLOGICAL  WORKS    . 


Fag«  1 
>»     3 

If     7 

..     8 


1.    STANDARD  LATIN  WORKS. 


Aetna.    A  critical  recension 

of  tlie  Text,  baHed  on  a  new 
examination  of  MSS.,  with  Prole- 
gomena, Translationi  Textual  and 
Exegetical  Conmientary,  Excursus, 
and  complete  Index  of  tho  words. 
By  Robinson  Ellis,  M.A.,  LL.D. 
Crown  ivo.    7*.  6d,  net. 

AvianoB.  The  Fables.  Edited, 

with  Prolegomena,  Critical  Appa- 
ratoByCommentary  ,&e.,  by  Robinson 
Ellis,  M.A.,  LL.D.    8yo.    8«.  6d. 

Caesar.      De    Bdlo    Oallico. 

Books  I-YII.  According  to  the 
Text  of  Emanuel  Hoffmann 
(Vienna,  1 890^) .  £dited,with  Intro- 
duction and  Notes,  by  St.  George 
Stock.     Post  8vo,  IDS.  6</. 

Catulli      Veronensia     Lihei\ 

Itenim  recognovit,  Apparatum  Cri- 
ticum  Prolegomena  Appendices  ad- 
didit,  R.  Ellis,  A.M.    8vo.     i6€. 

Catullus,  a  Conimentaiy  on. 

By  Robinson  Ellis,  M.A.  Second 
Edition,     8vo.     i8«. 

Cicero.      De    Oratore    Lih'i 
Tres,  With  Introduction  and  Notes. 
ByA.S.Wilkins,Litt.D.  8vo.   i8». 
AlsOy  separately — 
Book  I.   7s.  6d,       Book  II.   59. 
Book  III.   6s. 

Pro  Milone.    Edited  by 

A.  C.  Clark,  M.A.     8vo.     8.-».  6cf. 

i^dect    Letters.      With 

English  Introductions,  Notes,  and 
Appendices.  By  Albert  Watson, 
M.A.     Fourth  Edition.    Sto.     i8#. 


Horace.  With  a  Commentary. 

By  E.  C.  WiekhADii  D.D.    ^wo  Fob. 

Vol.  L    The  Odes,  Gaimen  Saea- 

hira,andEpodet.  TkMXdiHm. 

8tO.      13S. 

YoLIL  TheSalin8,Epistl6s,and 
De  Arte  Poetiea.    Sto.    I3«. 

Juvenal.     Thirteen    Satires. 

Edited,  with  Introdneiion  and 
Not^  by  C.  H.  PeanoDi  MJL,  and 
Herbert  A.  Strong,  M.A,  LL.D. 
Second  EdUkn.    Grown  8to.    91. 

Ad    Satiram    Sextam 

in  Codice  Bodl.  Canon.  XLI  Additi 
versus  XXXVl.  Exscripsit  E.  O. 
Winstedt,  Accedit  Simuhicrum 
Photographicum.  In  Wrapper. 
\s.  net. 

Livy.  Book  I.  With  Intro- 
duction, Historical  Examination, 
and  Notes.  By  Sir  J.  B.  Seeley, 
MA.    Third  Edition.    8vo.    6§. 

ManiliuB.  NoctesManilianae; 

rive  DimrtaHones  in  AttnmomiM  Ma- 
nan.  Aeeeduni  Qmiechtnu  in  Qfr- 
numici  Araiea.  Scripsit  R.  Ellis. 
Crown  8vo.    6$. 

Merry.     Selected  Fragments 

o/Rontan  Poetry.  Edited,  with  Intro- 
duction and  Notes,  by  W.  W. 
Merry,  D.D.  S§€O90  Edition.  Crown 
8vo.    6b.  6d. 


Oxford :  Clarendon  Presa.    London :  Hembt  Faowdk,  Amen  Corner,  E.G. 


STANDARD  LATIN  WORKS. 


Oyid.    P.  Ovlilti  Xamni itt  Ibitt.  ] 
Kx  NuviH  C<xli<-iliU8  odidit,  Srhnlia  ; 
Vt-t«*ra   Comincntariuiii    ouin    Tro* 
lt>^oiiioiii<iApiH;iiilioi.'Iiiilii*t<udiliilit, 
K.  Plllis,  A.M.     8vo.     los.  6'/. 

P,  (h'lJ!  Auttonis  7V/K- 

t,inn  I.ih I  r.  RL'censuit  S.  <f.  Owvii, 
A.M.     K\o.     i6s. 

Persius.     T/tc  *SV//</rx.     With 

a  Traiislatiiin  ninl  riiiiiiii(*iit:iry. 
Ky  John  <'«iiiini;ton.  M.A.  Kditi'd 
liv  Uvtiry  N«ttlf<«lii|>.  M.A.  7Vi.r./ 
f /I'l  M.     8vii.     S«.  6«/. 

Plautus.      Itiuli'tif*,      Kilited. 

with  Critical  and  Kxplaiiatoi  y 
N"tfH.  liy  K.  A.  SiniiciiNi'liriii, 
MA.     8v...     8v.  67. 

/•.•»u'M.i.     IJy  \V.  M.   Lin-Uay.  MA. 

**!■'.    2  1  •:    ff*. 

Quintilian.  I  nsfHutionis 

ih  it. It. t"  /.'.I  Ifrrimu«.  A  l^■Vl■»ld 
'I'txt,  uilh  Iiitrodm  t>>rv  Il-^avs. 
«r.ti.-:il  S"U  •».*.•.  By  W.'lN  t.  ra'.ii, 
BI.A  .  L1..I».     svo.     I  J*.  0./. 

Rushforth.     /r'/^'/t  Ifl^torlm! 

h  -li'.ii.  i'*  I'r.i?.!.'/  /».■  Ht'i't/ 
U..  y.-ii'>i  F.iUJnt^.  \\y  (i.  Mi-N. 
Iiu-.l.f..ril.,  M.A.     *»v...     lO'-.  ..  f. 

King  nii<l  Cookson.  Tht:  J'tin- 

I    /       N    ■  .♦"  .**'     M'  /  ilr.  i    /il/'-  II    II,   II »    It'll*- 

ti  I*,  i  .1  .'/,#■  «;,..■'.  .iri'/  /.»i'm  /.>iri';-i'f'/i ». 
lty.l.i:.Kiii::.M..\.,aiiil('liristi«i<liiT 
«i'»..kH,,n.  M.A.     sv,..     IS.. 

-—^•1/1  Intrntiuifmii  ttt  iht 
t'  ftij'iii'i  '  tiiKimtntii  ■  'I'l't*.  ijf.  f 
y.ii'   ..     < 'r-wii  svi».     Sv.  6/. 

Lindsay.       77i#'    Ltitin    L^iu^ 

*fia:t       An    II;-t.iri.al   A tint  *•( 

I.itiii  s.'tini|-...*^t»  nil  and  I'N-xkhis. 
Ii.v  \V.    M.    I.iii.l-..y.  M  A.     iMi.y 

Nettleship.       L*'turt.>      »/?i«/ 

/■       .I*-         I,     •»    l'     ■      '.    I       I. !..{*'    I     U-.'l,     l.l'lll 

'■   '•.     ir»".  :■   !•  /  /..f#  r  I'  I  If. 

.'s.r.  »ti.|  Sflit-.    |-Mit«-(|  |iV 

r.  J  n.iV.iti.-M.  v^iih  M.  m.ir  l*y 
.Ml-.  N.  :fl.  <.l..|..  rr.wii*>\".   ;•  6^1. 


TaoituB.  TheAnnnh,  Edited, 

with   IntriNlurtion  and    NotMi,  bj 
II.  Fum«'Auz,  M.A.     j  \o\m.    8ti>. 
V<>I.I.n»..ksI-VI.  .Str.  iwf  r'l?.  «. 

Vol.  II, nn.k* XI  XVI.  30f 
TacitUB.    A'  Gennnnl*!,     By 

thi>  h.ini«*  Editt>r.  S%o.  ft.  6«l. 
I7^«  AijrlrtJaf.    \\\  iho 

H^inio  Kill  tor.     Svn.     61.  6<l. 

A  Il*.viM««l  Tuzt.  with  Intn-lu'tor^ 
Ratayt,  nnd  ('ritirnl  and  Ks|iUnA- 
torvNiiti-ii.  Ilv  W.  iVttr^u.  MA, 
hh'.iy.     Hto.    "ic»  6/. 

VoIIoiuB    PaterculuB   wl    .V. 

Vinicitm  I.'*'rt  Into.  Ks  Aiiirrl**i  h.i 
Iira«>i-i|»Uf  AiMi^raphu  cnIuIiI  rt 
tiiifii«lavit  H.  Klli%  Liti>rBruRi 
L:itiiiaruni  Pniff^wr  piiblii-ii«  a|>«i«I 
(txiiiiifn^o.  Trtiwii  b%o,  |*a|«r 
lMi:inl**.     6«. 

Virgil.      ir*7/i   ff II    lutrimlu" 
f...fi  iiii'f  .Y  '(s.    itv  T.  k  i*.ft|iii:>ifi. 

M.A  .    and    A      K.    IIai;;h.    M  A 

J  Vidi*.    Crown  Svm.   l'l>i(h.  f*«.  r^^^h; 
sfi^tOr»ti  y.  iyl   f%»\\. 
Al«<i    Ko|i|     in     |iart4,     a«     f..||..w»' 
liwJi'^  anil  ti,.  fjir\   j«    fi>f. 
A'ti'il,  in  4  |>.irt<i,   j,    i-arh. 

NettloBhip.    Contrlhutlonf^  to 

/.'I'm  /.TMrt/r.lj'J^jH.       Sto.       Jiff. 

Sellar.     Rmntin  Pt»f(M  uf  iht 

A'T*>f,m  Ar>  Bv  W.  V.  SrlUr, 
M  A. :  Ti/. 

I.  ViRiiii..  .V.'f  T.U'i'.n.  Cr^iVB 
M-...  .;,. 
II.  lI'iHA'f  and  the  KLCi.ur 
r>>iT«w  With  a  M«inoir  «.f  th« 
Author  hy  Andrt  w  Lknfc.  M  A. 
.-      .  //.  1  '1  >M.  (>>  MiiBt«s  ;'.e»l. 

l{"iinlH   P*ft/*  t't   tht  Rt- 

|j'i?Kif.  77.ir./^tii.'i.«i.  Crown  9to.  lo«. 

WordBWorth.  Fnnpntnt^tiful 

.</i-  iin^fi*  //'iii.'«r /..I'm.  With  Ibtro- 
iill-  tton<i  and  N"t<^.  By  J.  \V<.n!» 
w.irth.  I>  I>      Hro.     i«it. 


STAS^DARD  LATIN  WORKS. 


Ovid.  P.  Ovldli  Xason is  Ibis. 
Ex  Nov  is  Codicibus  odidit,  Scholia 
Wtera  Coin  men tarlum  cum  Pro- 
legomonisAppcndioelndiceaddidit, 
K.  Kllis»  A.M.     Syo.     ids.  6d, 

P.  Ovidi  Natfoniii  Tris- 

tium  Libri  V,  Reconsuit  S.  G.  Owen, 
A.M.     8vo.     iCs. 

Persius.     The  Satireft,    With 

a  Translation  and  Commentary. 
By  John  Conini^tMn,  M.A.  Edited 
l»v  Ilenrv  Nottlosjhip,  M.A.  Third 
t:.l,fi"n.    8vo.    S8.6ti. 

PlautuB.      Rudeus.      Edited, 

with     Critical    and     Explanatory 
Ni»tos,     hy    E.    A.    Sonnenschoin,  i 
M.A.     8vu.     S.^.6fL 

Thr  CiAex   Turnehi  of 

JUutus.     By  W.  M.  Lindsay,  M.A. 
Quintilian.  Im^tliutionis 

Ofntjiiite  JsihtY  Decimus,  A  Revised 
'JVxt,  with  Introductory  Essays, 
Critical  N«»to8,  Ac.  ByW.  Peterson, 
M.A.,  LL.I).     8vo.     128.  Cth 

Rushforth.     Luthi  Hldoriccd 

Jn-nrijitinna,  iUnstratitiff  the  History  of 
Uif  Earhj  Empire,  hy  G.  McX. 
Hu^lifurtli,  M.A.     Svit.     I05.  net. 

King  and  Cookson.  'T/ie  l^rln- 

ciphs  o/Sttmul  ami  Ii\fhxiunt  as  iUvS" 
trut'il  in  the  Ctievk  and  Latin  Languages. 
By  J.  K.  Ki  ng.M.  A. ,  and  Cliristoplier 
Cookson,  M.A.     8vo.     i8.«f. 

All  Introduction  to  the 

Comparative  Grammar  n/  Greek  and 
Latin.     Crown  Svo.     5s.  6d. 

Lindsay.      The   Lidin   Lan- 

gumjt.  An  Historical  Account  of 
Jjatin  Sounds,  Stems  .nnd  Flexions. 
By  W.   M.    Liiid-ay,  M.A.     Demy 

Svo.     2  IS. 

Nettleship.       Lectures     and 

7iNsaj/.«{  on  Subjects  connected  tcith  Latin 
Sih'jlarship  and  Literature. 

Src(jnd  Series.  Edited  b)' 

F.  J.  Ilaverfield,  with  Memoir  by 
Mrs.  Nettleship.  Crr»wn  Svo.  '^s.Sd. 


Taoitos.  TfieAnruds.  £dit6d, 
with  Introduction  and   Notes,  by 
II.  Fumeaox,  MJk.     2  vols.    8vo. 
Vol.  I,  Books  I-YI.  S§eondEditi<m. 

1 8s.  

Vol.  II,  Books  XI-XYI.    20*. 

Tacitus.    De  Gemvania.    By 

the  same  Editor.     8vo.    6m.  6tf. 

Vita  Agricolae.    By  the 

same  Editor.     Svo.     61.  6d. 

Dialogue  de  Otxitorihvs. 

A  Revised  Text,  with  Introductory 
Essays,  and  Critical  and  Explana- 
tory Notes.  By  W.  Peterson,  MJL, 
LL.D.    Svo.     IDS.  6d, 

Velleinfl    Paterculas   ad   J/. 

Vinieium  Libri  Duo*  £z  AmerlMchii 
praeclpuc  Apographo  edidit  et 
emendavit  R.  Ellis,  LitteFarom 
Latinarum  Profossor  publicus  apod 
Oxonienses.  Crown  Svo,  paper 
boards.    6s, 

Virgil.  With  an  Introduc- 
tion and  Notes.  By  T.  L.  Papillon, 
M.A.,  and  A.  E.  Haigh,  M.A. 
a  vols.  Crown  Svo.  Cloth,  6s.  each; 
stiff  cavers  3**  ^*  each. 

Also    sold    in    parts,    as    follows— 
Bucolics  and  Georgics^  zs.  6d. 
Aeneid,  in  4  parts,  28.  each. 


Nettleship.    Contribut  ions  to 

LcUin  Lexicography,     Svo.     a  is. 

Sellar.    Roman  Poets  of  ike 

Augustan  Age,    By  W.  Y.   Sellar, 
M.A. ;  viz. 

I.    YiBOiL.    Kew  Edition.    Crown 

Svo.    ^. 
II.    Horace    and    the    Elbouc 
PoETTs.    With  a  Memoir  of  the 
Author  by  Andrew  Lang,  X.A. 
Second  Edition,  Crown8vo,7Si.6ti. 

Roman  Poets  of  the  Re- 

public  T%irdEdai<m,  Crown  Sto.  ioi. 

Wordsworth.  Fi^gments  and 

Specimens  qf  Early  Latin,  With  Intro- 
ductions and  Notes.  By  J.  Words- 
worth, D.D.    Svo.     iSs. 


Otfoid:  CUrfiiilou  Pit-j"-*. 


STANDARD  GREEK  WORKS. 


2.    STANDARD   GREEK   WORKS. 


Chandler.    A  Practical  Intro- 

dttdion  t9  Greek  Accentuation,  by  H.  W. 
Chandler,  M.  A.  8ee(mdEditi(m,iOi.6d, 

Farnell.  The  Cults  of  the  Greek 

states.  With  Plates,  By  L.  R  Farnell, 

M.A. 
Vols.  I  and  IL    8vo.    32s.  net 
Volume  III  in  Preparation, 

Grenfell.    An   Alccsandi^an 

Erotic  Fragment  and  other  Greek  Papyri, 
chi^y  Ptolemaic  Edited  by  B.  P. 
Grenfell,  M. A.  Sm.  4to.  S8.6d.net. 

Grenfell    and    Hunt.      New 

Classical  Fragments  and  other  Greek 
and  Latin  Papyri.  Edited  by  B.  P. 
Grenfell,  M.A.,  and  A«  S.  Hunt, 
M.A.    With  Plates,  I28.6d.net. 

Menander'a     fccoproc. 

A  Reyised  Text  of  the  Geneva 
Fragment,  With  a  Translation 
and  Notes  by  the  same  Editors. 
8vo,  stiff  covers,  i«.  6d. 

Grenfell  and  Mahaffy.    Bev- 

enue  Lavs  qf  Ptolemy  PhUadei^hus. 
2  vols.  Text  and  Plates.  3i«.  6d,  net. 

Haigh.     The   Attic    Theatre. 

A  Description  of  the  Stage  and 
Theatre  of  the  Athenians^and  of  the 
Dramatic  Porformanccs  at  Athens. 
By  A.  E.  llaigh.M.A.  Second  Edition, 
liciiHcd  and  Enlarged.    8vo.    1 28.  6rf. 

The  Tragic  Drama  of 

the  Greeks.  With  Illustrations. 
8vo.     iis.Od. 


Head.    Histona  Nv/morum: 

A  Manual  of  Greek  Numismatics. 
By  Barclay  V.  Head.  Royal  8to, 
half-boond,  42s. 

Hicks.    A  Manual  qf  Greek 

Historical  Inscriptions,  New  and 
Revised  Edition  by  E.  L.  Hicks, 
MJL,  and  G.  F.  Hill,  MJL  8to. 
los.  (ki. 

HilL    Sources  for  Greek  Els'* 

tory  between  the  Persian  and  Mqpon- 
nssianWars.  CoUeotedand  arranged 
by  G.  F.  Hill,  K .A.    8vo.     los.  6d. 

Kenyon.    The  Palaeography 

ef  Greek  Papyri.  Bj  Frederic  G. 
Kenyon,  H.A.  8tow  with  Twenty 
Faosimilesyand  aTable  of  Alphabets. 
108.  6d. 

Liddell  and  8oott.  A  Greek- 
English  Lexieon,  by  H.  G.  LiddeU» 
D.D.,  and  Robert  Sooti,D.D.  Siyhth 
BdOion,  Reeieed.    4to.    369. 

Monro.     Modes  of  Ancient 

Gretk  Music.  By  D.  B.  Monro,  M.A. 
8vo.    Ss.6d.neL 

Faton  and  Hicks.    The  In^ 

scriptions  of  Cos.  By  W.  R.  Paton 
and  £.  L.  Hicks.  Royal  8vo,  linen, 
with  Map,  a8s. 

Smyth.       The    Sounds    and 

Inflections  of  the  Greek  IHdUds  (Ionic). 
By  H. Weir  Smyth,  Ph.  D.  8vo.  244. 

Thompson.      A   Glossai*y  of 

Greek  Birds.  By  D'ArcyW.Thomp^ 
son.    8vo,  buckram,  los.  net. 


Aeschylus.    In  Single  Plays. 

With  Introduction  and  Notes,  by 
Arthur     Sidg>vick,     M.A.        New 
Edition.     Extra  fcap.  Svo,    3».  each. 
I.  Agamomnon.     II.  Choephoroi. 
III.  Eumenidcs. 
Prometheus  Bound.    With  In- 
troduction and  Notes,  by  A.  O. 
Prickurd,M.A.  Third  Edition.  28. 

Aristophanes.  InSinglePlays. 
Edited,  with  English  Notes,  Intro- 
ductioHH,  Ac,  by  W.W.  Merry,  D.D. 
Extra  fcap.  8vo. 


TheA^harnians.  Fourth  Edition,  ^s. 
The  Birds.     Third  Edition,  $«.  6d. 
The  Clouds.    Third  EdUim,  3s. 
The  Frogs.     Third  Edition,  3s. 
The  KnighU.    Sscond  Edition^  $«. 
The  Peace.    39.  6d. 
The  Wasps.    3«.  6d. 

Ajristotle.   '  Ex      recensiono 

Im.  Bekkeri.  Accedunt  Indices 
Sylburgiani.  TomiXL  8to.  21.10s, 
The  Torames  (except  I  and  IX)  may 
be  had  separately,  price  $s.  6d, 
each. 


London:  Uknrv  Frowdr,  Amen  Corner,  E.G. 


STANDARD  GREEK  WORKS. 


Aristotle.  Ethica  Nivomachca, 

rocognovit  brcviquo  AdnotAtionc 
rritica  instnixit  I.  By  water.  8vo.  6». 
Aho  in  crown  8ro,  paper  cover,  3  s.  6d. 

Contributions     to     the 

Textual  Criticism  of  the  Nicoma- 
chenn  Ethics.  By  I.  By  water.  28.6d, 

Notes  on  the  Nicoma- 

chean Ethics.  ByJ.A.Stowart,M.A. 
a  vols.    8vo.     32*. 

Selecta  ex  Organo  AHs- 

tofeleo  Capitula,  In  usum  Scho- 
Innim  Acndemicarum.  Crown  8vo, 
stiff  covers.     3*.  6<f. 

Be  AHe  Poet  lea  Liber. 

Rocognovit  Brcvique  Adnotationo 
Critica  Instruxit  I.  Bywater,  Litter- 
SI  mm  Graecarum  Professor  Regius. 
Tost  8vo,  stiff  covortji,  is.  6d, 

The  I^Utics,  with  Inti'o- 


ductions,  Notes,  &c.,  by  W.  L.  New- 
man, M.  A.  Vols. land IL  Medium 
8vo.     2S8. 

Vols.  Ill  and  IV.    llmmediakly.] 

The  Politics,  trans- 
lated into  English,  with  Intro- 
duction, Marginal  Anal^-sis,  Notes, 
nnd  Indices,  by  B.  Jowctt,  M.A. 
Medium  8 vo.     2  vols.     2i«. 

Ph}j8iv8.       Book    VII. 

Collation  of  various  MSfS.  ;  with  In- 
troduction by  R,  Shute.  M.  A.  (Anec- 
dotaOxon.)    Small  4to.     2s, 

Demosthenes  and  Aeschines. 

The  Orations  of  Demosthenes  and 
Ae,schincs  on  the  Crown.  With 
Introductory  Ess<iyB  and  Notes.  By 
G.  A.  Simcox,  M.A.,  and  W.  H. 
^Simcox,  M.A.    Svo.    125. 

Demosthenes.  0  rations 

against  Philip.     With  Introduction 
and  Notes,  by  Evelyn  Abbott,  MA., 
and  P.  E.Mathoson,  M.A. 
Vol.  I.    Philippic  I.    Olynthiacs 

I-III.    Extra  fcap.  8vo.    3s. 
Vol.  II.     De  Pace,  Philippic  II. 
De  Chersoneso,  Philippic  IIL 
Extra  fcap.  Svo.    4.9.  6d. 


Euripides.       Troffoediae     et 

Fragmtniat  ox  recensione  GoiL  Din* 
dorfii.    Tomill.    8to.     ioc 

Heracliti  Ephesii  Rdiquiae. 
ReocnraiiL  Bj^ter.lLA.  Appen- 
dicis  loco  additae  sunt  Diogenis 
Laertii  Vita  Heracliti*  ParKcuUe 
Hippocratei  De  Diaeta  Lib.  I.,  Epi- 
Btolae  Heracllteae.     Sto.     6s. 

Herodotus.  Books  Vand  VI, 
Terpsichore  and  Erato.  Edited, 
with  Notes  and  Appendices,  by 
Evelyn  Abbott,  H.A.,  LL.D.  Svo, 
with  two  Maps,  6a. 

Homer.     A    C<yniplete   Con- 

cordarue  to  the  Odysaey  anA  EfmM  «/ 
Homer;  to  which  is  added  a  Con- 
cordance to  the  Parallel  Fassfigcs  in 
the  Iliad,  Odyssey;  and  Hymni. 
By    Henry    Dunbar,    ILD.     4to. 

2  IS. 

A  Graiivmar  of  the  Ho- 

vmtU  Dialect.  By  D.  B.  Monro,  X.A. 
8vo.    Second  Edition,     149. 

Ilicut,  ex  rec.  GoiL  Din- 

dorfii.    8vo.    5«.  6d. 

Scholia      Graeca     in 

lUadcm.  Edited  by  W.  Dindorf. 
after  a  new  collation  of  the  Venetian 
N68.  by  D.  B.  Monro,  M.  A.  4  vols. 
Svo.     50s. 

Scholiii     Graeca     in 

Iliadem  Townkyana.  Beeennit 
EmeetuB   Maass.       2    toIs.      Stol 

Odysseuy   ex    rec  G. 

Dindorfii.    8to.    5s.  6d. 

Scholia      Graeca      in 

Odysseam.  Edidit  GniL  Dindorfios. 
Tomi  II.    Svo.     I5ff.  6cr. 

Odyssey.    Books  I-XIL 

Edited  with  English  Kote%  Ap- 
pendices, &c  By  W.  W.  Meny, 
D.D.,  and  James  Biddell,  M.A 
Second  Edition.    Svo.     i6a. 

Books    Xni- 

XXIV.  Edited  with  English  Notes 
and  Appendices,  by  D.  B.  Momo, 
M.A.    Svo.    i6s. 


Oxford:  Clarendon  Preit. 


STANDARD  GREEK  WORKS. 


'Homer.     Hymni    Homerici. 

Codioibu9  denuo  eollatis  reeensuit 
Alfredus  Goodwin.  Small  folio. 
With  four  Plates,     a  i  s.  net, 

Homeri  Opera  et  Beliquiae. 

Monro.    Crown  8va    India  Paper. 
C7<rf^  los.  6<i.  net. 
Also  in  varwus  leather  bindings. 

Plato.  Apology,  with  a  re- 
vised Text  and  English  Notes,  and 
a  Digest  of  Flatonio  Idioms,  by 
James  Riddell,  M.A.    8to.    St.  6d. 

PhiMms,  with  a  revised 

Text  and  English  Notes,  by  Edward 
Poste,  M.A.    8to.     7s.  6d. 

Republic.      The    Greek 

Text.  Edited,  with  Notes  and 
Essays,  by  B.  Jowett,  HA.,  and 
Lewis  Campbell,  M.A.  In  three 
Tols.    Medium  Svo.    429. 

SophiBtes  and  Politicusy 

with  a  rerised  Text  and.  English 
Notes,  by  L.  Campbell,  M.A.  8to. 
los.  6d, 

TheaetetuSy  with  a  re- 
vised Text  and  English  Notes,  by 
L.  Campbell,  M.A.  Second  Edition, 
Svo.     I  OS.  6d, 

The  D'lalogxie^y  trans- 
lated into  English,  with  Analyses 
<ind  Introductions,  by  B.  Jowett, 
M.A.  Third  Edition,  5  vols.  Medium 
Svo.  Cloth;  S4«. ;  half- morocco,  1005. 

The  Republic,  translated 

into  English,  with  Analysis  and 
Introduction,  by  B.  Jowett,  M.A. 
Iliird  Edition,  Medium  Svo.  1 28, 6d. ; 
half- roan,  149. 

With  Introduction  and 

Notes.     By  St.  George  Stock,  M.A. 
Extra  fcap.  Svo. 
I.  The  Apology,  as.  6d. 
II.  Crito,  28.    III.  Meno,  2s.  6d. 

Selections,    With  Intro- 


ductions and  Notes.  By  Job n  Purves, 
M.A.,  and  Preface  by  B.  Jowett, 
M.A.  Second  Edition,  Extra  fcap. 
Svo.    5/r. 


Plato.  ASdecttonofPasaages 

/rem  Ma(o/br  Ef/tf^ith  JtMd$r$;  lh>m 
the  Translation  by  B.  Jowett,  ILA. 
Edited,  with  Introductions^  by 
M.  J.  Knight  2  Tola.  Crown  8TOy 
gilt  top.    12s. 

Folybios.  Sdectuma.   Edited 

by  J.  L.  Straohan-Dayidaon,  M.A. 
With  Maps.    Medium  Svo.     21s. 

Sophocles.    The   Plays   and 

Fragments.   With  English  Notes  and 
Introduction^  hj  Lewia  Campbell, 
M.A.    a  vols.    SrOy  i6<.  taeh. 
Vol.  I.  Oedipnsl^rannuB.  Oedi- 
pus ColoneuB.    Antigone. 
Vol.  IL  Ajax.    Eleotra.  Thushi- 
niae.   Iliiloctetea.  Fragments. 

Tragoediae  etFragmenta, 

ex  recensione  et  com  commen- 
Uriis  GuiL  Dindorfil.  Third  MdiUm. 
a  vols.  Fcap.  Svo.  a  is.  Each  Play 
separately,  limp,  as.  6d. 

Sophocles.       Tragoediae    et 

Fragmenia  cum  Annotatioiiibiui  Gail. 
DindorfiL    TomilL    Svo.    lot. 

The  Text  Vol.  L  5s.  6(1. 

The  Notes,  Vol.  IL  4s.  6d. 

Strabo.    Sdectiona,  with   an 

Introduction  on  Strabo's  Life  and 
Works.  By  H.  F.  Tozer,  M.A., 
F.RG.S.  Svo.  With  Maps  and 
Plans.    12s. 

Thuoydides.    Translated  into 

English,  to  which  is  prefixed  an 
Essay  on  Inscriptions  and  a  Note  on 
the  Geography  of  Thucydidea.  By 
B.  Jowett,  M.A.  Second  Edition,  lie- 
viHcd.    a  vols.,  Svo,  cloth|  ly. 

Vol.  L      Essay  on  Inscriptionsi       * 

and  Boolu  I-UL 
Vol.  II.     Books  rV-Vin  and 
Historical  Index. 

Xenophon.    A  Commentary, 

with  Introduction  and  Appendices, 
on  the  Hellenica  of  Xencphon.  By 
G.  E.  Underhilli  MJL  Crown  8to, 
'^s,6d. 


London:  Hknrt  Fbowdb,  Aaien  Com«r,  B.C. 


OXFORD  CLASSICAL   TEXTS. 


3.    OXFORD  CLASSICAL  TEXTS. 

Crown  8vo. 


GREEK. 

Aeschvm  Tracokdiae.  Cum 
Fragmenlis.  A.SiDGWicK.  Paper 
covers,  is. ;  limp  cloth,  3J.  Cw/. ; 
India  ]\ii>cri  4^.  61/. 

AroLi.oNii  Rhodii  Argonaulica. 
K.  C.  Seaton.  Paper  covers, 
2s.  Gd,'t  limp  cloth,  31. 

Akistophams  Comoediae  Cum 
Fragmcntis.  F.  W.  Hall  and 
W.  M.  Gki.dart,  Tom.  I.  Paper 
covers,  3J.;  limp  cloth,  y,  Od. 
Tom.  II.  Paper  covers,  3^. ;  limp 
cloth,  3J.  6</.  Complete,  on  India 
Pnpcr,  8 J.  6(/. 

Platonis  Opera.  J.  Burnet. 
Tom.  I  (Tclralogiae  I,  II).  Paper 
covers,  55.;  limp  cloth,  6j.;  India 
PajKir,  7.f.  Tom.  II  (Tetralogiae 
III,  IV\  Paper  covers,  5/.;  limp 
cloth,  Cs. ;  India  Paper,  7^. 

TllUCYDIDlS       lIlSTOKIAE.  II. 

Stiart  Jo.nes.  Tom.  I  (^Libri 
I  IV;.  Paper  covers,  ^s.;  limp 
cloth,  3i.  6(/.  Tom,  11  \^Libri 
V-VIII).  P.ipcr  covers,  3^. ;  limp 
cloth,  3f.  Oil.  Complete,  on  India 
Paper,  Hs.  6ii. 

Xenopiio.ntis  Opera.  E.  C. 
Makcfiant.  Tom.  I  (Hisloria 
(Iraeca).  Paper  covers,  2.v.  6^/.; 
limp  cloth,  3J.  Tom.  II  (Libri 
Socratici'.  Paper  covers,  3^. ;  limp 
cloth,  3J.  6</. 


1  LATIN. 

Caesaris  CoUaiEKTARII.  R.  L. 
A.  DuPoNTET.  De  Belle  GalUco. 
Paper  covers,  2J.;  limp  cloth,  2sM, 
De  Bello  Civili,  Cum  Ubris  Inter- 
tomm  Auctornm.  Paper  covers 
2x.  6d.'t  limp  clothy  jx.  Complete, 
on  India  Paper,  7^. 

CiCERONIS  OrATIONES  PfO  Mi- 
lone,  Caesariaxiaei  Philipfiicae 
I  XIV.  A.  C.  CuiRK.  Paper 
covers,  2s.  6d. ;   limp  doth,  y. 

CiCERONIS  Epistulae  Ad  Famili- 
ares..  L.  C.  Purser.  Paper  coms^ 
5 J. ;  limp  cloth,  dr. 

HoRATi  Opera.  E.  C.  Wickhax. 
Paper  covers,  is.  6rfL ;  limp  doth, 
y. ;  India  Paper,  4J.  6</. 

LucRETi  Cari  De  RenimNalura. 
C.  I5AILEY.  Paper  covers,  2j.  6rfl 
limp  cloth,  3J. ;  India  Paper,  4J. 

Skxti  Properti  Carmika.  J.  S. 
PiiiT.UMORE.  Paper co\-ers,2j.&f.: 

limp  cloth,  y, 

CoRNELii  Taciti  Opera  Minora. 
H.  FuRNKAUX.  Paper  co^-eis, 
If.  (k/.  ;  limp  cloth,  21. 

Vergili  Opera.  F.  A.  Hirtzei- 
Paper  covcre,  3/.;  Hmp  cloth, 
3f .  6d. ;  India  Paper,  4/.  M 


Oxford:  Clarendon  Pniw. 


MISCELLANEOUS  STANDARD  WORKS. 


4.    MISCELLANEOUS 

Arbutbnot.     The   Life   and 

Works  qf  John  Arbuthnot.  By  George 
A.  Aiiken.  8to,  cloth  extra,  with 
Portrait,  i6«. 

Baoon.   The  Eamys.    Edited, 

with  Introduotion  and  niustrative 
Notes,  by  S.  H.  Reynolds,  M.A. 
8vo,  half-bound,  las.  6if. 

Casaubon  (Isaao),  1559-1  <$I4- 

By  Mark  Pattison,  late  Rector  of 
Lincoln  College.  Seeomd  Edition, 
8vo.    168, 

Finlay.    A  Histoid/  of  Greece 

from  its  Conquest  'by  the  Romans  to  ihs 
ffreseni  time,  B.a  146  to  A.D.  1864. 
By  George  Finlay,  LL.D.  A  new 
Edition,  reyised  throughout,  and  in 
part  re- written,  with  considerable 
additions,  by  the  Author,  and  edited 
by  H.  F.Toaer,  M.  A.  7  vols.  8vo.  7o«. 

Greenidge.  The  Leqal  Pro- 
cedure in  Cicero**  Time,  By  A.  H.  J. 
Greenidge.    8vo.    tis, 

Hodgkin.  Italy  and  her  In- 
vaders. 8  vols.  With  Plates  and 
Maps.  By  Thomas  Hodgkin,  D.G.L. 
A.  D.  376-744.  8yo.  Vols.  I  and  II, 
Second  EdiHon,  42s.  Vols.  Ill  and 
IV,  Second  Edition,  36s.  Vols.  V  and 
VI,  36«.     Vols.  VII  and  VIII,  2^. 

Ilbert.     TMe   Government  of 

India ;  being  a  Digest  of  the  Statute 
Law  relating  thereto.  With 
Historical  Introduction  and  Illus- 
trativo      Documents.  By     Sir 

Courtenay  Ilbert,  K.G.S.I.  8vo, 
lialf-roan,  2i«. 

Legislative  Methods  and 

Forme,     8vo,  half-roan.     16*. 

Justinian.     Imperatoris  Ins- 

liniani  Inatiiutionum  Libri  Quaitiuiri 
with  Introductions,  Gommentary, 
Excursus  and  Translation.  By  J.  B. 
Moyle,D.C.L.    Third  Edition,    a  vols. 

SVO.      2  25. 

Kyd.  The  Works  of  Thomas 
Kyil.  Editod  from  the  original 
Ttxts,  with  IntriKluction,  NoteM, 
and  F^irsinules,  by  Fr<»d«Tirk  S, 
]{oas,  M.A.     Svo.     155.  /iW. 


8TANDABD  W0BK8. 

Kaohiayelli.  R  PrinGJM. 
Edited  by  L.  Arthur  Burd.  With 
an  Introduction  by  Lord  Acton. 
8to.    14s. 

Morris.    The  Welsh  Wars  of 

Edurard  the  First,  A  Contribution 
to  Medieval  MUitary  History,  based 
oh  original  documents.  By  John  £. 
Morris,  M.A.  With  a  Map  and 
Pedigrees.    8to.    91 .  (kL  ne<. 

Oxford    History    of    Musio. 

Vol.L  The P^yphcnic Period.  PartL 
MeOtod  (if  Jfusicol  Art,  330-T 330.  By 
H.  R  Wooldriclge,  M.A.  8yo. 
15s.  net 

Pattison.  Essays  by  the  late 
Mafic  Pattison,  sometime  Hector  of 
Lincoln  College.  Colleeted  and 
Arranged  by  Henry  Nettleahip, 
M.A.    a  Tols.   8to.    349. 

Payne.     History  of  the  New 

Worid  caUed  America.  By  E.  J. 
Payne,  M.A.  8to,  Vol.  I,  i8i.; 
Vol.  II,  I4f. 

Balegh.    Sir  Walter  BaUgh. 

A  Biography.     By  W.  Stebbing. 
Be-issue.    Small  Post  8to.  6t.  ntL 
««*  Also  in  Ha^-parehmsntf  with  Ust  ^ 
Authorities  separatettf,  post  8ro,  loa  6d, 

Bamsay.      Tlie    Cities    and 

Bishoprics  qfPhrygia;  being  an  Essay 
on  tho  Local  History  of  Phrygia, 
from  the  Earliest  Times  to  the 
Turlcish  Conquest  By  W.  M. 
Ramsay,D.C.L.,LL.D.  Vol.1.  Part 
I.  The  Lycos  Valley  and  South-Western 
Phrygia.  Royal  8to,  linen,  i8f.  net. 
Vol.  I.  Pkrt  IL  West  and  West- 
Central  Phryyta,  Royal  8yo,  linen, 
21s.  neL 

Bhfs.    Celtic  Folklore,  Welsli 

and  Manx.  By  John  Rh^s,  M.A., 
D.Litt    a  Vols.    8to,  ais. 

Studies  in  the  Arthurian 

Legend,    8to,  las.  6d, 

Woodhonse.      A  etolia ;     its 

Geography,  Topography,  and  AntifuitifS. 
By  William  J.  Woodhouse,  MJk., 
F.R.Q.8.  With  Maps  and  Illns- 
t rations.  Royal  8vo,  linen,  3 is.  net. 


I^Ddon ;  HsNav  FaowDi,  Asmb  Comer,  E.O. 


STANDARD  THEOLOGICAL  WORKS. 


STANDARD  THEOLOOICAL  WORKS,  &c. 


The   Coptic  Version  of  the 

New  Testament,  in  the  Northern 
Dialect,  otherwise  cdUtd  Metnphitic  and 
Bohairic.  With  Introduction,  Criti- 
cal Appiiratus,  and  Literal  English 
Translation.  The  Gospels.  2  vols. 
8vo.    425. 

CVol^i.  Ill  nnd  IV  in  the  Press.) 

Tetraeuangelium       Sanctum 

JMcta  simpliwm  Sijronmi  rersionem :  ad 
fidenicodicuni,  Massorao,  editionum 
donuo  rccogiiitum.  Ix)ctioniiin 
Kup4'llcctik'in  qiinni  conquisivernt 
I'hilippus  Edwardus  Piisoy.  A.M., 
olim  <*x  JEdi'^  Christi  auxit,  di^i'ssit, 
«'<lidit  <.u*orgiu8  Henricus  <•  Wil- 
liam, S.T.B.  Acoodiint  Ca])ltult»riini 
Notntio,  Concord  iarum  I'ahulae, 
Trnnslatio  Latina,  Annotationes. 
(.'r«»wn  4to.     42s.  n*t. 

Bright.      Chapters   of  Early 

EnyUfth  Church  History,  By  W.  Bright, 
D.D.     Third  Edition,     8vo.     12s. 

The  Book  of  Enoch.     Trnns- 

latod from  Dill mann'sEthiopicTczt 
fcmtrnded  and  roviwd^  and  Edited 
by  R.  H.  Charles,  M.A.    8vo.    i6p. 

Conybeare.  The  Key  ofTmth. 

A  Manual  of  the  Paiilician  Chnn-h 
of  Armenia.  The  Armenian  Text, 
odited  and  translated  with  illus- 
trative Documents  nnil  Intro- 
duction by  F.  C.  Conybeare,  BI.A. 
Svo.     is,s.ntt. 

Driver.    The  Parallel  Ptalter, 

bein^  the  Prayor-Book  Vei-sion  of 
the  Psalms  and  a  New  Version,  ar- 
ranged in  parallel  columns.  With  an 
Introduction  and  Glossaries.  By 
8.  R.  Driver,  D.D.,  Litt.D.  Extra 
fcap.  Svo.     6s. 

Ecclesiasticus    (xxxix.    15 — 

xlix.  11).  The  Original  Hebi-ew, 
with  Early  Versions  and  Fnglish 
Translations,  &c.  Edited  by  A. 
Cowb-y,  M.A.,  and  Ad.  Neubauor, 
MA.     4  to.     I  OS.  (\(l.  net. 


EoclesiaBticiiB.    FacsimiUs  of 

the  Fragments  hWterio  recorertd  </  tki 
Book  </  Ecclesiasticus  in  H^fnw.  60 
loaves,  collotype,  in  a  Cloth  B«x, 
price  ais.  net,  (Published  jointly  by 
the  Oxford  and  Cambridge  Univ<rr- 
sity  Presses.) 
Hatch  aud  Bedpath.  A  Con- 
cordance io  the  Greek  Versions  asd 
Apocryphal  Books  0/  the  Old  Testament, 
By  the  late  Edwin  Hatch, H. A., and 
H.A.Redpath,lLA.  In  Six  P*rt». 
Imperial  4to.     21s.  each. 

Supplement^     Fasc    I. 

Containing  a  Concordance  to  thi' 
Proper  Names  occurring  in  the 
Septuagint.  By  H.  A.  Redi<aili. 
M.A.    Imperial  4to,  i6s. 

Horstman.       Nova    Legeutht 

Anglic  as  collected  by  John  of  Tyne- 
mouth,  John  Capgrave,  and  others 
nnd  first  printe<i,  i;\-ith  New  Lives 
by  Wynkyn  de  Wurde,  a.d.  mdxni. 
Now  re-edited  with  Fresh  Material 
from  MS.  and  printed  source^  l\r 
Cnrl  norstman,  P1l.D.  2  YoIn 
Svo.    36s.  net, 

Paget.     An  Intiwluction  to 

the  Fifth  Book  0/  Hooker's  TrcatOt  ■/ 
(he  Laics  0/  Ecclesiastical  Polity.  By 
Francis  Paget,  D.  D.  Med.  Svo, ;«.  U 

Turner.     Ecdesiae   Occideii' 

talis  Monumenta  Juris  AnfiqidMiims: 
Canonum  et  Conoiliorum  Orav- 
corum  Interprctationes  Latinar* 
Edidit  Cuthbertos  Hamihco 
Turner,  A.M.  Fasc.  I.  pars.  L 
4to,  stiff  covers,  io«.  6<f. 

Wordsworth      and      White. 

Nouwn  Teslamentum  Domini  Ko^i 
Tesu  Christi  Latine,  secundum  £di- 
tionem  Sancti  Hieronymi.  Ad 
Codicum  Manuscriptorom  fidem 
recensnit  lohannes  Wordsworth, 
S.T.P.,  Episcopus  Sarlaburiensis ; 
in  operis  societatem  adsamto 
Henrico  luliano  White,  A.M.  ^to. 
Pars  I,  buckram,  52s.  6cf. 


OXFORD 
THE    CLARENDON    PRESS 
LONDON:    HENRY  FROWDE 

OXFORD  UNIVERSTTV  PRESS  WAREHOUSE,  AMRN  CORNER,  K.C. 


AT 


/ 


/ 


4-       "    V- 


CHMMOmO 


OA 


OP 


•oniiowiii  raOM  owioui